Você está na página 1de 117

MINISTARSTVO CIVILNIH POSLOVA

-Radna grupa za izradu Strategije-

NACRT

S TAT E G I J A R AZ V O J A
N AU K E U
BOSNI I HERCEGOVINI

Maj, 2009. godine

Puno ime dokumenta:


S TAT E G I J A R AZ V O J A N AU K E U
BOSNI I HERCEGOVINI
Namjena dokumenta:
Strategija razvoja nauke u BiH je dokument koji daje strateke smjernice i plan djelovanja za
razvoj naunoistraivake djelatnosti u Bosni i Hercegovini za period 2010 2015. godina. u
cilju prosperitetnog razvoja nauke i istraivanja, privrede, obrazovanja i kulture u Bosni i
Hercegovini u skladu sa preporukama razvoja nauke u Evropi i svijetu.

Oznaka dokumenta: Strategija razvoja nauke u BiH 2010-2015.


Status: Nacrt
Verzija: 1.0
Datum verzije:06.5. 2009. godine
Vlasnik: Ministarstvo civilnih poslova Bosne i Hercegovine
Uredili: prof. dr. Mirsada Huki, prof.dr. ivojin Eri, mr. Jasmin Brankovi, mr. Vinko Bogdan, Biljana amur
Eksperti i saradnici:
a)

dr. Duko Jaki

b) dr. Gordana uri


c) dr. Darko Petkovi
d) Lidija Vignjevi
e) Zdravka Kraica

Sadraj

1. Uvod ...............................................................................................................................3
2. Ciljevi Strategije razvoja nauke u BiH.........................................................................4
3. Osnovne informacije o stanju naunoistraivake djelatnosti u EU i svijet.5
4. Stanje u oblasti nauke u BiH11
4.1 Profil zemlje.13
4.2 Bosna i Hercegovina i Evropska unija..................................17
4.3 Finansiranje naunoistraivake djelatnosti.........19
4.4 Stanje infrastrukture i institucija u oblasti nauke.22
4.4.1.Akademije nauka...24
4.4.2.Visokokolske ustanove 24
4.4.2.1.Bolonjski process-reforma univerziteta. 26
4.4.3.Instituti.. 26
4.4.4.Internet i IKT.27
4.4.5.Bibliotekaka djelatnost.29
4.5.Ljudski resursi u I&R sektoru u BiH................................................................................30
4.5.1.Produktivnost naunika i istraivaa u BiH...................................................................32
4.5.1.1.Objavljeni nauni radovi.............................................................................................33
4.5.1.2. Patenti.........................................................................................................................34
4.6.Povezanost nauke i privrede..............................................................................................35
4.6.1.Inovacijski sistem...........................................................................................................38
4.6.1.1.Inovacioni centri i nauno-tehnoloki parkovi............................................................39
5. Zakonski okvir za razvoj nauke u BiH................................................................................41
5.1.Nadlenosti u oblasti nauke i donosioci odluka................................................................41
5.2.Relevantni dokumenti povezani s Strategijom razvoja nauke...........................................42
5.3.Praenje statistikih indikatora u oblasti nauke.................................................................43
6.Meunarodna saradnja..........................................................................................................44
6.1.Osnove meunarodne saradnje u oblasti nauke.................................................................44
6.2.Programi EU i druge inicijative meunarodne saradnje....................................................45
6.3.Sporazumi o saradnji u oblasti nauke................................................................................47
7. Finansiranje naunoistraivake aktivnosti.........................................................................48
7.1.Izvori i modeli finansiranja naunoistraivake djelatnosti..............................................48
7.2. Finansiranje NID do 2015. godine.....................................................................................50
8.SWOT analiza.......................................................................................................................56
9.Razvojna naela, vizije i prioriteti razvoja nauke u BiH......................................................58

9.1. Razvojna naela.................................................................................................................58


9.2.Vizije......................................................................................................................................59
9.3.
Prioriteti.................................................................................................................................59
9.3.1.Opi prioriteti......................................................................................................................59
9.3.2.Prioriteti u pojedinim oblastima nauke i tehnologije..........................................................67
8. Literatura..................................................................................................................................73
9. Popis skraenica.......................................................................................................................74

1.

UVOD
Prihvatajui ocjenu da je globalizacija svjetske ekonomije, koja poiva na slobodi kretanja roba, usluga, radne snage i kapitala, progresivna
pojava i da je rije o procesu koji se ne moe zaustaviti, ostaje otvoreno pitanje puteva i mehanizama ukljuivanja pojedinih zemalja u ovaj proces,
odnosno, ostaje otvoreno pitanje kako sprijeiti da globalizacija ne preraste u dominaciju, posebno u oblasti transfera naunih dostignua i tehnolokog
razvoja.
Za razliku od relativno uspjeno uspostavljenih sistema meunarodnih organizacija i institucija u oblasti finansija i trgovine (STO, MMF, SB i
drugi), koje imaju ulogu da otklone ili smanje prepreke i diskriminacione postupke u slobodnom kretanju robe, kapitala, radne snage i usluga, na
meunarodnom planu jo nisu uspostavljeni mehanizmi koji bi to isto omoguili i u globalizaciji znanja i naunih dostignua. Vie nego u bilo kojoj
drugoj sferi svjetskih ekonomskih odnosa, u nauci i naunoistraivakoj djelatnosti postoji dominacija i ekskluzivnost velikih razvijenih drava i
odreena zatvorenost u nacionalnim ili uim regionalnim okvirima.

Od toga nije imuna ni Evropa, iji je oblik ekonomskog ujedinjenja u obliku Evropske unije obiljeio kraj drugog i poetak treeg milenijuma.
Sa irenjem teritorijalnog obuhvata Evropske unije rastu i razlike u nivou razvijenosti njenih lanica. Prema podacima za 2007. godinu, razlike u
nivou razvijenosti dananjih dvadeset sedam lanica EU su mnogo vee nego izmeu ranijih petnaest lanica, i kreu se u rasponu od 7,3:1
(Luksemburg 265,9% : 36,3% Bugarska - prosjeka EU 27). Istovremeno, poveava se i jaz u razvijenosti prema preostalim potencijalnim lanicama
EU to se, uglavnom, odnosi na est zapadnobalkanskih drava, meu kojima je i Bosna i Hercegovina.
Dogaanja u posljednjoj deceniji prolog milenijuma su zaustavila ekonomski razvoj Bosne i Hercegovine, i to je najgore, u velikoj mjeri
unitila njen decenijama razvijani nauni potencijal, kadrove i infrastrukturu. Danas, sa znatno oslabljenom ekonomskom osnovom, teko se obnavlja
naunoistraivaki potencijal i sa dosta potekoa prihvataju standardi i uloga koju nauka i naunoistraivaka djelatnost imaju u Evropi, pa i u naem
uem okruenju.
Sadanja globalna ekonomska kriza je tolika da obim negativnih efekata te krize kao i njeno trajanje teko je predvidjeti, jer e oni biti razliiti
od zemlje do zemlje. Takoer, ne postoji jedinstven model mjera za prevazilaenje tih efekata. Dok su neke zemlje biljeile pad privrednih aktivnosti
ve u treem kvartalu 2008. godine, neke se tek sada poinju suoavati sa tim. Takoer, dok jedne zemlje primjenjuju restrikciju na potronju, druge
trae naine kako da poveaju tranju. Teko je pronai neki set adekvatnih mjera koje bi se mogle prekopirati i primjeniti u BiH. U odgovoru na
utjecaj finansijske krize, razvijene zemlje su reagirale programima za poveanje likvidnosti trita, te su ogromna sredstva izdvojena i predviena da
budu ubrizgana u njihove privrede. Ipak, ini se da je postignut zajedniki stav oko generalnog pristupa koji se sastoji u tome da se nelikvidnost
trita, a to se smatra osnovnim uzrokom smanjenja tranje, a samim tim i proizvodnje, moe izlijeiti jedino dodatnim sredstvima koja e se kroz
razliite kanale i forme staviti na raspolaganje privredi. U tom smislu je i preporuka da se nauka i tehnologija stave u prve borbene redove u borbi
protiv krize, odnosno da se prui podrka realnom sektoru u cilju poveanja inovativnih kapaciteta i konkurentne sposobnosti preduzea, naroito
mikro, malih i srednjih, i to:
osiguranjem dodatnih finansijskih sredstava za nauku i razvoj tehnologije;
usmjeravanjem naunoistraivakih i istraivakorazvojnih projekata za potrebe privrede, jaanje javnih naunoistraivakih instituta i
instituta na univerzitetima i njihovo povezivanje sa privredom;
unapreenjem naunoistraivake i tehnoloke infrastrukture (oprema, ureaji, sistemi, laboratorije);
poveanjem finansijske start-up pomoi za visoko-tehnoloka preduzea;
kontrolom kvaliteta uvozne robe uz pomo laboratorija na univerzitetima i institutima;
poveanjem ukljuenost iskusnih strunih kadrova u privredu uz dodatno sufinansiranje njihovog rada.
Odgovor na negativan uticaj svjetske ekonomske krize, kada je u pitanju BiH trebao bi se izmeu ostalog traiti i u ubrzanom razvoju i
primjeni nauke i tehnologije u realnom sektoru u cilju poveanja inovativnih kapaciteta i konkurentne sposobnosti BiH privrede, odnosno, vie
koristiti tri univerzalna faktora: svrsishodno ulaganje raspoloivih finansijskih sredstava, efikasno iskoritenje postojeeg znanja i usmjerenje politike
volje da se putem znanja rjeavaju problemi.

BiH moe postati internacionalno konkurentna i ostvarivati snaan ekonomski razvoj ako ima, prije svega, internacionalno konkurentnu
proizvodnju i distribuciju znanja. Naunoistraivake insitucije kao kljuni proizvoai znanja i visokoobrazovne institucije kao kljuni distributeri
znanja trebaju postati kljuni faktori razvoja Bosne i Hercegovine i kao takve povesti ostale institucije u drutvo znanja, kakvo primjerice EU
drutvo eli postati.
Mala zemlja s ogranienim resursima svoj prosperitet moe uspjeno graditi jedino na razvoju ekonomije, koja se temelji na tehnologiji i
inovacijama. Poslovne okvire ne smije svesti na uske, regionalne poglede, ve treba razmiljati globalno. U BiH visoko obrazovanje,
naunoistraivaki rad i tehnoloki razvoj (eng. RTD : Research and Technological Development) kao zajedniki skup djelatnosti moraju postati
dravni prioritet, sa krajnjim ciljem dostizanja normi koje u tim oblastima vae u EU.

2.

CILJEVI STRATEGIJE RAZVOJA NAUKE U BIH


Strategija razvoja nauke u BiH treba da obuhvati niz akcija podranih od strane institucija BiH, entiteta, kantona i Brko Distrikta, u skladu s
potrebama i raspoloivim finansijskim resursima. Nauka je temelj obrazovnog sistema, s kojim je u stalnoj interakciji, i kao takve predstavljaju
nerazdvojiv tandem u uspjenom razvoju drutva. Razvoj nauke znai i obnovu ekonomija BiH, te je za to veoma bitno intenziviranje
naunoistraivake aktivnosti u javnom i privatnom sektoru kroz konkretne aktivnosti. Takoer, ne treba izostaviti znaaj nauke u kulturnoj domeni
jednog drutva i predstavljanja Bosne i Hercegovine na civilizacijskoj ljestvici svijeta.
Osim u ovoj Strategiji, pitanje razvoja nauke i tehnologije ukljueno je kao posebno poglavlje i u okviru Strategije razvoja BiH 2010-2015,
koja se paralelno radi sa ovom Strategijom (Konkurentnost tehnoloka infrastruktura / nauka, istraivanje, tehnologija), gdje se tretira kao vaan
faktor sveukupnog drutvenog i ekonomskog razvoja, te u drugim strategijama na entitetskim i drugim nivoima organiziranja u BiH.
Znaaj razvoja nauke i tehnologije (N&T) u Bosni i Hercegovini istie se na svim meunarodnim forumima, a posebno od usvajanja
dokumenta EU-zemlje Balkana, Akcioni plan u N&T 2003. godine, te na svim sastancima ili konferencijama koje ukljuuju kreatore politike za
N&T u zemljama Zapadnog Balkana i zemljama EU. U skladu s tim i BiH je priznala razvoj nauke i tehnologije kao jedan od svojih prioriteta.
Ponovna uspostava efikasnog sistema istraivanja i tehnolokog razvoja u BiH podrazumijeva donoenje Strategije sa punom podrkom od
strane svih aktera ukljuenih u njenu izradu, a posebno donosioca odluka na svim nivoima vlasti, u fazi njene implementacije, jer samo tako je
mogue uspjeno razvijati trokut uspjene budunosti jedne zemlje: obrazovanje - nauka privreda, sa pozitivnim ueem vlasti (politike) kao
katalizatorom.

Ciljevi Strategije razvoja nauke u BiH su:


1. Osiguranje vodee uloge nauke i tehnologije kao faktora dugoronog razvoja zemlje kroz konsenzus svih donosioca odluka u smislu da razvoj
nauke predstavlja opi interes;
2. Poveanje finansijskih izdvajanja javnog i privatnog sektora u BiH za oblast nauke i tehnologije na bazi kratkorono i dugorono definiranih
prioriteta i planova;
3. Praenje razvoja nauke i tehnologije i njenog utjecaja na ostale segmente drutva na bazi meunarodno priznatih statistikih standarda;
4. Vee uee BiH istraivaa i institucija u evropskoj naunoistraivakoj mrei i Evropskom istraivakom prostoru (ERA);
5. Izgradnja novog sistema visokog obrazovanja i njegovo osposobljavanje za kompetentan naunoistraivaki rad;
6. Strukturne promjene u naunoistraivakim sistemima, s naglaskom na kooperativna i zajednika istraivanja univerziteta i industrije, odnosno partnerstvo javnog i privatnog
sektora;

7. Osiguranje pristupa elektronskim naunim bazama podataka, uvezivanje bibliotekog sistema, podrka jaanju domaih naunih asopisa,
uspostavljanje baze podataka naunih radnika i naunih institucija;
8. Osiguranje kontinuirane podrke inovativnosti, transferu tehnologija, te komercijalizaciji i primjeni naunih dostignua;
9. Osiguranje jae povezanosti nauke i privrede u cilju postizanja razvojnih ciljeva;
10. Osiguranje nove generacije naunika i usavravanje postojeih naunoistraivakih kadrova;
11. Razvoj istraivake infrastrukture po meunarodnim standardima;
12. Reinvestiranje u industrijsko istraivanje u odreenom broju sektora.
Odnosno, ciljevi Strategije razvoja nauke u BiH su izgradnja i razvoj Bosne i Hercegovine kao novog, savremenog drutva, poznatog pod imenom
drutvo znanja, u kojem je znanje glavna kreativna sila u linom, ekonomskom, drutvenom, socijalnom, kulturnom i materijalnom napretku.
3.

OSNOVNE INFORMACIJE O STANJU NAUNOISTRAIVAKE DJELATNOST U EU I SVIJETU


Na poetku treeg milenijuma ujedinjena Evropa je u podruju nauke i naunih istraivanja suoena sa dubokim jazom u odnosu na SAD i
Japan (jazom dubljim od svih drugih faktora konkurentnosti na globalnom tritu) i stoga ona posebnu panju posveuje ovom vanom podruju. Ni
veina "starih" lanica Evropske unije (tzv. EU 15) jo nije dostigla intenzitet ulaganja u nauku koji su ve davno dostigla dva glavna konkurenta
SAD i Japan. U vrijeme velikog proirenja Evropske unije sa deset novih lanica (2004. godine) tadanja EU 15 je izdvajala 1,95% bruto domaeg
proizvoda za tu namjenu, ali se nakon proirenja na EU 25 taj procenat u 2006. godini spustio na 1,84% (SAD 2,62%, Japan 3,20%). Istina, neke
lanice Unije poput vedske i Finske ve sada ostvaruju visoke stope istraivakog intenziteta (3,73 i 3,45% BDP) dok druge, kao to su Njemaka,
Danska, Austrija i Francuska brzo napreduju i ve su daleko iznad prosjeka Unije. Treu skupinu ini petorka koja je tek neto iznad polovine ciljnih

izdvajanja prema Lisabonskoj deklaraciji1 iz 2000. godine: Belgija (1,85%), Velika Britanija (1,80%), Holandija (1,69%), i to je vrlo interesantno,
nove lanice EU Slovenija (1,59%) i eka (1,54%). etvrtu skupinu, sa izdvajanjem izmeu 1,50 i 1,00% BDP ine: Luksemburg , Irska, panija,
Estonija i Italija, a u petoj skupini su Maarska, Portugal, Litvanija, Letonija, Grka, Poljska i Malta, drave koje su u rasponu izmeu 0,50 i 1,00%
izdvajanja za nauku. Sa izdvajanjem ispod 0,5% BDP bore se: Slovaka, Kipar, Rumunija i Bugarska.2
Oigledno, do 2010. godine postavljeni cilj da sve lanice EU za nauku i naunoistraivaki rad izdvajaju 3,0% BDP, za veinu njenih lanica
nedostian, a time ni za EU 27, u prosjeku, Istina, dostizanje ciljnog izdvajanja od 3% BDP (projektirano na konferenciji u Lisabonu 2000. godine) od
lanica EU 27 sa znatno niim nivoom razvijenosti i niim intenzitetom naunoistraivake djelatnosti u odnosu na prosjek Unije se ni ne oekuje, ali
se oekuje najvea mogua dinamika rasta i nivo izdvajanja koji ne bi obarao prosjek Unije u cjelini.
U periodu 2001-2006. godina sredstva za NID su rasla po visokoj stopi od 3,6% i u 2006. godini Evropska unija je za nauno-istraivaki rad
izdvojila oko 213 milijardi eura, a tri petine (60,8%) tog iznosa izdvoile su tri ekonomski najjae lanice Njemaka, Francuska i Velika Britanija, skoro
jednu petinu (22,3%) izdvojila je skupina koju ine Italija, panija, vedska i Holandija, a na ostalih dvadeset lanica otpada tek neto vie od jedne
petine (16,3%) u kupnih izdvajanja za NID.
U naunoistraivakim organizacijama 27 lanica Evropske unije u 2006. godini radilo je oko 2,25 miliona radnika sa punim radnim
vremenom ili 1,45% ukupne zaposlenosti Evropske unije. I ovdje na sedam razvijenih lanica EU (Njemaka, Francuska, V. Britanija, Italija, panija,
Holandija i vedska) otpada vie od tri etvrtine (76,1%) ukupno zaposlenih u NID Evropske unije.

http//ec.europa.eu/growthandjobs/pdf/lisbon_en.pdf
Drave sa ekonomijama u ekspanziji, ije su prosjene stope rasta bruto domaeg proizvoda u periodu 2000-2007. godina u rasponu 6-12% (Kina, Indija, Rusija, Juna Koreja, Brazil)
ubrzano podiu nivo izdvajanja za nauno-istraivaku djelatnost. Prema podacima za 2006. godinu J. Koreja je za NID izdvojila 3,23% BDP, Kina je izdvojila 1,42%BDP , Rusija
1,08% BDP, Brazil 0,82% .
2

Slika 3.1. Intenzitet naunoistraivake djelatnosti


Zaposleni u naunoistraivakim zvanjima uestvuju sa oko tri petine u ukupnoj zaposlenosti u naunoistraivakoj djelatnosti (NID), i u tom
pogledu nema velikih razlika izmeu starih i novih (razvijenih i manje nerazvijenih) lanica EU. Meutim, postoje veoma velike razlike u broju
ukupno zaposlenih i broju istraivaa na milion stanovnika. Tako, na primjer, u Finskoj na milion stanovnika dolazi oko jedanaest hiljada zaposlenih i
blizu osam hiljada istraivaa u NID organizacijama, a u Rumuniji samo 1.400 zaposlenih i oko hiljadu istraivaa, i odnos ove dvije drave, po ovom
pitanju, je oko 8:1. Meutim, daleko nepovoljniji odnosi su po osnovi finansijskog izdvajanja, gdje npr. u vedskoj je na milion stanovnika izdvojeno
oko 1.250 eura, a u Bugarskoj samo 16 eura (78:1). Jo nepovoljniji odnos je u izdvajanju po istraivau, jer se u vedskoj po istraivau izdvaja
prosjeno oko 210 hiljada eura, a u Bugarskoj samo 12 hiljada (17,5:1).
Drugi strateki cilj Lisabonske deklaracije (tzv.strategije razvoja NID u EU) je da poslovni sektor (sektor preduzea) uestvuje sa dvije treine
u finansiranju naunoistraivake djelatnosti. Prema podacima za 2006. godinu u EU 27 je dostignuto uee od 63% (SAD 72,5%, Japan 77,2%).
Uee poslovnog sektora vee od dvije treine izdvajanja za NID dostignuto je u devet lanica (Luksemburg 85%, eka 66%), njih osam je u
rasponu 66-50% (Francuska 63%, Italija 50%), dok je u ostalih deset lanica doprinos poslovnog sektora u rasponu 50-20% (Rumunija 48%, Kipar
22%) slika 3.2.

Slika 3.2. Izvori finansiranja-struktura


U istoj godini u naunoistraivakim organizacijama u proizvodnim preduzeima EU 27 radilo je 53,3% od ukupno zaposlenih u NID, u
dravno-finansiranim institucijama 15,3% i u naunoistraivakim jedinicama visokog obrazovanja 30,2%. ene ine oko jednu treinu ukupno
zaposlenih u NID Evropske unije.
U svim starim lanicama EU visoko obrazovanje je po znaaju drugi izvor finansiranja NID, a od novih lanica EU to je sluaj u tri baltike
drave i Poljskoj. Direktno dravno finansiranje naunoistraivakih organizacija, u odnosu na finansiranje u okviru visokog obrazovanja, jo uvijek
ima prednost u Sloveniji, Slovakoj, Rumuniji i Bugarskoj.
Da ni u EU nisu jo uspostavljeni mehanizmi samoreguliranja i da ne postoji puna trina uvjetovanost obima ulaganja u naunoistraivaku
djelatnost vidi se iz strukture izvora finansiranja. Naime u EU, dravna sredstva uestvuju sa 13,5% u ukupnim sredstvima, u SAD 11,1% i Japanu
8,3%. U tom pogledu od evropskih drava znatan napredak su uinile Austrija (5,1%), Danska (6,7%), Irska (6,3%), Belgija (8,6%) i Finska (9,4%),
ali ne i dvije po NID potencijalu najjae drave Njemaka (13,9%) i Francuska (17,2%). U novim lanicama EU su veoma znaajna ulaganja dravnih
sredstva u NID, koja se kreu u rasponu od 15,2% (Letonija) do 37,0% (Poljska).

Relativni globalni pokazatelji ulaganja u naunoistraivaku djelatnost, kao to su: procenat izdvajanja BDP za NID, struktura ulaganja i broj
zaposlenih - pokazuju intenzivnost naunoistraivakog rada, ali ne pokazuju i pravi odnos snaga u ovoj oblasti. Tako, na primjer, na tri najvee i
najrazvijenije lanice EU (Njemaka, Francuska, Velika Britanija) otpada oko dvije treine ukupnih sredstava za naunoistraivaku djelatnost. Na
etiri lanice (Njemaka, Francuska, panija i Holandija) otpada vie od polovine ukupno zaposlenih u NID Evropske unije.
Pravi odnos snaga pokazuje izdvajanje za NID po stanovniku, a on ukazuje da je u 2006. godini EU 27 za NID u prosjeku izdvojeno oko
440 eura po stanovniku, i da se taj raspon kree od 1.307 eura po stanovniku u vedskoj do 48 eura po stanovniku u Rumuniji. Dakle, raspon je 27,2:1,
odnosno, izdvajanja za NID u vedskoj su 297% prosjeka Unije, a u Rumuniji samo 11% tog prosjeka slika 3.3.

Slika 3.3. EU 27: Ulaganja u NID po stanovniku u 2006.


Poseban znaaj za razvoj istraivanaj i nauke krajem XX i poetkom XXI vijeka imaju informacijske i komunikaciijske tehnologije (IKT), po
kojima se esto ovo doba naziva informatika era i koje je okarakterisano svim vrstama informacijskog i komunikacijskog uvezivanja i umreavanja.
Od posebnog interesa za razvoj nauke i istraivanja su tzv. istraivake i obrazovne raunarske mree (REN - Academik and Research Network).

Istraivake i obrazovne raunarske mree su:


mree posveene uvezivanju istraivakih i obrazovnih institucija i korisnika;

podrka koncepcijskom razvoju I&R kao i pomo zajednici u ispunjavanju njenih zadataka;
osiguranje dostupnih i efikasnih servisa;
regulirane jasnim (striktnim) korisnikim i razvojnim politikama.
REN su znaajne zbog:
koordinacije ekonomije i servisnih usluga (istraivanja);
osiguranja vodeih istraivakih usluga;
podsticaja razvoju umreavanja od koristi za I&R institucije i drutvo u cjelini.

Za potrebe obrazovanja i istraivanja (nauke) razvijeno je i koristi se nekoliko globalnih obrazovno-istraivakih raunarskih mrea od kojih je za
BiH najznaajnija tzv. GANT raunarska mrea. GEANT je panevropska multigigabitna akademska raunarska mrea ija su vorita povezana
brzinama od 155 Mbit/s do 10 Gbit/s (slika 3.4). Projekt GANT je pokrenut 2000. godine u sklopu 5. Okvirnog programa Evropske komisije. Nasljednik
projekta GANT je projekt GANT2. Danas GANT povezuje 34 zemlje (30 kolaboracionih nacionalnih REN-ova plus 4 dodatne zemlje koji nisu
oficijelni partneri).

Slika 3.4 ematski prkaz GEANT mree u Evropi


GANT2 NREN razvojna podrka sadri:
podrku nacionalnim mreema (NRENs), regionalnim i lokalnim istraivako-edukacijskim (Research and Education - R&E) mreama u manje
razvijenim zemljama;
poveanje inkluzije (ukljuivanja), a manje podjela;
bolje razumijevanje i definiranje statusa R&E umreavanja u manje razvijenim zemljama kao i otvaranje novih prilika;
transfer znanja u tehnika, menaderska i strateka polja odluivanja.
Kao dio projekta GEANT razvijen je i segment SEEREN2, ija misija je:
da kreira novu generaciju segmenta GANT-a u jugoistonoj Evropi;
prevazie digitalnu podjelu (Digital divide), tj. zaostajanje za razvojem i koritenjem raunarske mrene infrastrukture, koja jo uvijek postoji
izmeu veine zemalja jugoistoka Evrope (JIE) i ostatka evropskih zemalja;
pomae kod uspostavljanja i inkubiranja nacionalnih mrea (NREN National REN) za potpuno ukljuivanje u Evropski istraivaki prostor
(ERA) i integriranje sa drugim organizacijama, incijativama i mreama (TERENA, CEENet, e-IRG, EUGridPMA, i dr.)
Inicijativa programa SEEREN 2, u kojem uestvuje i BiH (slike 3.5 i 3.6), je da se uspostave i konsoliduju mree i usluge u pan-evropskoj einfrastrukturi i nacionalnim mreama (NREN), sa krajnjim ciljem koritenja istih u razvojnim programa ERA (European Research Area), te
maksimalnom regionalnom umreavanju kao jednom od kljunih faktora evropskih integracijskih tokova u oblasti istraivanja i obrazovanja.
SEEREN2 je pomogao u kreiranju nove generacije istraivako-obrazovne raunarske mree JIE kao integralnog dijela GANT evropske mree.

