UNIDADE 3: RESTAURACIN E NACIONALISMOS

1. O RXIME DA RESTAURACIN: CARACTERSTICAS E FUNCIONAMENTO DO

SISTEMA CANOVISTA.
O sistema poltico da Restauracin est unido figura da
Antonio Cnovas del Castillo. Antigo ministro da Unin Liberal
o seu pensamento era moi conservador, sendo contrario ao
sufraxio universal. Porn, era un poltico realista que soubo
adaptarse s circunstancias, buscando unha estabilidade
poltica que rematase coas continuas intervencins do exrcito
(pronunciamentos). Defenda a idea da soberana compartida
entre o Rey e as Cortes.
Conseguiu que Isabel II renunciase aos seus dereitos ao trono
en 1870 en favor do seu fillo Alfonso. Cnovas dirixiu a
educacin do principe, facendo que estudase en Inglaterra que
daquela era o smbolo da poltica constitucional e liberal. En
1874 fixo pblico o chamado Manifesto de Sandhurst nome
da academia militar inglesa onde o futuro Afonso XII realizaba
estudos militares redactado polo mesmo Cnovas para
preparar a restauracin monrquica

Alfonso XII

Por virtude da espontnea e solemne abdicacin da mia augusta nai, tan xenerosa como
infortunada, son o nico representante eu do dereito monrquico en Espaa. Arrinca este dunha
lexislacin secular, confirmada por todos os precedentes histricos, e est indubidablemente unida s
institucins representativas, que nunca deixaron de funcionar legalmente durante os trinta e cinco
anos transcorridos desde que comezou o reinado da mia nai ata que, anda neno, pisei eu con todos
os meus chan estranxeiro. Orfa a nacin agora de todo dereito pblico e indefinidamente privada das
sas liberdades, natural que volva os ollos seu habitual dereito constitucional e a aquelas libres
institucins que nin en 1812 impediron que defendese a sa independencia nin rematar en 1840 outra
empeada guerra civil. ()
Por todo isto, sen dbida, o nico que inspira xa confianza en Espaa unha monarqua hereditaria e
representativa, mirndoa como insubstituble garanta dos seus dereitos e intereses desde as clases
obreiras ata as mais elevadas. ()
Afortunadamente, a Monarqua hereditaria e constitucional pose nos seus principios a necesaria
flexibilidade e cantas condicins de acerto fan falta para que todos os problemas que se produzan co
restablecemento sexan resoltos de conformidade cos votos e a conveniencia da nacin. Non hai que
esperar que decida eu nada en firme e arbitrariamente; sen Cortes non resolveron os asuntos
complicados os Prncipes espaois al nos antigos tempos da Monarqua, e esta xustsima regra de
conduta non hei esquecela eu na mia condicin presente, e cando todos os espaois estn xa
afeitos s procedementos parlamentarios. (). Sexa a que queira a mia propia sorte, non deixarei
de ser un bo espaol, nin como todos os meus devanceiros bo catlico, nin como home do sculo
verdadeiramente liberal.
Manifesto de Sandhurts de 1 de Decembro de 1874

O pronunciamento de Martnez Campos en Sagunto en 1875 precipitou o restablecemento

da dinasta dos Borbns no trono de Espaa, alterando os planes de Cnovas que non
desexaba que a intervencin militar fose a orixe da nova etapa poltica. Comezou unha
etapa de estabilidade poltica denominada A Restauracin (por antonomasia). Con ela
retornou ao poder a burguesa conservadora e latifundista.
1.1. A Constitucin de 1876
En 1876 reunronse unhas Cortes constituntes que aprobaron unha nova Constitucin
directamente inspirada por Cnovas. O sistema poltico da Restauracin coecido tamn
como sistema canovista; asentado sobre unha monarqua encarnada na dinasta tradicional
e un goberno constitucional semellante aos dos outros pases de Europa occidental.

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

Don Alfonso XII, pola gracia de Deus, Rei

constitucional de Espaa; a todos os que as
presentes visen e entendesen, sabede, Que en
unin e de acordo coas Cortes do Reino
actualmente reunidas viemos en decretar e
sancionar
a
seguinte
CONSTITUCIN DA
MONARQUA ESPAOLA.
Art. 10. Non se impor xamais a pena de
confiscacin de bens e ningun poder ser
privado da sa propiedade senn pola
autoridade competente e por causa xustificada
de utilidade pblica, previa sempre a
correspondente indemnizacin. ()
Art. 11. A relixin catlica, apostlica, romana,
a do Estado. A Nacin obrgase a manter o
Mara Cristina xura como Regente a Constitucin de
culto e s seus ministros. Ningun ser
1876 trala morte do seu marido Alfonso XII en 1885
molestado no territorio espaol polas sas
(Jover)
opinins relixiosas nin polo exercicio do seu respectivo culto, salvo o respecto debido moral
cristiana. Non se permitirn, porn, outras cerimonias nin manifestacins pblicas que as da relixin
do Estado.
Art. 13. Todo espaol ten dereito: de emitir libremente as sas ideas e opinins, xa sexa de
palabra, por escrito, utilizando a imprenta ou outro procedemento semellante, sen suxeiccin
censura previa. De reunirse pacificamente. De asociarse para os fins da vida humana. De dirixir
peticins individuais ou colectivas a El Rei, s Cortes e s autoridades.()
Art. 18. A potestade de facer as leis reside nas Cortes con El Rei.
Art. 19. As Cortes compense de dous Corpos co-lexisladores, iguais en facultades: o Senado e o
Congreso dos Deputados.
Art. 20. O Senado componse: 1 De Senadores por propio dereito. 2 De Senadores vitalicios
nomeados pola Coroa. 3 De Senadores elixidos polas Corporacins do Estado e maiores
contribuntes na forma que determine a lei. 4 O nmero dos Senadores por dereito propio e vitalicios
non poder exceder de cento oitenta. Este ser o nmero dos Senadores electivos.
Art. 32. As Cortes renense tdolos anos. El Rei ten o dereito de convocalas, de prorrogalas, de
pechar as sesins, de disolver simultaneamente ou por separado a parte electiva do Senado e da
Cmara dos Deputados, coa obriga de convocar e de reunir de novo outras, nos tres meses seguintes
desde o da da sa disolucin ()
Art. 41. A iniciativa das leis pertence a El Rei e a cada unha das Asembleas lexislativas.
Art. 50. A potestade de facer executar as leis reside en El Rei ()
Constitucin da Monarqua espaola de 30 de xuo de 1876

Esta Constitucin, aprobada para lexitimar a Restauracin dos Borbones, tivo a vixencia
mis dilatada da Historia de Espaa. Inspirouse en gran medida na de 1845: A Coroa tia
amplsimas atribucins non s relativas poder executivo facultade exclusiva de nomear
Presidente do Consello de Ministros sen ter que contar coas Cortes, senn tamn no
lexislativo (a soberana era compartida entre as Cortes e o Rei, precisando da aprobacin
de ambas instancias para aprobar as leis fundamentais; o rei posua a capacidade de veto
sobre as leis aprobadas polas Cortes e tia tamn iniciativa lexislativa); o monarca era
ademais o xefe do exrcito, non s de maneira nominal, senn que se lle recoeca a
capacidade de intervir nos ascensos e nomeamentos.
As Cortes estaban formadas por das cmaras. O Congreso elixido polo corpo electoral,
mentres co Senado representaba s clases poderosas: Grandes de Espaa e xerarquas
eclesisticas e militares; vitalicios nomeados polo Rey; e elixidos por sufraxio censatario dos
maiores contribuntes.
Tamn incorporou certos aspectos da Constitucin democrtica de 1869 (declaracin de
dereitos e liberdades; participacin poltica). En definitiva, trataron de non facer unha
Constitucin dun s partido como a moderada de 1845 buscando unha maior
estabilidade poltica por medio da incorporacin do liberalismo progresista xunto co
doutrinario do partido conservador de Cnovas nunha mesma legalidade.
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

O texto pouco explcito no referente s dereitos, remitndose sa regulacin no futuro. O

sufraxio ser censatario ata 1890. A lei de 1878 aprobada por Cnovas s permita votar ao
4,5% da poboacin. Na cuestin relixiosa declrase oficial Igrexa Catlica, permitndose o
culto privado doutras confesins.
1.2. Pacificacin e centralizacin do Estado
A principios do reinado de Alfonso XII remataron das guerras. A guerra carlista finalizou
en febreiro de 1876 coa toma dos ncleos carlistas de Montejurra e Estella en Navarra. No
conflito de Cuba, iniciado en 1868, chegouse a un acordo en 1878 (Paz de Zanjn), anda
que as rebelins foron constantes e duramente reprimidas. Para intentar reducir o apoio
independencia, o Goberno espaol aboliu a escravitude entre 1880 e 1886.
O Estado canovista foi unitario e centralizado. En 1876, tras a derrota dos carlistas,
abolronse os foros vascos e navarros, pasando estas provincias a rexerse polo sistema
comn de impostos e recrutamento de homes para o exrcito. Porn, en 1878, estas
provincias conseguiron un modelo de cota (o cupo) para a recadacin dos impostos, que
realizaran as deputacins.
A Lei Municipal de 1877 eliminou a autonoma dos concellos e a eleccin popular dos
alcaldes. Estes pasaron a ser nomeados polo Goberno no caso das cidades, mentres os
gobernadores civs, baixo as ordes do ministro de Gobernacin, encargbanse de nomear e
controlar o resto de alcaldes.
1.3. Sistema poltico de Cnovas: caciquismo e fraude electoral
O sistema poltico ideado por Cnovas para a Restauracin descansaba sobre das bases:
A Constitucin de 1876, e o bipartidismo alternancia de dous partidos no goberno
segundo o modelo ingls. Para isto ltimo conseguiu a participacin institucional do Partido
Liberal dirixido por Prxedes Mateo Sagasta. Sagasta fora un destacado poltico liberal
progresista que ocupara diversos cargos de responsabilidade durante o Sexenio
Democrtico. A quenda pacfica de partidos dependa precisamente de que os vellos
progresistas aceptasen participar no sistema, agrupados no Partido Liberal, e colaborando
estabilidade desde a sa oposicin ideoloxa liberal doutrinaria do Partido Conservador
que dirixa Cnovas.
Resultados electorais entre 1891 e 1923 que decidiron a quenda dos partidos dinsticos no Goberno

P.
Conserva dor

P. Libera l

Suma dos 2
P. dinsticos

1923

1920

1919

1918

1916

1914

1910

1907

1905

1903

1901

1899

1898

1896

1893

1891

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Oposic in
non
dinstic a

Os partidos da poca da Restauracin non eran partidos de masas como na

actualidade nos que houbese afiliados que sostivesen unha estrutura permanente, senn
que eran partidos de notables; dicir, grupos constitudos en torno a algunhas figuras
polticas destacadas que se organizaban s para participar nas eleccins. Neles tian mis
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

influencia os lderes ca un programa concreto, moitas veces inexistente. O rei depositaba a

confianza alternativamente nun ou noutro xefe de partido para formar goberno; este
convocaba as eleccins e fabricaba os deputados precisos para obter a maiora
parlamentaria e poder as gobernar. Ningn goberno da Restauracin perdeu nunca unhas
eleccins que convocara, utilizando
mecanismos de control e mais o fraude.
Entre ns reina a farsa en toda a sa crueza,
unha farsa completa, especial e exclusiva das
eleccins espaolas. O mesmo se o sufraxio
universal que restrinxido, nunca hai mis cun
s elector: o Ministro de Gobernacin. Este,
cos seus gobernadores de provincia e o
innumerable exrcito de empregados de todas
clases, sen exclur os altos cargos da
maxistratura e do profesorado, prepara,
executa e consuma as eleccins, de calquera
clase que sexan, desde o fondo do seu
despacho, situado no centro de Madrid.
Para facer as listas de electores pense
nelas algns nomes verdadeiros perdidos
entre unha multitude de imaxinarios, e sobre
La Campana de Gracia: Pucherazo
todo defuntos. A representacin destes ltimos
dse sempre a axentes disfrazados de paisano para iren votar. O autor destas lias, viu
repetidamente que o seu pai, falecido hai algns anos, a depositar o seu voto na urna baixo a figura
dun varredor da cidade ou dun sabuxo de polica, vestido cun traxe emprestado. Os individuos que
compoen as mesas dos colexios electorais presencian moitas veces transmigracins semellantes
das almas dos seus propios pais ()
Este sistema de eleccins por medio da resurreccin dos mortos e os axentes de polica disfrazados
de electores non , porn, o peor dos medios utilizados para falsear o sufraxio polos nosos
pretendidos defensores do parlamentarismo e do sistema representativo. Apresurmonos a dicir que
ordinariamente non se deteen nesas aparencias de humano respecto, e que o que fan
sinxelamente aumentar o nmero de votos emitidos ata ter asegurada a eleccin do candidato adicto
() En resume, a nosa comedia electoral non respecta absolutamente nada. Nada hai que sexa
sagrado para ela: listas electorais, urnas, escrutinio, todo falseado polos nosos polticos baixo a
inmediata direccin do gobernador civil de cada provincia.
Almirall, V. Espaa tal como es. 1880

A falsificacin das eleccins converteuse en norma no sistema canovista sendo os seus

axentes os caciques. O cacique era un persoeiro da oligarqua local que, pola sa posicin
econmica, cargo, relacins locais ou cultura exerca sobre os vecios do lugar unha
influencia absoluta. As as das pezas fundamentais do sistema sern os dirixentes polticos
que en Madrid ocupan os Ministerios, Senado e Congreso, pertencentes en xeral
oligarqua terratenente e nobiliaria, que por medio dos gobernadores civs conectaban coas
oligarquas locais, a outra peza, que exercan de caciques nos territorios respectivos.
Consecuencia deste sistema o caciquismo, ou sexa o entronizamento de certos individuos nas
localidades, que, como instrumento do deputado, son donos dos resortes administrativos. O cacique
d e quita os miserentos postos de traballo que gozan os mis pobres do pobo; seus son o carteiropen, o secretario do Concello, o pen camieiro, o expendedor de efectos estancados. O cacique
quen ao facer o reparto de contribucin carga a man adversario, aliviando amigo, do que se
orixinan desgustos mil, e s veces porradas e ata pualadas. Verdade que o tirano da aldea, que tan
grandes servizos presta deputado, sometndolle a localidade, agobia a este coas sas esixencias,
ata o punto que moitos representantes do pas renegan da hora na que se meteron en semellantes
leas. O deputado apoia e encubre os desmns do seu axente; pero dnse casos nos que os clamores
da comarca se fan sentir no Congreso, e o Goberno vese obrigado a recortar o excesivo celo daquel
dspota escuro.
Benito Prez Galds. Poltica espaola

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

O Sistema Canovista proporcionou unha aparente

estabilidade poltica ao pas, do que desapareceron os
pronunciamentos e as loitas fratricidas que
caracterizaran a etapa anterior, pero ao custo de
falsear a vontade popular nunhas Cortes nas que a
oligarqua impua os seus intereses ao pas; e isto
sucedeu tanto na etapa de sufraxio censatario como
cando os liberais, presididos por Sagasta, implantaron
o sufraxio universal masculino en 1890.
Con isto chegamos a determinar os factores que integran
esta forma de goberno, e a posicin de cada un deles
respecto s demais.
Estes compoentes exteriores son tres: 1 Os OLIGARCAS,
os chamados prohomes ou notables de cada bando que
forman a plana maior, residentes ordinariamente no
centro; 2 os CACIQUES, de primeiro segundo e terceiro
grao, diseminados polo territorio; 3 o GOBERNADOR CIVIL,
que serve de rgano de comunicacin e de instrumento. A
isto redcese fundamentalmente todo o artificio que baixo a
sa pesadume xeme rendida e prostrada a Nacin.
A farsa democrtica. Yo represento la
Oligarcas e caciques constiten o que acostumamos
voluntad nacional (Castelao)
denominar clase directora ou gobernante distribuda ou
encadrada en partidos. Pero anda que a chamemos as, non tal; se fose clase dirixente formara
parte da Nacin, e non mais cun corpo alleo. ()
Joaqun Costa. Oligarqua y caciquismo. 1903

2. A OPOSICIN AO RXIME CANOVISTA

Desde o comezo da monarqua existiron correntes minoritarias, polticas, intelectuais e
sociais, que denunciaron o carcter reaccionario do rxime. Pero cando adquiriron unha
importancia significativa foi despois do desastre do 98 e a crise dos partidos dinsticos.
2.1. O Movemento Obreiro
Os socialistas. O pequeno grupo
marxista existente en Madrid desde o
Sexenio, dirixido por Pablo Iglesias,
evolucionou ata a formacin dun
partido
socialista.
O
Partido
Socialista Obrero Espaol tivo a
sa orixe en 1879, pero non adquiriu
importancia ata dez anos despois.
En 1888 os dirixentes do PSOE
crearon un sindicato afn, a Unin
General de Trabajadores (UGT).
Implantacin do Movemento Obreiro en 1880
Considerando que a sociedade actual
ten tan s por fundamento o antagonismo
de clases;
Que este acadou nos nosos das o seu maior grao de desenvolvemento, como ben claro o revela o
cada vez mis reducido nmero dos inmensamente ricos e o sempre crecente dos inmensamente
pobres;
Que a explotacin que exercen aqueles sobre estes debida unicamente posesin dos primeiros da
terra, mquinas e demais instrumentos de traballo;
Que dita posesin est garantida polo poder poltico, hoxe en mans da clase explotadora. (...)
Por estas razns, o Partido Socialista Obrero Espaol declara que a sa aspiracin :
Abolicin das clases, ou sexa, emancipacin completa dos traballadores. Transformacin da
propiedade individual en propiedade social ou da sociedade enteira. Posesin do poder poltico pola
clase traballadora.
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

E como medios inmediatos para achegarnos realizacin deste ideal, os seguintes:

Liberdades polticas. Dereito de coalicin ou legalidade das folgas. Reducin das horas. Prohibicin
do traballo dos nenos menores de nove anos, e de todo traballo pouco hixinico ou contrario s bos
costumes, para as mulleres. Leis protectoras da vida e da sade dos traballadores. Proteccin s
Caixas de socorros mutuos e pensins s invlidos do traballo. Creacin de escolas gratutas para a
primeira e segunda ensinanza e de escolas profesionais dos que os establecementos, a instrucin e
educacin sexan laicas. Xustiza gratuta e Xurado para todos os delitos. Servizo de Armas obrigatorio
e universal e milicia popular. Adquisicin polo Estado de todos os medios de transporte e de
circulacin, as como de minas, bosques, etc. E todos aqueles medios que o Partido Socialista Obrero
Espaol acorde segundo a necesidade dos tempos."
Programa do PSOE, Madrid, 9 de xullo de 1879

Os anarquistas. A Federacin de
Trabajadores de la Regin Espaola
era a asociacin obreira maioritaria.
Herdeira
dos
primeiros
grupos
anarquistas desde 1881, mantivo a
crtica aos partidos, rexeitando toda
participacin poltica. A sa tctica foi
a propaganda polos feitos, concretada
nunha serie de atentados a final de
sculo (coma o asasinato de Cnovas
en 1897) que provocaron unha
dursima represin por parte das
autoridades. A sa implantacin foi moi
importante no campo andaluz e en
Catalua.

A folga, Ramn Casas, 1902

Os primeiros anos do sculo XX foron de crecemento importante do movemento obreiro. En

1910 creouse a Confederacin Nacional del Trabajo (CNT), sindicato anarquista que
pasou de 30.000 membros en 1911 a 700.000 en 1919. Ao mesmo tempo o PSOE vai
acrecentando a sa presenza, se ben limitada, nos concellos urbanos e nas Cortes (o
primeiro deputado foi Pablo Iglesias en 1910, cando se presentaron unidos socialistas e
republicanos). A UGT tamn aumentou a afiliacin nestes anos, pasando de 40.000
afiliados en 1910 a 240.000 en 1921.
2.2. Os republicanos
Tras a restauracin da monarqua en 1875 os republicanos foron perseguidos, e moitos
deles estiveron exiliados. Mantiveron unha actitude crtica fronte Monarqua, pero dentro
deles existan posicins diferentes. O antigo lder radical, Ruiz Zorrilla, anda confiaba nun
pronunciamento militar para derrubar monarqua e, en 1886, apoiou a intentona fracasada
de Villacampa.
Xurdiron dous novos partidos: os radicais de Lerroux e os reformistas encabezados por
Melquades Alvarez e Azcrate. Os primeiros utilizaron un discurso demagxico, sen
definirse claramente, no que se criticou Monarqua, burguesa e a Igrexa. Evolucionaron
progresivamente cara un republicanismo conservador.
O Partido Reformista estivo integrado por personalidades coecidas e intelectuais de
prestixio, moitos deles procedentes da Institucin Libre de Enseanza formada en 1876. Nas
sas filas atparonse desencantados do sistema e republicanos moderados, que criticaron
ao sistema pero cran na posibilidade de reformas baixo a propia Monarqua. Remataron
entrando no ltimo goberno monrquico antes do golpe de Estado de 1923.
Os partidos republicanos foron incapaces de formar unha agrupacin nica, anda as a sa
influencia foi minoritaria pero cada vez maior, tendo unha presenza importante nas cidades
mis desenvolvidas. Foron sempre a principal minora, fra dos partidos alternantes, nas
Cortes (entre o 7 e o 10 % dos deputados).