Slika 3.5. E-infrastruktura zemalja JIE

Slika 3.6 Predloena E-infrastruktura za BiH


Prevazilaenja digitalne podjele, odnosno smanjenja zaostajanja za razvijenim zemljama po pitanju koritenja informatike i informacione
infrastrukture, veoma je vano za daljnji razvoj nauke, obrazovanja i istraivanja u BiH, zbog toga to:
Digitalna podjela, tj. informatiko infrastrukturno zaostajanje, dovodi do nedovoljne ili nekvalitetne konekcije ili pristupa znaajnim
informacionim takama u svijetu za svakoga ko eli koristiti razmjenu svih vrsta informaciaj (podataka, teksta, slike, glasa itd.);
Umreavanje optikim kablovima se rapidno razvija, to za posljedicu ima razmjenu velike koliine podataka u realnom vremenu, to je veoma
bitno za savremene postupke istraivanja;
Veoma zahtjevne naune aplikacije zahtijevaju vrlo razvijenu brzu komunikacionu infrastrukturu (high bandwidth infrastructure) zbog
povezivanja servera u zajedniku mreu u cilju meusobne raspodjele poslova (GRID infrastrukture);
Istraivake mree su uglavnom razvijane na nacionalnom nivou, ali se danas koriste u internacionalnom informatikom saobraaju i sve vie se
zajedniki planiraju, izgrauju, odravaju i upravljaju;
Razvijene zemalje u svijetu maksimalno koriste i grade nove raunarske mree, dok s druge strane, nerazvijeni, koji ine gotovo 4/5 svjetske
populacije gotovo nemaju nikakav pristup tim mreama i ne koriste Internet.
4.

STANJE U OBLASTI NAUKE U BIH


U bivoj federalnoj Jugoslaviji i svim njenim republikama pridavan je veliki znaaj naunim istraivanjima, kako u samostalnim naunim
institutima, institutima pri obrazovnim institucijama tako i u specijaliziranim naunoistraivakim jedinicama u privrednim preduzeima. Za ovu
namjenu je izdvajano vie od jedan odsto drutvenog proizvoda i na primjeru Slovenije se vidi koliko je ovoj novoj dravi naslijeeni
naunoistraivaki potencijal pomogao da se ona sa dananjih 1,63% BDP izdvajanja za nauku svrsta u gornju polovinu zemalja EU po intenzitetu
NID djelatnosti. I u BiH je u 1990. godine za nauku izdvajano vie od jedan odsto drutvenog proizvoda, koji je iznosio oko 8,7 mld. eura, iz ega
proizilazi da je tada za NID izdvajano oko 87 mil. eura (ili 170 miliona KM), po tadanjim cijenama. Zahvaljujui takvim materijalnim uvjetima u
BiH je izgraena solidna kadrovska i druga naunoistraivaka infrastruktura.
U toku rata, a i zbog deavanja poslije rata, na ovim prostorima su desetkovane ili ugaene brojne naunoistraivake jedinice, a one u
privrednim preduzeima (veim poslovnim sistemima) su praktino nestale. Neki od industrijskih instituta, afirmirani i izvan granica BiH
(Energoinvest, RMK, UNIS, R.ajavec, Jelingrad, AIPK, FAMOS, Soko, INCEL i dr.), bili su ve na nivou da prodaju licence i tehnologije.

Nestankom takvih institucija ugaeni su i programi i odgovarajui proizvodni kapaciteti i tehnologije. S obzirom da takvo stanje traje deset i vie
godina, jasno je da nema realnih izgleda za oivljavanje ranijih izvozno orijentiranih programa i tehnologija, a pogotovo nema realnih izgleda za
oivljavanja naunih institucija u tim oblastima.
S druge strane, na sceni je ekspanzija visokokolskih institucija, posebno u oblasti ekonomije i menadmenta, praena usitnjavanjem, nerijetko
bez odgovarajue kadrovske osnove. To dovodi do izvlaenja i ono malo preostalog kadra iz naunoistraivakih institucija i do smanjenog
interesiranja mladih ljudi za bavljenje naunoistraivakim radom i specijaliziranjem u toj oblasti. Ironino djeluje injenica da se na lokacijama i
objektima gdje su nekada djelovali veoma snani instituti i kadrovski i tehniki mono opremljeni razvojni centri, danas otvaraju fakulteti, pa i cijeli
univerziteti, sa programskim sadrajima koji nemaju skoro nikakve veze sa materijalnom proizvodnjom, jer proizvode kadrove koji e teko nai
zaposlenje.
Sektor istraivanja i razvoja je poslije 1995. godine izuzet od obnove. Dajtonski mirovni sporazum je definirao nadlenosti svih nivoa vlasti u
BiH. Naalost, termini nauka, istraivanje, tehnoloki razvoj se ne pominju pri definiranju odgovornosti niti jednog nivoa vlasti. Istodobno, u
BiH je prestalo izdanije finansiranje naunoistraivakih projekata. OECD norma3 da je svaki univerzitetski nastavnik pola radnog vremena (tzv.
FTE - Full Time Equivalent) edukator (nastavnik, profesor, asistent), a drugu polovinu radnog vremena istraiva, u BiH je ispunjena sa samo 3%. 4
Nedovoljan broj studenata u BiH, posebno na prirodno-matematikim te tehniko-tehnolokim fakultetima (podaci i procjene ukazuju samo oko 16%
ukupnog broja studenata u BiH), ini malu i krhku bazu za regrutiranje istraivako-razvojnih kadrova. Naalost, ne postoje ili egzistiraju u
zanemarljivo malom broju, istraivako-razvojni centri u preduzeima a na koje u zemljama lanicama EU otpada oko 60 % ukupnog broja
istraivaa. Shodno tome, u BiH se ne radi dovoljno na razvoju novih proizvoda, proizvoda vie dodane vrijednosti ili usluga. Posljedino,
konkurentnost preduzea, koja su nosilac konkurentnosti zemlje, stoga je na niskoj razini.
EU je ve dostigla 1,9% BDP u I&R, s planom od 3% u 2010. god. 5 U BiH statistika ne prati ovu oblast, UNESCO je svoje upozorenje o
tekom stanju I&R sektora uputio BiH vlastima 2005.godine.
Poto budeti u BiH iznose cca 50% BDP, trenutna norma u veliini 2/3 evropske norme tj. 2% BDP iznosi 4% budeta 6. Poto u BiH tri nivoa
vlasti imaju fiskalna prava, razumljivo je (a i UNESCO predlae) da svaki nivo uestvuje u finansiranju istraivako-razvojnog (I&R) sektora saglasno
fiskalnom kapacitetu (v. tabelu IV-1).
Tablica IV-1: Izdvajanja za I&R, BiH 2007
3

OECD/GD (94) 84 Frascatti Manual.


Izraun utemeljen na BH Universities Annual reports for 2004.
5
The Lisbon Agenda, 2000.EURACTIV. Com. Aug. 2004.
6
2% budeta je priblino 1% BDP-a, to je dostignuto uee drave u financiranju I&R u 1990. godini.
4

Fiskalni entitet
Fiskalni kapacitet (u %)
Budet (mlrd. KM)
2 % (mln KM)
Ostvareno (mln. KM)
Ostvareno (u %)

Vijee
minist
ara
BiH
14,6
750,1
15,0
0
0

Vlade FBiH i
kantona/up
anija
55,1
2.831,2
56,6
9,8
17,3

Vlada
RS
26,2
1.349,4
27,0
4,6
17,0

Distrik
t
Br
ko
4,1
208,9
4,2
0
0

(Izvor: proraun DEP-a.)


Konkurentnost BiH u oblasti informaciono-telekomunikacijskih tehnologija, koje treba da ine temeljnu infrastrukturu u tranziciji ka zemlji s
visokim dohotkom, je niska. Prema NRI (indeks spremnosti za networking), BiH je u 2005. godini rangirana na 89. mjestu (od ukupno 104 zemlje), u
2006. godini na 97. (od ukupno 115 zemalja) te u 2007. na 89. mjestu.
Kakav je poloaj nauke i naunoistraivakih organizacija u BiH ilustruje injenica da do sada nije izvrena ni ona najosnovnija inventura
raspoloivih kapaciteta, njihovog pravnog statusa, kadrovske popunjenosti, naina finansiranja i tehnike opremljenosti. Jo uvijek su samostalne
naunoistraivake organizacije preputene same sebi, neke su podvrgnute postupku privatizacije bez prethodnog sagledavanja potreba zadravanja
odreenog javnog statusa. Plima visokokolskih institucija proizvela je i odreena lobistika ponaanja na tetu specijaliziranih naunoistraivakih
institucija.
Jedan od trenutno najuoljivijih pokazatelja inferiornosti naunoistraivakog sektora u odnosu na okruenje je malo prisustvo naih naunih
radnika sa meunarodnim naunim skupovima, njihovo minorno pojavljivanje u periodinoj u naunoj literaturi (indeksiranim asopisima),
nemogunost organiziranja jaih naunih skupova u naoj sredini, skromna ili skoro nikakva publicistika djelatnost, nedostatak asopisa i periodike u
bibliotekama i iznad svega vrlo mala zainteresiranost mladih kadrova za postdiplomske studije i doktorska istraivanja (u budunosti doktorske
studije) i rad u naunoistraivakoj oblasti.
Zapostavljenost naunoistraivake djelatnosti ogleda se i u injenici da se statistiki ne prati skoro ni jedan za nauku relevantan parametar i da
BiH nema gotovo nigdje u meunarodnim statistikim publikacijama vezanih za nauku i istraivanje.
Saeto reeno, naunoistraivaku djelatnost u Bosni Hercegovini danas karakterie:
Manjak osposobljenih i akreditovanih institucija za NIR i mali broj istraivaa;

Nizak nivo i nepovoljna struktura izvora finansiranja ukupna sredstva za finansiranje nauke su ispod 0,1% BDP, u njima drava
uestvuje sa preko 80%, poslovni sektor oko 10% te obrazovne institucije i ostali ispod 10%;
Mala pokretljivost istraivaa i njihova velika koncentracija u entitetskim centrima;
Niska konkurentnost naunih radova po broju i kvalitetu;
Nizak stepen transformacije naunih istraivanja u inovacije i proizvode visoke dodane vrijednosti;
Veoma oskudni statistiki podaci o naunoistraivakim rezultatima po relevantnim meunarodnim standardima i dr.

4.1 Profil zemlje


Bosna i Hercegovina je drava koju ine dva entiteta : Republika Srpska (RS) i Federacija Bosne i Hercegovine (FBiH). FBiH je dalje administrativno
ureena sa 10 kantona. Distrikt Brko (DB) je posebna administrativna jedinica. Povrina Bosne i Hercegovine ukupno zauzima 51.209,2 km (kopno
51.197 km i more 12,2 km). Broj stanovnika je oko 3,8 miliona (3.842.942 prema procjeni od 30.06.2007. godine). Skoro deceniju i po nakon
potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma socijalna i ekonomska situacija u BiH jo nije na zadovoljavajuem nivou. Iako je osnovna
infrastruktura uglavnom rekonstruirana, mnogi od infrastrukturnih objekata su jo u veoma loem stanju.
U 2004. godini, BiH nacionalni proizvod (8 milijardi eura) predstavljao je 56% predratnog nivoa, dok je, prema zvaninim podacima stopa
nezaposlenosti ostala na veoma visokom nivou (40% aktivne populacije) od ega oko 20% populacije ivi ispod praga siromatva. BiH takoer ima
veliki trgovinski deficit poto izvoz pokriva samo 41% uvoza (2008. godine), a stopa tednje u zemlji je niska. Slika, meutim, nije u potpunosti crna:
- inflacija je stavljena pod kontrolu i ostaje na niskom nivou, to doprinosi odravanju monetarne stabilnosti, - poreska reforma je usvojena i ona se
primijenjuje od 2006. godine (na taj nain je uveden porez na dodanu vrijednost). Pokrenut je veliki broj ekonomskih reformi a industrijska
proizvodnja je sve do 2009. godine bila u porastu. BiH razvoj se suoava sa potekoama, to u ovim uvjetima i ne treba da udi. Prema nekim
provedenim anketama, 60% mladih ljudi vidi svoju budunost u inozemstvu a ne u vlastitoj dravi.
U daljnjem tesktu se nalaze neki od osnovnih statistikih podataka o Bosni i Hercegovini, koji su relevantni za sagledavanja stanja u
naunoistraivakoj djelatnosti i utjecaja nauke i istraivanja na ukupno stanje u zemlji.
Tabela IV-2. Osnovni podaci o BiH

Bruto domai proizvod za BiH,

2003

2004

2005

2006

2007

tekue cijene
Bruto domai proizvod, mil.KM

14.505

15.786

16.927

19.121

21.641

Bruto domai proizvod po


stanovniku u KM
Bruto domai proizvod, mil.USD

3.785

4.109

4.405

4.976

5.633

8.367

10.020

10.762

12.262

15.139

Bruto domai proizvod po


stanovniku u USD
Stanovnitvo, procjena, u hiljadama
Prosjean godinji kurs USD/ KM
Bruto domai proizvod u entitetima
(mil. KM)
BDP za Federaciju BiH
BDP za Republiku Srpsku
BDP za Brko Distrikt
Uee entiteta u BDP BiH - u %
BDP za Federaciju BiH
BDP za Republiku Srpsku
BDP za Brko Distrikt

2.184

2.608

2.801

3.191

3.940

3.832
1,7335

3.842
1,5755

3.843
1,5728

3.843
1,5594

3.842
1,4295

9.689
4.430
386

10.321
5.008
456

10.831
5.617
480

12.146
6.499
476

13.735
7.357
548

66,80
65,38
63,99
30,54
31,72
33,18
2,66
2,89
2,84
Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine, proizvodni pristup-prvi rezultati, Sarajevo, juli,2008.

63,52
33,99
2,49

63,47
34,00
2,53

Tabela IV-3. Radnosposobno stanovnitvo prema najvioj zavrenoj kolskoj spremi


Radnosposobno stanovnitvo prema najvioj zavrenoj kolskoj spremi
2007, struktura u%
Osnovna kola i manje
Srednja kola
Koled, univerzitet, zvanje magistra ili doktora
Ukupno (u hiljadama)

* podatak

BiH
47,6
45,9
6,5
2.725

FBiH

RS

46,7

48,7

57,3

BD

46,7

45,1

36,4

6,6

6,3

6,4*

1.708

969

48

je manje siguran zbog malog uzorka

Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina u brojkama 2008

Tabela IV-4. Izvoz i uvoz BiH od 2003-2008 godine u hiljadama KM


Uvoz
Izvoz
Saldo
Stopa pokrivenosti
2003
8365183
2428234
-5936949
29,03%
2004
9422969
3012763
-6410206
31,97%
2005
11180797
3783199
-7397598
33,84%
2006
11388783
5164295
-6224488
45,35%
2007
13898242
5936583
-7961659
42,71%
2008
16287044
6714302
-9572742
41,22%
Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine

Bosna i Hercegovina je zapoela pregovore o pristupanju Evropskoj uniji u novembru 2005. godine. Jedan dio politikih i ekonomskih
reformskih procesa je ve zavren, to je poboljalo poslovnu klimu u zemlji i doprinijelo da Bosna i Hercegovina danas ima ekonomiju koja se
razvija. Sve do 2009. godine BiH privreda se razvijala sa prosjeno 5% godinje od 2000. godine, to predstavlja trend za koji se oekuje da e biti
nastavljen i u budunosti, premda meunarodne finansijske organizacije prognoziraju da e doi do znaajnog usporenja u narednom periodu zbog
negativnih efekata svjetske ekonomske krize. Ovaj godinji rast bruto drutvenog prihoda (BDP), u kombinaciji sa poveanjem nivoa produktivnosti i
koliine izvoza, ukazuje da je BiH ekonomija bila u ekspanziji u ovom periodu. Priblino 62% BDP-a dolazi iz uslunog sektora, 29% iz industrije a
9% iz poljoprivrede. Ipak, pored pozitivnih pokazatelja moraju se uzeti u obzir i one negativni kao to je npr. Izvjetaj Svjetske banke o jednostavnosti
poslovanja, koji i ove godine, kao i prethodne tri, ukazuje da dolazi do daljeg pada. To zabrinjava, tim vie to se region jugoistone Evope (JIE eng.
SEE tzv.ekaonica za EU) popravlja iz godine u godinu. Tako npr. prije dvije godine prosjeni rang regiona bio za 1 stepenik loiji od Bosne i
Hercegovine, dok je 2008. godine region doao na prosjeni rang za 23 stepenice ispred Bosne i Hercegovine.
Prema podacima Svjetskog ekonomskog foruma Bosna i Hercegovina se nalazi na zadnjem mjestu po razvoju ekonomije meu zemljama JIE
(koje nisu lanice EU) i centralne Azije. Prilikom rangiranja uzeti su u obzir brojni parametri kao to su: informiranost, inovativnost, razvoj nauke i
tehnologije, liberalizacija, povezanost industrije, preduzetnitvo, odrivi razvoj itd.
Table IV-5. Ekonomski i razvojni status Bosne i Hercegovine u odnosu na zemlje koje nisu lanice EU i centralne Azije
Drava
Hrvatska
Crna Gora
Azerbejdan
Turska

Finalni indeks

Inovacije nauka i razvoj

Poredak
1
2
3
4

Poredak
3
7
6
5

zbir
4,10
3,96
3,88
3,82

Zbir
3,41
3,15
3,24
3,25

Ruska Federacija
5
3,82
2
Kazahstan
6
3,70
4
Ukraina
7
3,69
1
Gruzija
8
3,66
9
Makedonija
9
3,53
12
Moldavija
10
3,50
10
Srbija
11
3,44
8
Tadikistan
12
3,35
13
Armenija
13
3,29
11
Kirgiska Republika
14
3,23
14
Albanija
15
3,12
16
Bosna i Hercegovina
16
3,12
15
Izvor: The Lisbon Review 2008 2008 World Economic Forum;

3,62
3,33
3,66
2,90
2,78
2,82
3,00
2,73
2,79
2,72
2,37
2,43
http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Lisbon Review/index.htm

Kompetetivnost Bosne i Hercegovine, na bazi GCI-a (Global Competitiveness Index - globalni indeks kompetencija), meu 131 posmatrane
zemlje u svijetu, ocijenjena je kao vrlo niska (tabela IV-6. i slika 4.1). GCI daje holistiki presjek kritinih faktora koji odreuju produktivnost i
kompetitivnost zemalja grupisanih u 13 stubova kompetitivnosti (institucije, infrastruktura, makroekonomija, zdravstvo i primarno obrazovanje,
visoko obrazovanje i specijalistika edukacija, efikasnost trita robe, efikasnost trita rada, sofisticiranost i finanansijskog trita, tehnoloka
spremnost, veliina trita, sofisticiranost biznisa i inovativnost).
Tabela IV-6. Globalni indeks kompetetivnosti (GCI) Bosne i Hercegovine sa podindeksima i stubovima kompetitivnosti sa njihovim rangiranjem u protekle 4
godine

Slika 4.1. Rang GCI Bosne i Hercegovine sa rangovima podindeksa i stubova kompetitivnosti u protekle 3 godine

Posebno zabrinjavaju injenice da je u protekle etiri godine dolo do pada u faktorima inovativnosti i sofisticiranosti, kao i pojaivaima
efikasnosti. Ovakav razvoj dogaaja moe biti vrlo opasan po ukupnu buduu kompetetivnost zemlje.

4.2.

Bosna i Herecgovina i Evropska unija

Jedan od stratekih prioriteta Bosne i Hercegovine jeste preduzimanje koraka ka evropskim i transatlantskim integracijama, sa ciljem
unapreenja i institucionalizacije uzajamne saradnje7. Na tom putu ka ukljuenju BiH u procese evropskih integracija, neophodno je istovremeno
graditi puteve ka drugim dijelovima Zajednice i njenih politika, te tako nai svoje mjesto u Evropskom prostoru visokog obrazovanja (EHEA) i
Evropskom istraivakom prostoru (ERA).
U ovom poglavlju bit e dat i kratak hronoloki pregled aktivnosti i instrumenata pomoi u pridruivanju Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji:
- Proces stabilizacije i pridruivanja (Stabilisation and Association Process- SAP) je u maju 1999. godine ponudio jasnu mogunost integracije za
Bosnu i Hercegovinu kao i druge etiri zemlje regiona u EU strukture.
- U junu 1999. godine je usaglaen Pakt stabilnosti, politiki dokumenat kojem je strateki cilj stabilizacija u jugoistonoj Evropi putem
pribliavanja zemalja regije evroatlanskim integracijama te jaanja regionalne saradnje.
- U Sarajevu je, u julu 1999. godine, odran Samit efova zemalja i vlada Evrope, Kanade, Japana i SAD-a, na kome je podrano i ozvanieno
osnivanje Pakta stabilnosti.
- U martu 2000. godine je objavljena EU mapa puta (Road Map). Ovaj dokument je uspostavio 18 kljunih uvjeta koje Bosna i Hercegovina treba da
ispuni kako bi pristupila izradi Studije izvodljivosti (Feasibility Study) za otpoinjanje pregovora o Stabilizaciji i pridruivanju.
- Tokom 2000. godine dolazi do bescarinskog pristupa proizvoda iz Bosne i Hercegovine tritu Evropske unije.

BiH Predsjednitvo. Ope smjernice i prioriteti za voenje vanjske politike Bosne i Hercegovine. Dostupno na: <http://www.predsjednistvobih.ba/vanj/?cid=3585&lang=en>

- Evropska komisija predstavlja program pomoi EU za obnovu, razvoj i stabilizaciju CARDS (The Community Assistance for Reconstruction,
Development and Stabilization) u decembru 2000. godine. Ovaj program tehnike pomoi Evropske unije bio je namijenjen Albaniji, Bosni i
Hercegovini, Saveznoj Republici Jugoslaviji, Hrvatskoj i Makedoniji u cilju njihovog daljeg ekonomskog razvoja.
- U decembru 2002. godine Evropska komisija saopila da su smjernice BiH Mape puta o pribliavanju Europskoj uniji uglavnom ispunjene.
- Evropska komisija je usvojila prijedlog Izvjetaja o spremnosti Bosne i Hercegovine za otpoinjanje pregovora sa Evropskom unijom o Sporazumu
o stabilizaciji i pridruivanju u novembru 2003. godine.
- U martu 2004. godine Evropska unija se odluuje na prvo Evropsko partnerstvo za Bosnu i Hercegovinu, a novembra 2005. godine u Sarajevu su
zvanino pokrenuti pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruivanju.
- U januaru 2007. godine uspostavljen je instrument predpristupne pomoi (IPA - The Instrument for Pre-accession Assistance), koji je zamjenio
CARDS program, namijenjen za sve predpristupne aktivnosti, koji finansira Evropska komisija. Novembra 2007. godine okonani su tehniki
pregovori o SSP-u.
- Sporazum o stabilizaciji i pridruivanju sa BiH parafiran je u decembru 2007. godine.
- Okvirni sporazum o pravilima saradnje za provedbu finansijske podrke Evropske komisije BiH u okviru Instrumenta za predpristupnu pomo
potpisan je u februaru 2008. godine.
- 16. juna 2008. godine potpisan Sporazum o stabilizaciji i pridruivanju (SSP) zajedno sa Privremenim sporazumom ije je teite na trgovini i
drugim nadlenostima koje se odnose na Zajednicu. Privremeni sporazum stupio je na snagu 1. jula 2008. godine.
Od kraja 1995. godine BiH je primila pomo iz programa PHARE, OBNOVA i CARDS. Kroz IPA fondove EU e nastaviti da podrava
aktivnosti u BiH na provoenju reformi i razvojnih strategija u skladu s uvjetima za integraciju u EU. Oekuje se da se za oblast nauke i istraivanja
povuku znaajnija sredstva iz IPA fondova.
Ciljevi pomoi EU Bosni i Hercegovini usklaeni su sa strategijom za proirenje Evropske unije, zakljucima iz Izvjetaja o ostvarenom
napretku 2007. godine i preporukama Evropskog partnerstva, a u skladu sa razvojnom strategijom BiH i Strategijom integriranja u EU. Glavni
strategijski cilj predpristupne pomoi za BiH je pomo kojom se drava podrava u prelazu iz potencijalnog kandidata u kandidata, sve do lanstva u
Evropskoj uniji. Fodovi IPA e BiH pruiti podrku u ispunjavanju kriterija za pripremu u lanstvo.
Za BiH je posebno vano da ostvari daljnju makroekonomsku stabilnost, smanji javnu potronju, osigura povoljniju poslovnu klimu, reformira
obrazovni sistem, trite rada te da smanji stopu nezaposlenosti.
Zemlja kandidatkinja koja eli postati lanicom, treba dosegnuti politike i ekonomske kriterije za lanstvo. lanstvo pretpostavlja sposobnost
zemlje da preuzme odgovornost koju ono nosi, ukljuujui usvajanje ciljeva politike, ekonomske i monetarne unije. Lisabonska se strategija (Lisabon
2000. godine) usredotouje na ekonomska i socijalna pitanja, dok su politiki aspekti manje vani. Lisabonska agenda ima za cilj da uini ekonomiju
EU konkurentnijom i vie zasnovanom na znanju, kroz promoviranje odrivog razvoja i socijalne kohezije. Njeni ciljevi su relevantni i za Bosnu i
Hercegovinu.
U junu 2003, Solunski samit EU o Zapadnom Balkanu je potvrdio podrku EU evropskoj perspektivi zemalja Zapadnog Balkana. EU je
potvrdila evropske perspektive za zemlje Zapadnog Balkana, te odluila da ojaa proces stabilizacije i pridruivanja (SAP) uvodei neke nove