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

Entre os grupos de ideoloxa monrquica que xorden ante a falta de reformas do sistema e
propugnando un cambio de rxime como nico medio de aplicar as reformas, hai que
destacar formado por Ortega y Gasset en 1913, a Liga de Educacin Poltica da que
formaron parte Azaa, Maran e Madariaga. Seguiu as teses rexeneracionistas de Joaqun
Costa, atraendo a gran nmero de intelectuais, ademais dos xa sinalados, e tendo a revista
Espaa como voceiro das sas ideas.
Os carlistas. Os carlistas tiveron cada vez menos apoio. Decidiron, finalmente, renunciar s
armas. Seguiron tendo as sas bases no Pas Vasco e Navarra, anda que nunca acadaron
mis do 3% nas eleccins s que se presentaron.
Os rexionalistas e nacionalistas (analizarmolos mis adiante)
3. GUERRA COLONIAL E CRISE DE 1898
3.1. O desastre do 98
Os
alzamentos
armados
dos
independendistas
cubanos
sucedranse
de
maneira
intermitente desde 1868. A partir de
1895 desencadeouse a etapa
decisiva, tanto en Cuba como en
Filipinas. En Espaa, Sagasta
susbstitura ao asasinado Cnovas
no vern de 1897 e iniciou unha
poltica de conciliacin. Pero os
independentistas cubanos rexeitaron
a autonoma que lle ofreceu o
goberno, coa oposicin dos grupos
conservadores.

A Cuba por non ter 100 reais

A guerra s foi sentida polas familias que tian que

mandar os seus fillos a Cuba, porque non podan pagar
as das mil pesetas que os librasen do servizo militar. A
opinin pblica, en xeral, non era consciente da
superioridade econmica e blica de Estados Unidos. S
unha minora criticou a guerra: o Partido Socialista, Pi i
Margall e Miguel de Unamuno entre eles.
Nos Estados Unidos desenvolveuse unha campaa a
favor da intervencin en Cuba encabezada polo magnate
da prensa Hearst. Cntase que ante un telegrama do seu
corresponsal na Habana que dica: Aqu todo est en
calma / Non hai axitacin / Quixera regresar porque non
haber guerra. Hearst contestou: Qudese a / de que
haxa guerra encrgome eu. O goberno dos Estados
Unidos enviou uns navos a Habana, supostamente para
defender aos estadounidenses residentes en Cuba, en
Propaganda anti-espaola en EE UU
febreiro de 1898. Un destes barcos, o Maine, sufriu unha
explosin a noite do 15 de febreiro que foi aproveitada para declararlle a guerra a Espaa,
anda que non se soubo quen provocara a explosin, ou se fora un accidente.
A situacin actual da illa de Cuba unha ameaza constante para a nosa paz interior e impn ao
Goberno dos Estados Unidos gastos enormes, consecuencia dun conflito que dura hai anos nunha illa
tan prxima noso pas, e tan unida a ns por importantes relacins comerciais, e corren constante
perigo a vida e a liberdade dos nosos concidadns; mentres se destren as facendas e os caudais
destes e estn expostos a ser apresados, e o son, en efecto, os nosos buques mercantes pola Maria
dun Goberno estranxeiro.
Mensaxe ao Congreso do presidente de Estados Unidos, McKinley, 11 de abril de 1898

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

A prensa espaola, mobilizada polos oligarcas con intereses econmicos en Cuba,

despregou unha campaa irreal e chovinista. A clase poltica, coecedora da realidade da
situacin, prefiriu a loita rendicin sen batalla. Desprezbase o podero de Estados Unidos
e confibase nun triunfo fcil. As o sinalaba o xornal El Socialista: Con chamar porcos s
ianquis e tocar a marcha de Cdiz tiamos bastante.
A los pocos das de llegar a Madrid, Andrs se encontr con la sorpresa desagradable de que se iba
a declarar la guerra a los Estados Unidos. Haba alborotos, manifestaciones en las calles, msica
patritica a todo pasto. (...)
En todas partes no se hablaba ms que de la posibilidad del xito o del fracaso. El padre de Hurtado
crea en la victoria fcil espaola; los yanquis, que eran todos vendedores de tocino, al ver a los
primeros soldados espaoles dejaran todos las armas y echaran a correr. (...)
Los peridicos no decan ms que necedades y bravuconadas: los yanquis no estaban para la guerra;
no tenan ni uniformes para sus soldados. En el pas de las mquinas de coser, el hacer unos cuantos
uniformes era un conflicto enorme, segn se deca en Madrid.
Para colmo de ridiculez, hubo un mensaje de Castelar a los yanquis. (...) Era bastante para que los
espaoles de buen sentido pudieran sentir toda la vacuidad de sus grandes hombres. (...)
Los peridicos traan clculos completamente falsos. Andrs lleg a creer que haba alguna razn
para los optimismos.
Po Baroja: El rbol de la ciencia. Sexta parte, 1911

A destrucin da frota espaola en Filipinas (Cavite, finais de abril) e Santiago de Cuba (3 de

xullo) fixo cambiar o triunfalismo polo pesimismo e a aceptacin da cra realidade da
inferioridade espaola:
Quince minutos durou o combate e ese tempo bastou para
que os nosos cruceiros de guerra quedaran asestados
polas mis formidables mquinas de guerra, estalando
sobre eles explosivos de horrible forza destrutora,
inferiores en nmero as nosas naves, e moito mis
inferiores anda os seus medios de accin...
Fatal e necesario foi o desastre: non intentemos buscar
vtimas propiciatorias e moito menos elixilas entre as
clases que por deber honroso aceptaron e sufriron a parte
mis cra do desastre.

Blanco y Negro
Espaa, tras a derrota, non tivo mis remedio que
aceptar a paz baixo as condicins de Estados Unidos:

Prisioneiros espaois en Cuba

S. M. a Raa Rexente de Espaa, en nome do seu augusto fillo D. Alfonso XIII, e os Estados Unidos
de Amrica, desexando poer termo ao estado de guerra hoxe existente entre ambas nacins (...)
conveen nos seguintes artigos:
Art. 1. Espaa renuncia a todo dereito de soberana e de propiedade sobre Cuba. En atencin a que
dita illa, cando sexa evacuada por Espaa, vai ser ocupada por Estados Unidos, estes, mentres dure
a ocupacin, tomarn sobre si e cumprirn as obrigacins que, polo feito de ocupala, lles impn o
dereito internacional para a proteccin de vidas e facendas.
Art. 2. Espaa cede aos Estados Unidos a illa de Puerto Rico (...) e a illa de Guam.
Art. 3. Espaa cede aos Estados Unidos o arquiplago coecido polas Illas Filipinas.
Tratado de paz entre Espaa e os Estados Unidos, 10 de decembro de 1898

3.2. A reaccin desastre: o rexeneracionismo e a xeracin do 98

Cocese co nome de rexeneracionismo ao movemento de opinin que, ao rematar a
guerra, propuxo solucins para recuperar Espaa. Era un movemento de grupos e
individuos relacionados por un fondo comn: a conviccin de que o sistema fracasara, pero
tamn a de que non esgotara as sas posibidades. A solucin era abrir ese sistema a novos
grupos, permitir a participacin no poder poltico de aqueles que van o camio pechado
pola minora oligrquica gobernante. O mal non estaba na lei electoral, senn nos partidos e

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

nas Cortes, que non representaban nacin como consecuencia da masiva corrupcin
electoral.
A sa anlise da situacin espaola era claramente pesimista:
Entre os vicios da enfermidade nacional destaca a paralizacin do progreso da marcha evolutiva
social, o predominio da palabra da retrica sobre o pensamento, esquecemento e suplantacin da
tradicin, perda da personalidade, desorientacin, incultura, ideoloxismo, vagancia, pobreza, moral
brbara, irrelixiosidade decadentista, incivilidade regresiva (...)
Macas Picavea, El problema nacional

A maiora das propostas rexeneracionistas apareceron a finais do ano 1898. A sa ideoloxa

basculaba entre a dereita e o centro. Mesmo o sucesor de Cnovas na xefatura do Partido
Conservador, Silvela, se encadraba nesta corrente de opinin que pretenda sandar o
sufraxio universal, rematar co caciquismo e apelar conciencia dos espaois para superar a
decadencia da patria:
Os doutores da poltica e os facultativos de cabeceira estudarn, sen dbida, o mal; discutirn sobre
as sas orixes, sa clasificacin e seus remedios; pero o mis alleo ciencia que preste algunha
atencin aos asuntos pblicos observa este singular estado de Espaa: Donde quiera que se ponga
el tacto, no se encuentra el pulso (...).
Monrquicos, republicanos, conservadores, liberais, todos os que tean algn interese en que este
corpo nacional viva, necesario que se alarmen e preocupen con tal suceso (...).
A guerra cos ingratos fillos de Cuba non moveu unha soa fibra do sentimento popular. Falaban con
elocuencia os oradores nas cmaras de sacrificar a ltima peseta e derramar o ltimo sangue... dos
demais; obsequiaban os Concellos aos soldados, que saudaban e marchaban submisos; soaba a
marcha de Cdiz; aplauda a prensa, e o pas, inerte, deixaba facer (...).
Faise a paz, a razn aconsllao, os homes de sereno xuzo non a discuten; pero ela significa o noso
vencemento, a expulsin da nosa bandeira das terras que descubrimos e conquistamos (...). Todos
agardaban ou teman algn estremecemento da conciencia popular; s se advirte unha nube xeral de
silenciosa tristeza que presta como fondo gris cadro, pero sen alterar vidas, nin costumes, nin
diversins, nin submisin ao que sen saber por que nin para que, lle toque ocupar o Goberno (...).
Francisco Silvela, Espaa sin pulso, en El Tiempo, 16 de agosto de 1898

Entre os escritos rexeneracionistas destacaron: o manifesto do

xeneral Polavieja, con concesins aos rexionalistas, os
manifestos da Uni Catalanista e os da Cmara Agrcola do Alto
Aragn (presidida polo mis importante membro deste grupo,
Joaqun Costa). Nas sas ideas non existe a postura proditatorial que moitos ven na proposta de que Espaa necesitaba
un cirurxn de ferro. Non pensaba Costa en ditadores, senn
en homes firmes que exerceran a autoridade sen
contemplacins, pero co apoio do voto dos espaois. Porn, os
ditadores do futuro (Primo de Rivera e Franco) apropironse das
palabras de Costa para presentarse como herdeiros do
rexeneracionismo.
Tratbase de levar a cabo unha recuperacin econmica e
cultural do pas, que Costa resuma en despensa e escola.
Haba que achegarse Europa que dominaba o mundo,
contraste dunha Espaa que acababa de perder os restos do
seu Imperio.
Os rexeneracionistas fracasaron no seu intento de influr na poltica espaola. A pasividade
da sociedade espaola ante a ineficacia dos polticos mostrada polas baixsimas taxas de
sindicacin e as altsimas porcentaxes de abstencin electoral fixo que as sas ideas non
tivesen eco nese momento. Ademais, os rexeneracionistas tampouco crearon un
instrumento de participacin poltica. Non se fundar o partido poltico novo, necesario para
tal fin, que Costa propua.
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