inicijative i programe podrke. Tada je, izmeu ostalog, iniciran tzv. Akcioni plan iz oblasti nauke i tehnologije za zemlje Zapadnog Balkana po
kojem se ovim zemljama, po ubrzanoj proceduri, pomae u stjecanju neophodnih uvjeta, potencijala i kapaciteta za integriranje u naunoistraivake
aktivnosti EU, te punopravno uee u ERA-i, Okvirnim i drugim Programima EU.
Akcioni plan o RTD koje su nakon Solunskog samita izradile drave lanice sa dravama kandidatkinjama te zemljama Zapadnog Balkana,
identificirao je naine na koje istraivaki rad moe doprinijeti ekonomskom razvoju i jaanju integracije, te koliko je bitan za bolju integraciju
Zapadnog Balkana u Evropsko istraivako podruje. Od 2002. do 2005. godine, uee oko 120 uesnika (istraivakih jedinica i institucija) iz
Zapadnog Balkana zabiljeeno je u 51 projektu u okviru FP6. Zajedniki istraivaki centar je, sa svoje strane, obuio u posljednjim godinama
nekoliko stotina strunjaka iz zapadnog Balkana u svojim radionicama i na kursevima, te je organizacije Zapadnog Balkana poeo ukljuivati u
evropske istraivake mree i projekte. EU planira nastaviti i jaati svoje djelovanje za dobrobit naunoistraivake zajednice na Zapadnom Balkanu
u okviru Sedmog okvirnog programa (2007-2013.). Nastavlja se postojea plodna saradnja izmeu JRC i zemalja Zapadnog Balkana. Komisija e
takoer ispitati kako da se naunoistraivakoj zajednici ovog regiona omogui da taj potencijal koristi, a mogla bi pruiti i podrku za jaanje
kapaciteta tzv. centara izvrsnosti u regionu.
BiH kao zemlja koja je opredjeljena za evroatlntske integracije i lanstvo u EU potrebno je da svoje strateke dokumente izradi tako da budu u
skladu s preporukama i smjernicama Lisabonske strategije.
S obzirom na razliite pozicije za svaku zemlju izbor prioriteta prema Lisabonskoj strategiji i odreivanje vlastitog vremenskog okvira za
njihovu realizaciju zavisit e od zemlje do zemlje.
Tako i razrada plana za dostizanje 3% izdvajanja iz BNP-a za istraivanje i razvoj, s prateim mjerama treba biti razraen te praen odgovarajuim
razvojem uporedive statistike kako bi se moglo vriti prikupljanja i praenja kvalitativnih i kvantitativnih pokazatelja koji bi odgovarali pokazateljima
EUROSTAT-a.
Na osnovu gore navedenog svakako da nauka i istraivanje, te donoenje Strategije razvoja nauke u BiH, predstavljaju jedan od prioriteta u
skladu s dokumentom Evropsko partnerstvo EU sa BiH.
4.3 Finansiranje naunoistraivake djelatnosti
Naunoistraivaka djelatnost u zakonodavnom i organizacionom smislu je u nadlenosti entiteta i regulirana je posebnim entitetskim
zakonima. Organiziraniji pristup razvoju nauke u Republici Srpskoj poinje tek sa uspostavom ministarstva nauke i tehnologije (2003. godine).
Budetska izdvajanja za naunoistraivaku djelatnost i tehnoloki razvoj u RS se postepeno poveavaju, ali izdvojenih oko est i po miliona KM (za
nauku i tehnologiju) u 2008. godini ne ini ni 0,5% ukupnog budeta Republike Srpske odnosno manje od 0,1% bruto domaeg proizvoda u 2008.
godini. Poloaj naunoistraivake djelatnosti u FBiH je jo nepovoljniji jer na federalnom niovu, a ni na nivou kantona, ne postoje posebna
ministarstva za nauku i na oba nivoa nauka je u okvirima ministarstava za obrazovanje i nauku. Zavisno od koncentracije naslijeenih i donekle
sauvanih naunoistraivakih institucija i kadrova pokuava se zadovoljiti minimum njihovih egzistencijalnih potreba, bez jasne strategije i
koncepcije daljnjeg razvoja. U kantonu Sarajevo, gdje se nalazi glavnina naunoistraivakog potencijala kadrova i infrastrukture, primjetni su

napori da se u budetu kontinuirano osiguraju bar minimalna sredstva. Odreena sredstva za nauku, primjerena realnoj snazi ovih kantona, izdvajaju se
i u Tuzlanskom i Zeniko-Dobojskom kantonu. Ukupno uzevi, na svim nivoima FBiH izdvajanja za naunoistraivaku djelatnost i tehnoloki razvoj
su ispod 0,1% bruto domaeg proizvoda koji, prema procjenama, u Federaciji BiH u 2008. godini iznosi oko 15.7 milijardi KM.
Bruto domai proizvod Bosne i Hercegovine u posljednjih pet godina je rastao po visokoj prosjenoj stopi od 6,0%. To je vie od regionalnog
prosjeka i skoro tri puta vie od prosjeka EU 27. Meutim, i sa tako visokim stopama rasta Bosna i Hercegovina je na kraju 2008. godine bila tek
negdje na nivou oko 76% bruto domaeg proizvoda iz 1990. godine i samo 12,8% prosjenog bruto domaeg proizvoda po stanovniku u EU 27, a
ispod tog nivoa je jedino Albanija.
Realne neuporedivosti cijena u zemljama u tranziciji sa cijenama u ekonomski stabilnim zemljama, kolebanja vodeih svjetskih valuta, pojave
novih drava, uvoenja novih valuta (nacionalnih i nadnacionalnih kao npr. euro) i, posebno, zbog visoko ukorijenjene sive ekonomije u zemljama u
tranziciji, poreenja osnovnih makroekonomskih veliina na bazi zvaninih kurseva valuta, najee u odnosu na dolar, postala su nepouzdana, skoro
neupotrebljiva. Zbog toga je u zvaninu statistiku uveden parametar bruto domai proizvod po kupovnoj moi stanovnika pojedinih zemalja, izraen
u tzv. internacionalnim dolarima. Razlike u vrijednosti bruto domaeg proizvoda po dva metodoloki razliita kriterija su velike, pogotovo kod manje
razvijenih zemalja. Tako, na primjer, bruto domai proizvod po stanovniku BiH u 2008. godini, preraunat po zvninom kursu KM prema dolaru, je
svega 12,8% prosjeka BDP po stanovniku EU 27 ili skoro est puta manji od BDP po stanovniku Slovenije (72,9% :12,8%). Meutim, prema
procjenama MMF-a (World Economic Outlook, oktobar 2008.) u istoj godini bruto domai proizvod po stanovniku u Bosni i Hercegovini po
kupovnoj moi procjenjuje se na 24,6% prosjeka EU 27 (FBiH 25,0% i RS 23,8%) odnosno ''samo'' 3,8 puta je manji od slovenakog (93,3%
EU27).
Na ove statistike nesrazmjere ukazuje se zbog toga to se pri komparaciji izdvajanja za naunoistraivaku djelatnost u EU 27 koristi bruto
domai proizvod po kupovnoj moi8. Uzmemo li to u obzir, a to znai da je bruto domai proizvod BiH po kupovnoj moi za 57,1% (RS 66,3% i
FBiH 51,3%) vei od onog koji se dobije obraunom po zvaninom kursu, dolazi se do poraavajuih podataka o izdvajanju za nauku iz BDP,
odnosno to izdvajanje u tom sluaju ne prelazi 0,07%.
Finansiranje naunoistraivakog rada i tehnolokog razvoja u Bosni i Hercegovini se odvija na vie nivoa. Na nivou Bosne i Hercegovine za
ove aktivnosti sredstva izdvaja samo Ministarstvo civilnih poslova i na njihov konkurs su pozvani svi naunici i naunoistraivake institucije BiH. Do
sada su ta sredstva bila skromna, ali su inducirala pozitivnu atmosferu u naunoistraivakim krugovima BiH.
Za razvoj nauke i tehnologije oba entiteta BiH izdvajaju oko 0,07% -0, 1% bruto drutvenog proizvoda. Nadlena ministarstva entiteta podrala
su sufinansiranje sljedeih programa:
8

Prema procjeni MMF-a za 2008. godinu (World Economic outlook, octpber 2008.) bruto domai proizvod po stanovniku EU 27 obraunat po ztvaninom kursu eura prema dolaru bio
je za 5.7% od BDP po kupovnoj moi (u Austriji -7.6%, Danskoj -29.4%, Irskoj -22.3%), dok je u novim lanicama, zemljama u tranziciji, bruto proizvod po kupovnoj moi bio znatno
manji od onog procijenjenog po kupovnoj moi (eka +60.5%, Estonija 53.8%, Poljska +66.2%, Slovenija 31.4% itd).

Programi osnovnih, primjenjenih i razvojnih istraivanja.


Programi osposobljavanja i usavravanja kadrova i podsticanja mladih obdarenih za naunoistraivaki rad (postdiplomski i doktorski studij,
izrada magistarskih i doktorskih radova).
Programi izdavanja naunih publikacija i izdavanje referentnih naunih asopisa.
Programi meunarodne naune saradnje i odlazaka na naune skupove u inozemstvo.
Programi obezbjeivanja opreme i uvjeta za naunoistraivaki rad.
Programi podsticanja aktivnosti naunih i strunih drutava.
Organizacija naunih manifestacija.
Pretplate na elektronske naune baze podataka i otkup naune literature.
Rad Republikog savjet za nauku i rad strunih komisije.
Podrka radu visokokolskih i naunih institucija.
Uee na naunim manifestacijama
Na slici 4.2. je prikazan procenat izdvojenih finansijskih sredstava iz budeta RS u 2008. godini po gore navedenim programskim aktivnostima u
odnosu na sredstva manjenjena za razvoj naunoistraivake djelatnosti u ukupnom iznosu od 4,7 miliona KM.

Slika 4.2. Procenat odobrenih finansijskih sredstava po programskim aktivnostima za razvoj naunoistraivake djelatnosti u RS u
2008. god.
Pored sredstava za nauku, u Republici Srpskoj je u 2008. godini izdvojeno i 1,35 miliona KM za razvoj tehnologija (inovatori, skupovi,
projekti razvoja novih tehnologija itd.), te 0,41 milion KM za razvoj informacionog drutva. Na bazi reenog, vidljivo je da je u RS u 2008. godini iz
republikog budeta izdvojeno ukupno 6,46 miliona KM za nauku i tehnoloki razvoj, to iznosi oko 0,07% bruto drutvenog proizvoda (procjenjeni
BDP RS u 2008. godini iznosi oko 8,450 miliona KM). Aproksimativna procjena je da se u RS jo maksimalno izdvaja oko 50% sredstava u odnosu na
budetska sredstva (kao i u cijeloj BiH iz raznih drugih izvora privreda, druga ministarstva, obrazovanje i strani izvori), te ukupno uloena sredstva u
nauku i tehnoloki razvoj iznose oko 0,1% BDP RS. Pri ovoj procjeni u obzir nisu uzete plae istraivaa koji su zaposleni u obrazovnim institucijama,
institutima, preduzeima itd. jer do takvih podataka je nemogue doi.
U tabeli IV-7 je prikazano ulaganje iz republikog budeta u nauku i tehnoloki razvoj (RTD) u Republici Srpskoj u prethodnih osam godina.
Podaci za BDP od 2000-2007. godine se odnose na BDP9 po tekuim cijenama prema podacima Republikog zavoda za statistiku RS.
Tabela IV-7. Budetska izdvajanje za RTD u RS
God.
2000.
2001.
2002.
2003.
2004..
2005
2006.
2007.
2008. proc.

BDP
mil.KM

3.317
3.617
4.126
4.430
5.008
5.617
6.499
7.357
8.450

RTD
mil. KM
0,8
0,8
1
1
1,8
3,1
3,1
4,59
6,46

Uzevi u obzir i eventualna ulaganja drugih subjekata, osim direktnih investicija iz republikog budeta, moe se aproksimativno rei da je
izdvajanje za RTD u Republici Srpskoj u 2008. godini na nivou od oko 0,1% bruto drutvenog prihoda.
9

Izvjetaj Bruto domai proizvod, Bilten br.1, 2009), a podatak za 2008. je uzet iz Ekonomske politike RS za 2009 Vlade RS. Podaci za postotak izdvajanja iz
BDP za naunotehnoloki razvoj su dobijeni na bazi informacija Ministarstva nauke i tehnologije RS.

Za razliku od RS gdje se izdvajanja za naunoistraivaki rad relativno lako mogu pratiti u FBiH je situacija bitno drugaija. Ustavnim
rjeenjima po kojima je nauka i istraivanje locirano na nivou resornih kantonalnih ministarstava koja su prije svega ministarstva obrazovanja dok je
na federalnom nivou resorno ministarstvo koje samo koordinira obrazovanje i nauku i nema nikakve izvrne ovlasti. I pored toga biljeimo odreena
izdvajanja ovog ministarstva za NID i to rast prema godinama : u 2007. godini 3.302.000,00 KM, u 2008. godini 5.336.800,00 KM.
U 2008. godini izdvojeno je: za naunoistraivake projekte 940.000,00 KM, za rekonstrukciju i opremanje opremom za naunoistraivaki
rad, podrka radu visokokolskih i naunih institucija 2.565.000,00 KM; izdavanje referentnih naunih asopisa 54.000,00 KM;, istraivanje od
znaaja za Federaciju BiH 110.730,00 KM; otkup naune literature 122.200,00 KM; organizacija naunih manifestacija 329.170.00 KM; te uee na
naunim manifestacijama 48.459,80 KM. Sigurno je da ovo nisu kompletni podaci za izdvajanja za nauku jer i druga ministarstva Vlade FBiH imaju
izdvajanja koja se mogu podvesti pod stavku budetskih izdvajanja za NID, a prije svih Ministarstvo poljoprivrede, Ministarstvo obrta, razvoja i
preduzetnitva, Ministarstvo turizma, Ministarstvo privrede i dr. Procjene su da ova ministarstva izdvajaju i dvostruko vie nego je izdvajanje resornog
ministarstva nauke i obrazovanja. Kako je ve u Strategiji naglaeno izdvajanja za NID imamo i na nivou kantona i u tom smislu prednjai Kanton
Sarajevo a znaajnija izdvajanja imamo i u Tuzlanskom i Zeniko-Dobojskom kantonu, esto svedena i pod neke druge budetske stavke. Izdvajanja
lokalnih zajednica za ove namjene nemogue je pratiti. Na bazi iznesenog moe se procijeniti da su budetska izdvajanja za RTD sa nivoa FBiH i
kantona reda veliine 8-10 mil.KM.
Zbog nemogunosti da se utvrde stvarna izdvajanja za NID u oba entiteta i Distriktu Brko a pogotovo ona povremena izdvajanja u lokalnim
zajednicama (raznovrsne studije i strategije u raznim oblastima) i privrednim preduzeima, te istraivanja finansirana od stranih donatora, za ovu
namjenu polo se od jedne optimistike pretpostavke da su ukupna izdvajanja po svim izvorima negdje na nivou 0,1% bruto domaeg proizvoda i to
onog po zvaninom kursu KM (eura ili dolara). Uz to, polazi se od pretpostavke da su sve istraivako-razvojne zadatke i projekte realizirale domae
NI institucije ili pojedinci, mada je poznato da su mnogi projekti, ak i one koji nisu finansirani kroz donacije, povjereni stranim institucijama ili
ekspertima, a ponekad je angairanje stranih eksperata bio i uvjet za dobijanje donacije. Saglasno pretpostavkama da se u oba entiteta, po svim
osnovima, za NID ne izdvaja vie 0,1% bruto domaeg proizvoda dolazi se do pokazatelja da u 2008. godini u BiH po stanovniku nije izdvojeno vie
6 KM (3,1). Ovaj iznos je zanemarljiv u odnosu na prosjena izdvajanja za NID na nivou EU 27 gdje je 2006. godine izdvojeno 427 po
stanovniku. Tako npr. izdvajanja u Finskoj su 1.094 po stanovniku, Sloveniji 242 do najnie rangirane Bugarske sa 16 . Ovako nizak nivo
izdvajanja u BiH i nesrazmjera u izdvajanju u odnosu na novoprimljene lanice EU ne moe se pravdati niskom ekonomskom osnovom, odnosno
niskim bruto domaim proizvodom. Istina, bruto domai proizvod po stanovniku BiH (po kupovnoj moi) je negdje na nivou dvije treine bruto
domaeg proizvoda po stanovniku Bugarske, ali su zato bruto i neto plae u Bosni i Hercegovini vee nego u Bugarskoj, a izdvajanja po stanovniku
za NID su pet puta manja.
Sa procijenjenim obimom izdvajanja u 2008. godini, a imajui u vidu cijenu rada ukupno i za ovu vrstu djelatnosti, proizilazi da ta sredstva
mogu pokriti samo 454 zaposlena ili oko 272 istraivaa sa punim radnim vremenom, bez obzira gdje rade. A to je samo 155 zaposlenih u NID na
milion stanovnika spram 4.563 u EU 27 (npr. Finska -11.063, Slovenija 4.870, Rumunija 1.423, Bugarska 2.212). Zaposleni u
naunoistraivakoj djelatnosti BiH ine samo 0,07% ukupne zaposlenosti, a na nivou EU 27 to je ve 1,12% (npr. Finska 2,44%, Austrija 1,53%,
Hrvatska 0,6%, Bugarska 0,5%).

4.4 Stanje infrastrukture i institucija u oblasti nauke


Brojne studije o stanju nauno istraivakog rada i tehnologije u BiH, koje su provele domae i strane institucije, dole su do identinog
zakljuka da istraivakorazvojna infrastruktura (I&R infrastruktura) u BiH nije na zadovoljavajuem nivou. Prije 1992. godine, I&R aktivnosti su se
primarno preduzimale u sklopu velikih industrijskih sistema i njihovih istraivakih odjeljenja, a neto manje na visokokolskim ustanovama
(ponajvie na nekim tehnikim fakultetima). Tokom rata, veliki dio industrijskih kapaciteta je uniten a time i I&R infrastruktura dok je drugi dio
neunitene I&R opreme u velikoj mjeri zastario za ozbiljniji naunoistraivaki rad. I&R sektor je jedini, poslije rata, uglavnom neobnovljeni dio
drutvenih djelatnosti, dok je npr. zdravstvo, po obimu i strukturi djelovanja nadmailo predratni nivo i ima u nekim oblastima karakter razvojnih
trendova.
Najvei dio danas postojee I&R infrastrukture nalazi se na javnim univerzitetima i tu se uglavnom i obavlja sav nauno-istraivaki rad u
BiH. Nauno-istraivaki i istraivako razvojni instituti u javnom i privatnom vlasnitvu, u veini sluajeva, ne posjeduju potrebne materijalnotehnike pretpostavke i kadar za poslove za koje su registrirani, tj. ne rade na razvoju novih proizvoda i novih tehnologija, nego se bave strunim i
rutinskim radom to je i logino ako se zna da je uvoz pokriven izvozom sa samo oko 40%. Nestali su gotovo svi naunoistraivako-razvojni instituti
koji su znaajno doprinosili tehnolokom razvoju BiH. Veina je unitena ratom, a preostali se bave rutinskom djelatnou. Kljuni problem manjevie svih preostalih instituta je problematina kadrovska struktura koja je ne garantuje ozbiljniji I&R rad. Modernizacija i osposobljavanje instituta za
kompetentan rad u I&R sektoru je veoma kompleksan i teak proces. Danas se istraivaka oprema uglavnom nabavlja bez zajednikog plana i ope
strategije koja bi teila ka razvoju centara izvrsnosti, tako da problemi zbog neprilagoenosti, zastarjelosti i neujednaenosti opreme stalno rastu. Novi
zakonski propisi o javnim nabavkama uinili su nabavku opreme veoma kompliciranom, dovodei esto do toga da se biraju najjeftinije opcije, dok su
puno vanije karakteristike, kao to su kompatibilnost i kvaliteta esto zanemarene. Nedovoljna opremljenost veine naunih laboratorija
onemoguava intenzivniji razvoj saradnje izmeu instituta i industrije. Oskudno finansiranje I&R sektora ne prua mogunost da se uspostavi sistem
podrke preduzeima kao to se radi u svim razvijenim zemljama a putem poticaja za ulaganje u istraivako-razvojne projekte za razvoj novih
proizvoda i novih tehnologija, te za investiciona ulaganja preduzea u kapacitete istraivako-razvojnih centara.
Generalno, industrijsko istraivanje je na niskom nivou. Potencijalno iskoristivi naunoistraivaki kapaciteti su na univerzitetima, ali isti zbog
nedostatka finansiranja u potpunosti ne ispunjavaju osnovnu svoju ulogu istraivanje. Univerziteti su veinom izgubili svoju naunoistraivaku
komponentu i pretvorili se u visoke kole (kolede) koji vre visokokolsko obrazovanje (educiranje) bez istraivake djelatnosti nastavnika. U zadnje
vrijeme osnovani su ili su u fazi osnovanja Norveki park za informacione tehnologije u Tuzli (BIT centar), Tehnoloki park u Mostaru, Centar za
inovativnost i preduzetnitvo u Zenici i Inovacioni centar u Banjoj Luci.
U svijetu postoje razliiti modeli organiziranja naunoistraivake djelatnosti, najee uvjetovanosti posebnostima u sistemu dravne uprave.
Ali, bez obzira na te razlike, najvaniji subjekti u oblasti naunoistraivake djelatnosti svugdje su:
akademije nauka sa pripadajuim institutima;

univerziteti (sa institutima i fakultetima u svom sastavu);


instituti u statusu javno-pravnih ili privatno-pravnih ustanova ili preduzea;
istraivaki centri ili instituti u preduzeima.
Postojei zakoni koji tretiraju oblast naunoistraivake djelatnosti u BiH, uglavnom omoguavaju osnivanje i razvoj svih institucionalnih
oblika prema tabeli IV-7.
Tabela IV-7. Institucije u nauno-istraivakoj djelatnosti
Naune institucije
Univerziteti
/fakulteti
Naunoistraivaki
instituti

IR organizacije

Naunoistraivaki
centri

Istraivakorazvojni
instituti
Istraivakorazvojni centri

Naunoistraivak
e laboratorije

Istraivakorazvojne laboratorije

Organizacije za
transfer tehnologija
Centri za transfer
tehnologija
Inovacioni centri

Organizacije
povezivanja
I&R jedinice
Naunotehnoloki
parkovi
Naunotehnoloki inkubatori

Stupanj razvijenosti jedne zemlje po pitanju I&R djelatnosti je u direktnoj korelaciji sa brojem horizontalnih i vertikalnih veza izmeu
pojedinih uesnika u naunoistraivako-razvojnom radu iz gornje tabele. Uesnici u cjelokupnom procesu koji se odvija u domeni I&R, a koji nisu
dati u tabeli su privreda koja absorbuje rezultate istraivanja i direktno ih ugrauje u proizvod ili uslugu i vladin sektor koji sprovodi dogovorenu
politiku i strategiju, odreuje zakonski okvir i vri sufinansiranje naunoistraivake djelatnosti. Uzajamni utjecaj nauke i obrazovanja se obavlja
posredstvom nauno-nastavnog kadra na univerzitetima (visokim kolama) kroz odgovarajue projekte istraivanja i nastavne programe.
4.4.1 Akademije nauka
Kao naune institucije najvieg nivoa u BiH djeluju Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine (ANUBiH) u Sarajevu i Akademija nauka
i umjetnosti Republike Srpske u Banjoj Luci.
Prema odredbama vaeeg Zakona i Statuta, ANUBiH je organizirana u est odjeljenja, na principu okupljanja srodnih struka. Odjeli su ovlatena
da obrazuju radna tijela (odbore i komisije) radi naune i strune obrade razliitih pitanja naunog i umjetnikog rada. Odjeljenja ANUBiH su:
Odjel drutvenih nauka

Odjel za knjievnost i lingvistiku


Odjel medicinskih nauka
Odjel prirodnih i matematikih nauka
Odjel tehnikih nauka
Odjel za umjetnost

Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske (ANURS) je osnovana 1996. godine sa zadatkom da razvija i podstie naunoistraivaki rad i
unapreuje umjetniku djelatnost u RS. Te zadatke i ciljeve Akademije ostvaruje putem svoja etiri odjela i to:
Odjel drutvenih nauka,
Odjel za knjievnost i umjetnost,
Odjel prirodno-matematikih i tehnikih nauka i
Odjel medicinskih nauka.
4.4.2 Visokokolske ustanove
U Bosni i Hercegovini danas postoji 8 javnih univerziteta, od ega est u FBiH: Univerzitet u Sarajevu, Univerzitet u Tuzli, Sveuilite u
Mostaru, Univerzitet Demal Bijedi u Mostaru, Univerzitet u Bihau i Univerzitet u Zenici, a dva u RS: Univerzitet u Banjaluci i Univerzitet u
Istonom Sarajevu. Osim toga u BiH krajem 2008.godine postojalo je i devet privatnih univerziteta (3 u FBiH i 6 u RS) te nekoliko samostalnih
fakulteta i visokih kola (koleda). U sklopu javnih i privatnih univerziteta u BiH djeluje trenutno 140 fakulteta, 10 akademija, 16 viih i visokih kola,
4 vjerska fakulteta i 4 internacionalna studija.
Na svim univerzitetima u BiH u toku je reforma s ciljem pribliavanja Evropskom prostoru visokog obrazovanja. Svi javni univerziteti u BiH
uestvuju u projektima u okviru EU fondova kroz Tempus, Erasmus Mundus i Okvirne programe za istraivanje i razvoj ( FP 6 i FP7) a takoer su
ukljueni u NCP (National Contact Point tzv. Nacionalne kontakt take) mreu za okvirne programe EU u okviru Dravnog sistema kontakt taaka za
Okvirne programe u BiH (NCP FP BiH).
Prema podacima iz 1999. godine, samo 15% relevantne generacije (starosti od 18-24 godine) u BiH je upisano na vii stupanj obrazovanja
poslije srednje kole (tercijarna edukacija). Nasuprot tome, taj pokazatelj za Slovaku i eku je 22%, Irsku 38%, Dansku 45%, Norveku 58%,
Finsku 70% (Word Economic Forum, The Global Competitiveness Report 1999, strana 290). Posljednjih godina dolo je do velikog porasta u broju
upisanih studenata u BiH. Studentska populacija je porasla za 26,1% u FBiH izmeu 2003/2004 i 2007/2008, uglavnom u javnom sektoru 10. U RS-u je
10

Izvor: Zavod za statistiku FBiH Visoko obrazovanje kolska godina 200/8

broj studenata porastao za 77,1% izmeu 2002/2003 i 2006/2007, ako se u obraun podataka ukljue i privatne institucije 11. Studijska oblast u RS-u
koja pokazuje najvei i najbri porast u broju studenata je oblast drutvenih nauka (u 2006/2007 od ukupnog broja iznosi 69%). Uporedna cifra za ova
predmetna podruja u FBiH je bila 45,27% u 2007/2008. Vea proporcija u RS je skoro zasigurno rezultat rasta privatnih obrazovnih institucija u tom
entitetu. Rast takvih institucija u FBiH, za sada, je sporiji. Iz izloenog se moe zakljuiti da veliki se broj studenata odluuje da studira drutvene
nauke. Interes za prirodne, tehnike i biotehnike nauke izuzetno je nizak, a upravo su one bitne za nauno-tehnoloki razvoj i napredak BiH.
Na alost, veoma mali procenat upisanih studenata zavri studije. Razlog za ovako porazne rezultate u ishodu kolovanja moemo traiti sa
jedne strane u kvalitetu VU, nedostupnosti savremene literature, nepostojanja biblioteka i internetske mree na nekim fakultetima, i dr., a sa druge
strane i u injenici da se veliki broj studenata upisuje na fakultete radi ostvarenje nekih prava i beneficija, kao to su penzije, stipendije, zdravstveno
osiguranje itd. Kada govorimo o kvalitetu fakulteta ilustrativan je podatak da ak 20 fakulteta u BiH nema svoju biblioteku u kojima bi studenti mogli
nai potrebnu literaturu. S druge strane, COBISS-BIH obuhvata meusobno koritenje bibliografskih i naunih baza podataka samo za 26 biblioteka,
punopravnih lanica koje su ukljuene u Virtuelnu biblioteku Bosne i Hercegovine - VIBBIH (NUBBiH).
Tabela IV-8. Diplomirani studenti, magistri nauka. Specijalisti i doktori nauka na visokokolskim ustanovama u BiH (nisu ukljueni podaci za
Ekonomski fakultet u Distriktu Brko
Ukupno
Ukupno magistara
Ukupno doktora
2007. godina
diplomiranih
nauka i
nauka
studenata
specijalista
Ukupno:

12199

436

144

enski:
Muki:

7168
5031

186
250

48
96

(Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2008)


12.19
9

11

Izvor: Republiki zavod za statistiku Republike Srpske Visoko obrazovanje 2008


2003
2007

2004

2005

2006

Slika 4.4. Broj diplomiranih studenata u BiH u periodu 2003-200712


Univerziteti, odnosno u najveoj mjeri jo uvijek fakulteti kao pravni nosioci funkcija, ne mogu ponuditi kvalitetno educiranje upisanim
studentima iz vie razloga, meu kojima su: budet za univerzitete/fakultete je vrlo nizak, broj nastavnika i saradnika je nedovoljan, nastavnici i
saradnici nisu ukljueni u istraivanja, pristup informacijama je ogranien, itd. Uobiajeni budeti za univerzitete su oko 500-1000 eura po studentu
godinje, to je mnogostruko manje u odnosu na evropske zemlje. Univerzitetski nastavnici su u najveoj mjeri bez I&R projekata svodei svoj rad
iskljuivo na obrazovanja i u velikoj mjeri na vie fakulteta u razliitim BiH univerzitetskim centrima. Iako nemaju dovoljnu kadrovsku bazu ni za
pokrivanje obrazovnog i I&R dijela na vlastitom fakultetu/univerzitetu brojni menadmenti visokokolskih organizacija su otvorili i dodatna isturena
odjeljenja fakulteta to kvalitet nastave i I&R rada jo vie sniava. OECD norma (OECD/GD (07) 84 Frascatti Manual) definira da je svaki
univerzitetski nastavnik polovinu radnog vremena angairan u edukacijskom procesu (tzv. 0,5 FTE - Full Time Equivalent), a drugih 0,5 FTE
istraiva. U BiH je taj uvjet ispunjen sa oko 3% ! Predratnu normu 1,5% BDP za I&R niti jedan dravni nivo nije obnovio. U 2004.god. za I&R
drava je potroila samo 0,05% BDP-a (Politika R&D u FBH, ANUBiH, 2002), a u 2008. godini se to kree oko ve pomenutih 0,1% u prosjeku za
cijelu BiH.
4.4.2.1 Bolonjski proces Reforma univerziteta
U periodu 2005-2009. godina zabiljeeni su znaajni pomaci u implementaciji Bolonjskog procesa u BiH. Najveu zaslugu za to imaju,
prvenstveno javni univerziteti u BiH, meunarodna zajednica u BiH i izvan nje, kao i aktivnije ukljuivanje MCP Vijea ministara u poslove
koordinacije visokog obrazovanja. Od akademske 2005/2006. godine na svim javnim univerzitetima u BiH poelo je implementiranje prvog ciklusa u
skladu sa Bolonjskim principima, Izvrena je reforma nastavnih planova i programa i njihovo prilagoavanje dvociklinom sistemu studiranja a
zapoete su i pripreme za trei ciklus (tzv.doktorski studij).
Na dravnom nivou usvojeni su bitni dijelovi sadraja neophodni za izdavanje dodatka diplomi generaciji studenata koja treba da diplomira u
skladu sa inovinarim studijskim programima. Uveden je Evropski sistem prenosa bodova (ECTS) za sve nove studijske programe. Pored donoenja
Okvirnog zakona o visokom obrazovanju formirane su dvije najvanije dravne agencije za oblast ureivanja odnosa u visokom obrazovanju:
Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta sa sjeditem u Banjoj Luci i Centar za informiranje i priznavanje diploma u Mostaru.
Pokrenut je niz meunarodnih projekata koji imaju za cilj da pomognu BiH u ostvarivanju ciljeva navedenih u Bolonjskom procesu, te ministarskim
konferencijama koje su nakon toga slijedile.
12

Izvor: http://www.bhas.ba/Arhiva/2008/sao/vanredno/brojevi-hr.pdf

Kao vaan element napretka treba pomenuti i formiranje tzv. Ministarske konferencije, kojom predsjedava ministar civilnih poslova a koja koordinira
rad 14 ministarstava obrazovanja na nivou BiH. Usvojen je Zakon o strunom obrazovanju i obuci. Usvojen je strateki dokument o reformi sektora
obrazovanja, pod naslovom Uputstva za razvoj obrazovanja u Bosni i Hercegovini 2008.-2015. godine. Kada se radi o visokom obrazovanju, usvojen je
set dokumenata relevantnih za primjenu Bolonjskog procesa. Vijee ministara je donijelo odluku da se prikljui Evropskom registru za osiguravanje
kvaliteta visokog obrazovanja.
4.4.3

Instituti

Instituti su naune ustanove koje se bave nauno-istraivakim i istraivako-razvojnim radom u razliitim naunim oblastima. Institut koji
obavlja naunoistraivaku djelatnost se moe organizirati kao:
1. naunoistraivaki institut u svojstvu pravnog lica,
2. naunoistraivaki institut u sastavu pravnog lica (akademije nauka i umjetnosti, univerziteta, preduzea ili nekog drugog pravnog subjekta),
3. istraivako-razvojni institut (samostalna ustanova ili organizacioni dio u sastavu pravnog lica koji obavlja preteno primjenjena i razvojna
istraivanja za potrebe tog pravnog lica) i
4. virtuelni naunoistraivaki institut.
Javni instituti osnivaju se, gotovo svugdje u svijetu, u cilju provoenja programa javne slube u naunoistraivakoj djelatnosti. Djelatnost takvih
institucija se sastoji od kontinualne istraivake djelatnosti i ugovorenih naunih istraivanja, a ujedno predstavljaju naunoistraivaku infrastrukturu
od interesa za cjelokupan sistem naune djelatnosti i visokog obrazovanja. Njihov rad se zasniva na povezanosti osnovnih, primjenjenih i razvojnih
istraivanjima, a rezultati istraivanja su od opeg interesa i predstavljaju javno dobro uz uvjet potovanja prava intelektualne svojine.
U BiH se esto susreu pravna lica koja u svom nazivu imaju rije institut, a ne ispunjavaju uvjete bavljenja naunim radom prema postojeim
zakonima o naunoistraivakoj djelatnosti. Tu se obino radi o elji osnivaa da u cilju marketinke promocije firme istakne da je to preduzee ili
ustanova od nekog posebnog znaaja, dok se u opisu djelatnosti ne navodi da se bave nekom naunoistraivakom aktivnou pa su kao takvi upisani
u sudski registar, ali ne i u registar nauno-istraivakih ustanova kod nadlenih ministarstava. Isto tako, postoje sluajevi da neko pravno lice nosi
naziv institut i u opisu djelatnosti ima neku vrstu istraivanja i uvjetno govorei bavi se naunim radom te je kao takvo i upisano u sudski registar,
ali nije upisan u registar naunoistraivakih ustanova. Takav institut je, po pravilu, registriran na sudu prije donoenja zakona o naunoistraivakoj
djelatnosti, i on nema zakonsku osnovu da participira u naunoistraivakim programima koji se finansiraju iz javnih sredstava pojedinih vlada.
Meutim, bez obzira o kojem se institutu radi, da li je on ili nije registriran u nadlenom ministarstvu, zbog nezavidne situacije po pitanju nauke i
istraivanja u BiH, uglavnom se u njima obavljaju struni poslovi razliitih ispitivanja za potrebe privrede ili trgovine, izrada raznih rutinskih
ekspertiza i elaborata, a u veoma malom broju sluajeva se tu radi o pravom naunoistraivakom radu. Generalni zakljuak je da su u BiH
naunoistraivaki instituti u kritinom stanju po pitanju kadra, opreme, programa i finansijskih sredstava ak i za prostu reprodukciju.

U Republici Srpskoj je trenutno u Registar naunoistraivakih institucija, koji se vodi u Ministarstvu nauke i tehnologije, upisan 21 institut koji
ispunjava uvjete za obavljanje naunostraivake djelatnosti u skladu sa Zakonom o NID, i to: etiri javna instituta koje je osnovala Republika (Vlada
Republike Srpske), jedanaest instituta u sklopu javnih univerziteta (fakulteta), dva instituta u sklopu privatnih univerziteta i etiri instituta u privatnom
vlasnitvu.
U Federaciji BiH u ovom momentu djeluje prema podacima dobijenih od javnih univerziteta oko 20 instituta u sklopu fakulteta ili univerziteta i
desetak instituta u svojstvu samostalnih pravnih subjekata. Problem evidencije ovih instituta je znatno sloeniji nego u RS, jer potrebno licenciranje i upis
u registar naunoistraivakih institucija nije vren.
4.4.4

Internet i IKT

U posljednje vrijeme zabiljeen je trend poveanja upotrebe informacionih tehnologija u istraivakim institucijama u Bosni i Hercegovini,
mada brzina napretka nije zadovoljavajua. Internet konekcije u BiH su uspostavljene relativno kasno (veinom zbog utjecaja rata), i znaajnijeg
napretka dugo nije bilo ni u kvaliteti Internet konekcija niti u istraivakim i edukacijskim mreama. Iako uglavnom sve istraivake i edukacijske
institucije posjeduju savremenu raunarsku opremu, njen taan broj nije poznat. Oko 60% visokokolskih institucija posjeduje raunare i pristup
Intrenetu, to nije u skladu sa upotrebom informacionih tehnologija u slinim institucijama u razvijenim zemljama. Uvoenje Interneta u BiH
2006.godini iznosilo je oko 17,7% populacije, odnosno manje od 800.000 ljudi je koristilo Internet. Ovaj postotak je slian globalnom prosjeku u
2006.godini, gdje je priblino 16,7% ili 1 milijarda Internet korisnika irom svijeta. Inae to ne odgovara EU prosjeku od 51,3% ili oko 253 miliona
Internet korisnika u 2007. godini.
Imajui u vidu injenicu da informacione i komunikacione tehnologije (IKT) postaju kljuni faktori kompetitivnosti, kao i generator promjene
prirode ekonomije treeg milenijuma, Svjetski ekonomski formu (WEF) ve osam godina publikuje Globalni IT izvjetaj, odnosno rangira zemlje po
tzv. indeksu spremnosti za umreavanje (Networking Readiness Index NRI).
Tabela IV-9. Kretanje indeksa spremnosti BiH za umreavanje u periodu od etiri godine u poreenju sa drugim zemljama

Prema Indikatorima WFE pojedini segmenti tehnoloke spremnosti BiH za uvoenje informacionih i komunikacionih tehnologija su na razliitom
nivou. Dostupnost najnovije tehnologije, spremnost firmi da je prihvate, kao i zakoni koji reguliraju tu oblast su na vrlo niskom stupnju. Sa druge strane
veliki je broj Internet korisnika, vlasnika kompjutera, broadband internet korisnika itd. to bi se moglo objasniti individualnom spremnou za promjene i
nove tehnologije, a nespremnou institucija da prate nove trendove.
Tabela IV-10. Kretanje pod-indeksa spremnosti BiH za umreavanje

Ponovno pokretanje akademske i naunoistraivake raunarske mree u Bosni i Hercegovini je pitanje od javnog interesa. To podrazumjeva
preduvjet za ukljuivanje BiH akademske zajednice u evropske naune tokove. Trenutno ne postoji operativna organizacija za cijelu dravu koja
koordinira Internet i druge komunikacijske infrastrukture, kao i usluge za domae naune i obrazovne sektore. BiHARNET, akademska i istraivaka
mrea Bosne i Hercegovine je osnovana 1998. godine, ali je zbog nedovoljne finansijske podrke morala obustaviti svoje djelovanje u decembru 2000.
godine. Sve evropske zemlje osim Bosne i Hercegovine i Albanije imaju uspostavljenu funkcionalnu akademsku i istraivaku mreu na teritoriji cijele
drave.
Vlada RS je u oktobru 2006. godine osnovala Javnu ustanovu "Akademska i istraivaka mrea Republike Srpske" (JU SARNET). SARNET
je zaduen za izgradnju, razvoj, odravanje i korienje informaciono-komunikacione infrastrukture (raunarske mree) za potrebe visokokolskih i
naunoistraivakih ustanova u RS, te za povezivanje sa srodnim institucijama i raunarskim mreama u okolini i na evropske, odnosno, globalne
mree. Rad SARNET-a se finansira iz budeta RS. Kao infrastrukturnu osnovu za svoj rad i razvoj SARNET bez naknade koristi raspoloivu pasivnu
infrastrukturu Telekoma Srpske u skladu sa ugovorom izmeu Vlade Republike Srpske i Telekoma Srpske. U budunosti SARNET planira

izgradnju vlastitih distributivnih mrea u mjestima u kojim ima korisnike u skladu sa sopstvenim planom razvoja raunarske mree iz 2007. godine, a
kojim su obuhvaene sve institucije iz oblasti visokog i srednjeg obrazovanja, nauke i kulture u RS, (predvieno je 276 terminalnih konekcija i
interkonekcije sa tri akademske mree susjednih zemalja i sa buduom akademskom mreom u Federaciji BiH).
U prethodnim godinama usvojene su slijedee vladine strategije i dokumenti: IKT infrastruktura, IKT industrija, e-poslovanje, e-obrazovanje,
e-zdravstvena zatita, e-vlada, e-zakoni, e-okoli, Strategija i akcioni plan razvoja informacionog drutva BiH (na osnovu Programa za razvoj
informacionog drutva u zemljama Jugoistone Evrope iz 2002. godine). Tokom 2005. godine usvojeni su propisi vezani za razvoj trita jedinstvene
irokopojasne mree i meunarodne meuveze sa globalnim mreama a u 2006. godini usvojen je zakon/propis vezan za elektronske potpise. U 2007.
godini prihvaen je zakon/propis vezano za elektronski prenos i usvojen eProgram+ (zemlje ESS regiona). U 2008. godnine na nivou BiH usvojena je
Politika za sektor telekomunikacija za period 2008-2012. godina i Razvojna strategija za sektor telekomunikacija za period 2008-2012. godina.
4.4.5 Biblioteka djelatnost
Od svog nastanka do danas univerziteti su bili jezgra ideja, znanja i promjena, a univerzitetske biblioteke rasadnici tih vrijednosti. Sa razvojem
univerziteta, i visokokolske biblioteke su bivale na udaru promjena i prele milenijumski put od skladita svitaka i knjiga koje su mogli koristiti samo
privilegirani i bogati, do multimedijalnih zbirki i sredita sticanja najrazliitijih znanja, uz pomo isto tako razliitih sredstava i formi, tradicionalnih i
elektronskih, namijenjenih svim ljudima. Eskalacija potranje znanja, ekspanzija nauke i njen prodor u svakodnevni ivot, uzrokovali su rapidan rast
naunika i poveanje broja studenata na univerzitetima, a s tim i potrebu za sve sloenijim nastavno naunim programima i veoma zahtjevnim
bibliotekim uslugama.
Kljuni element razvoja jedne zemlje danas je transformacija proizvedenih informacija u tehnologiju i usluge, to podrazumijeva da se to
ekonominije i bre doe do izvora znanja, da se iz tih izvora izaberu neophodne informacije, da se izabrane informacije organizuju i da se osigura
njihova dostupnost. Bibliografske i citatne baze podataka omoguavaju uvid u kvantitativne pokazatelje produktivnosti nauno-istraivakih radnika.
Bibliografske baze podataka uglavnom obuhvataju lanke koji se smatraju finalnim proizvodom naunog rada. Citatne baze podataka, pored
bibliografskih podataka o indeksiranim lancima, omoguavaju uvid u citiranost autora naunih lanaka. Relevantne bibliografske i citatne baze
podataka predstavljaju informacione izvore koji omoguavaju evaluaciju uinka naunoistraivakih radnika. Relevantne bibliografske i citatne baze
podataka spominju se i u zakonima o nauno-istraivakoj djelatnosti.
Nacionalana i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine (NUBBiH), koja se nalazi u Sarajevu, je od svog osnivanja pruala snanu
podrku naunoistraivakom kadru. Osnivanje Referalnog centra za naune informacije 1976. godine omoguilo je primjenu novih tehnologija, iri
pristup naunim informacijama putem kompjuterizovanih baza podataka i znaajno efikasniju i bru diseminaciju informacija. Centar je bio sredite u
kojem je ubrzo stvoren fundament naunoistraivakog rada i stjecite okupljanja naunoistraivakog kadra, rezultata i dostignua njihovog rada

doktorskih disertacija, naunih studija, projekata. Pored toga, bio je omoguen i online pristup stranim informacionim servisima: DIALOG, Data Star,
ESA-IRS i ECHO, koji su omoguavali pretraivanje vie od hiljadu baza podataka iz oblasti nauke, umjetnosti i biznisa.
Danas Referalni centar za naune informacije NUBBiH osigurava pristup u vie svjetskih multidisciplinarnih, relevantnih baza podataka i
informacionih servisa. Takoer, u NUBBiH je implementirana biblioteka baza podataka COBIS (the Co-operative Online Bibliographic System and
Services) i REGISTAR naunih institucija, naunih kadrova, naunoistraivakih projekata i infrastrukturalnih ulaganja. REGISTAR je o online
aplikaciji koja objedinjuje podatke o istraivaima i istraivakim organizacijama u FBiH.
Narodna i Univerzitetska biblioteka Republike Srpske ''Petar Koi'' u Banjoj Luci, koja je osnovana 1935. godine pod imenom Narodna
biblioteka Kralja Petra I Velikog Oslobodioca. Odlukom Vlade Republike Srpske 1999. godine, preimenovana je u Narodnu i Univerzitetsku
biblioteku Republike Srpske (NUBRS).
Pored matinih poslova, funkcija NUBRS, podrazumijeva objavljivanje bibliografija knjiga izdatih na teritoriji Republike Srpske, kao i izdavaku
djelatnost. Sa funkcijom univerzitetske biblioteke, kao ravnopravna lanica Univerziteta u Banjoj Luci, NUBRS je izdava brojnih strunih knjiga i
univerzitetskih udbenika iz oblasti medicine, prava, sociologije, istorije, informatike i knjievnosti. Od 2000. godine NUBRS je predstavnik ISBN
Agencije Republike Srpske u meunarodnom ISBN sistemu sa sjeditem u Berlinu.
Ministarstvo nauke i tehnologije Republike Srpske je u 2008-2009. godini sufinansiralo pretplatu na baze digitalnih naunih publikacija, koje je
sprovela Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske (NUBRS) u Banjoj Luci, a za potrebe Nauno-informacionog centra Referalnog
odjeljenja Univerzitetske jedinice NUB RS, jer je ista servis za sve visokokolske ustanove univerziteta u RS na kojima se odvija naunoistraivaki
rad.
Bosansko-hercegovaki nauni i nauno-struni asopisi u najveoj mjeri nisu indeksirani u relevantnim bazama podataka, osim nekoliko
izuzetaka koje ovdje treba istai. To su: Medicinski arhiv (izdava: Drutvo ljekara Bosne i Hercegovine) i Bosnian Journal of Basic Medical
Sciences (izdava: Udruenje bazinih medicinskih znanosti FBiH) koji su indeksirani u MEDLINE-u. Veterinaria (Veterinarski fakultet u Sarajevu) i
Herbologia indeksirani su u CAB International, Pismo (Bosansko filoloko drutvo) u MLA International Bibliography, Sarajevo Journal of
Mathematics - raniji Radovi matematiki (izdava: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine) u Zentralblatt MATH, Medicinski glasnik
(izdava: Lijenika komora Zeniko-dobojskog kantona) u EMBASE, Scopus, SCIE te asopis Acta Medica Akademica (izdava: Akademija nauka i
umjetnosti Bosne i Hercegovine ) u EBSCOhost i IndexCopernicus. Pored toga tu su Prilozi (izdava: Institut za historiju u Sarajevu ) i Prilozi za
orijentalnu filologiju (izdava: Orijentalni institut u Sarajevu), koji su referirani u Central and Eastern European Online Library. Pojedini asopisi
nalaze se trenutno u procesu ukljuivanja u relevantne naune baze podataka.
Ovaj broj indeksiranih asopisa je nekoliko puta manji nego to ih imaju npr. Hrvatska ili Srbija, te i to ukazuje na male mogunosti domaih
autora da se pojave u indeksiranim asopisima pa ak i u domaim. Kako je vidljivo iz pregleda indeksiranih asopisa u BiH daleko najvei broj je u

oblasti bio-medicinskih nauka, pa ne treba da udi podatak da je daleko najvei broj radova autora iz BiH upravo iz ove oblasti (procjene 40% i vie
od ukupnog broja radova). No svakako ovdje treba naglasiti da kvalitetnih radova ne moe biti bez kvalitetnih projekata, a to je ono to naunim
radnicima u BiH u ovom momentu najvie nedostaje.

4.5 Ljudski resursi u I&R sektoru u BiH


Svaka nacionalna ekonomija i njen dugoroni razvoj ovisi gotovo iskljuivo o kvaliteti njenih ljudskih resursa. Koritenje tih resursa i ulaganje u
njihov kvalitet primarni su faktori razvoja jednog drutva. Redovno kolovanje i cjeloivotni sistem obrazovanja osnovna je infrastrukturna
pretpostavka rasta i razvoja kao to je i transportni ili energetski sistem, efikasna mrea institucija i dobro zakonodavstvo.
Kvalitetni ljudski resursi i znanje osnova su samoodrivosti, ali i nezaobilazna osnovica planiranja bolje budunosti. Ljudi, posebno obrazovani i
struni, potencijal su nemjerljivih vrijednosti, te znanje, obrazovanost i strunost moraju biti oslonac razvoja svake sredine, pa i Bosne i Hercegovine.
Kreativnost kao pojam dobiva devedesetih godina prolog stoljea novo znaenje u ekonomskoj nauci kada je posebno istaknuta vanost dijela
ekonomije koji se zasniva na znanju, kulturi, kreativnosti i intelektualnom vlasnitvu. Jedna od osnovnih pretpostavki kreativne ekonomije, odnosno
ekonomije zasnovane na znanju, je visok nivo ljudskoga kapitala, odnosno znanja i vjetina koje posjeduje radna snaga, jer kreativni (najee
visokoobrazovani) dio populacije stvara poveane prihode u svakoj djelatnosti.
Vijee Evrope je 2000.godine usvojilo set ciljeva za Evropsku uniju prema kojim treba, do 2010. godine postati,najkonkurentnija, i na
dinamikom znanju bazirana, svjetska ekonomija sposobna za odriv ekonomski rast sa vie i boljim mogunostima za posao i boljom socijalnom
kohezijom. Za BiH kao zemlju koja se opredjelila za EU put, izuzetno je vano slijediti sve usvojene dokumente EU, ukljuujui i dokument A
European Framework for Key Competences for Lifelong Learning. Ovaj dokument, koji su Vijee Evrope i Evropski parlament usvojili 2006.godine
identificira kljune sposobnosti potrebne graaninu za lino ispunjenje, socijalnu ukljuenost, aktivno graansvo i zapoljivost u ekonomiji
utemeljenoj na znanju.
Ratna dejstva, ekonomska kriza, teke restrikcije budeta, industrijska rekonstrukcija i druge popratne reforme trita stvorile su, u zadnje dvije
decenije, veoma nepovoljne uvjete za nauni i istraivaki rad, te su uticale na smanjenje ljudskih resursa u NIR-u u BiH. Profesija
naunikaistraivaa postala je potpuno neatraktivna, ne samo u BiH nego i u svim zemljama zapadnog Balkana, te se mali broj mladih istraivaa
odluuje za rad u RTD sektoru. Rast nejednakosti i socijalne diferencijacije imaju takoe uticaj na kidanje tradicionalnih vrijednosti, tako da suprotno
od situacije prije devedesetih godina, stupanj univerzitetskog obrazovanja nije vie garancija za dobijanje posla.

U ratnom i poratnom vremenu, desila su se dva procesa koja su direktno zahvatila istraivako-razvojni sektor: masovni i kontinuirani odliv
mozgova tzv.brain-drain iji je rezltat da su brojni vrhunski istraivai emigrirali i zaposlili se u inozemstvu, i takozvani brain-waste, gdje su
naunoistraivaki radnici napustili svoje profesije i poeli se baviti bolje plaenim poslovima u privatnom i/ili javnom administrativnom sektoru, te
dolaskom veeg broja stranih firmi kod njih bez obzira na nie rangirane ali bolje plaene poslove. Oba fenomena imaju duboke implikacije za ljudski
kapital u Bosni i Hercegovini. Procjenjuje se da je vie od 60% kvalificiranih naunika, istraivaa i univerzitetskog osoblja napustilo zemlju u
posljednjih petnaest-dvadeset godina.
Zbog injenice da je u BiH u posljednjih desetak godina udvostruen broj javnih visokokolskih ustanova koji nije praen adekvatnim
porastom broja nastavnog kadra, nastavno osoblje ostvaruje visok stupanj unutranje mobilnosti, angamanom na drugim javnim i privatnim
visokokolskim ustanovama u BIH. Na javnim univerzitetima u FBiH angairano je 2.271 nastavnika sa punim radnim vremenom i 201 sa pola radnog
vremena u 2007/2008. akademskoj godini. Prema podacima za 2006/07 akademsku godinu u RS bilo je ukupno 1.434 osoblja koji uestvuju u
visokokolskom procesu sa punim radnim vremenom i 1.173 sa pola radnog vremena. Ovo pokazuje da na jednog stalno zaposlenog u nastavnom
procesu dolazi oko 35-40 studenata u BiH to je daleko ispod prosjeka za razvijene univerzitete EU (prosjek 12-20 studenata po zaposlenom). No
daleko vei problem od ovoga je injenica da veina nastavnog osoblja zbog dranja i po nekoliko univerzitetskih nastavnih normi i svakodnevnih
gostovanja na razliitim univerzitetima u BiH nema ansu niti interes za ozbiljnije bavljenje naunoistraivakim radom, te za ozbiljniju komunikaciju
sa studentima koji su uskraeni su za dovoljnu panju profesora i ukljuenost u istraivaki rad. Broj naunoistraivakih radnika u samostalnom
institutima i drugim istraivakim organizacijama u BiH u odnosu na akademsku zajednicu je danas srazmjerno neznatan u odnosu na povoljnu
prijeratnu situaciju. Procjenjuje se da je danas samo 10% naunoistraivakog tijela zaposleno u ovim organizacijama u odnosu na akademsku mreu
BiH.
Prema podacima Agencije za statistitku u Bosne i Hercegovine za 2006/2007 godinu, postotak visokoobrazovanog stanovnitva od oko 6 -7% u
BiH je preko tri puta nii od evropskog prosjeka koji iznosi preko 20%. Nedovoljan broj studenata u BiH, posebno na prirodno-matematikim i
tehniko-tehnolokim fakultetima, ini veoma malu osnovu za izgradnju buduih istraivako-razvojnih kadrova. Pored ostalog, ovi podaci ukazuju i
na injenicu da se dosadanja realizacija zacrtanih politika u obrazovanju i obuci, a samin tim i u kreiranju kompetentnih ljudskih resursa u BiH, ne
odvija zadovoljavajuim tempom i da ne daje eljene rezultate, te da je glavni problem naeg obrazovnog sistema spora implementacija reformskih
procesa. Osim toga, veoma mali broj preduzea omoguuje internu obuku za svoje radnike, niti postoji neka organizirana i kvalitetna eksterna obuka
tih ljudi. U ovim uvjetima izraz cjeloivotno uenje, kojem se daje veliki znaaj u razvijenom svijetu, u BiH ostaje u domenu mate. To je, izmeu
ostalog, i posljedica nedostatka priznavanja vrijednosti obuke, kao i injenice da je veina poduzea u BiH veliine mikro ili malih i srednjih
preduzea koja, uglavnom, ne raspolau odgovarajuim finansijskim sredstvima za obuku svojih radnika.
Kao rezultat takvih negativnih ekonomsko-drutvenih trendova doli smo u situaciju da BiH ima izuzetno mali broj naunih radnika u odnosu na broj
stanovnika. Podaci koji se mogu pronai u raznim lancima i izvjetajima o broju istraivaa na milion stanovnika, koji se koristi kao statistiki
indikator, je nepouzdan tako da se ne moe koristiti za poreenje sa drugim zemljama. Kritine take NI sistema po pitanju ljudskih resursa u BiH su
nepostojanje kompletne baze naunih radnika i istraivaa, te nepostojanje evidencinje o stvarnom broju aktivnih naunih radnika.