Fracasaron na prctica, pero moitas das sas ideas foron recoxidas polos intelectuais da
xeneracin do 98 e, tamn, polos partidos republicanos e de esquerda, como base do seu
proxecto de reforma da vida espaola.
- A xeracin do 98
A xeracin debe o seu nome ao mesmo desastre colonial espaol. Os intelectuais do 98
contriburon a darlle unha interpretacin nacionalista guerra de Cuba. Chegaran a Madrid
desde as provincias para conquistar fama literaria: Azorn, do Levante; Valle-Incln, de
Galicia; Machado, de Andaluca; Baroja, de Guipscoa; Maeztu e Unamuno, de Biscaia.
Todos eles idealizaron a paisaxe e a historia de Castela, identificando a Espaa con Castela
e as sas tradicins. Unha Castela depositaria da esencia de Espaa, fronte s
nacionalismos perifricos.
Os intelectuais da xeracin do 98 participaron do esprito rexeneracionista. Foron portavoces
do malestar das clases medias e da pequena burguesa, que pertencan, a causa dos
cambios econmicos que se produciron tras a guerra colonial. No grupo destacou a sa
conviccin de que os males do pas (a crise provocada polo desastre) necesitaban remedios
polticos e sociais. A sa anlise da perda das colonias est chea dun patriotismo retrico,
no que se identifica o sistema colonial coa situacin de decadencia de Espaa. Decadencia
que non era real, como amosaron as transformacins econmicas dos anos que seguiron ao
98.
(...) A Andrs le indign la indiferencia de la gente al saber la noticia. Al menos l haba credo que
el espaol, inepto para la ciencia y la civilizacin, era un patriota exaltado, y se encontraba que no;
despus del desastre de las dos pequeas escuadras espaolas en Cuba y en Filipinas, todo el
mundo iba al teatro y a los toros tan tranquilo; aquellas manifestaciones y gritos haban sido espuma,
humo de paja, nada.
Po Baroja, El rbol de la ciencia. Sexta parte, 1911

A guerra de Cuba non foi a fin do Imperio (este xa se perdera en 1824), senn a fin do
sistema econmico colonial que beneficiaba a oligarqua; non era o desastre de Espaa
como nacin, senn a fin dos negocios coas colonias. A reaccin crtica pesimista e dos
escritores do 98, xunto coa dos rexeneracionistas en conxunto, foi importante porque
evidenciou a ruptura do bloque oligrquico dominante, e porque as sas crticas ao sistema
poltico da Restauracin contriburon crise do mesmo.
Equivocronse na sa anlise da derrota do 98, pero non se pode esquecer que con eles
xorde o termo intelectual en Espaa con clara conciencia de pertencer a unha clase nova
que ten unha funcin de carcter reitor na vida social e poltica. Exerceron unha influencia
considerable na vida espaola ata a fin da Guerra Civil, non tanto coas sas novelas, senn
cos seus ensaios e, sobre todo, cos seus artigos na prensa. Algns dos seus membros mis
destacados levaron o seu compromiso ata a participacin activa en poltica, anda que en
campos polticos diferentes.
4. INTENTOS DE MODERNIZACIN E CRISE DO SISTEMA. CONFLITIVIDADE SOCIAL
E PROBLEMA DE MARROCOS.
4.1. A crise dos partidos dinsticos
O sistema da quenda sobre o que se asentaba o funcionamento da Constitucin de 1876
comezou a fallar, en gran medida pola morte dos dous grandes lderes, Cnovas e
Sagasta. Os partidos dividronse entre os partidarios dun ou outro candidato xefatura do
propio partido. Maura mantivo unidos aos conservadores ata 1909, pero despois da crise
deste ano os mauristas enfrntanse aos seguidores de Dato ou de De la Cierva. Ocorreu o
mesmo no Partido Liberal, Canalejas substituu a Sagasta, pero despois do asasinato de
aquel en 1912 xurdiron as disputas pola xefatura. Ata 1917 mantvose a quenda bipartidista,
pero xa foi patente o aumento dos deputados que representan a novos sectores, sobre todo
republicanos e catalanistas.
Porn, o mis grave (como xa vimos arriba), foi que o pobo non intervia na vida poltica. Os
dous partidos que tian o monopolio do poder seguan utilizando o sistema caciquil para
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

10

conseguir votos, de tal modo que sempre triunfaba nas eleccins o partido que estaba no
poder. O cambio de partidos no goberno producase, non a consecuencia dunha consulta
electoral, senn porque unha crise ou un amplo movemento en contra do partido no poder
faca que a Coroa chamara a gobernar ao outro partido da quenda.
Nas decisin de cambiar o Goberno xogou cada vez maior protagonismo o rei Alfonso XIII,
desde a sa proclamacin en 1902. A sa simpata por un ou outro candidato, e o seu
propio interese, foi cada vez mis importante hora de conceder a disolucin das Cortes. A
actitude real ligou a propia Monarqua sistema de alternancia. A crise e desprestixio do
sistema foi tamn a crise e desprestixio da Monarqua.
- As reformas de Maura
Entre 1904 e 1909 a figura dominante
na poltica espaola foi Antonio Maura,
lder do Partido Conservador. Tratou
de reformar o sistema creando unha
lexislacin que permitise acabar co
caciquismo mediante a reforma da lei
electoral e da administracin local
(introducindo unha certa autonoma
municipal). A reforma electoral tia bos
principios legais pero non eran
aplicables sen cambios estruturais de
todo o sistema poltico e social.
A lei de 1907 declaraba o voto
Alfonso XIII e Antonio Maura
obrigatorio e creaba a figura do
candidato. A condicin de candidato
atribuaselle automaticamente a quen xa fose con anterioridade deputado, mentres que os
outros aspirantes deberan ser propostos por outros membros das altas clases polticas ou
por 500 electores do distrito, o que non era nada fcil para quen non tivese influencias ou
apoios institucionais. O artigo 29 da lei ofreca outra vantaxe ao candidato. Poda ser
proclamado automaticamente, sen eleccins, deputado, cando non se presentara outro
aspirante no seu distrito.
Xa nas eleccins de 1910 obtiveron a acta de deputados polo artigo 29 mis de 100
deputados dos 404 totais. Pero, ademais, mis da metade dos concellos en Espaa
constituronse polo mesmo artigo, ao igual que case a metade das deputacins provinciais,
en 1916. O artigo 29, pese a declaracin de obrigatoriedade do voto, conduciu a un aumento
da abstencin. O corpo electoral era na sa ampla maiora analfabeto e careca de
coecementos sobre os seus dereitos.
Os beneficiarios principais deste sistema seran os partidos tradicionais, facendo posible que
ditas formacins conseguiran nas sucesivas eleccins, e ata 1923, entre un 80 e un 90 por
100 dos escanos.
A oposicin s reformas e os acontecementos da Semana Trxica de Barcelona en 1909
provocaron a cada de Maura.
- As reformas de Canalejas
Canalejas, a fronte do Partido Liberal, propuxo unha serie de reformas para ampliar a base
social do sistema da Restauracin. A Lei de asociacins relixiosas, de 1910, coecida como
a Lei do Candado, limitaba o nmero de novas ordes relixiosas a establecer en Espaa.
Esta lei tivo que retirarse pouco despois polas presins do Vaticano e os grupos catlicos.
En 1911 presentou a Lei de mancomunidades provinciais (aprobada en 1913), que
permita a formacin de mancomunidades de municipios con certa autonoma. Esta lei
permitiu a constitucin da Mancomunidade catal en 1914.

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

11

A Lei de recrutamento de 1912 estableca o servizo militar obrigatorio, quedando abolida a

redencin ou pago en metlico. Pero en troques, creronse os soldados de cota que,
mediante pago, reducan considerablemente o tempo do seu servizo militar.
O asasinato de Canalejas nun atentado anarquista en 1912 e a reaccin conservadora,
fixeron que as reformas tiveran pouca trascendencia.
- Crise e intervencionismo militar
A derrota de Espaa fronte a Estados Unidos en 1898,
e a perda das ltimas colonias, levaron aos militares a
unha nova etapa de intervencin na poltica. Os
soldados e oficiais superviventes regresaron a Espaa
frustrados e atopronse cunha actitude indiferente,
ningun agradeca os seus servizos. Despois de 1900
moitos oficiais sentronse mal pagados en relacin ao
seu nivel social, a pesar de que o exrcito levaba mis
da metade do orzamento nacional e a sa maior parte
empregbase no pago de salarios. O nmero de
oficiais era claramente desproporcionado fronte o
nmero de soldados: 500 xenerais e 24.000 oficias para
50.000 soldados.

Saga militar dos Norea (1915)

O goberno chamou repetidamente ao exrcito para facer fronte axitacin laboral en

Barcelona e outros lugares. Os oficiais, como casta, odiaban ao rexionalismo cataln e
desprezaban s clases traballadoras. Desde 1904, o exrcito estivo implicado na guerra de
Marrocos, coa oposicin da opinin pblica. Moitos polticos e escritores atacaban s forzas
militares, por ineficaces. Os oficiais, indignados coas crticas ao exrcito, fronse
distanciando e, mesmo se enfrontaron, ao sistema parlamentario. En todo este proceso
xogou un papel importante o rei, relacionado intimamente co xeneralato e intervindo
directamente nos asuntos marroqus.
Son innumerables as veces que o elemento armado interveu nas folgas, tomando parte en
sanguentos lances nos que, en lugar da gloria, conseguiu o odio do pobo, que deba estar identificado
con el e con el marchar unido, o mesmo nas circunstancias favorables que nas adversas. Creo que a
vida dun soldado vale infinitamente mis que a dun folguista amotinado e rebelde. O Exrcito a mis
fermosa e xenuna definicin da democracia.
Capitn Fanjul, Misin social del Ejrcito, 1907

En 1905 sinlase o arranque do protagonismo militar. As tensins en Barcelona eran

considerables. Os oficiais eran claramente opostos ao nacionalismo cataln en auxe. Pola
sa banda, a maior parte do pobo e da burguesa catal consideraba ao Exrcito unha
institucin intil, smbolo do centralismo casteln. Desde ambos bandos realizbase unha
campaa de prensa feroz, na que se trataban como inimigos.
Os catalns, que teen como aspiracin esencial o separatismo, non poden nin deben ser tratados
como os demais cidadns espaois (...) e mentres non demostre toda Barcelona que espaolsima,
gardaremos o noso cario para aqueles que o merecen mis que os catalanistas barceloneses (...)
Caiamos sobre a canalla catalanista, sobre esa chusma de miserables que cantan o Bon cop de fals
e berran Morra Espaa! sen que se lles curte a lingua ou llela atravesen cun ferro candente (...)
Se o elemento armado non aplica o remedio, o mal subsistir ata acadar proporcins de gravidade
extrema (...)
(...) o anatema lanzado contra os fillos espurios de Espaa que renegan da sa nai eco dese himno
de odio impotente que se chama Os segadores. (...) Nosoutros xamais esperamos nada das Cortes.
O remedio contra os canallas est no Exrcito.
Moi ben. Aceptado. Que comecen a segar os militares.
La Correspondencia Militar. El Ejrcito Espaol. 1905.