Za Bosnu i Hercegovinu, kao i za ostale zemlje u tranziciji, od ivotnog znaaja je jaanje drutvene svijesti o tome da su promjene na bolje
jedino mogue, ako i samo ako, se odaberu najkvalitetniji ljudski potencijalii, kojima se mora dati mogunost sprovoenja promjena, osigurat
neophodna finansijska sredstva za to, te pruiti svu podrku i dodatno znanje koje je za to potrebno. Ljudski resursi su uvijek bili najvaniji faktor
opstanka, prosperiteta i budunosti jednog drutva i stoga samo one zajednice koje su prepoznale te vrijednosti i uspjele da sauvaju svoje
intelektualne kapacitete mogu da dugorono raunaju na svoju dravnost, suverenitet i stabilan ekonomski razvoj.
Logika globalnog poslovanja, dokazana na niz primjera do sada, ukazuje na injenicu da kapital koji je u funkciji proizvodnje visoke dodatne
vrijednosti ide u one zemlje gdje postoje odgovarajui resursi, a to je prije svega kvalificirana radna snaga. Visoke tehnologije i intelektualni rad su
oblasti u kojima dolazi do najbreg obrta i poveanja kapitala i gdje je ljudski kapital najznaajniji faktor uspjeha na tritu. Drutvo koje ne koristi
svoje znanje, svoje najbolje istraivae, naunike i stvaraoce koji su klju opstanka i razvoja, objektivno gledajui, nema velike anse da bude
prosperitetno i sauva svoj identitet, posebno kada su u pitanju mali narodi koji raspolau ogranienim resursima.
4.5.1 Produktivnost naunika i istraivaa u BiH
Rezultat naunog i istraivakog rada su nauno djelo, odnosno nauni rad, knjiga, projekat, nova sorta, patent, originalni nauni ili pregledni
lanak, nauna studija, monografija, saopenja sa naunog skupa objavljena u naunom asopisu koji je dostupan meunarodnoj i domaoj naunoj
javnosti.
Nauno djelo je djelo koje je nastalo kao rezultat naunog istraivanja primjenom naunih metoda, koje ima karakteristiku novine i orginalnosti, a koje
otkriva dotad nepoznate injenice i odnose i objanjava zakonitosti meu pojavama. Ako oekivani rezultati istraivanja ne znae nove metode i
postupke, nove injenice kojima se potvruje ili opovrgava neka nauna hipoteza niti otvara novo podruje istraivanja, tada se ne radi o
naunoistraivakom radu ve o strunom radu.
4.5.1.1 Objavljeni nauni radovi
Ponajbolji indikator stanja nauke i tehnologije u BiH mjeri se brojem objavljenih radova u referentnim asopisima na 100.000 stanovnika,
brojem patenata i citiranosti autora naunih lanaka. Prema podacima iz 2001. godine BiH je 3,2 puta slabija u 2000. god. od svog rezultata u
1990.godine, 5,6 puta od Crne Gore, 8,6 puta od Makedonije, 18,5 puta od Srbije, 42,6 puta od Hrvatske i 125,9 puta od Slovenije (Fourth
Inernational Congress on peer Review in Biomedical Publication, Barcelona, Septembar 2001.godine). Kako je ve naglaeno najvie objavljenih
radova u internacionalnim asopisima je iz oblasti medicine (40%), ininjerskih nauka (20%) i prirodnih nauka (18% ).

Tabela IV-11. Stanje nauke i tehnologije u BiH u 1990. i 2000. mjeren brojem objavljenih lanaka u odnosu na zemlje ex
Jugoslavije

Republike ex. Jugoslavije


Crna Gora
Bosna i Hercegovina
Makedonija
Srbija
Hrvatska
Slovenija

1990. godina
1,79
1,95
2,36
11,92
18,40
29,63

2000. god.
3,41
0,61
5,24
11,34
26.00
76,84

Stanje se nije bitnije popravilo ni u posljednjih nekoliko godina.

Tabela IV-12. Broj publicirani radovi autora iz Sovenije, Hrvatske, Srbije, Makedonije i Crne Gore koji su objavljeni u asopisima indeksiranim u bazama podataka
Instituta za naune informacije ( Institute for Scientific Information ISI).

Drava
Slovenija
Hrvatska
Srbija
Crna Gora
Makedonija
Bosna i
Hercegovi
na

2005.
god.
2.443
2.270
2.008
63
215
142

2006.
god.
2.554
2.460
2.351
103
280
163

2007.god.
3.038
2.976
2.960
110
305
362

2008. god
3.371
3275
3438
157
325
396

Broj publikacija na
stanovnitva 106
2007.
2008.
1546,81
1669,30
670,65
738,03
314,04
365,82
177,42
252,41
150,80
160,69
94,20
103,05

Baze koritenih podataka su: Science Citation Index, Social Sciences Citation Index, Arts&Humanities Citation Index, Current Contents

BiH je na zadnjem mjestu u oblasti razvoja nauke i tehnologije od svih zemalja jugoistone Evrope. Podaci o citiranosti naih istraivaa u
relevantnoj literaturi nisu mogli biti analizirani, jer ne postoji validan registar naunoistraivakih radnika u Bosni i Hercegovini na bazi koga bi se mogla
uraditi pretraivanja u bazama podataka.
4.5.1.2 Patenti
Inovativni rezultat u nauci i tehnologiji mogu se izmeu ostalog mjeriti i kroz datoteke patentiranih podataka. Patentirani podaci pripadaju
Evropskom patent uredu (EPO) i predstavljaju podatke o otkriima (izumima), koji su zatieni kroz ime patenta, apstrakt i tehnoloku klasifikaciju.
Evropski inovatori imaju izbor izmeu dvije alternative kada trae zatitu patenta za svoje izume. To su EPO i nacionalni patentni ured. EPO je
uspjela dobiti zatitu patenata kroz samostalnu proceduru, definirajui odobravanje patenta u nekim ili svim ugovorenim dravama Evropske patent
konvencije (EPC). Cijena aplikacije i desetogodinje odravanje patenta u EPO iznosi oko 32.000 eura, to je skupo za nae izumitelje. Aplikacije u
nacionalni patent ured su znatno jeftinije.
Krajem 2003. godine, BiH je potpisala sporazum o saradnji sa EPO a vezano za patente. Time je omogueno proirenje Evropskih patent
aplikacija i patenata u Bosnu i Hercegovinu. Proirene Evropske patent aplikacije i patenti su time zatieni u BiH kao patenti koji pripadaju EPO i
njihovih 30 drava lanica. U okviru tada realiziranog projekta Tehnika pomo za transpoziciju i implementaciju tehnike regulative u BIH
(CARDS ITR-projekat) Institut za standardizaciju BIH je doao do neophodnih znanja vezanih za uspostavu informacione i notifikacione take za
potrebe WTO/TBT i EC.
Zakonom o osnivanju Instituta za standarde, mjeriteljstvo i intelektualno vlasnitvo Bosne i Hercegovine tokom 2000. godine osnovan je
Institut za standarde, mjeriteljstvo i intelektualno vlasnitvo Bosne i Hercegovine kao pravni sljednik Zavoda za standardizaciju, mjeriteljstvo i patente
Bosne i Hercegovine, koji je do tada bio nadlean za strune i druge poslove koji se odnose na: standarde, tenike normative i norme kvaliteta;
unifikaciju i tipizaciju proizvoda roba i usluga; sprovoenje sistema atestiranja, homologacije i znaka kvaliteta; sistem mjernih jedinica i kontrolu
mjera plemenitih kovina; zatitu pronalazaka, tehnikih unapreenja, igova, oznaka porijekla proizvoda, uzoraka i modela; prikupljanje, sreivanje i
stavljanje na uvid patentne dokumentacije zainteresovanim licima i pruanje obavjetenja o zatiti i prometu pronalazaka u zemlji i inostranstvu.
Institut za standarde, mjeriteljstvo i intelektualno vlasnitvo BiH prestao je sa radom krajem 2006. godine da bi od 2007.godine na osnovu zakona iz
2004. godine bila uspostavljena tri nezavisna Instituta:
Institut za standardizaciju Bosne i Hercegovine kao samostalna dravna upravna organizacija za poslove u podruju standardizacije
Institut za mjeriteljstvo Bosne i Hercegovine kao samostalna dravna upravna organizacija za poslove u podruju mjeriteljstva.
Institut za intelektualno vlasnitvo Bosne i Hercegovine kao samostalna dravna upravna organizacija za poslove u podruju intelektualnog
vlasnitva

Od ukupnog broja zatraenih zatita, 815 prijava je objavljeno u Glasniku, a zatita je odobrena za samo 330 patenata. Dravljani BiH su
podnijeli 618 prijava. Proirenje zatite patenta na teritoriju BiH, odobreno je za 1.280 patenata zatienih u zemljama Evropske unije. Vlasnici ovih
patenata su za zatitu svojih prava u BiH platili odgovarajuu taksu. Zabrinjavajue je to broj zahtijeva za patentnim pravima znaajno opada u
posljednje vrijeme, a broj odobrenih patenata je relativno mali (tabela IV-13).

Tabela IV-13. Broj zahtjeva i odobrenih patenata u periodu od 3 godine


N&T ukupni podaci
Broj patentnih zahtijeva
Broj prihvaenih domaih patenata
Broj dodijljenih patenata od EPO *** Evropski patenti dizajnirani u BiH

2005
372
55

2006
217
76

2007
92
70
160

Najvei broj primjenjenih patenata je iz oblasti farmaceutske i kozmetike industrija, slijedi hemijska industrija, pa biotehnologija i medicinski
inenjering. Ove povezane industrije zauzimaju vie od tri etvrtine svih aplikacija patenata. Druga vana tehnoloka polja su graevinarstvo,
arhitektura i rudarstvo, te korisnici usluga i oprema.
Ministarstvo civilnih poslova je od 2007. godine podrava inovatore kroz dodjelu grant sredstava iz programa Podrka inovatorstvu i tehnikoj
kulturi u BiH. Sredstva se dodjeljuju putem javnog konkursa. Na nivoima entiteta u radu odreenih ministarstva, kao i pojedinih kantona provedene su
sline aktivnosti, kako bi inovatori bili stimulirani za svoj rad.
4.6 Povezanost nauke i privrede
Teorijske analize su ve odavno ukazale na injenicu da na privredni razvoj jedne zemlje ili regiona presudno utjeu: nauka i istraivanje,
obrazovanje, inovacije, transfer tehnologija, institucionalni okvir, investicije u fondove za nauku i tehnoloki razvoj, standardizacija, kreativno
koritenje mjera ekonomske politike i sl. Sistemi obrazovanja, nauke, istraivanja i proizvodnje zemalja u razvoju, pa i u zemljama zapadnog Balkana,
kojima pripada BiH, su u kriznom stanju i depresiji.
U ekonomskim, socijalnim i politikim terminima, Zapadni Balkan je izrazito raznolika regija. Meutim, ozbiljni strukturalni problemi razvoja
su zajedniki regiji kao cjelini: vidljivo nasljedstvo pola vijeka socijalistikog razvoja (razliitog takoer od zemlje do zemlje) praeno izgubljenom
decenijom rata, sankcijama i raseljenosti stanovnitva irom regije. Dva najvidljivija od ovih problema su veliina deindustrijalizacije i stalni problem
velike nerazvijenosti ruralnih podruja.

Stalni proces deindustrijalizacije doveo je u mnogim podrujima do katastrofalnog pada u zaposlenosti, koji jo uvijek nije prikazan u
zvaninim statistikama. Zemlje nasljednice bive Jugoslavije dijele nasljedstvo industrijskih kompanija osnovanih u toku investicionog procvata
sedamdesetih godina, kada je strani kapital bio slobodno dostupan. Stvaranje poslova u preduzeima u drutvenom vlasnitvu bila je osnovna socijalna
politika socijalistikog reima. U Bosni i Hercegovini, na primjer, nova industrijska zaposlenost stvarana je u nevjerovatnom nivou od 2.500 radnih
mjesta mjeseno u toku sedamdesetih godina. Geografsku rairenost industrije diktirali su prije socijalni nego ekonomski razlozi, a mnogo investicija
pokazalo se ekonomski i tehniki nedovoljnima. Industrijske kompanije koje su bile rezultat toga rijetko su bile u stanju da ostvare profit i ve su se
vidno dekapitalizirane u toku osamdesetih godina.
irom regije ove stare industrije rapidno propadaju. Mnoge velike kompanije optereene dugovima, vikom radnika i zastarjelom tehnologijom
pokazuju se teko moguim da budu privatizirane od strane kredibilnih investitora. Mnoge su ve zatvorile svoja vrata, druge odravaju proizvodnju
samo tako to akumuliraju teke gubitke koji e zavriti na javnom budetu. Deindustrijalizacija stvara masivne strukturalne probleme za ekonomiju,
od neiskoritenih industrijskih kapaciteta do infrastrukture koja je preskupa za poslijeratnu zajednicu da je odrava, radne snage kojoj nedostaju
sposobnosti koje zahtjeva novi privatni sektor idui do cijelih gradova iji je ekonomski temelj nestao.
Danas, u BiH, Makedoniji, Srbiji, Crnoj Gore, Albaniji pa ak i u Hrvatskoj kolaps industrijske zaposlenosti doveo je do povratka
samoodrivoj poljoprivredi meu onima koji su prisiljeni da istupe van zvanine ekonomije. Mali poljoprivredni proizvoai rade na malim parcelama
zemlje sa malo mehanizacije. Sa poljoprivrednim tehnikama koje su se neznatno promijenile za pedeset godina oni ne proizvode dovoljno za trite, i
samim tim nisu u mogunosti nainiti investicije koje bi poboljale produktivnost. Kapacitet poljoprivrednog sektora da podigne ova ruralna podruja
iz njihovog siromatva je ogranien. U nedostatku ruralnog razvoja, najbolja opcija dostupna ruralnom stanovnitvu je masovna ekonomska migracija.
Svjetska ekonomska kriza, kojoj se jo ne vidi kraj, dodatno oteava ekonomsko-socijalnu situaciju u zemljama regiona zapadnog Balkana.
Ekonomski oporavak u Bosni i Hercegovini se odvija pod utjecajem viegodinjih nepovoljnih privrednih i politikih prilika i ima veoma spor
tok. Nestabilni uvjeti poslovanja, problemi i potekoe karakteristini za zemlje u tranziciji, kao to su pad proizvodnje, visok stupanj nezaposlenosti i
vanjsko-trgovinski deficit, mali broj proizvoda sa velikom dodanom vrijednou i dr. predstavljaju jednu od glavnih prepreka broj privrednoj obnovi i
razvoju BiH. Osim deficita u robnoj razmjeni na tetu BiH, struktura robne razmjene je nepovoljna, s obzirom na to da se preteno izvoze sirovine i
poluproizvodi, a uvoze sofisticirani i visokotarifni proizvodi. Razlog ovome, izmeu ostalog je i to, to nisu u dovoljnoj mjeri zadovoljeni
meunarodni propisi i standardi, koji se odnose na vanjsku trgovinu, te se iz BiH moe izvesti samo mali broj proizvoda. Zbog nepostojanja
adekvatnih propisa i sistema provjere sigurnosti i kvaliteta uvezenih proizvoda u BiH se moe uvoziti praktino sve, ne samo nekvalitetni, nego ak i
potencijalno tetni i po zdravlje opasni proizvodi.
Naunoistraivaka, tehnoloko-razvojna i kontrolna djelatnost se u BiH, prije rata, uglavnom odvijala u industrijskim laboratorijama i
institutima i to prvenstveno za vlastite proizvodne potrebe. U BiH nije bilo velikih dravnih instituta kao npr. u Sloveniji (Joef tefan), Hrvatskoj

(Ruer Bokovi) ili Srbiji (Vina, Mihajlo Pupin). U toku, a i poslije rata istraivako-razvojna infrastruktura u BiH je u velikoj mjeri unitena kao i
preduzea kojima je pripadala.
Karakteristika dananje situacije naunoistraivakog rada i razvoja novih tehnologija u BiH je evidentno odsustvo sistematskog planiranja kao
vane komponente ekonomske rekonstrukcije, to znatno redukuje napore ozdravljenja privrede i izvoznih sposobnosti zemlje. S obzirom na to da se u
savremenom drutvu ljudski i kadrovski potencijali procjenjuju kao kljuni pokretaki faktor i uvjet svakog napretka i poboljanja kvaliteta
privreivanja, mora se primjetiti da je slaba socijalna pozicija naunoistraivakih kadrova i odsustvo adekvatnih uvjeta za rad i istraivanje,
ukljuujui tu i materijalno-tehniku infrastrukturu, takoe jedna od osobina aktuelnog stanja na nauno-tehnolokom sektoru u BiH. Odsustvo I&R
programa i projekata ima, pored ostalog, negativan efekat unutranje fluktacije kvalificiranog kadra iz proizvodnih djelatnosti u javne ustanove
(upravu) i meunarodne organizacije. Ovi kvalificirani kadrovi obavljaju uglavnom rutinske poslove, veoma esto na poslovima koji nemaju nikakve
veze sa njihovim kvalifikacijama. Pored toga, ignoriranje uloge R&D u ekonomskoj obnovi i rekonstrukciji rezultuje i padom interesa za tehnikotehnoloke studije. Ovaj efekat, u kombinaciji sa odlaskom mladih strunjaka u strane zemlje prouzrokovat e dugoroni deficit u ovim profesijama,
to moe proizvesti trajne posljedice na razvoj BiH.
Ovdje se postavlja i jedno vano pitanje: da li su preostali BiH strunjaci i nauni radnici dovoljno sauvano kadrovsko jezgro, odnosno da li
posjedujemo minimalnu kritinu masu osposobljenog i kreativnog ljudskog potencijala? Odgovor bi mogao biti uvjetno potvrdan: da su organizirani.
Samo organizirani oni mogu biti centar oko kojeg bi se okupljali, educirani i osposobljavljali novi strunjaci i time i sami ispunili postavljene ciljeve.
Potpuno je jasno da se oni ne mogu okupiti sami po sebi. Ovo je prilika da se ovo postavi kao jedinstven zadatak u dravi, nedoputajui pritom
nepovezane i nekoordinirane pristupe i aktivnosti.
Naem drutvu je potrebna hitna, radikalna izmjena drutvenog statusa i materijalnog poloaja nauke i tehnologije kao presudnog faktora
proizvodnje, kako bi se smanjilo zaostajanje za dostignutim nivoom razvijenosti u svijetu. Imajui u vidu da je glavni preduvjet za razvoj savremene
proizvodnje i njene konkurentnosti inovativna sposobnost i inovativni kapaciteti te proizvodi sa veom dodanom vrijednou, a da mala i srednja
preduzea (MSP) nisu u mogunosti osnovati svoje istraivako-razvojne centre u kojima bi se obavljalo istraivanje i razvoj novih proizvoda i usluga
i unapreivala tehnologija, to je neophodno da se u BiH zapone sa osnivanjem inovacionih poslovnih organizacija kao to su nauno-tehnoloki
parkovi, centri izvrsnosti, inkubacioni centri, centri za transfer tehnologija i sl.. Mora se podsticati stvaranje klastera i ostvarivati veza izmeu MSP-a,
privatnih i javnih uspjenih poslovnih sistema. Cilj podsticanja razvoja tehno-preduzetnitva je da se razvojem ovih novih organizacija prilagoenih
naim uvjetima, znaajno povea primjena rezultata naunoistraivakih dostignua, razvije tehno-preduzetnitvo, odnosno da se podstakne transfer i
primjena tehnologija u naim preduzeima.
Razvoj nauno-tehnolokih programa i projekata treba biti u skladu sa zahtjevima stratekih zadataka ekonomskog razvoja zemlje i u skladu sa
zahtjevima trita regiona i svijeta. Osnovna orijentacija politike bi trebala da konkretno promovira nastojanja da nauni i istraivaki rad budu
zasnovani prvenstveno na primjeni domaeg raspoloivog i novostvorenog znanja, kao i breg transfera i primjene svjetskih naunih dostignua.
Naravno sve ovo uz maksimalno koritenje domaih kadrovskih potencijala inei sve napore da isti postanu kljuni faktori razvoja BiH. Nae

klasine tehnologije, pa ak i tradicionalne tehnologije (zanati) nipoto ne predstavljaju pri tome, nazadovanje u razvoju. Iste je potrebno inovirati i
oplemeniti u smislu smanjenja potronje materijala, energije i ivog ljudskog rada. U narednom periodu rekonstrukcije i razvoja industrije BiH, bazna
i primjenjena istraivanja, razvoj tehnologija i sve druge pratee aktivnosti trebaju biti fokusirani na slijedea podruja: proizvodnju i distribuciju
elektrine energije prvenstveno prmovirajui poveanje proizvodnje iz energetski obnovljivih resursa (energija vjetra, sunca, vode, geotermalna
energija i dr.), informacionu i komunikacionu industriju posebno u sektoru usluga, poljoprivrednu i prehrambenu industriju sa posebnim naglaskom na
organsku proizvodnju, zdravu hranu i brendiranje proizvodnje odreenih sorti i regiona, drvno-prereivaku industriju sa naglaskom na veoj
finalizaciji i radu u malim serijama, rudarstvo sa potpuno novim okolnostima veih ulaganja u sigurnost eksploatacije, metalurgiju, metalopreradu i
mainsku industriju, farmaciju, hemijsku i petrohemijsku industriju. Prioritetni poslovi koji ovo trebaju da prate su: definiranje nauno-tehnoloke
politike i strategije na svim nivoima u BiH, rekonstrukcija i izgradnja nauno-tehnoloke i istraivako-razvojne infrastrukture (tehno-parkovi, centri
izvrsnosti, laboratorije, oprema i materijali), kooperacija u zemlji, regiji i internacionalnim partnerima, umreavanje nauno-tehnolokih institucija,
investiranje u edukaciju i izgradnja ljudskih resursa.
Svakako u svim razvojnim planovima i strategijama treba maksimalno paziti da se ispotuju principi projektovanja, izgradnje i rada sistema na
osnovama ekoloke odrivosti sistema jer i BiH kao dio globalnog svijeta mora svojim djelovanjem i konkretnim akcijama pokazati da eli ekonomski
i ekoloki odriv razvoj.
Pravilo je da privredna kretanja i ekonomska politika u privredi jedne zemlje nalaze odraza u razvoju nauke i tehnologije, odnosno da
privrednu nerazvijenost prati i nerazvijenost nauke. Postulat je da se preko savremenih tehnologija stie do nacionalnog bogatstva, a ne obrnuto. To
istovremeno potvruje da se socijalni problemi nekog drutva, a pogotovo naeg, ne mogu uspjeno rjeavati socijalnom nego razvojnom politikom.
Uvaavajui taj iri drutveno-ekonomski i opecivilizacijski okvir i nezadovoljavajue stanje u naunoistraivakom i tehnolokom sektoru u BiH,
neophodno je da se i savremena politika nauno-tehnolokog razvoja i razvoja drutva u cjelini zasniva na osnovnom opredjeljenju da
naunoistraivaki rad treba da ima znatno vei utjecaj na nau privredu13.
Direkcija za ekonomsko planiranje (DEP) Vijea ministara BiH (DEP) objavila je "Plan srednjorone razvojne strategije BiH" (20042007.godina) koji je jednim dijelom posveen i industrijskom razvoju zemlje, ali naalost, nauno i tehnoloko istraivanje nije apostrofirano to
govori da ova oblast nije prepoznata s aspekta razvoja zemlje. To se nije desilo ni kod veine dosadanjih procesa privatizacije u okviru kojih nije
voeno rauna da se ouva tehniki kapital industrijskih kompanija i uvjeti iste s naunotehnolokim istraivanjima. Objektivno, u mnogim
sluajevima privatizacije velikih sistema to se nije ni moglo uraditi. U Strategiji razvoja BiH za period 2010 2015.godina koja je u proceduri izrade
(CDS) se planira analiza znaaja nauke i istraivanja, razvoja tehnologije i poveanja inovativnosti kao uvjeta za dostizanja konkurentnosti srednje
razvijenih zemalja

13

Fuad Turali, Vinko Bogdan Nauka i tehnologija u privredi BiH, Meunarodni poslovni forum "Perspektive", Tuzla , 2005

4.6.1

Inovacijski sistemi

Savremeni ekonomski teoretiari ukazuju da najvea razlika izmeu moderne kapitalistike privrede i drugih privrednih sistema lei u pritiscima
slobodnog trita koji prisiljavaju privredne subjekte na konstantan proces uvoenja inovacija, jer to za mnoge od njih postaje pitanje ivota i smrti 14.
Praktino, inovativna aktivnost u savremenim privrednim sistemima predstavlja obaveznu djelatnost koja postaje uvjet njihovog opstanka na tritu.
Upravo tu lei kljuni podsticaj sistema globalnog trita privrednom rastu. Proces velikog privrednog rasta, historijski gledano, poeo je u vreme
industrijske revolucije u osamnaestom vijeku, a gotovo sav ekonomski rast od tada pa do danas moe se pripisati inovacijama.
Inovacija je pojam koji se koristi da bi opisali kako neko kreira novu vrijednost razvojem i primjenom znanja na nove naine. Inovativnost
predstavlja stvaranje prilika za profitabilnu primjenu novih rjeenja i potragu za takvim prilikama sve do njihovog prihvatanja u praksi. U uvjetima
slobodnog trinog sistema inovativna aktivnost predstavlja kumulativan proces u kome postoji povratna sprega izmeu jedne inovacije i druge koja
slijedi za njom. Globalno trite primorava firme ne samo na inoviranje, ve i na ubrzano irenje novih tehnologija kroz cijelu privredu. Preduzea
imaju jake razloge za irenje svoje tehnologije, kao i za uspostavljanje neformalnih zajednikih mrea i partnerstva za razvoj i upotrebu novih
tehnologija. U cilju podsticanja povezivanja na polju inventivnosti mnoge zemlje razvijaju tzv. nacionalne inovacijske sisteme (NIS).
Nastanak koncepta NIS omoguila je pojava nove tehnoloko-ekonomske paradigme, ekonomije znanja, koja se zasniva na upravljanju tehnolokom promjenom kao pokretaem
privrednog razvitka, iji su osnovni resursi znanje, odnosno nauka, istraivanje, razvoj i obrazovanje, koje rezultiraju novim tehnologijama (proizvodima, procesima i uslugama) i
inovacijama. U kontekstu savremenih ekonomskih kretanja znanje se pojavljuje kao glavna ekonomska kategorija, bilo kao trina roba po sebi, bilo kao opredmeenje u inovacijama i
ljudskim resursima, ili kao ulaganje u nematerijalna dobra, prvenstveno u razvoj, istraivanje i obrazovanje kao pokretae tehnolokih promjena. Time ona postaje specifina
karakteristika savremenih drutava15.
Pojavljivanje nacionalnih inovacijskih sistema je prouzrokovano injenicom da su neke zemlje, usprkos relativno skromnim naunoistraivakim dostignuima, a koja se odnose na
fundametalna istraivanja, u prethodnom vremenskom periodu (npr., Japan, Juna Koreja, Norveka, Finska, Singapur, Tajvan, Malezija itd.), mnogo uspjenije u koritenju znanja i
novih tehnologija u svom privrednom razvoju, od nekih drugih zemalja (naprimjer Engleske ili Rusije) koje usprkos visokim ulaganjima u nauku, istraivanje i razvoj, nisu sposobne u
potpunosti iskoristiti svoje naunoistraivake potencijale za stvaranje trino iskoristivih tehnologija u proporciji sa uloenim sredstvima u RTD (Research, Technology and
Development) i prema tome gube korak na meunarodnim tritima.
Strukturu inovacionog sistema jedne zemlje (NIS) 16, prema OECD, ine etiri glavna dijela i to:

1. Javni naunoistraivaki i istraivako-razvojni sektor koji se sastoje od univerziteta (visokog obrazovanja) i dravnih naunoistraivakih instituta koji se finansiraju
uglavnom iz dravnog budeta, a koji moe ukljuivati i neprofitne naune organizacije.
14

15
16

William J. Baumol THE FREE-MARKET INOVATION MACHINE ANALYZING THE GROWTH MIRACLE OF CAPITALIZM, Princton University Press, Princton and
Oxford, 2002
Jadranka varc to je nacionalni inovacijski sustav i je li on potreban i mogu u Hrvatskoj, Ekonomski pregled, 52 (9-10, 1053-1077, 2001
Ibid

2. Istraivakorazvojne komponente u preduzeima koje obuhvataju formalne istraivake i razvojne resurse, tj. organizirana, vlastito finansirana istraivanja u industrijskim
laboratorijima i neformalne resurse, kao to je steeno znanje inenjera i tehnikog osoblja.