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

12

En 1905, un grupo de militares (200 xefes e oficiais) asaltaron e

esnaquizaron os talleres dos peridicos Cu-Cut e La Veu de Catalunya.
O Goberno non s non tomou medidas disciplinarias contra os
participantes nos asaltos senn que consiguiu a aprobacin nas Cortes
da Lei de Xurisdicins, que recoeca a xurisdicin militar e tribunais
militares nos chamados delictos contra a unidade da patria (problema
do nacionalismo cataln e a liberdade de prensa) e contra as inxurias s
forzas armadas. A aprobacin desta lei, co abandono dos republicanos
do Parlamento en sinal de protesta, marcou a complicidade dos partidos
da quenda cos militares, que adquiriron cada vez maior protagonismo
na vida poltica, co apoio do monarca.
4.2. A intervencin militar en frica: o problema de Marrocos
A intervencin militar en frica foi un elemento fundamental na poltica interior espaola do
s. XX, e foi as por catro razns:
1.
A
ocupacin
tradicional das prazas
africanas (Melilla, Ceuta,
zonas de soberana e
Canarias).
2.
A
poltica
de
intervencin e expansin
en frica, acentuada na
segunda metade do s.
XIX. e que cobrou maior
importancia despois de
1898. Haba que lavar a
honra do exrcito e o
prestixio internacional de
Espaa, moi debilitados
fronte
s
demais
potencias.
3. O interese doutras
potencias en Marrocos.
Posesin espaolas e francesas no norte de Marrocos
Despois
de
varias
negociacins, o Tratado hispano-francs de 1912 repartiu o territorio en das zonas de
protectorado. A do norte correspondeu a Espaa.
4. A presin dun importante sector militar para exercer unha presenza mis agresiva e de
prestixio en Marrocos, e en frica. Este aspecto non era novo e non era compartido s polos
militares (o mesmo Costa era membro dunha sociedade africanista nos anos oitenta).
Alfonso XIII considerbao un tema vital para ampliar o prestixio da monarqua.
Porn, o problema da intervencin africana centrbase en dous aspectos: a consecucin
dunha ocupacin militar efectiva e a opinin adversa de grandes sectores da poboacin
espaola, contrarios os gastos e sacrificios da intervencin militar.
O goberno provocou unha agresin dos mouros: tia necesidade disto para xustificar unha agresin
do territorio contiguo a Melilla (...) Desde cando teen os espaois dereito a construr ferrocarrs e a
explotar minas en Marrocos sen concesin expresa do Sultn?
A que imos a Marrocos? A defender os nosos intereses comerciais? Pois iso mentira. E mentira
porque ns non temos comercio no sentido de expansin.
Falan de patriotismo (...) Pero eu cra que o patriotismo non consiste en explotar minas de territorios
que non son de Espaa. Eu entendn que era mis patritico oporse a que na provincia de Huelva,
unha compaa inglesa, a de Riotinto, sexa dona absoluta, e dispoa dun verdadeiro exrcito de
soldados armados. (...)

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

13

Eu digo que ir a Marrocos a revolucin, e dicilo, sirvo Patria e Rei moito mellor que facendo
crer rei e Patria que ir a Marrocos convn Nacin e Monarqua.
Trasatlntica! Reservistas! Guerra! A historia reptese! Os anos do desastre volven a atormentarnos
co seu recordo!
El Correo de Guipzcoa; La Correspondencia de Espaa; El Motn. 1909

A ocupacin comportou unha inacabable serie de dificultades e derrotas (Barranco del Lobo,
1909; Annual, 1921). Ademais dividiuse ao exrcito entre africanistas e renovadores
(membros das Juntas de Defensa), como veremos mis adiante.
4.3. A Semana Trxica
O antimilitarismo e o anticlericalismo foron os compoentes esenciais do movemento
insurreccional que estalou en Catalua, especialmente en Barcelona, en xullo de 1909,
sendo unha manifestacin clara dos factores que minaron o sistema. Os protagonistas da
insurreccin foron principalmente traballadores.
Considerando
que
a
guerra

unha
consecuencia fatal do rxime de producin
capitalista; considerando ademais que dado o
sistema espaol de recrutamento do exrcito, s
os obreiros fan a guerra que os burgueses
declaran.
A asemblea protesta enerxicamente:
1. Contra a accin do goberno espaol en
Marrocos.
2. Contra os procedementos de certas damas da
aristocracia, que insultaron a dor dos reservistas,
das sas mulleres e dos seus fillos, dndolles
medallas
e
escapularios,
en
vez
de
proporcionarlles os medios de subsistencia, que
Barricada en Barcelona (xullo 1909)
lles arrebatan coa marcha do xefe de familia.
3. Contra o envo guerra de cidadns tiles
producin, e en xeral, indiferentes ao triunfo da cruz sobre a media la, cando se poderan formar
rexementos de curas e de frailes que, ademais, de estar directamente interesados no xito da relixin
catlica, non teen familia, nin fogar, nin son de utilidade algunha pas, e
4. Contra a actitude dos deputados republicanos que ostentando un mandato do pobo non
aproveitaron sa inmunidade parlamentaria para poerse fronte das masas na sa protesta contra a
guerra.
E compromete clase obreira a concentrar todas as sas forzas, por se tivera que declararse a folga
xeral para obrigar ao goberno a respectar os dereitos que teen os marroqus a conservar intacta a
independencia da sa patria.
Proclama da Asemblea Obreira de Tarrasa (21 de xullo de 1909)

O motivo inmediato do movemento

baseouse
no
descontento
pola
mobilizacin de reservistas e o
embarque de tropas destinadas a
conter os ataques marroqus en
Melilla. Os sindicatos deron a orde de
paro xeral en Barcelona para protestar
contra dito embarque. Ante o
desconcerto das autoridades os
anarquistas foron donos, durante uns
das, da cidade: foi a Semana Trxica
(do 26 31 de xullo).
O da 29 a revolta iniciou o seu declive.
A esperanza dos sublevados de que o
movemento se estendese ao resto de
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

14

Espaa foi case imposible pola incomunicacin en que se atopaba Barcelona. Ademais, o
Goberno encargouse de difundir por toda Espaa a falsa noticia de que os acontecementos
de Barcelona tian carcter separatista. Un centenar de mortos e sesenta igrexas e
conventos incendiados e saqueados foron o balance final do movemento revolucionario.
O Goberno centrou a responsabilidade da heteroxnea e espontnea revolta
exclusivamente nos anarquistas. Como cabeza de turco foi escollido, sen probas, o fundador
da Escola Moderna, centro de ensino laico e de tendencia anarquista, Francisco Ferrer i
Guardia. Ferrer foi executado o 13 de outubro. A execucin provocou un amplo movemento
internacional de protesta, que fixo caer o goberno de Maura.
4.4. Da grande crise de 1917 Ditadura de Primo de Rivera
No ano 1917, ademais da propia crise do sistema, aumentaron as dificultades internas como
consecuencia da I Guerra Mundial. A escaseza de produtos alimenticios, a suba dos
prezos, sen correspondencia cos salarios, e o descenso real das condicins de vida das
clases obreiras e medias conduciron crise de 1917.
- A radicalizacin do movemento obreiro
Os principais sindicatos obreiros, UGT e CNT (socialistas e
anarquistas), decidiron unir as sas forzas ante a gravidade
da situacin. Os seus obxectivos non foron, como ata o de
agora, exclusivamente econmicos e sociais, senn que as
sas actuacins foron dirixidas cara a transformacin do
Estado e do rxime poltico. A primeira folga xeral nacional
da historia do movemento obreiro espaol celebrouse en
decembro de 1916, con xito participativo pero sen
resultados. Os prezos seguiron subindo. Nunha reunin
conxunta en marzo de 1917 decidiron os dous sindicatos
organizar unha folga xeral indefinida. O programa,
redactado polo dirixente socialista Besteiro tia un claro
contido poltico. Todas as peticins an dirixidas, mis que
contra os patronos, contra o rxime poltico que mantia a
situacin.
Aos traballadores espaois e ao pas en xeral. Tras a labor de protesta, constantemente exercitada
polas organizacins obreiras contra os abusos da administracin e as corruptelas da poltica que
padece o noso pas, (...), ... o certo que cada da que pasa representa para o proletariado unha
agravacin crecente da miseria ocasionada pola caresta das subsistencias e pola falta de traballo (...)
Pero haber algn gobernante espaol que poida afirmar en conciencia que as condicins
insoportables da nosa vida, agravadas, sen dbida, e postas de relevo pola guerra europea, non son
as consecuencias dun rxime tradicional de privilexios, dunha orxa constante de ambicins privadas,
dunha desenfreada inmoralidade, que atopa nos organismos pblicos o amparo e a defensa que
deberan prestar s primordiais intereses da vida do pobo? (...)
O proletariado organizado chegou as convencemento da necesidade da unificacin das sas forzas
nunha loita comn contra os protectores da explotacin erixida en sistema de goberno. E
respondendo a este convencemento, os representantes da Unin General de Trabajadores e os da
Confederacin Nacional del Trabajo acordaron por unanimidade: Primeiro. (...) co fin de obrigar s
clases dominantes a aqueles cambios fundamentais de sistema que garantan ao pobo o mnimo das
condicins decorosas de vida e de desenvolvemento das sas actividades emancipadoras, imponse
que o proletariado empregue a folga xeral, sen prazo definido de terminacin, como a arma mis
poderosa que pose para reivindicar os seus dereitos (...)
Manifesto UGT-CNT , 27 de marzo de 1917

A resposta do Goberno foi deter s firmantes do manifesto, suspender as garantas

constitucionais e establecer a censura de prensa.
Desde finais de abril comezou o movemento das Juntas Militares de Defensa (que
veremos mis adiante), e a iniciativa do PSOE celebrouse no Congreso de Deputados
unha reunin con republicanos e reformistas (Melquades lvarez, Lerroux e o rexionalista
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

15

cataln Camb). En xullo reunronse na chamada Asemblea de Parlamentarios de

Barcelona que, converxendo cos obxectivos da mobilizacin sindical, propuan pola sa
parte a celebracin de Cortes Constituntes convocadas por un goberno provisional que
'encarne e represente a vontade soberana do pas'. A preparacin da folga seguiu o seu
curso ata que se desencadea en agosto, cando anda non se estableceran as condicins
necesarias para que tivera xito.
Aos obreiros e a opinin pblica: chegou o momento de poer en prctica, sen vacilacin algunha, os
propsitos anunciados polos representantes da UGT e da CNT no manifesto subscrito no mes de
marzo ltimo (...)
Pedimos a constitucin dun Goberno provisional que asuma os poderes executivo e moderador, e
prepare, previas as modificacins imprescindibles dunha lexislacin viciada, a celebracin dunhas
eleccins sinceras, dunhas Cortes Constituntes que aborden en plena liberdade os problemas
fundamentais da constitucin poltica do pas. Mentres non se consiga este obxectivo, a organizacin
obreira atpase totalmente decidida a manterse na sa actitude de folga. Cidadns: Non somos
instrumentos da desorde, como na sa impudicia nos chaman con frecuencia os gobernantes que
padecemos. Aceptamos unha misin de sacrificio polo ben de todos, pola salvacin do pobo espaol,
e solicitamos o voso concurso. Viva Espaa!.
Manifesto do Comit de Folga da UGT e Partido Socialista, 12 de agosto de 1917