3. Obrazovne institucije koje proizvode istraivae i inenjere, ali isto tako osposobljavaju radnike i obuavaju tehniare.
4. Vladine institucije koje stvaraju inovacijsku politiku koja ukljuuje sve vrste javnih programa, zakonsku regulativu i administrativne mjere kojima je cilj pruiti podrku
tehnolokom razvoju i inovativnosti, a posebno saradnji nauke i privrede.
Osnovna bit inovacijske politike je da ona objedinjuje naunoistraivaku i tehnoloku politiku s ostalim dijelovima sistema u cilju uspjenog privrednog razvoja.
Naunoistraivaka politika se bavi iskljuivo naunim istraivanjima, dakle, po definiciji osnovnim, primijenjenim i razvojnim istraivanjima, a tehnolokoj politici je svrha podsticati
preduzea da razvijaju, komercijaliziraju ili usvajaju nove tehnologije. U klasinim sistemima te dvije politike su uglavnom meusobno izolovane i neovisne, a u savremenim drutvenoekonomskim sistemima inovacijska politika integrira nauno-istraivaku i tehnoloku politiku uz pomo dva osnovna procesa koji prouzrokuju tehnoloku promjenu: procesom
podsticanja novih inventivnih formi, otkria i inovacija i procesom njihovog irenja, odnosno difuzije tehnologija, znanja i vjetina za njihovu upotrebu.
Posljedice raspada SFRJ, ratna zbivanja krajem devedesetih godina prolog vijeka, promjena drutveno-politikog sistema, tranzicija privrede i prije svega nepostojanje
drutvene svijesti o vanosti nauke, istraivanja, tehnologije i inovativnosti doveli su do katastrofalnog stanja u BiH privredi. Sve dosadanje analize ukazuje da se razvitak domaeg
istraivako-razvojnog sistema u gotovo svim bitnim karakteristikama odvija u suprotnom smjeru u odnosu na smjer razvoja savremenih inovacijskih sistema u svijetu, a to je
posebno opasno, od preporuenih inovacionih smjernica Evropske unije.

4.6.1.1 Inovacioni centri i nauno-tehnoloki parkovi

Precizno definiranje stratekih ciljeva i politike nauno-tehnolokog razvoja BiH, kao i instrumenata za njihovu implementaciju, predstavljaju
kljuni preduvjet za reintegraciju bosanskohercegovakog istraivakog prostora i stavljanje nauke u funkciju ukupnog ekonomskog i drutvenog
napretka zemlje. Aktivna uloga drave u stvaranju povoljnog poslovnog okruenja i poticanju transfera znanja i tehnologija, svoje puno opravdanje
nalazi u injenici da primjena inovacija, odnosno produbljivanje postojeih i irenje novih znanja i tehnologija stvaraju pozitivne efekte u svim
segmentima drutveno-ekonomskog ivota.
Nauni park/Tehnoloki park je organizacija upravljana od specijaliziranih profesionalaca iji je osnovni zadatak da poveaju blagostanje
zajednice promovirajui kulturu inovativnosti i konkurentnosti udruenih poduzetnika i istraivakih institucija. Za postizanje ovih ciljeva, naunotehnoloki patk (NTP) stimulira i upravlja protokom znanja i tehnologija izmeu univerziteta, I&R institucija, MSP/kompanija i trita; on olakava
kreiranje i rast na inovacijama zasnovanih kompanija kroz inkubacione i spin-off procese i osigurava uslune servisne usluge u cilju poveanja dodane
vrijednosti zajedno sa uslugama visoko-kvalitetnog ambijenta i opreme u TP. (Definiciju za NTP koju daje IASP Svjetska asocijacija
naunih/tehnolokih parkova (International Association of Science Parks)
I pored nepostojanja stratekih mjera i politika ciljanih ulaganja u razvoj inovacijskog i tehnolokog sektora, ine se odreeni napori koji treba da
rezultiraju pozitivnim promjenama na tom planu. Vlada Federacije Bosne i Hercegovine je krajem 2008. godine prihvatila Informaciju o stanju

razvijenosti i ogranienjima u osnivanju i radu tehnolokih parkova u Federaciji BiH. Konstatirano je da na podruju FBiH u formi drutva sa
ogranienom odgovornou djeluje Tehnoloki park Mostar, Tehnoloki park Tuzla, dok je osnivanje Tehnolokog parka Zenica u zavrnoj fazi. Vlada
je, istiui znaaj tehnolokih parkova kao instrumenata za integraciju razliitih socio-ekonomskih i politikih faktora, te podrci rekonstrukciji i
razvoju privrede BiH, svojim zakljukom obavezala Federalno ministarstvo razvoja, poduzetnitva i obrta, kao i Federalno ministarstvo obrazovanja i
nauke, da u okviru svojih nadlenosti nastave sa aktivnostima na potpori uspostavljanju i jaanju tehnolokih parkova. Republika Srpska je u okviru
Zakona o naunoistraivakoj delatnosti predvidjela mogunost i proceduru osnivanja nauno-tehnolokih parkova, te definirala ciljeve njihovog rada.
U Republici Srpskoj se aktivno radi na osnivanju ICBL - inovacionog centra, Univerzitetskog preduzetnikog centra, te Tehnolokog parka, koji e biti
je utemeljeni na pozitivnim evropskim i svjetskim iskustvima u ovoj oblasti.
Situacija u pogledu razvoja tehnolokih ili nauno-tehnolokih parkova (TP/NTP) u BiH zahtijeva strateko definiranje mjesta njihovog razvoja,
pomo drave u uspostavljanju i profiliranju, opremanju, registraciji i dr. aktivnostima a po ugledu na tehnoloke parkove u svijetu. Ono to svakako
treba izbjei je perkomjeran broj TP/NTP kao i poslovnih zona, jer sadanji trendovi ukazuju na potencijalno stotine poslovnih zona u BIH i
desetine TP ili NTP, za to objektivno niti ima potrebe niti ima dovoljno ljudskih resursa, kapitala i drugih bitnih elemenata. Da bi se postigao snaniji
sinergetski efekt u Strategiji razvoja BiH za period 2010-2015. godina predlaeno je osnivanje TP Sarajevo (s preferiranjem informacionih tehnologija,
elektronike, mehatronike, bio-medicine, i dr.), Tuzla (hemijske tehnologije, IT, energetika i dr.), Mostar (tehnologije prerade obojenih metala,
agroindustrija, energetska efikanost/obnovljiva energija i dr.), Banja Luka (elektronike tehnologije, agroindustrija i dr.) i Zenica (novi materijali,
metaloprerada viih faza, nove tehnologije u drvopreradi i dr.). Sve ostale forme u BiH trebale bi teiti dostizanju regionalnih centara izvrsnosti npr. u
sferi poljoprivredno-prehrambenih tehnologija (potencijalni centri Biha, Prijedor, apljina, Bijeljina, Trebinje, Visoko i dr.). I drugi centri se mogu
profilisati kao centri izvrsnosti u odreenim industrijskim granama (npr. centar za alate u Graanici kao dio TP Tuzla).
Podrku razvoju TP mogue je osigurati kroz institucije regionalnog i nacionalnog razvoja te meunarodne programe FP 7, IPA i dr. Treba vrlo
jasno definirati potencijalne lokacije tehnolokih parkova i drugih razvojnih formi vodei rauna prije svega o ljudskim resursima, postojeoj
infrastrukturi u oblasti I&R, naunim referencama i kompetencijama, prirodnoj opredjeljenosti regije za odreeni razvoj ka profilisanim centrima
izvrsnosti i dr. Samo ovakav ozbiljan pristup moe rezultirati benefitima zajednice od osnivanja NTP iTP kakav je npr.imala panija, kao jedan od EU
lidera u osnivanju TP i NTP i zemlja koja je sedamdesetih godina prolog vijeka bila sa BDP-jem u ravnini sa ex-SFRJ. Na primjerima susjednih
zemalja kao i drugih zemalja lanica EU vidimo da su iste vrlo ozbiljno ule u prijekte osnivanja i razvoja NTP.

5.

ZAKONSKI OKVIR ZA RAZVOJ NAUKE U BIH


5.1 Nadlenosti u oblasti nauke i donosioci odluka

Ustavnopravna struktura BiH u potpunosti se reflektuje u oblasti nauke i kao takva znaajno determinira njen razvoj. Nadlenost za donoenje
propisa u oblasti nauke na podruju Bosne i Hercegovine je, u skladu sa aktuelnim ustavnim rjeenjima, podijeljena po teritorijalnom principu izmeu
vie subjekata, odnosno nivoa zakonodavne vlasti. Vaei ustavi najee decidirano ne tretiraju pitanja nauke i naunoistraivakog rada nego se, na
prilino uopen nain, ovlatenja za pravno normiranje istih prenose sa "viih " na " nie " strukture vlasti. Sve ovo, u praktinom smislu, stvara osnov
za pojavu pravnog partikularizma teritorijalnog tipa sa svim njegovim tetnim posljedicama. Istovremeno je stalno otvorena mogunost, da oblast
nauke na pojedinim ustavno definisanim podrujima BiH uope ne bude regulirana odgovarajuim propisima.
lanom III Ustava BiH ureene su nadlenosti i odnosi izmeu institucija BiH i entiteta. Nadlenost drave u pogledu pravnog reguliranja
naunoistraivake djelatnosti nije izriito navedena, ime je, izuzev u pogledu ispunjenja meunarodnih obaveza, ustanovljena pretpostavljena
nadlenost u korist entiteta. Situaciju ini jo komplikovanijom injenica, da istovjetna odredba postoji i u Ustavu FBiH, to znai da ovlatenje za
normativno ureenje oblasti nauke ovdje pripada kantonima. Dodatni problem predstavlja okolnost da nadleni organi u veini kantona na podruju
Federacije BiH nadlenost tretiraju iskljuivo kao pravo, ali ne i obavezu za postupanje, te su do danas propise u ovoj oblasti donijeli samo Sarajevski i
Tuzlanski kanton. U onim kantonima u kojima nisu doneseni propisi o nauci, primjenjuje se Zakon o naunoistraivakoj djelatnosti (Slubeni list SR
BiH, broj 38/90).
U Republici Srpskoj naunoistraivaki sektor i njegova djelatnost su ureeni inoviranim Zakonom o naunoistraivakoj djelatnosti
(Slubeni glasnik Republike Srpske br. 112/07), kao djelatnost od opeg interesa za RS.
Primjetno je da navedeni zakonski propisi, i pored odreenih opeprihvaenih rjeenja i definicija, razliito ureuju pojedina pitanja iz oblasti
nauke i naunoistraivakog rada. Ovo se posebno odnosi na nazive, minimalne uvjete, organe i procedure za izbor u istraivaka i nauna zvanja. Slina
situacija je i u pogledu ispunjavanja minimalnih uvjeta za osnivanje i poetak rada pravnih lica koja obavljaju naunoistraivaku djelatnost. Zakon o
naunoistraivakoj djelatnosti RS precizira i naelno definira vrste i nain rada organizacija u oblasti naunoistraivake djelatnosti i tehnolokog
razvoja ( instituti razliitog tipa, naunotehnoloki park i dr.).
Na nivou drave u parlamentarnoj proceduri se nalazi okvirni zakon o osnovama naunoistraivake djelatnosti i koordinacija unutranje i
meunarodne naunoistraivake saradnje Bosne i Hercegovine. Ovim zakonom se utvruje posebni interes u oblasti nauke i tehnologije u BiH,
osnovna naela naunoistraivake djelatnosti, ostvarivanje meunarodne naunoistraivake saradnje i naunoistraivake saradnje unutar BiH, nain
ostvarivanja koordinacije institucija nadlenih za oblast nauke i tehnologije, formiranje Vijea za nauku BiH, kao i koordinacija informacionim
sistemom za oblast naunoistraivake djelatnosti u BiH.
Naunoistraivaka djelatnost u BiH, prema predloenom zakonu, predvia se da se temelji na slijedeim naelima:
a) slobodi i autonomiji stvaralatva;
b) konkurentnosti naunih programa i projekata;
c) primjeni meunarodnih standarda i meunarodnih mjerila kvaliteta u oblasti nauke;

d) decentraliziranom ureenju i policentrinoj organiziciji u oblasti nauke;


e) javnosti rada i rezultata tog rada koji su podloni naunoj i strunoj kritici;
f) etinosti naunika i istraivaa;
g) saradnji s domaim i meunarodnim institucijama u oblasti nauke i istraivanja
h) povezanosti sa sistemom visokog obrazovanja;
i) zatiti intelektualnog vlasnitva, ljudskih prava, te line i ope sigurnosti;
j) brizi za odriv razvoj i zatitu ivotne sredine;
k) potrebama privrednog i drutvenog razvoja;
l) podsticanju i uvaavanju specifinosti nacionalnog sadraja.
Donoenje predmetnog zakona znaajno je s obzirom na izraenu elju BiH da se u ovoj oblasti aktivno ukljui u sprovoenje politika Evropske
unije i time ue u Evropski istraivaki prostor i izgradi strukturu koja zadovoljava evropske standarde.
Nauku i naunoistraivaki rad takoer fragmentarno, nekim svojim lanovima, ureuju i pojedini posebni zakoni na razliitim nivoima (npr.
Zakon o visokom obrazovanju, o arhivskoj djelatnosti, o muzejskoj djelatnosti, itd.).
5.2 Relevantni dokumenti povezani s Strategijom razvoja nauke
Razvoj nauke, tehnologije i naunoistraivakog rada predstavlja jedan od kljunih preduvjeta za bre ukljuivanje BiH u ope tokove
globalizacijskih procesa u savremenom svijetu, odnosno njenu postepenu integraciju u krug razvijenih zemalja regiona i Evropske unije. Strateke
aktivnosti u ovoj oblasti treba da potaknu kretanja usmjerena ka stvaranju pozitivnog okruenja za reaktiviranje, razvoj i rast privrede i preduzetnitva,
te podizanje njihove konkurentnosti u osvajanju trita, izvozne orijentacije i promocije na regionalnom i meunarodnom planu. Nauni i tehnoloki
razvitak je, takoer, od posebnog znaaja za reintegraciju i daljnji razvoj bosanskohercegovakog drutva u cjelini.
Strategija razvoja nauke u BiH stoji u direktnoj vezi sa nekoliko kljunih i nizom ostalih dokumenata domae i meunarodne provenijencije,
koji ine osnov za strateko planiranje i implementaciju ciljeva odrivog ekonomskog, socijalnog, obrazovnog, kulturnog i nauno-tehnolokog
razvoja BiH.
Ovdje, u prvom redu, treba istai Srednjoronu razvojnu strategiju BiH 2004-2007, odnosno njenu revidiranu verziju iz maja 2006. godine, ijim
su usvajanjem, na dravnom i entitetskom nivou, odreeni "osnovni socioekonomski razvojni ciljevi BiH, kao i mjere za njihovu realizaciju".
Razvojnom strategijom je, uz est opih, definirano i dvanaest sektorskih razvojnih prioriteta. Nauka je u ovom dokumentu tretirana u okviru
obrazovanja, dok su informacijsko-komunikacijske tehnologije izdvojene kao poseban sektorski prioritet. Iz veeg broja razliitih izvjetaja, koje je
pripremila DEP Vijea ministara BiH vidljivo je, da je stupanj implementacije mjera predvienim Srednjoronom razvojnom strategijom bio oko 60%.

U oblasti nauke i tehnologije je uoljivo, da su pojedine mjere implementirane samo djelimino ili je u potpunosti izostalo njihovo provoenje. Ova
injenica mora biti uvaena prilikom izrade novih razvojnih dokumenata, u koje treba prioritetno ukljuiti mjere koje nisu implementirane do kraja
2007. godine. Razvojna strategija Bosne i Hercegovine za period 2010-2015.godina nalazi se u vremenu rada ove Strategije takoer u izradi, te e se o
ovim elementima svakako morati voditi rauna kako bi se dolo do kompatibilnih rjeenja.
Od izuzetnog znaaja za razvoj naunoistraivake djelatnosti u BiH i njenom prilagoavanju evropskim tokovima u ovoj oblasti je Sporazum o
stabilizaciji i pridruivanju Evropskoj uniji od 16. juna 2008. godine, kao i niz dokumenata koji su prethodili njegovom potpisivanju. Ovim
sporazumom, koji predstavlja kljuni instrument Procesa stabilizacije i pridruivanja, inaugurirane su radikalne reforme u gotovo svim sferama
drutvenog i ekonomskog ivota. U Glavi VIII Sporazuma definirano je ukupno 25 politika saradnje izmeu BiH i EU, od kojih se vei broj, direktno
ili indirektno, odnosi na oblast nauke, tehnologija i istraivanja (Istraivanje i tehnoloki razvoj, Informaciono drutvo, Obrazovanje i obuka,
Informacije i komunikacije, itd.). Za postizanje stratekih ciljeva u pomenutim oblastima, te realiziranja prioriteta, otvorena je mogunost dobijanja
finansijske i tehnike pomoi.
U okviru dokumenta Viegodinjeg indikativnog plana (MIPD) 2008-2010. godina-viegodinje planiranje po glavnim prioritetnim oblastima,
napisano je da je oekivani razultat u oblasti Istraivanja: Poboljana saradnja u oblasti istraivanja irom zemalja korisnica, kao i sa partnerima iz EU;
Uvrivanje istraivakog potencijala u regiji; Poveana svijest o vanosti istraivanja u cilju pruanja podrke odrivom ekonomskom razvoju; Bolja
integracija zemalja korisnica u evropsko istraivako podruje; Bolja struna pomo u cilju pruanja podrke izradi regionalne istraivake strategije;
Pruanje podrke centrima izvrsnosti.
U dokumentu Evropsko partnerstvo s Bosnom i Hercegovinom kao prioritet je istaknuto Poeti sa kreiranjem integriranih politike istraivakog
rada.
Ostali dokumenti povezani sa Strategijom razvoja nauke u Bosni i Hercegovini su analize, izvjetaji i studije meunarodnog karaktera ( poput
Izvjetaja UNESCO-Roste ekspertne misije), te strategije, programi i razvojni planovi pojedinih sektora (poljoprivreda, energetika, industrija,
ekologija, turizam i dr.), koji definiraju ciljeve i pravce odrivog razvoja unutar tih oblasti. Svi navedeni dokumenti sadre odgovarajue preporuke,
koje su, u dijelu koji se odnosi na naunoistraivaku djelatnost, inkorporirane u Strategiji razvoja nauke u BiH.
5.3 Praenje statistikih indikatora u oblasti nauke
Kontinuirano kvantitativno praenje procesa implementacije aktivnosti u okviru Strategije razvoja nauke u Bosni i Hercegovini, odnosno stanja i
razvoja naunoistraivake djelatnosti u cjelini, zahtjeva uvoenje standardizirane metodologije prikupljanja, obrade i diseminacije statistikih
podataka, zasnovane na meunarodnim standardima, preporukama i pozitivnim iskustvima u ovoj oblasti.

U svim zemljama lanicama EU je, uglavnom, u primjeni OECD metodologija statistikih istraivanja naunotehnolokog razvoja, koja
omoguava planiranje i praenje rasta i progresa svake drave ponaosob, ali i izvoenje uporednih pokazatelja. Osnov za planiranje ovog procesa su
preporuke i ciljevi sadrani u Lisabonskoj strategiji. Statistika djelatnost u BiH je ureena na dravnom i entitetskim nivoima. U BiH postoje tri
statistike institucije sa podijeljenim nadlenostima: Agencija za statistiku BiH, Zavod za statistiku FBiH i Zavod za statistiku RS, iji je rad ureen
posebnim propisima. Niti jedna od navedenih statistikih organizacija ne provodi kontinuirano i sistematsko prikupljanje podataka od znaaja za
utvrivanje stanja i praenje procesa nauno-tehnolokog razvoja.
Federalni zavod za statistiku je tokom 2005. godine razvio novi sistem prikupljanja podataka iz oblasti naunoistraivakog i eksperimentalnog
rada za podruje Federacije, u okviru koga je uraeno metodoloko uputstvo i obrasci usklaeni sa "Opim smjernicama za statistiko istraivanje o
istraivanju i eksperimentalnom razvoju " OECD-a. U prethodne dvije godine provedena su probna istraivanja, ali ista, zbog loeg odziva naunih
ustanova i drugih subjekata u oblasti nauke, istraivanja i tehnologije, nisu dala eljene rezultate.
Uspostavljanje relevantnih indikatora i drugih instrumenata statistikog istraivanja naunotehnolokog razvoja BiH je od kljunog znaaja za
procjenu stanja i progresa u ovoj oblasti na nacionalnom i meunarodnom planu. S ciljem sistematskog praenja, evidentiranja i unapreivanja stanja u
nauci i tehnologiji, potrebno je uspostaviti naunoistraivaki informacioni sistem u BiH (NIIS BiH). NIIS BiH treba da sadri naunoistraivake
baze podataka, evidencije i statistike indikatore u skladu sa svjetskim, a posebno evropskim standardima. Naunoistraivaki informacioni sistemi
RS, FBiH, kantona i Brko Distrikta BiH, zajedno sa NIIS BiH treba da ine ine jedinstven sistem.

6. MEUNARODNA SARADNJA
6.1 Osnove meunarodne saradnje u oblasti nauke
Osnove meunarodne saradnje BiH u oblasti naunoistraivakog rada i tehnologija odvijaju se kroz aktivnosti MCP BiH kao krovne
institucije koja koordinira rad entitetskih resornih ministarstva te direktno preko EC kroz njene odreene programe (npr.Tempus, FP7 i dr.). Ustavna
ovlatenja daju velike ovlasti entitetima RS i FBiH, kao i kantonima u FBiH, da bilateralno realiziraju razne projekte u oblasti nauke, istraivanja i
tehnolokog razvoja, sa regijama iz Evrope i svijeta, to je uobiajena evropska praksa regionalne saradnje definirana i Mastrihtskim sporazumom iz
1992.godine.
MCP BiH, kada je rije o oblasti nauke, nadleno je za utvrivanje osnovnih principa koordinacije aktivnosti, usklaivanja planova entitetskih
tijela vlasti i definiranje strategije na meunarodnom planu. Takoer, MCP uestvuje u postupku pripreme meunarodnih sporazuma/ugovora iz oblasti

nauke te prati primjenu domaih sporazuma i stratekih dokumenata iz podruja nauke i predlae aktivnosti u vezi sa tim, aktivno prati evropske
integracione procese i inicira njihovu konkretizaciju, prati primjenu evropskih konvencija i deklaracija iz oblasti nauke. MCP priprema izvjetaje kao i
uee predstavnika BiH na evropskim i svjetskim konferencijama iz oblasti nauke, vodi i koordinira aktivnosti saradnje sa organizacijama, organima i
tijelima EU i UN, kao i sa svjetskim asocijacijama iz oblasti nauke te radi na jaanju i promociji nauke kao bitne oblasti za ukupni drutvenoekonomski napredak zemlje i njenog statusa u Evropi.
Po prvi put 2008.godine u MCP osigurana su grant sredstva za nauku. Ukupno raspoloiva sredstva iz granta Programi za pripremu projekata i
potencijalnih kandidata za sredstva iz fonda EU-FP7 za 2008. godinu iznosila su 500.000,00 KM. Cilj ovog granta je bio da se kroz davanje
finansijske podrke projektima meunarodnog karaktere podstaknu domae istraivake institucije za rad na meunarodnim projektima u okviru
programa FP7, COST i EUREKA. Doprinos drave finansiranju nauke ogleda se i kroz osiguranje sredstava za plaanje ulazne karte za lanstvo u
FP7 EU, kao i iskazanoj spremnosti da nakon prijema u programe COST i EUREKA plaa lanarinu za iste.
Finansijska sredstva za sufinansiranje aktivnosti meunarodne naunoistraivake saradnje potrebno je da se kontinuirano osiguranju u budetu
institucija BiH. Plan sufinansiranja aktivnosti meunarodne naunoistraivake saradnje trebao bi da obuhvata finansijska sredstva potrebna za:
a) uplatu pristupne lanarine u meunarodnim naunoistraivakim programima;
b) podmirenje trokova rada predstavnika BiH na meunarodnim naunoistraivakim konferencijama i u meunarodnim naunoistraivakim tijelima i
organizacijama;
c) sufinansiranje uea u meunarodnim naunoistraivakim projektima.
MCP trebalo bi uvesti praksu da najmanje jednom godinje raspisuje javni konkurs za dodjelu sredstava za sufinansiranje meunarodnih
naunoistraivakih projekata i saradnje od znaaja za BiH, a na osnovu kriterija i mjerila za ostvarivanje i finansiranje meunarodnih
naunoistraivakih programa.
6.2 Programi EU i druge inicijative meunarodne saradnje
Okvirni programi (FP Framework Programme) EU za istraivanje i razvoj su glavni instrument za finansiranje naunoistraivakog i
istraivakorazvojnog rada zemalja lanica i pridruenih zemalja ovom Programu, kao i za jaanje ERA-e. Okvirni programi postoje zvanino od
1984. godine. Trenutno je u toku Sedmi Okvirni program, koji je zapoeo u januaru 2007. i trajae do kraja 2013. godine. Unutar Evropske komisije
nadlena institucija za Okvirni program je Generalni direktorat za istraivanje (Directorate General (DG) - Research).
Cijeli ovaj proces je zapoet pod grkim predsjedavanjem EU, na samitu u Solunu 2003.godine, kada je EU potvrdila evropske perspektive za
zemlje Zapadnog Balkana te odluila da ojaa proces stabilizacije i pridruivanja (SAP) uvodei neke nove inicijative i programe podrke. Tada je,
izmeu ostalog, iniciran i tzv. Akcioni plan iz oblasti nauke i tehnologije za zemlje Zapadnog Balkana po kojem se ovim zemljama, po ubrzanoj