A falta de coordinacin e a abstencin de ltima hora de republicanos e rexionalistas fixeron

que a folga non tivera a amplitude esperada. O Exrcito volveuse a enfrontar s asociacins
obreiras reprimindo con dureza o movemento. O Comit Directivo foi xulgado pola xustiza
militar e condenado a cadea perptua e o balance final foi de 71 mortos, 156 feridos e dous
milleiros de detidos. A pesar do duro golpe sufrido as organizacins sindicais viron aumentar
espectacularmente os seus afiliados, sobre todo a CNT. Nestes anos produciuse a escisin
do PSOE, formndose o Partido Comunista moi minoritario polos membros do PSOE
partidarios dos bolxeviques e da III Internacional (1921).
Desde 1917 a conflitividade no campo
andaluz e estremeo foi extraordinaria (o
trienio bolxevique), con constantes folgas
e motns duramente reprimidos polas
autoridades. A partir de 1919 aumentaron os
disturbios tamn en Catalua. actitude
radical dos anarquistas responderon as
clases burguesas temerosas do contaxio
da Revolucin Sovitica co peche das
fbricas e a organizacin dunha milicia
burguesa (o Somatn), ademais de coa
represin do Goberno. Desde principios de
1919 ata 1922, a provincia de Barcelona
estivo
tres
anos
coas
garantas
Folga da Canadiense en Barcelona (1919)
constitucionais suspendidas e baixo o estado
de excepcin. Os atentados foron constantes polos dous bandos: CNT fronte Sindicato
Libre, grupo de pistoleiros sostido polos patrns. Cometronse, en Barcelona, entre 1917 e
1922, mis de 800 atentados. Na organizacin da represin xogou un papel principal o
gobernador civil de Barcelona, Martnez Anido, protector do Sindicato Libre.
- Das Juntas de Defensa ao desastre de Annual
As Juntas de Defensa formronse dentro do corpo de artillera do exrcito como reaccin
ante o empeoramento da sa situacin econmica (tdolos funcionarios tian conxelados os
soldos desde 1914), pero tamn polo resentimento dos oficiais da pennsula ante os rpidos
ascensos que se conseguan en Marrocos. O movemento estendeuse a toda Espaa,
pedindo melloras econmicas e o coidado do exrcito. Conseguiu dobregar ao Goberno,
temeroso da folga xeral. E anda que non conseguiron as melloras econmicas solicitadas
viron freados os ascensos ata o grao de coronel por eleccin, continuando a escala baseada
na antigidade.
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

16

O mis grave foi que permaneceron activas ata 1922, derrubando gobernos e intrigando nos
cuarteis. O Exrcito recibiu, as, un novo pulo como garante da orde fronte as reivindicacins
obreiras. Desde 1917 recorreuse constantemente a el, co apoio do rei, debido os continuos
estados de excepcin. Nos sectores mis
conservadores xa se propua a ocupacin do
poder civil por un militar que afrontara os
problemas que non era capaz de solucionar o
poder civil.
O desastre de Annual en 1921 foi a
culminacin dos desastres militares en
Marrocos. A estrepitosa derrota fronte as
tropas marroqus provocou a perda das forzas
da Comandancia militar de Melilla. O terreo
gaado en dez anos perdeuse nun da. Incluso
a persoa do Rey viuse includa na demanda de
responsabilidades que os partidos de esquerda esixiron no Congreso.
Perdeuse Igueriben, como non tia mis remedio que perderse, dadas as condicins da posicin e a
calidade e a cantidade do inimigo; perdeuse Igueriben e son testemuas da perda 5.000 homes
concentrados en Annual, outra posicin tamn indefendible, que comeza por ser un insignificante
posto de polica e, por non sabemos que razns de arte blica indemostrables ante o mis simple
xuzo que examine esta cuestin, convrtese nun campo de concentracin de 5.000 homes sen
defensa posible. Annual a est tamn sangrando unha frase do xeneral Silvestre, un camio
sen sada.
Pero xa tarde, xa non hai tempo; os 5.000 homes, dos cales unha porcin considerable foron
incorporados a filas soamente cun mes de instrucin, cando un regulamento que est a para adornar
as coleccins do Diario Oficial establece tres meses de instrucin dos recrutas (...) e aqueles homes
recentemente incorporados a filas, que non saben disparar un fusil, que non saben cargar, como hai
testemuas dun oficial: eu respondo sumo de doce ou trece homes, do resto; algns non saben nin
cargar (...)
Intervencin de Indalecio Prieto nas Cortes (21 de novembro de 1922)

- A incapacidade dos gobernos

Despois da folga xeral de 1917 e ante as dificultades, o rei formou un gabinete de
concentracin liberal do que formou parte, por vez primeira, un poltico alleo aos partidos do
sistema, o membro da Lliga catal, Camb. Con el, a burguesa catal entrou a colaborar
coa Monarqua ante o temor revolucin obreira, esquecendo as crticas anteriores. Camb
durou uns dous anos no Goberno, pero todas as sas propostas reformistas, en particular as
da Facenda, chocaron coa oposicin dos terratenentes. Tivo que retirarse ante a falta de
apoio.
Os sucesivos gobernos destes anos amosaron claramente a sa incapacidade e a sa
resistencia a calquera intento de reforma do sistema de 1876. Cando os cambios
institucionais parecan inminentes, o rxime volva sobre os seus pasos temeroso de perder
o monopolio do poder. As violacins da Constitucin, mediante o recurso abusivo a
declaracins de excepcin ou de guerra foron habituais. As resistencias conservadoras
fixeron imposible a reforma da Constitucin e a democratizacin do sistema, contando coa
alianza da Coroa. Os partidarios do golpe de Estado militar impuxronse.
Os gobernos destes anos eran de por si dbiles. A desintegracin do sistema patente. O problema
social agrvase, os movementos obreiros crecen, o problema rexional radicalzase, os militares estn
preocupados pola inestabilidade poltica agravada polo desastre Annual. Todas as forzas da
Restauracin estn en crise.
A situacin desemboca o 13 de setembro de 1923 no golpe de Estado do Xeneral Primo de Rivera,
capitn xeneral de Catalua. Primo de Rivera reclamou o poder. Ningun se lle opuxo e tomouno en
nome de El Rey.
Garca Nieto e outros, Crisis del sistema canovista 1898-1923, pax. 33

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

17

5. O ESTADO NACIN ESPAOL

EVOLUCIN DO GALEGUISMO.

OS

NACIONALISMOS

ALTERNATIVOS.

5.1. Orixes dos movementos nacionalistas

Habitualmente entndese por rexionalismo a reivindicacin de determinado grao de
autonoma poltica para un territorio, sen cuestionarse a sa integracin dentro do Estado,
mentres que o nacionalismo ten como obxectivo mis ou menos inmediato a creacin dun
Estado-nacional. As diferencias entre ambos dous movementos son bastante tenues;
historicamente en Espaa os movementos rexionalistas foron anteriores aos nacionalismos,
que naceron deles.
A finais do sculo XIX xurdiron en Espaa os rexionalismos e nacionalismos, chamados
perifricos, como resposta s insuficiencias do Estado da Restauracin.
O nacemento destes movementos polticos que cuestionaban o modelo de Estado nacional
construdo durante o sculo XIX est en estreita relacin coa realidade poltica da Espaa
anterior s transformacins liberais. Durante o Antigo Rxime Espaa fora unha
monarqua de agregacin, convivindo no seu interior comunidades claramente
diferenciadas, tanto a nivel cultural como poltico; incluso no caso do Pas Vasco e Navarra
sobrevivira o rxime foral de orixe medieval ata 1876.
Por outra banda os resultados das polticas de homoxeneizacin cultural (iniciadas
timidamente no sculo XVIII e de maneira decidida polo liberalismo do sculo XIX)
realizadas a partir das pautas castels, non logrou resultados comparables ao caso francs
que serviu de modelo, e os idiomas perifricos, cataln, galego e vasco, pese seu
retroceso, xogaron un papel poltico decisivo como smbolo da nacionalidade ameazada.
Outro factor que influu na eclosin nacionalista foi que a industrializacin estivo limitada a
uns poucos focos, co que non chegou a formarse unha burguesa nacional (espaola) que
fose homoxnea; antes pola contra, no Pas Vasco e Catalua coincidiron os focos
industriais coa presenza de trazos polticos e culturais diferenciados do resto de Espaa.
Este desenvolvemento econmico desigual influu decisivamente na evolucin dos
movementos polticos rexionalistas e nacionalistas. Al onde se consolidou un proceso
capitalista (Catalua e Pas Vasco) a burguesa acadou un protagonismo que influu na
formacin das correspondentes ideoloxas nacionalistas. Mentres que en territorios
debilmente industrializados (como Galicia) o galeguismo padeceu unha permanente
debilidade poltica a pesar da sa importante producin terica.
5.2. O nacionalismo cataln
Catalua e os demais reinos da Coroa de Aragn
perderan as sas leis e foros particulares cos Decretos
de Nova Planta, tras a guerra de Sucesin. Durante o
sculo XIX, o sculo do nacionalismo en toda Europa, o
sentimento nacionalista reavivouse entre unha burguesa
que estaba a protagonizar a revolucin industrial. O
rexionalismo e o nacionalismo cataln fronse construndo
en varias etapas.
Na dcada de 1830, en pleno perodo romntico, inciase
a Renaixena, movemento intelectual, literario e apoltico,
baseado na recuperacin da lingua catal. En 1882,
Valent Almirall creou o Centre Catal, organizacin
poltica que reivindicaba a autonoma e denunciaba o
caciquismo da Espaa da Restauracin.
Enric Prat da Riba fundou Uni Catalanista (1891) de
ideoloxa conservadora e catlica. Ao ano seguinte, esta
organizacin aproba as denominadas Bases de Manresa, programa no que se reclama o
autogoberno e unha divisin de competencias entre o estado espaol e a autonoma catal.
Fortemente nacionalista, Uni Catalanista non tivo formulacins separatistas. Dunha parte
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

18

opoa a idea dunha Catalua moderna e industrial a unha Espaa arcaica e atrasada;
doutra reivindicaba os supostos valores tradicionais de estabilidade e moderacin do campo
cataln fronte ao radicalismo e s loitas sociais de Barcelona e das reas industriais (s que
comezaban a acudir inmigrantes non catalns). Combinou tamn a afirmacin explcita da
nacionalidade catal co rexeitamento da opcin independentista que podera privar a
Catalua do mercado espaol para os seus produtos industriais.
Base 2 Na parte dogmtica da Constitucin Rexional Catal manterase o temperamento expansivo
da nosa antiga lexislacin, reformndoa para facela conforme coas novas necesidades, as sabias
disposicins que contn respecto s dereitos e liberdades dos catalns.
Base 3 A lingua catal ser a nica que con carcter oficial poder usarse en Catalua e nas
relacins desta rexin co poder central.
Base 4 Unicamente os catalns, ben sexan por nacemento ou por naturalizacin, podern
desempear cargos pblicos en Catalua ()
Base 5 A divisin territorial () ter como fundamento a comarca natural e o concello.
Base 6 Catalua ser a nica soberana do seu goberno interior. Polo tanto, ditar libremente as sas
leis orgnicas; ocuparase da sa lexislacin civil, penal, mercantil, administrativa e procesual; do
establecemento e percepcin de impostos; da cuacin de moeda ()
Base 7 O poder lexislativo Rexional radicar nas Cortes Catals, que debern reunirse todos os
anos nunha poca determinada, e nun lugar diferente. As Cortes formaranse por sufraxio de todos os
xefes das casas agrupados en clases fundamentadas no traballo manual, na capacidade ou nas
carreiras profesionais e na propiedade, industria e comercio, mediante a correspondente organizacin
gremial na medida do posible.
Bases de Manresa, 27 de marzo de 1892

En 1901 naceu a Lliga Rexionalista con Francesc Camb como principal dirixente e Prat
de la Riba como idelogo. Era un partido conservador, catlico e burgus con dous
obxectivos principais: Autonoma poltica para Catalua dentro de Espaa. A Lliga naceu
afastada de calquera independentismo. Camb chegou a participar no goberno de Madrid, a
pesar de non conseguir ningunha reforma ante o pechado centralismo dos gobernos da
Restauracin. Defenda os intereses econmicos dos industriais catalns e unha poltica
comercial proteccionista.
O ideario catalanista (formulado por Prat de la Riba e asumido pola Lliga) non logrou
incorporar clase obreira, acentuando os aspectos corporativos e conservadores. Nas
pocas de crise (1909, 1917, 1921) preferiron unha defensa intransixente da orde
renunciando se faca falta aos enunciados nacionalistas. Cando a burguesa catal se senta
ameazada renunciaba sa catalanidade en favor de quen lle garantise seguridade, as
sucedeu por exemplo cando apoiaron a ditadura de Primo de Rivera. Fronte a esta
orientacin ideolxica cada vez mis conservadora, nas primeiras dcadas do sculo XX
tamn se desenvolveron outras correntes catalanistas democrticas que acabarn formando
o principal partido catalanista dos anos 30 do sculo XX: Esquerra Republicana de
Catalua.
5.3. O nacionalismo vasco
Ao longo do sculo XIX, as sucesivas Guerras Carlistas non supuxeron senn derrotas, tras
as cales se foron eliminando paulatinamente os foros, nun complicado proceso que, iniciado
pola Lei de 25 de outubro de 1839 de Reforma dos Foros Vascos, culminou coa Lei de 21
de xullo de 1876, que supuxo a definitiva liquidacin do ordenamento foral.
O Partido Nacionalista Vasco, PNV, foi fundado por Sabino Arana Goiri en 1895. Este
home, nacido no seo dunha familia carlista e ultra-catlica, formulou os fundamentos
ideolxicos do nacionalismo vasco:
- Independencia de Euskadi e creacin dun estado vasco independente no que se incluiran
sete territorios, catro espaois (Biscaia, Guipscoa, rava, Navarra) e tres franceses
(Lapurdi, Benafarroa e Zuberoa)
- Radicalismo antiespaol

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

19

- Exaltacin da etnia vasca e procura do mantemento da pureza racial. Esta actitude racista
supua a oposicin ao matrimonio de vascos
e maketos (termo despectivo co que nomeaba
aos habitantes do Pas Vasco procedentes
doutras zonas de Espaa), rexeitamento e
desprezo ante estes inmigrantes, na sa
maiora obreiros industriais.
- Integrismo relixioso catlico: Arana afirmou
Euskadi establecerase sobre unha completa
e incondicional subordinacin do poltico ao
relixioso, do Estado Igrexa. O lema do PNV
ser Deus e Leis Vellas. Este aspecto un
claro elemento de continuidade co carlismo.
- Promocin do idioma e das tradicins
Apuntamentos de Sabino Arana para a ikurria
culturais
vascas.
Euskaldunizacin
da
(1894)
sociedade vasca e rexeitamento da influencia cultural espaola, cualificada de estranxeira e
perniciosa.
- Idealizacin e apoloxa dun mtico mundo rural vasco, contraposto sociedade industrial
"espaolizada".
- Conservadurismo ideolxico, tanto no terreo social como no poltico, que leva ao
enfrontamento co PSOE, principal organizacin obreira en Biscaia.
A influencia social e xeogrfica do nacionalismo vasco foi desigual. Estendeuse sobre todo
entre a pequena e media burguesa e no mundo rural. A gran burguesa industrial e
financeira distanciouse do nacionalismo, e o proletariado, procedente na sa maior parte
doutras rexins espaolas, abrazou maioritariamente o socialismo. Tivo mis seguidores en
Biscaia e Guipscoa, mentres a sa influencia en rava e Navarra foi moito menor.
Ante o cmulo de terribles desgracias que aflixen hoxe nosa amada Patria, ningunha tan terrible e
aflitiva, xulgada por separado cada unha delas, como o roce dos seu fillos cos fillos da nacin
espaola.
Nin a extincin da sa lingua, nin o esquecemento da sa historia, nin a perda das sas propias e
santas institucins e imposicin de outras estraas e liberais, nin a mesma escravitude poltica que
hai mis de once lustros padece, equiprana en gravidade e transcendencia. Que o idioma patrio,
considerado en si mesmo, mis ca un simple signo co que os membros dunha nacin se comunican
entre eles as sas ideas e afectos? Suprimido el e reemprazado por outro, non ten porque
encamiarse ao seu fin esa nacin.
() Afortunadamente anda hai familias en Euskeria que, a pesar do goberno e a lexislacin liberais
que estn suxeitas desde hai mis de medio sculo pola sa escravitude poltica, anda non sentiron
os seus efectos e conservan a prstina pureza do seu carcter e dos seus costumes.()
A sociedade euskeriana, irmandada e confundida co pobo espaol, que corrompe as intelixencias
e os corazns dos seus fillos e mata as sas almas, est pois apartada da sa finalidade, est
perdendo aos seus fillos, est pecando contra Deus. A inmigracin material do pobo espaol en
Euskaria non ocasionara ningn dano moral ou moi pouco considerable, se o espaol non fose
recibido ac como concidadn e irmn senn como estranxeiro. Se Euskeria fose independente e, a
parte de que o nmero de espaois que inmigrasen aqu sera moi contado, os que viesen viran
coma estranxeiros e, como estranxeiros, estaran sempre illados dos naturais naquela clase de
relacins sociais que mis inflen na transmisin do carcter moral, como son o culto, as asociacins,
o ensino, os costumes e mis a amizade e trato ().
E non cabe alegar razns de imposibilidade: se a causa xusta, necesaria, como nico remedio
dun gravsimo mal moral, Deus mndanos servila, e o que Deus manda non nunca intil ou
imposible: queiramos todos os euskarianos, traduzamos en obras os nosos desexos e Deus
protexeranos e a nosa Patria ser libre e feliz.
Sabino Arana. Baserriatarra. n 11; 1897

Sabino Arana foi absolutista nos principios pero flexible na tctica, especialmente nos
ltimos anos da sa vida. No PNV coexistiron correntes posibilistas, rexionalistas e
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

20

defensores da ortodoxia enunciada por Sabino Arana. A partir de 1908 despois da morte
do fundadora ortodoxia pasou a ser un obxectivo a longo prazo, concedendo prioridade ao
curto prazo, ao traballo pola autonoma na sociedade civil, dentro da legalidade.
5.4. O nacionalismo galego
- O provincialismo
As orixes do galeguismo sitanse habitualmente no provincialismo dos anos 1840-1846. O
provincialismo naceu como unha variante do liberalismo progresista espaol diferencindose
del no que pode chamarse a sndrome da aldraxe consistente nunha reivindicacin de
Galicia e todo o galego ao tempo que se denuncia o maltrato recibido desde Madrid (o
goberno central). Comezou nesta poca a elaboracin do concepto poltico de Galicia como
entidade diferenciada (identificada como
provincia con caractersticas propias, e
tamn como reino e patria en sentido
moderno). Porn, os provincialistas non
cuestionaban que Galicia formase parte da
nacin espaola nin a consideraban unha
unidade tnica distinta.
En 1846 produciuse un pronunciamento de
carcter progresista encabezado polo
comandante Sols (contra o goberno
moderado)
ao
que
se
uniron
os
provincialistas.
Nos
manifestos
revolucionarios
figuran
elementos
caractersticos do provincialismo, xunto as
proclamas tpicas do liberalismo progresista.

La Revolucin, xornal da Junta creada polos

provincialistas

Cre tamn [a Xunta] dentro da sa conciencia

que ten outro deber que cumprir respecto a Galicia. O pobo conquistar nesta revolucin o que lle
arrebataron os cmicos dos pronunciamentos: pan e dereitos. Galicia, arrastrando ata aqu unha
existencia oprobiosa, convertida nunha verdadeira colonia da corte, vai erguerse da sa humillacin e
abatemento. Esta Xunta, amiga sincera do pas, consagrarase constantemente a engrandecer o
antigo reino de Galicia, dando proveitosa direccin s numerosos elementos que atesoura no seu
seo, erguendo os cementos dun porvir de gloria. (...) Espertando o poderoso sentimento do
provincialismo, e encamiando a un s fin todos os talentos e todos os esforzos, chegar a conquistar
Galicia a influencia da que merecedora, colocndose no alto lugar a que est chamado o antigo
reino dos Suevos. Que a espada de Galicia faga inclinar unha soa vez a balanza na que se pesan os
destinos de Espaa.
Galegos: A Xunta Superior Provisional non vacila en asegurarvos que contando co voso apoio,
lograr que a nosa provincia sexa temida e respectada por nacionais e estranxeiros. Patria e
liberdade.
Manifesto da Junta Superior, de 1846

Un dos tericos mis destacados do provincialismo foi Antoln Faraldo, quen, tras o fracaso
do pronunciamento Sols foi fusilado en Carral (Mrtires de Carral) tivo que fuxir a
Portugal.
- O rexionalismo
Na segunda metade do sculo XIX desenvolveuse o Rexurdimento, un movemento de
recuperacin da lingua e da historia propias de Galicia. Destacaron poetas como Rosala de
Castro, Eduardo Pondal e Curros Enrquez, e historiadores como Bieito Vicetto e Manuel
Murgua.
Na segunda metade do sculo o provincialismo evolucionou, da man de Manuel Murgua
cara posicins mis claramente nacionalistas, asumindo as concepcins histricoorganicistas caractersticas do romanticismo: Os elementos sobre os que xustificar a
nacionalidade galega sern a raza e a lingua; porn non ser ata a fase seguinte, a
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