proceduri, pomae u stjecanju neophodnih uvjeta, potencijala i kapaciteta za integraciju u nauno-istraivake aktivnosti EU, te punopravno uee u
ERA-i, Okvirnim i drugim Programima EU. Ova inicijativa je dodatno ojaana pod austrijskim predsjedavanjem, kada je, u junu 2006., u Beu
formirana tzv. Upravljaka platforma za zemlje Zapadnog Balkana u oblasti nauke i istraivanja (Steering Platform on Research in Western Balkan
Countries), nakon ega je uslijedilo formiranje Sekretarijata ove Platforme i pokretanje e-portala (www.see-science.eu).
Iskustvo BiH u Petom i estom okvirnom programu pokazuje da, uprkos veoma striktnim kriterijima i velikoj konkurenciji institucija iz drugih
zemalja, u BiH postoji tzv. kritina masa istraivaa koji su sposobni i spremni iznijeti veoma zahtjevne i komplicirane projekte. Tokom estog
okvirnog programa (FP 6) BiH je imala preko 40 odobrenih projekata sa ukupnim iznosom od preko 2,5 miliona eura, a da nije uplatila nita za ulaznu
kartu. Prema podacima kojima raspolae ured NCP FP BiH (Dravna kontakt taka za Okvirne programe EU) nakon zatvaranja FP 6 i otvaranja prvog
kruga poziva za prijavu projekata u okviru FP7 (Seventh Framework Programme) svoje uee je prijavilo 20 BiH institucija, prijavivi se na 29
projekata.
Nakon iskazanog interesa od strane Vijea ministara BiH i Odluke Predsjednitva BiH potpisan je Memorandum o razumjevanju izmeu EU i
BiH o pridruivanju BiH Sedmom okvirnom programu EU za istraivanje, tehnoloki razvoj i ogledne aktivnosti prema kome od 01.01.2009. godine
BiH je postala pridrueni lan FP 7 i u skladu s tim ima sva prava i obaveze u ovoj oblasti kao i zemlje lanice EU. Potpisivanjem Memoranduma BiH
je potvrdila interes da se u ovoj oblasti aktivno ukljui u sprovoenje politika EU i time ue u Evropski istraivaki prostor i izgradi strukturu koja
zadovoljava evropske standarde.
Takoer, ovim se otvara jo vea mogunost da se iz EU fondova dobiju sredstva za finansiranje naunoistraivakog rada, kako istraivakih
institucija, tako i MSP i velikih kompanija (bilo u privatnom ili dravnom vlasnitvu), da se inicira mobilnost naih istraivaa u zemlje EU, kao i
mogunost da se potpisivanjem sporazuma o nauno-tehnikoj saradnji sa EU i bilateralno sa njenim lanicama intenzivira meunarodna saradnja, te
mogunost punog uea u svim horizontalnim i vertikalnim aktivnostima unutar FP 7, ukljuujui i JRC (eng. Joint Research Center - Zdrueni
istraivaki centar) i People (program mobilnosti istraivaa).
BiH je takoer putem MCP uputila pismo interesa za lanstvo u programima COST i EUREKA. Program COST (European CO-operation in the field
of Scientific and Technical Research) je meuvladin okvir za evropsku saradnju u oblasti naunih i tehnolokih istraivanja. U okviru COST programa
provjeravaju se teme za istraivanja koja u kasnijoj fazi ulaze u Okvirne programe EU. Uee u programu COST otvorilo bi mogunost za domae
nauno-istraivake institucije da se ukljue i steknu uvid u glavni tok istraivakih aktivnosti u Evropi. Takoe, uee u pojedinanim akcijama
COST-a stvara povoljniju poziciju za uee u drugim programima koji se realizuju u okviru EU. Po prijemu u lanstvo COST-a od Bosne i
Hercegovine se oekuje da pred Odborom visokih dunosnika predstavi svoju strategiju razvoja nauke i istraivanja kao i saradnje u programu COST.
BiH je do sada, kao drava nelanica programa, uestvovala u projektima COST-a, to predstavlja jedan od vanih uvjeta za lanstvo.
EUREKA je evropska mrea za finansiranje trino orijentiranih projekata iz razliitih tehnikih oblasti. Pokrenuta je 1985.godine od strane 17
zemalja lanica iz Zapadne Evrope, a danas ima 38 punopravnih lanica. EUREKA pomae izgradnju partnerstva kroz zajednike multilateralne

projekte s ciljem jaanja evropske konkurentnosti. Rezultati projekata su novi proizvodi ili usluge, koji promoviraju napredne tehnologije i imaju svoje
mjesto na tritu. Tokom godina EUREKA je pomagala istraivakim institucijama da sarauju na vie od 2000 projekata. Veliki broj institucija koje
su saraivale na ovim projektima je ostvario znaajan porast godinjeg prometa, zahvaljujui ostvarenim rezultatima. Program je namijenjen
istraivakim institucijama i firmama, spremnim da zajednikim ulaganjima u odreenim programskim oblastima zajedno razvijaju nova tehnoloka
rjeenja i proizvode. Na projektu moraju sudjelovati najmanje dva partnera iz dvije razliite drave.
SEE-ERA.Net Projekat je pokrenut 2004.godine i ima za cilj prikljuiti zemlje JIE sa evropskim istraivakim prostorom. Razvijene zemlje
Evrope u proteklim godinama izgradile su i formirale baze podataka, koje sadre detaljan opis njihovih istraivakih i naunih potencijala. U okviru
ovog projekta, poetkom 2006.godine pokrenut je Prvi zajedniki poziv za uee u projektima u istraivakim oblastima. Projekat je imao za cilj da
identifikuje administrativne procedure i pravne aspekte istog. U ovom projektu uestvuje 14 zemalja, osam evropskih i est zapadnobalkanskih sa
nacionalnim finansijskim doprinosima. Zamisao Prvog zajednikog poziva zasniva se na istraivanju prioriteta i potreba zemalja Zapadnog Balkana u
vezi sa boljim ukljuivanjem u oblasti istraivanja u Evropi. Sredstva su na raspolaganju za razvoj partnerstva, razmjenu know-how i iskustava,
poveanje kapaciteta istraivanja u zapadnobalkanskim zemljama kao i za bilo koju drugu vrstu istraivanja u okviru ovoga projekta. Ovo je izuzetna
prilika da se ojaa nauno-tehniki potencijal u saradnji sa partnerima iz lanica drava EU i posebno sa regionima, koji se ujedinjuju. Posebno se
istie se zajedniki sistem ocjenjivanja/procjene prijedloga istraivakih projekata, gdje su procedure procjene transparentne i posveene visokom
naunom kvalitetu. Iz BiH je, u okviru ovoga projekta, prijavljeno oko 70 naunoistraivakih projekata u oblasti poljoprivrede, zatite okoline i
informacionih tehnologija. Specijalna agencija, koja je obavila valorizaciju projekata, odabrala je osam projekata iz BiH, to je u srazmjeri sa
doprinosom BiH za ovaj projekat.
MCP Bosne i Hercegovine je jedan od partnera WBC-INCO.NET projekta koji ima za cilj da prui podrku bi-regionalnom dijalogu izmeu
Evropske komisije, zemalja koje su pridruene Sedmom okvirnom programu i zemalja Zapadnog Balkana u cilju promoviranja uea istraivaa iz
ovog regiona u projektima u okviru FP7.
TEMPUS program je pruio znaajnu podrku modernizaciji i reformi sistema visokog obrazovanja u BIH. Od 1997. godine, iz TEMPUS-a je
finansirano gotovo 90 projekata saradnje sa institucijama za visokokolsko obrazovanje EU u oblastima izrade nastavnih planova, rukovoenja
univerzitetom i strukturalnih reformi. Ovaj program se pokazao izuzetno efikasnim, kako za razvoj ljudskih resursa na univerzitetima tako i za jaanje
kapaciteta u organima javne uprave, civilnog drutva i privrede. U poslednjem krugu aplikacija na Tempus IV (prvi poziv za 2008.godinu) BiH je imala
vie od 60 prijava od kojih je 9 prolo proceduru rangiranja. Takoer, bitno je istai da je jedan od Tempus projekata koji je ispred BiH vodio Univerzitet
u Banjoj Luci a partneri bili Univerzitet u Zenici, Sveuilite u Mostaru i Univerzitet Demal Bijedi iz Mostara uz EU partnere iz Belgije i Poljske,
poetkom 2009.godine od strane EU proglaen za jedan od 30 najboljih projekata u EU meu vie stotina rangiranih od kojih su samo dva iz Tempus
programa uli na listu top 30 .
Ostvarivanje meunarodne saradnje u ovoj oblasti mogue je i kroz koritenje mogunosti koje prua druga komponenta predpristupne pomoi
IPA, a odnosi se na prekograninu saradnju. Kvalitetnim projektima u saradnji s partnerima iz susjednih zemalja mogue je iz ove komponente povui

sredstva za projekte iz oblasti nauke i istraivanja. IPA fonodve potrebno je iskoristiti i za jaanje kapaciteta u oblasti nauke kroz apliciranje s projektima
u okviru prve komponente, za to je neophodno da se nauku i istraivanje tretiraju kao prioritetne oblasti u okviru Viegodinjeg planskog dokumenta
MIPD.
Oblast nauke ukljuena je i u IPAP - Individualni partnerski akcijski plan koji predstavlja jedan od mehanizama Partnerstva za mir. To je
bilateralni mehanizam koji pomae u odreivanju potrebnih reformi zemalja partnera, koncipiran na dvogodinjoj osnovi i ima za cilj da objedini
razliite mehanizme saradnje kroz koje zemlja partner sarauje sa NATO-om. IPAP unapreuje koordinaciju bilateralne pomoi koju BiH prima u
procesu evroatlanskih integracija.
Saradnja s UNESCO-om do sada se najvie ogledala u aktivnostima vezanim za sektor kulture i obrazovanja. Imajui u vidu nadlenosti
UNESCO-a i u oblasti nauke, u narednom periodu fokus je potrebno staviti i na saradnju s UNESCO u oblasti nauke, te iskoristiti mogunosti koje
pruaju participativni programi UNESCO-a za apliciranje s projektima iz oblasti nauke i istraivanja. Naalost, rad UNESCO-a u BiH je za razliku od
prethodno prikazanih programa, u velikoj mjeri nepoznat akademskoj i naunoj zajednici BiH te je u narednom periodu potrebno uloiti znatno vie
napora da se ova organizacija i njeni programi priblie i naunoj zajednici u BiH.
6.3 Sporazumi o saradnji u oblasti nauke
Kada je rije o bilateralnoj saradnji u oblasti nauke prema podacima Ministarstva vanjskih poslova, BiH ima zakljuene sporazume o saradnji u
oblasti nauke sa Albanijom, Bugarskom, Egiptom, Francuskom, Grkom, Hrvatskom, Iranom, Italijom, Kuvajtom, Njemakom, Turskom, Crnom Gorom
i Slovenijom. U okviru potpisanih sporazuma izraena je volja potpisnica na intenziviranijoj saradnji u oblasti nauke.
Najvie konkretnih rezultata ima implementacija Sporazuma o saradnji sa Slovenijom na osnovu koga se objavljuju konkursi za sufinansiranje
zajednikih naunoistraivakih projekata u okviru naune i tehnoloke saradnje izmeu BiH i Slovenije. Kriterijumi za sufinansiranje projekata su:
znaaj rezultata istraivanja za ekonomski i drutveni razvoj BiH, nauna vrijednost i/ili primjenjivost istraivanja, potencijalne mogunosti za
ukljuivanje u istraivake projekte EU, upotrebljivost rezultata istraivanja u praksi tj. ekonomiji zemlje, reference istraivake grupe, ukljuivanje
mladih istraivaa i izvodljivost projekta. Prosjeno se svake godine na ovaj konkurs prijavi 20-30 projekata koje Zajedniki odbor za naunu i
tehnoloku saradnju izmeu BiH i Sloveniji vrednuje i predlae za finansiranje.
U narednom periodu potrebno je preduzeti inicijativu u cilju intenziviranja bilateralne saradnje i sa drugim zemljama za koje postoji interes od
strane domaih istraivaa. Pri tome se moe koristiti kao primjer uspostavljena saradnja sa Slovenijom.
Diplomatsko-konzularna mrea BiH svojim aktivnostima takoer treba da doprinosi daljem unapreenju meunarodne naune saradnje.
Godinjim planom rada diplomatsko-konzularnih predstavnitava BiH potrebno je konkretizirati planirane sadraje i aktivnosti u oblasti naune saradnje.

U zemljama s kojima postoji interes vre naunoistraivake saradnje potrebno je imenovati ataea za nauku. Posebno treba ojaati Misiju BiH u
Briselu kroz imenovanje najmanje jednog zaposlenog na poziciji ataea za nauku te formirati tim za nauno-struna predstavljanja projekta (tzv.nauno
lobiranje projekata). Ovo je posebno znaajno nakon pridruivanja BiH Sedmom okvirnom programu. Imajui u vidu intenziviranje saradnje u ovoj
oblasti s Evropskom komisijom u narednom periodu, kao i potrebe da se bude na stalnom i blagovremenom izvoru informacija, formiranje ovakvog tima
je imperativ za uspjeno osiguranje sredstava iz programa FP 7. A kada BiH bude primljena u programe COST i EUREKA potreba za ataeom za nauku u
Briselu te timom za lobiranje bie jo vea. Koliko Evropska komisija daje znaaja meunarodnoj saradnji u oblasti nauke pokazuje i spremnost da se
podri izrada regionalne strategije razvoja nauke za Zapadni Balkan, a u slinom smislu treba razmiljati i o formiranju koncepta regionalnog lobiranja
za osiguranje projekata.
Pored ovoga akademska zajednica BiH ima potpisane brojne bilateralne ugovore o meunarodnoj saradnji sa inozemnim institucijama (meusobni
ugovori fakulteta, univerziteta, instituta i sl.) koji podrazumijevaju i nunoistraivaki rad i zajednike projekte. Naalost, neintegriranost veine
univerziteta, parcijalni pristup u prijavama i drugo slabi aktivnost veine, tako da se to uglavnom svodi na pojedinana istraivaka uea u veim EU
projektima kojim istraivai iz BiH stiu, najee nauna zvanja magistara ili doktora. Najveu aktivnost u ovom segmentu pokazuju biomedicinske i
tehnike nauke. Treba svakako u ovom segmentu pomenuti i napore koje inozemne fondacije u BiH ine za razvoj naune misli. To su prije svega DAAD,
Robert Bosch, Konrad Adenauer, WUS, ADA i dr. kao i brojne amabasade u BIH, koji participiraju u opremanju biblioteka, nabavci odreenih asopisa,
slanju istraivaa i studenata na ino-univerzitete, pomoi u organizaciji konferencija i sl.
Manji broj regionalnih i lokalnih zajednica je shvatio evropski koncept razvoja regija te prepoznao svoju ansu da kroz ovaj nain doe do
odreenih nauno-istraivakih projekata. Tako su razvijeni odreeni naunoistraivaki projekti koju su rezultirali, kako ueem pojedinaca i institucija
iz BiH sa jedne strane, tako i njihovo opremanje savremenom istraivakom opremom, sa druge strane.
7. FINANSIRANJE NAUNOISTRAIVAKE AKTIVNOSTI
7.1 Izvori i modeli finansiranja naunoistraivake djelatnosti
Po ugledu na rjeenja davno prihvaena u SAD, Japanu, EU i drugim zemljama ija su zakonodavstva analizirana namee se kao neminovno
prelazak na fondovsko finansiranje programa za naunoistraivaku djelatnost, u skladu sa prethodno utvrenim nacionalnim planom za razvoja
naune djelatnosti. Nastoji se, to je mogue vie, ograniiti direktno budetsko finansiranje. Izuzetak u ovoj opoj tendenciji ini budetsko
finansiranje javnih ustanova (ili preduzea), prije svega onih od posebnog nacionalnog i ekonomskog znaaja.
Za finansiranje naunih istraivanja nuno je osnovati posebne fondove, centre ili programe, kakvi su ve osnovani u Maarskoj, Slovakoj,
Sloveniji, ekoj i Hrvatskoj, a u nekim od tih zemalja korienje sredstava tih fondova povjereno je posebnim javnim institucijama (npr. u Sloveniji i
ekoj). Vaan aspekt za ove namjene je primjena koncepta regionalnih centara za istraivanja shodno utvrenim naunim i strunim kriterijumima

koji e moi slijediti razvojne kriterije za dostizanje standarda evropskih centara izvrsnosti. Kao mala drava BiH ne moe dozvoliti ni finansijski ni
neki drugi luksuz da ima nekoliko centara izvrsnosti u istim oblastima, a pri tom u potpuno neprirodnom ambijentu za dati razvoj. To planeri i
stratezi razvojne politike u BiH moraju znati i teiti ravnomjernijem razvoju cijele BiH, vodei rauna o nauci i istraivanju, transferu tehnologija i
raspoloivim resursima.
Uprkos svim ispoljenim razlikama, namjera zakonodavca, bazirana na okvirnim programima EU za razvoj nauke (FP 6: 2002-2006. i FP 7:
2007-2013.god.) je da se naunoistraivaka djelatnost regulira u funkcionalnom jedinstvu sa visokokolskom djelatnou. Ovo nastojanje je posebno
dolo do izraaja u zakonodavstvu mnogih zemalja u tranziciji (Hrvatska, Bugarska, Maarska, eka, Srbija). Sve uoene slinosti izmeu
analiziranih zakonodavstava su, prije svega, rezultat nastojanja da se nacionalna zakonodavstva usklade sa uvjetima prijema u EU i politikim
smjernicama koje tijela EU odreuju u domenu obrazovnog sistema i naune djelatnosti.
U skladu sa prethodnim, pravni propisi kojima se regulira naunoistraivaka djelatnost moraju da zadovolje sljedee osnovne postavke.
Da omogue osnivanje integriranog prostora za obavljanje naune djelatnosti pod jednakim uvjetima u okvirima EU;
Da osiguraju funkcioniranje zajednikog trita;
Da stvore zakonske okvire za nesmetano razvijanje saradnje i organizaciono povezivanje naunoistraivakih organizacija sa prostora EU.
S obzirom na ove zahtjeve, kao i na rezultate istraivanja, prilikom donoenja strategije razvoja naunoistraivake djelatnosti, treba slijediti
pozitivna iskustva EU, ali i drugih zemalja u tranziciji, posebno iskustva ve pomenutih zemalja, te koristiti njihove zakonske koncepte. U svim tim
zakonodavstvima ostvaren spoj pozitivnih tradicionalnih iskustava iz prolosti i zahtjeva koje postavlja EU za budunost.
Izvori finansiranja naunoistraivake djelatnosti mogu da budu:
a) Sredstva drave (budet i drugi izvori)
b) Sredstva regionalnih i lokalnih zajednica;
c) Sredstva preduzea, udruenja i ustanova;
d) Sopstvena sredstva nauno-istraivakih organizacija (NIO);
e) Sredstva domaih fondacija, pravnih i fizikih lica i donacija;
f) Sredstva inostranih fondacija, pravnih i fizikih lica i donacija.
U finansiranju naunoistraivake djelatnosti, u sluaju kada su izvor finansiranja sredstva drave,
finansiranja kao:
a)

mogue je primijeniti vie formi

Institucionalno finansiranje. Odreena NIO dobija sredstva iz budeta kao institucija od posebnog znaaja za razvoj nauke radi
realiziranja viegodinjeg stratekog naunog programa istraivanja. Institucionalno finansiranje iz budeta osigurava se samo naunim
institucijama od nacionalnog znaaja.

b)

Projektno finansiranje. Sredstva se dodjeljuju za realiziranje prihvaenih projekata putem javnog nadmetanja ili direktnim
ugovaranjem, a obuhvataju trokove direktno vezane za realiziranje planiranih aktivnosti projekta. Programom istraivanja, koji donosi
resorno ministarstvo, definira se i nain finansiranja projekata i organizacije koje mogu dobiti sredstva za realizaciju projekta.

c)

Finansiranje ostvarenih rezultata. Naunoistraivake organizacije koje su angairanjem vlastitih sredstava postigle izvanredne
rezultate i dale zapaen doprinos razvoju mogu biti posebno finansijski nagraene i stimulirane. Pod tim se, prije svega, podrazumijeva
afirmacija nauke i objavljivanje naunih radova u renomiranim svjetskim asopisima, prodaja patenata, prihodi po osnovi prodaje
intelektualne svojine itd.

d)

Finasiranje naunoistraivake infrastrukture. Programi za razvoj naunoistraivake infrastrukture, koji obuhvataju prostor,
informatiku mreu, laboratorijsku opremu, biblioteki fond i ostale interne infrastrukturne uvjete za rad.

e)

Finansiranje razvoja kadrovske baze. Ovi programi omoguavaju razvoj mladih istraivaa i poboljanje kvaliteta istraivaa
(stipendiranje studenata, izrada magistarskih i doktorskih radova, uestvovanje na meunarodniom konferencijama i studijski boravci u
inozemstvu, rjeavanje stambenih problema itd.).

f) Sufinansiranje projekata. Sredstva budeta mogu se koristiti i za sufinansiranje u projektima gdje su ve osigurana sredstva stranih
finansijera, sredstva regionalnih i lokalnih zajednica.

Osnovna istraivanja
Institucionalno
finansiranje

Primijenjena
istraivanja
Nacionalni programi
razvoja

Projektno finansiranje

Tehnoloki
razvoj

Slika 7.1 ema povezanosti vrste finasiranja i istraivanja


Institucionalno finansiranje se moe primijeniti samo pri finansiranju fundamentalnih (osnovnih/baznih) istraivanja i onih primijenjenih
istraivanja za koje jo ne postoji prepoznatljiva tranja na tritu istraivakih usluga, a koje su u saglasnosti sa naunoistraivakim i razvojnim
prioritetima koji se definiraju u nacionalnoj strategiji naunih i razvojnih istraivanja. Projektno finansiranje se moe primijeniti u svim vrstama
istraivanja. Sredstva koje se iz budeta dodjeljuje su nepovratna, u skladu sa uvjetima izbora projekata i dodjeljivanja sredstava.
U cilju stvaranja uvjeta za razvoj naunoistraivake djelatnosti i razvoj organizacija nosioca razvoja inovacija i tehnologija drava bi trebala
utvrditi odreene olakice u plaanju poreza, odnosno oslobaanje poreza i carina u tehnikom opremanju naunih organizacija, te ukljuivanje
plaenog poreza u fond projekata.
7.2.

Finansiranja NID do 2015. godine

BiH i njeni entiteti nemaju globalnu strategiju razvoju za dui vremenski period i to oteava sagledavanje budueg poloaja bilo koje
djelatnosti. Ali, posljednja djelatnost koja bi trebalo da eka na dravnu strategiju je NID djelatnost jer ona svoje orijentire mora traiti na znatno
irim prostorima i vremenskim horizontima i iskustvima uspjenih i, uz to, ona je preduvjet i, mora biti, pokreta ukupnog razvoja BiH.
Na bazi ostvarenih rezultata u posljednjih pet godina, neiskorienih rezervi u raspoloivim kapacitetima i resursima, a polazei od velike
potrebe smanjivanja razlike u razvijenosti u odnosu na EU i zemlje u okruenju, realna je procjena da BiH u periodu do 2015. godine mora i moe da
ostvari dinamiku rasta bruto domaeg proizvoda od najmanje 5%. Takva dinamika rasta nee biti mogua bez veeg uea nauke i znanja u svim
oblastima, pogotovo u realnom sektoru, koji mora biti neuoporedivo konkurentniji nego danas. Ostvarenjem takve dinamike rasta u BiH bi dostigla
nivo razvijenosti na kojem su bile neke novoprimljene lanice u momentu ulaska u EU 2007. godine. Sigurno je da e veina lanica EU, ako ne i sve,
za nauku tada izdvajati ve oko 3% BDP i, stoga, zaista bi bilo pogubno da BiH tada ne dostigne bar 1% BD izdvajanja za NID, nivo kome su se ve
danas pribliili nai susjedi Hrvatska i Srbija. U tabeli VII-1. date su vrijednosti bruto domaeg proizvoda u posljednje tri godine i procjena rasta do
2015. godine odnosno do vremenske take za koju se pretpostavlja da bi BiH mogla postati lanica EU.

Tabela VII-1. Bruto domai proizvod (tekue cijene)


God.
2005
2006
2007
2008procj.

RS

FBiH

DBr

BiH

BDP, tekue cijene, miliona KM


5.617 10.831
489 16.937
6.499 12.146
476 19.121
7.357 13.735
546 21.638
8.500 15.700
625 24.825

RS
33,2
34,0
34,0
34,2

FBiH

DBr

Struktura - %63,9
2,9
63,5
2,5
63,5
2,5
63,3
2,5

BiH
100
100
100
100

Projekcija BDP 2009-2015 ( prosjena stopa rasta: 5%)


2009
8.994 16.433
654 26.081
34,5
63,0
2,5
100
2010
9.516 17.174
687 27.377
34,8
62,7
2,5
100
2011
10.069 17.949
721 28.740
35,0
62,5
2,5
100
2012
10.654 18.759
757 30.171
35,3
62,2
2,5
100
2013
11.273 19.606
795 31.674
35,6
61,9
2,5
100
2014
11.928 20.490
835 33.254
35,9
61,6
2,5
100
2015
12.621 21.415
877 34.913
36,1
61,3
2,5
100
Napomena: BDP - Bruto domai proizvod; RS Republika Srpska; FBiH Federacija Bosne i Hercegovine; DBr Distrikt Brko
Za ovu namjenu data su dva scenarija (polazei od toga da je procjenjeno ukupno izdvajanje za NID u 2008. godini bilo 0,1% BDP), prvi
minimalistiki - da e se na kraju perioda za NID izdvajati samo 0,5% BDP i drugi imperativni i "realno mogui" - dostizanje 1,0% izdvajanja za
NID u 2015. godini. Po prvom scenariju izdvajanja za nauku bi se poveala sedam, a po drugom petnaest puta u odnosu na sadanje stanje (tabela VII2).
Po scenariju 2., po kojem bi se za naunoistraivaku djelatnost osiguralo skoro danas nevjerovatnih 350 miliona KM (178 miliona ), po
sadanjim cijenama, moglo bi se finansirati oko 4.500 zaposlenih sa oko tri hiljade istraivaa (u 2006. godini : Hrvatska 8.543/5.778; Slovenija 9.789/5.857; Letonija 6.500/4.024; Bugarska 16.321/10.336 itd.). Meutim, i sa 1.178 istraivaa na milion stanovnika u 2015. godini Bosna i
Hercegovina ne bi dostigla ni donju granicu na kojoj se danas nalazi Bugarska od 1.344. istraivaa na milion stanovnika. Pod uvjetom da se osiguraju
sredstva za angairanje etiri i po hiljade zaposlenih u NID djelatnosti, njihovo uee u ukupnoj zaposlenosti podiglo bi se sa dananjih marginalnih
0,07% na 0,59%, to je neto ispod nivoa na kojem je danas Hrvatska (tabele VII-3 i VII-4).