21

rexionalista, cando o galeguismo comece a identificar a Galicia como unha nacin

diferenciada de Espaa.
O rexionalismo tivo varias tendencias. A liberal (con Murgua como idelogo) que
reivindicaba a especificidade de Galicia en oposicin a Castela, formulando a aspiracin
dunha futura reintegracin con Portugal, e establecendo analoxas con outras nacins
dominadas como Irlanda ou Catalua. Esta corrente a que posteriormente alcanzar maior
influencia no nacionalismo galego do sculo XX. Considerou ao campesiado como a clase
nacional por excelencia, xa que, na sa opinin, era a que mellor soubera conservar as sas
caractersticas tnicas (lingua, costumes); a identificacin co campesiado levounos a
denunciar o caciquismo.
Se os celtas non foron os primitivos poboadores de Galicia, foron si dos primeiros, e o que mis
interesante para ns, os pais e xeradores dunha poboacin que leva anda impreso no rostro os
sinais inequvocos da raza que pertence () O aspecto da maior parte dos seus habitantes, os
monumentos, o dialecto, os costumes, as inclinacins, as manifestacins todas do esprito
probarannos a orixe cltica da sa actual poboacin [de Galicia]. () A cada momento un costume,
un trazo, unha supersticin dos irlandeses ou bretns trenos memoria e sen esforzo ningn, o que
ns temos visto e sentido ()
Destes remotos tempos [suevos], sospeitamos que data a extrema divisin da propiedade galega,
divisin salvadora que non permitir xamais que esta terra se despoboe, nin que os seus habitantes
perdan o carcter de individualidade que os distingue.
Manuel Murgua. Historia de Galicia Tomo I, 1865

O rexionalismo tradicionalista tivo como principal idelogo a

Alfredo Braas, moi prximo s teses carlistas. Caracterizouse
polo seu catolicismo, antiliberalismo, e reivindicacin das
tradicins histricas anteriores revolucin burguesa. Aspiraba a
unha transformacin gremialista da economa e a volta
corporativismo poltico.
1 () O obxectivo dos rexionalistas debe ser en primeiro lugar acabar e
dunha vez co sistema parlamentario, e en segundo lugar ir preparando o
triunfo da poltica rexionalista, por medio da representacin de clases, ou
sexa da eleccin directa en virtude da designacin feita polos gremios
das diferentes artes, oficios e profesins. ().
2 Na orde administrativa procurarase a todo transo a conveniente
descentralizacin dos servizos pblicos, ().
3 Na orde xurdica as rexins deben poerse de acordo para conservar
os seus foros e preeminencias, evitando que un Cdigo xeral destra quizais nun par de artigos e
dunha vez para sempre as sas institucins seculares.
4 Na orde econmica convn fomentar a proteccin agricultura por medio de Bancos de Crdito,
asociacins e leis tutelares; animar o esprito industrial por medio do ntimo consorcio entre capital e
traballo, e combinar o principio proteccionista e de liberdade de cambios
6 Na orde literaria fomentar a propaganda das doutrinas rexionalistas dispostos a non perder
ocasin nin momento para desacreditar o sistema parlamentario, debilitar a centralizacin poltica e
administrativa
Alfredo Braas. El regionalismo. 1889

A partir de 1900 o rexionalismo fragmentouse en tendencias opostas e enfrontadas; ao

tempo que recibiron influencias polticas novas do rexeneracionismo e do republicanismo
que se desenvolveron no conxunto de Espaa como resposta descomposicin do sistema
canovista. Comezou unha segunda etapa do rexionalismo. En 1906 fundouse a Real
Academia Galega.
Imitando a experiencia catal, en 1907 constituuse Solidaridad Gallega, que tamn aqu
agrupou un amplo abano de opcins polticas: republicanos, neocarlistas e rexionalistas.
Esta mistura implicou certa vaguidade e indeterminacin nos seus obxectivos que
formularon en torno a tres puntos: acabar co centralismo, depurar o sistema poltico e
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

22

fomentar o progreso econmico. As influencias rexeneracionistas (que incluan xunto

limpeza do sistema poltico espaol, a reorganizacin rexionalista do Estado e a eliminacin
do caciquismo) incorporaron ao galeguismo elementos populistas republicanismo federal
na corrente democrtica e sobre todo unha vocacin e prcticas agraristas, centradas nas
loitas anticaciqus e pola redencin dos foros.
- O nacionalismo galego: as Irmandades da Fala
En 1916 os irmns Villar Ponte fundaron en Corua a
primeira Irmandade dos Amigos da Fala, seguida
axia da constitucin de grupos similares noutras
localidades. En s dous anos en 1918
convocaron unha Asemblea Nacionalista en Lugo
onde aparece xa formalizado un programa poltico
estritamente nacionalista e democrtico para Galicia,
sen influencias rexionalistas. Esta rpida evolucin
despois de anos de estancamento pode relacionarse
co impacto de acontecementos exteriores tan relevantes como a Primeira Guerra Mundial
(1914-1918) e a Revolucin sovitica rusa (1917) que trouxeron primeiro plano da
actualidade a reivindicacin do dereito de autodeterminacin dos pobos.
As Irmandades da Fala non chegaron a constitur un
partido poltico. A sa accin centrbase no labor de
propaganda, que lles permitise estender a implantacin
da organizacin das Irmandades e tratar de
reforzar a sa presenza nos peridicos da poca. O
seu voceiro vai ser a revista A Nosa Terra. Esta accin
combinouse coa demandada de autonoma integral de
Galicia nos mitins, peticins Goberno ou aprobando
mocins nos poucos concellos nos que tian
representantes. Tamn trataron de colaborar co
movemento agrarista buscando que asumisen o nacionalismo como ideoloxa poltica, o que
non conseguiron.
O nacionalismo galego quedar formalmente definido na Asemblea Nacionalista convocada
en Lugo en 1918 polas Irmandades da Fala. Politicamente recolle sobre todo o pensamento
do sector demcrata do galeguismo.
Os persoeiros das Irmandades da Fala reunidos en Asemblea magna tida na cidade de Lugo nos das
17 e 18 do mes da data [Novembro] para conseguir do Goberno da Sa Maxestade El Rei a
autonoma integral da nacin Galega e fixar nun programa concreto as que coidan principais
solucins aos problemas que interesan dun xeito fondsimo vida nacional de Galicia, aprobaron e
sosteen, co corazn ateigado de esperanza e ollos postos no porvir da nai Terra, as seguintes
conclusins, que fan pblicas para coecemento e meditacin do pobo galego nista hora solemne de
albeo das nacionalidades que senten tremer a sa alma e fan xurdir a sa personalidade.
I. Previa: Tendo Galicia tdalas caractersticas esenciais de nacionalidade, ns nomemonos, de
hoxe para sempre, nacionalistas galegos, xa que a verba rexionalismo non recolle tdalas
aspiracins nin encerra toda a intensidade dos nosos problemas.
II. Problemas constituntes
1. Autonoma integral para Galicia.
2. Autonoma municipal, distinguindo o municipio alden do vilego, sobre a base do recoecemento
da personalidade xurdica das parroquias
3. Cooficialidade dos idiomas galego e casteln.
4. Federacin da Iberia.
5. Dentro desta federacin, igualdade de relacins con Portugal.
6. Crendo na accidentalidade das formas de goberno, intersanos aclarar que non apelamos a
ningunha, mais simpatizaremos, desde logo, con aquela que se mostre mis doada para chegar
federacin con Portugal.
7. Ingreso das nacionalidades de Iberia na Liga das Nacins. ()
Manifesto da Asemblea Nacionalista de Lugo. 1918
Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

23

Na difusin do galeguismo destacou a revista Ns (1920), as como o

Seminario de Estudos Galegos (1923). En torno a eles numerosos
intelectuais, chamados a xeracin Ns realizaron unha intensa labor
de estudo, creacin e divulgacin da realidade galega. Un dos
principais tericos do pensamento nacionalista galego foi o ourensn
Vicente Risco, autor dunha extensa obra poltica, na que destaca a
Teora do Nacionalismo Galego (1920). Risco tivo unha influencia
decisiva na orientacin ideolxica do Partido Galeguista fundado unha
vez instaurada en Espaa a 2 Repblica (1931), despois da longa
parntese da Ditadura de Primo de Rivera, na que o galeguismo
estivo practicamente ausente do panorama poltico do pas.
Estes vnculos (fala, tradicins costumes, historia, etc.) engadindo a sa
accin da etnia e a da terra, determinan nos individuos certas coincidencias psicolxicas, certa
maneira de ser comn en todos eles, que constite o carcter nacional, e unen nunha
interdependencia, nuha solidariedade necesaria os intereses de todos eles nun interese colectivo
superior que o interese nacional. A nacin ven a resolverse deste xeito nunha comunidade de
intereses espirituais e materiais determinados pola natureza.
Vicente Risco, 1922, Teora do Nacionalismo Galego

CRONOLOXA

A RESTAURACIN (1875-1923)
REINADO DE ALFONSO XII (18751885)

REINADO DE ALFONSO XIII (1902...)

1876: Constitucin; fin da III

Guerra Carlista

1905: Asalto do peridico CuCut

1877: Lei Municipal

1907: Reforma da Lei Electoral;

Solidaridad Gallega

1878: Paz de Zanjn

1909: Semana Trxica

1879: Fundacin do PSOE

1910: Fundacin da CNT

REXENCIA DE
(1885-1902)

MARA

CRISTINA

1888: Fundacin da UGT

1890: Implantacin do sufraxio
universal
1892: Bases de Manresa
1895: Fundacin do PNV
1897: Asasinato de Cnovas
1898: Guerra con Estados
Unidos e perda de Cuba e
Filipinas
1901: Fundacin
Regionalista

da

Lliga

1912: Tratado de Madrid

(Francia e Espaa reparten
Marrocos)
1913: Aprobacin da Lei de
Mancomunidades
1916:
Fundacin
Irmandades da Fala

das

1917:
Folga
Xeral
revolucionaria;
Juntas
de
Defensa;
Asemblea
de
Parlamentarios
1917-1922: Pistoleirismo
1918: Asemblea Nacionalista de
Lugo
1921: Desastre de Annual
1923: Golpe Militar de Miguel
Primo de Rivera

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

24

NDICE
1. O RXIME DA RESTAURACIN: CARACTERSTICAS E FUNCIONAMENTO DO
SISTEMA CANOVISTA.
1.1. A Constitucin de 1876

pax. 1

1.2. Pacificacin e centralizacin do Estado

pax. 3

1.3. Sistema poltico de Cnovas: caciquismo e fraude electoral

pax. 3

2. A OPOSICIN AO RXIME CANOVISTA

2.1. O Movemento Obreiro

pax. 5

2.2. Os republicanos

pax. 6

3. GUERRA COLONIAL E CRISE DE 1898

3.1. O desastre do 98

pax. 7

3.2. A reaccin desastre: o rexeneracionismo e a xeracin do 98

pax. 9

4. INTENTOS DE MODERNIZACIN E CRISE DO SISTEMA. CONFLITIVIDADE SOCIAL

E PROBLEMA DE MARROCOS.
4.1. A crise dos partidos dinsticos

pax. 11

4.2. A intervencin militar en frica: o problema de Marrocos

pax. 13

4.3. A Semana Trxica

pax. 14

4.4. Da grande crise de 1917 Ditadura de Primo de Rivera

pax. 15

5. O ESTADO NACIN ESPAOL E OS NACIONALISMOS ALTERNATIVOS.

EVOLUCIN DO GALEGUISMO.
5.1. Orixes dos movementos nacionalistas

pax. 18

5.2. O nacionalismo cataln

pax. 19

5.3. O nacionalismo vasco

pax. 20

5.4. O nacionalismo galego

pax. 21

Unidade 3: Restauracin e nacionalismos. H de Espaa, IES Antn Losada

25