Tabela VII-2. BiH: Projektovano izdvajanje za NI fondove u periodu 2008 2015. godina
God.

% BDP

RS

FBiH

DBr

BiH

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

0,10
0,13
0,16
0,20
0,25
0,32
0,40
0,50

Izdvajanje za NID (000 KM) scenario 1.


8.500
15.723
623
11.319
20.680
823
15.072
27.201
1.088
20.070
35.777
1.438
26.726
47.057
1.900
35.589
61.894
2.511
47.390
81.408
3.318
63.105
107.076
4.385

24.846
32.822
43.361
57.285
75.683
99.993
132.117
174.566

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

0,10
0,14
0,19
0,27
0,37
0,52
0,72
1,00

Izdvajanje za NID (000 KM) scenario 2.


8.500
15.723
623
12.497
22.833
909
18.373
33.158
1.326
27.012
48.152
1.935
39.714
69.926
2.823
58.388
101.547
4.120
85.844
147.466
6.011
126.210
214.150
8.770

24.846
36.239
52.857
77.099
112.463
164.054
239.321
349.130

Slika 7.2. Projektovano izdvajanje za NI fondove u periodu 2009-2015.


Izvor: Za 2005-08. godinu podaci Republikog zavoda za statistiku RS i Federalnog zavoda za statistiku FBiH
a za period 2009 2015.godina procjena autora
Napomena: BDP - Bruto domai proizvod; RS Republika Srpska; FBiH Federacija Bosne i Hercegovine;
DBr Distrikt Brko

Tabela VII-3. BiH : Projektovano izdvajanje za NI fondove i zaposlenost u NI djelatnosti


God.

Scenario 1.

Scenario 2.

Izdvajanje za
NID

Broj zaposlenih

Izdvajanje za
NID

Broj zaposlenih

% BDP

000

2008

0,10

24.846

454

272

0,10

24.846

454

272

2009

0,13

32.822

571

347

0,14

36.239

631

384

2010

0,16

43.361

719

443

0,19

52.857

876

540

2011

0,20

57.285

904

565

0,27

77.099

1.217

761

2012

0,25

75.683

1.138

721

0,37

112.463

1.691

1.071

2013

0,32

99.993

1.432

920

0,52

164.054

2.349

1.509

2014

0,40

132.117

1.802

1.173

0,72

239.321

3.264

2.125

2015

0,50

174.566

2.267

1.496

1,00

349.130

4.534

2.993

God.

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

Zaposlenih
u NID
na
milion
stanovn
ika
118
148
187
235
296
372
468
589

000

Ukupno Istraivaa % BDP

Scenario 1.
Izdvajanje za NID (KM)
Po
stanovn
iku

Po
zaposleno
m

6
9
11
15
20
26
34
45

54.727
57.482
60.307
63.368
66.505
69.828
73.317
77.003

Zaposlenih
u NID
na
milion
stanovn
ika
118
164
228
316
439
610
848
1.178

Ukupno Istraivaa

Scenario 2.
Izdvajanje za NID (KM)
Po
stanovn
iku

Po
zaposleno
m

6
9
14
20
29
43
62
91

54.727
57.482
60.307
63.368
66.505
69.828
73.317
77.003

Tabela VII-4. Pregled za 2006. godinu (izdvajanja za NID u )


Zaposlenih
Zaposlenih
u NID
Po
Po
u NID
na
stanovn
zaposleno
na
Drava
milion
iku
m
milion
stanovn
stanovn
ika
ika
EU27

4.563

432

179.655

FIN

11.063

1.094

142.429

SLO

4.870

242

82.692

RUM

952

21

18.346

BUG

1.344

16

11.703

HRV

1.924

67

34.777

Scenario 1. za BiH
2008
2010
2015

118
187
589

3,1
5,6
23,0

Po
stanovn
iku

Po
zaposleno
m

Scenario 2. za BiH
27.982
30.851
39.371

118
228
1.178

3,1
7,2
46,5

27.982
30.851
39.371

Broj stanovnika BiH za cijeli period 3.850.000; 1=1,955830 KM


Iskustva evropskih zemalja, pogotovo iskustva zemalja u tranziciji i novoprimljenih lanica EU pokazuju da nivo razvijenosti uslovljava
strukturu izvora sredstava za NID djelatnost. Po pravilu, na niem nivou razvijenosti vee je uee dravnih sredstava, prije svega budetskih, a sa
porastom nivoa razvijenosti raste znaaj poslovnog sektora (preduzea) u finansiranju. Ovdje treba imati na umu injenicu da neke velike i ekonomski
mone drave za nauna istraivanja izdvajaju ogromne sume (kosmika. Vojna, genetska istraivanja i dr.) i angairanje veih dravnih sredstava je
neizbjeno. U EU vie od polovine NID sredstava osigurava poslovni sektor (2006: 55.4%). oko jednu treinu osiguravaju drave (2006: 34.2%) i
ostalih desetak odsto su vanjski izvori. Rasponi unutar EU su veliki i poslovni sektor kao finansijer je najzastupljeniji u Njemakoj (68.15%). Finskoj
(66.1%) i vedskoj (65.7%). a sektor drava u Slovakoj (55.6%). Poljskoj (57.5%). Bugarskoj (61.9%) i Rumuniji (64.1%). Primjer Francuske i
Velike Britanije pokazuje da i struktura NID djelatnosti diktira vee uee drave (kosmika i atomska istraivanja). I Hrvatska je uspostavila
povoljan odnos u finansiranju NID djelatnosti gdje poslovni sektor izdvaja 42%. drava 52% i ostali 6%.
Kada su u pitanju korisnici sredstava za naunoistraivaki rad odnosi nisu bitno izmijenjeni. Naunoistraivake organizacije u poslovnom sektoru
dobijaju skoro dvije treine ukupnih fondova u EU 27, institucije u dravnom sektoru samo 13.5% i istraivai u visokom obrazovanju 22.8%. I
ovdje su razlike izmeu lanica EU velike, jer poslovni sektor je dominantan skoro u svim lanicama, a posebno u vedskoj (74.9%). Njemakoj

(69.6%). Belgiji (67.9%) i Austriji (67.7%). a sektor drave jedino u Bugarskoj (64.5%). U pet drava. meu kojima je i zemlja kandidat Hrvatska,
najvei dio uzimaju istraivake organizacije pri visokom obrazovanju (40-50%).
U BiH. glavninu sredstava za naunoistraivaku djelatnost ine sredstva budeta entiteta i sredstva lokalnih zajednica. Nema pouzdanih podataka o
izdvajanju privrednih preduzea za ovu namjenu, ali ona su svakako marginalna. To se posebno odnosi na industriju u kojoj su preduzea privatizirana
i gdje novi vlasnici jo ne pokazuju interes za ulaganja u ovu djelatnost. Tamo gdje su vlasnici izvan BiH uoljivo je da oni ni ne namjeravaju jaati
naunoistraivaku rad u preduzeima u BiH. odnosno da to zadravaju u matinim lokacijama.
Tabela VII-5. BiH : Struktura izvora finansiranja NID 2008 - 2015. godine

God.

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2008
2009
2010
2011
2012

2013
2014
2015

Izvori finansiranja NID


Struktura izvora finansiranja
(000 )
(%)
Inostrani
Inostrani
Poslovni
Dravni
finansijer
Poslovni
Dravni
finansijeri
sektor
sektor
i
sektor
sektor
i donatori
i donatori
Scenario 1.
3.727
18.635
2.485
15,0
75,0
10,0
5.842
23.697
3.282
17,8
72,2
10,0
8.976
30.049
4.336
20,7
69,3
10,0
13.691
37.865
5.729
23,9
66,1
10,0
20.889
47.226
7.568
27,6
62,4
10,0
31.598
58.396
9.999
31,6
58,4
10,0
47.166
71.740
13.212
35,7
54,3
10,0
69.826
87.283
17.457
40,0
50,0
10,0
Scenario 2.
3.727
18.635
2.485
15,0
75,0
10,0
6.088
26.418
3.733
16,8
72,9
10,3
10.360
36.947
5.550
19,6
69,9
10,5
17.424
51.348
8.327
22,6
66,6
10,8
28.003
71.976
12.483
24,9
64,0
11,1
28,3
60,0
11,7
46.427
98.432
19.194
30,5
57,0
12,5
72.993
136.413
29.915
119.402
185.039
44.689
34,2
53,0
12,8

Slika 7.3. BiH: Projektovani izvori finansiranja NID za period 2009-2015


Detaljnim uvidom u sadanje stanje, potpuno je jasno da bez veeg uea podsticajnih sredstava od strane drave nije mogue podii nivo
naunoistraivakih kapaciteta, kadrova i infrastrukture. Dostii strukturu NID fondova u zemljama EU, pa ak i onih manje razvijenih nee biti lako
ni do 2015. godine. Veliki uspjeh bi bio ako bi se ostvarila proporcija naunoistraivakih fondova iz tabele VII-6, odnosno dvije treine e morati da
obezbijedi drava (budet) jednu treinu poslovni sektor i neto iznad deset odsto treba osigurati iz vanjskih izvora, prije svega iz fondova EU u
okviru SAP sporazuma.
Tabela VII-6. BiH: Promjene u strukturi korisnika NID sredstava 2009 2015. godine
God.
2008
2009

NI institucije u
poslovnom
sektoru
15,0
19,9

Korisnici NID fondova (%)


NI institucije
Dravne NI
visokog
institucije
obrazovanja
20,0
60,0
19,2
56,2

Neprofitne i druge
organizacije
5,0
4,6

2010
2011
2012
2013
2014
2015

24,6
29,0
33,1
36,9
40,6
44,0

18,4
17,7
17,0
16,3
15,6
15,0

52,7
49,3
46,2
43,3
40,6
38,0

4,3
4,0
3,7
3,5
3,2
3,0

Slika 7.4. Projektovani korisnici NI fondova za period 2009-2015.godina


U raspodjeli raspoloivih NI fondova moraju se izvriti korjenite promjene. Treba se osloboditi predrasuda prema istraivakim organizacijama
u poslovnom (privatnom) sektoru i pruiti im jednaku ansu i podsticajna sredstva. Za sva izdvojena sredstva drava mora osigurati mnogo jau
kontrolu i monitoring troenja kao i naunostrunog praenja i eksternog evaluiranja projekata po utvrenim evropskim metodologijama i principima.
I pored oskudnih izdvajanja za NID danas u BiH svjedoci smo olakog troenja i ono malo dodijeljenih sredstava te prakse da se dodijeljena sredstva i
rezultati projekata vrednuju tek da se ispuni forma.

8. SWOT ANALIZA
S obzirom da BiH ne raspolae kvalitetnom i obuhvatnom analizom svog naunoistraivakog sistema to jest nizom standardiziranih kvantitativnih
pokazatelja, a na bazi izneenog u prethodnim poglavljima. kao i na osnovu diskusija i analiza na okruglim stolovima organiziranim u vezi stanja u
I&R sektoru u Bosni i Hercegovini nastala je sljedea SWOT analiza (prednosti, slabosti, mogunosti, rizici) koja se odnosi na NID u BiH. Prednost
ove analize je u tome to omoguava uoavanje ne samo postojeih nego i potencijalnih prednosti i slabosti. Takav pristup omoguava izradu ciljeva i
mjera koje e istodobno podsticati pozitivne i mijenjati negativne elemente sistema.
PREDNOSTI / SNAGE
1. odreeni broj uglednih naunika i istraivaa;
2. veliki broj visokokolskih ustanova;
3. sauvani nauno-istraivaki potencijal na
visokokolskim ustanovama;
4. postojanje jednog broja uspjenih visokokolskih
programa koji obuhvataju savremene nastavne
metode, podstiu aktivno sudjelovanje studenata
i pruaju iroko teorijsko znanje nuno za
savremeni trend interdisciplinarnosti;
5. velika dijaspora spremna da se ukljui u sektor
NID;
6. postojei
naunoistraivaki
i
razvojnoistraivaki instituti;
7. geografski poloaj BiH;
8. razvijena i savremena telekomunikaciona mrea;
9. ekologija, prirodnei resursi, ista voda,

biodiverzitet itd.

SLABOSTI:
1. dugogodinji proces marginalizacije nauke i
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

8.
9.

istraivanja (nizak stupanj javne svijesti o


znaaju RTD-a);
slaba regionalna i meunarodna RTD
saradnja;
slaba meunarodna kompetitivnost naeg
RTD sektora;
nepostojanje
kvalitetnog
sistema
vrednovanja istraivakog rada;
skromna primjenjivost rezultata RTD -a u
privredi;
rascjepkanost RTD sektora i nedovoljna
briga za kvalitetnu reprodukciju naunog
kadra;
nepostojanje stratekog plana naunog
razvoja i odgovarajuih prioriteta;
nepostojanje
istinski
selektivnog
i
motivacionog sistema naune evaluacije i
mjerenja utjecaja nauke na poveanje
drutvenog bruto prihoda;
u velikoj mjeri nedjelotvoran, nepodsticajan i
zastarjeli sistem visokog obrazovanja;
demotivacioni egalitarizam u nagraivanju
naunih dostignua, to potie osrednjost i
stvara nekompetitivnu okolinu;

10. oportunizam u ocjenjivanju rezultata naunoistraivakog rada;


11. slabo
poznavanje
uvjeta
globalne
konkurentnosti;
12. nedovoljan
nivo
naunoistraivakog
liderstva
i
menadmenta.
te
nezadovoljavajui
nivo
naunog
preduzetnitva. koja se iskazuje i u
marginalnom udjelu vanbudetskog izvora
finansiranja;
13. pojava politikih intervencija u nauci;
14. obrazovanje u velikoj mjeri nije usmjereno
ka poveanju konkurentnosti proizvoda i
RTDa u cjelini;
15. nedovoljna briga za reprodukciju naunog i
istraivakog kadra;
16. skromna finansijska ulaganja u RTD sektor
(daleko ispod evropskog prosjeka);
17. slaba
iskoritenost
postojee
RTD
infrastrukture;
18. lo ekonomsko-socijalni status nosilaca RTD
rada;
19. nepostojanje statistikih indikatora u vezi
RTD-a.
20. nisko uee poslovnog sektora u
finansiranju NID;
21. nepostojanje adekvatan registra naunoistraivake
infrastrukture
(instituta.
kadrova....);
22. nedovoljno prisustvo na meunarodnim
naunim skupovima;
23. slaba
podrka
publicistioj
naunoj
djelatnosti;
24. nedovoljna ulaganja u RTD infrastrukturu
25. neadekvatna akademska i naunoistraivaka
mrea u BiH;
26. brain-drain

MOGUNOSTI / ANSE
1. upotreba EU fondova za unapreenje RTD
sektora;
2. uspostavljanje EU modela obrazovanja i
istraivanja;
3. potencijal mladog naunoistaivakog kadra;
4. stupanj razvijenosti nauke u neposrednom
okruju. koji omoguuje lake povezvanje;
5. mogunosti koje nam prua globalizacija u
svim sferama ivota;
6. niska cijena naunoistraivakog kadra u
BiH u poreenju sa razvijenim zemljama;
7. mogunost koju prua transfer tehnologije u
cilju breg usvajanja znanja;
8. vei stupanj angairanja naih strunjaka iz
inozemstva;
9. kompetitivna cijena nunoistraivkog rada
u BiH u poreenju sa inozemstvom;
10. poveana
potranja
za
naunicima,
istraivaima i strunjacima u svijetu prua
mogunost
proaktivnim
naunim
zajednicama;
11. globalizacije koja intenzivira natjecanje.
pruajui time najvee izglede proizvodima
zasnovanih
na
znanju
i
naunim
inovacijama;
12. potreba domaih privrednih subjekata za
razvoj RTD sektora;
13. nezasien prostor visoke tehnologije, u koji
je mogue uskoiti putem brzog transfera i
primjene inovacija.
14. uvoenje mehanizama za popularizaciju
naunih dostignua
15. vei uticaj naunoistraivakog rada na
privredu

RIZICI / PRIJETNJE
1. izostanak razumijevanja donosioca odluka o
vanosti RTD za razvoj zemlje;
2. loa poslovna svijest vlasnika kapitala;
3. nastavak marginalizacije RTD a na svim
nivoima;
4. nesklonost promjenama i strah od neuspjeha,
koji se temelje na tradiciji u kojoj su
promjene uvijek povezivane s rizikom, a ne s
koristi;
5. nesklonost
preuzimanju
individualne
odgovornosti, to je dio kulturnog naslijea,
ali i racionalan odgovor na nemotivacioni
sistem nagraivanja;
6. nepostojanje kulture cjeloivotnog uenja;
7. izostanak
razumijevanja
drutvenih
posljedica
zbog
nauno-istravake
emigracije (brain drain).
8. izbjegavanje meunarodne konkurencije i
kompetencije i zatvaranje u nacionalne
okvire;
9. neadekvatno vrednovanja rezultata rada od
starne strune i naune zajednice;
10. oekivanje od drave da ona rijei sve
probleme.
11. brain-waste

9. RAZVOJNA NAELA, VIZIJE I PRIORITETI RAZVOJA NAUKE U BIH


9.1 Razvojna naela
(1)

(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)

Nauka kao ope dobro i kao pokretaka snaga drutva: Nauka predstavlja viedimenzionalnu pokretaku i razvojnu snagu drutva. Ona je
ope dobro na kome se zasniva materijalni i duhovni napredak i preobraaj. Novo znanje utemeljeno na nauci je istovremeno i resurs i proizvod, a
proizvod ima svoju trinu vrijednost. tim veu to je kvalitetniji. Zbog toga ubudue nauka i u BiH treba da bude glavna proizvodna snaga i da
predstavlja polugu ekonomskog i opeg drutvenog razvoja.
Izvrsnost: Da bi bila oslonac za ekonomski i sveukupan prosperitetan drutveni napredak. razvoj nauke mora biti usmjeren prema ostvarivanju
izvrsnosti. Samo meunarodno priznat, kompetitivan nauni rad moe biti oslonac za razvoj.
Doprinos inovativnosti i kreativnosti: Inovativnost daje naglasak na otkrivanje neeg novog, na razvijanje novih ideja i spoznaja, te njihovu
primjenu i komercijalizaciju.
Poboljanje konkurentnosti i mobilnosti ljudskih resursa: Samo konkurentan istraivaki kadar u najirem znaenju ove rijei te mobilni
ljudski resursi spremni da se nauno i istraivaki rtvuju za ostvarenje naunih ideala predstavljaju danas kurentne ljudske resurse u savremenom
poimanju evropskog istraivakog prostora.
Trino verificiran naunoistraivaki rad: Trite shvaeno u najirem smislu (trite roba i usluga. rada i kapitala, znanja i informacija) je
jedan od veoma bitnih kriterijuma uspjenosti. Izuzetno, od trinih kriterijuma uspjenosti izuzimaju se rezultati nekih istraivanja u podruju
drutvenih i humanistikih nauka, kao i rezultati fundamentalnih istraivanja koji se ne mogu direktno pretoiti u proizvod ili uslugu.
Ouvanje civilizacijske batine i nacionalnog identiteta: Izgradnja evropskog istraivakog prostora podrazumijeva u punom smislu rijei
zadravanje svih pozitivnih tradicija civilizacijske batine i nacionalnog identiteta kao naunog preduvjeta za naunu radoznalost i razliitost i
sinergiju ideja.
Motiviranost i interes razliitih subjekata da ulau u nauku: Time se osigurava i potrebna raznorodnost istraivanja (fundamentalna.
primijenjena i razvojna).
Javni utjecaj. Javni utjecaj podrazumijeva uoavanje i naunu analizu razvojnih problema, njihovo tumaenje javnosti i onima koji donose
drutvene odluke, te predlaganje svrsishodnih mjera za njihovo rjeavanje.
9.2 Vizije
Vizije razvoja nauke u BiH polaze od slike drutva kakvo elimo, a to je transformiranje bosanskohercegovakog drutva u drutvo znanja, odnosno
razvoja globalno konkurentne ekonomije utemeljene na znanju kao i drutva visokih civilizacijskih vrijednosti. To znai:

prepoznavanje nauke kao nacionalne strateke vrijednosti sa postignutim drutvenim i politikim konsenzusom i shodno tome ulaganja u njen
razvoj,

poveanje uloge znanja i pozicioniranje BiH na to vie mjesto na inovativnoj skali svijeta;
zavidan nivo meunarodne saradnje i ukljuivanja u EU mreu NID,
regionalno povezivanje i saradnja u NID,
obrazovni sistem koji stvara vrhunski osposobljene, kreativne i motivirane pojedince u kapacitetu da utjeu na ubrzan i skladan razvoj
cjelokupnog BiH drutva,
planski razvoj i menadment ljudskih resursa,
visok nivo institucija i kadrovskih potencijala za NID,
odgovornost naunika i naunih institucija za ukupni drutveni razvoj,
konkurentan i odriv rast odnosno poveanje konkurentne sposobnosti BiH privrede na globalnom tritu,
upotreba znanja u svrhu poveanja dodatne vrijednosti proizvodnje u BiH,
ekonomski i socijalni napredak zemlje,
multikulturalna tolerancija i ravnopravno ukljuivanje u evropske i svjetske civilizacijske tokove.

9.3 Prioriteti
U skladu sa ciljevima i zadacima Strategije i sadanjeg stanja u oblasti nauke u BiH (stanje institucija, infrastrukture finansijskih i ljudskih
resursa), utvreni su prioriteti razvoja nauke u BiH do 2015. godine. Pri utvrivanju prioriteta uzete su u obzir i sve preporuke koje su davali inozemni
ekspertni timovi radei na analizama stanja nauke i tehnologija BiH u prethodnim godinama, kao i pozitivna iskustva zemalja iz okruenja. Mnoge
oblasti drutva su ve izradile svoje strategije. Naravno, tamo postavljeni prioriteti su bili uvaavani kod definiranja razvojnih naela, vizija i prioriteta
nauke u BiH. S obzirom na nivo generalizacije, identificirani prioriteti su podijeljeni u ope prioritete i prioritete u pojedinim oblastima nauke i
tehnologije.
9.3.1 Opi prioriteti
Realizacija identificiranih opih prioriteta stvorit e potrebne preduvjete za unapreenje ope sposobnosti BiH nauke i smanjiti raskorak izmeu
savremenog shvatanja vanosti i uloge nauke u razvijenim zemljama i kod nas. Ujedno, to e omoguiti da BiH odri korak i vezu sa evropskom
naukom. Uz prioritete su date preporuke za njihovo realiziranje.
(1) Uspostava zakonskog reguliranja naunoistraivake i tehnoloke
naunoistraivake i tehnoloke saradnje Bosne i Hercegovine

djelatnosti

i koordinacija

unutranje

i meunarodne

Preporuke

Zakonski i podzakonski akti koji se odnose na naunoistraivaku djelatnost (i obrazovanje) moraju biti kompletno razraeni i u skladu sa
ustavnim ureenjem BiH, meusobno komplementarni, harmonizirani na nivou drave, entitetskom i kantonalnom nivou, te usklaeni sa
meunarodnom pravnom praksom.
Kontinuirano raditi na stvaranju preduvjeta odnosno postizanju saglasnosti da se nauka i naunoistraivaki rad u skladu sa evropskim
principima pravno urede na dravnom nivou.
Jaati kapacitete Ministarstva civilnih poslova u oblasti nauke i istraivanja
U sluaju da naprijed navedeno ne bude mogue ostvariti u dogledno vrijeme, osnove za obavljanje i razvoj naunoistraivake
djelatnosti urediti na nivou drave i time omoguiti da se ova oblast, u najveoj moguoj mjeri istovjetno regulira na ostalim nivoima
vlasti.
Formirati fondove za podrku razvoju nauke i naunoistraivakog rada svim nivoima vlasti u Bosni i Hercegovini.
Uspostaviti adekvatan sistem finansiranja naunoistraivake djelatnosti, vrednovanja i nagraivanja naunih rezultata, te djelotvorne
zatite intelektualnog vlasnitva.
Ciljanim mjerama (uklanjanje administrativnih prepreka, porezne olakice, subvencije, partnerstvo vladinog i nevladinog sektora i sl.)
podsticati poslovno investiranje i ulaganja u naunotehnoloki razvoj, istraivanje i inovacije.
Stvoriti zakonske i druge pretpostavke za nesmetan transfer znanja i tehnologija. kao i uee bosanskohercegovake naunoistraivake
zajednice u evropskim, te stranih naunika i bosanskohercegovake naune dijaspore u domaim naunoistraivakim projektima.

(2) Snaenje kadrovskog potencijala i dostizanje kritine mase kvalitetnih istraivaa za naunoistraivaku djelatnost kroz obuku nove
generacije naunih radnika na naim univerzitetima ili u inozemstvu i dokvalifikaciju postojeih naunih radnika za nove tehnike i
izazove.
Preporuke

Poveati ukupan broj studenata kao i neto prohodnost mladih sa srednjokolskog ka visokom obrazovanju.
Upisnom politikom i stimulacijskim mjerama poveati broj studenata na fakultetima prirodnih i tehnikih nauka.
Finansirati obrazovanje na osnovi predvianja potreba identificiranih strategijama razvoja BiH, entiteta i kantona.
Poveati omjer studenata postdiplomskih studija u odnosu na dodiplomski, kako bi taj omjer u narednom planskom periodu bio oko
70% dodiplomski a oko 70% postdiplomski, ime bi se poveao broj ljudi koji ulazi u naunoistraivaku sferu.
Poveati kvalitet mentorskog rada na diplomskim. magistarskim i doktorskim radovima. Mentori moraju biti kompetentni nastavnici i
nauni radnici.

U skladu s Bolonjskom deklaracijom, poveati kvalitet, djelotvornost, fleksibilnost, multidisciplinarnost i interdisciplinarnost


obrazovanja.
Izraditi Program razvoja mladih naunoistraivakih kadrova. Programom bi se odredio potrebni kadrovski resursi po usmjerenjima i
obimu, te finansijska podrka za postdiplomski studij, magistarske i doktorske teze, uea u naunim projektima, uea na naunim
skupovima. usavravanje u inozemstvu, rjeavanje socijalnih problema mladih istraivaa itd.
Izraditi Program razvoja ciljano specijaliziranih strunjaka u privrednom sektoru.
Izraditi Program zapoljavanja mladih naunoistraivakih kadrova. Godinje otvarati 5-7% novih radnih mjesta za mlade i perspektivne
istraivae.
Iznalaenje zakonskih okvira za oslobaanje naunih institucija od neperspektivnog i neefikasnog naunog kadra.
Iznalaenje zakonskih okvira za angairanje i stimuliranje rada istaknutih naunih radnika i poslije odlaska u penziju.
Omoguiti naunim institucijama dodjeljivanje statusa pridruenog naunog savjetnika naim naunicima zaposlenim u inozemstvu.
Ustanoviti nagrade za naunoistraivake rezultate.
Ubrzati reforme i osigurati nastavak zapoetih procesa.
Osigurati mehanizme za praenje i realiziranje zahtjeva za novim tipovima znanja i vjetina.
Osigurati zakonsku, institucionalnu i obrazovnu podrku kako bi se prevazila situacija u kojoj prilino mali procenat radne snage ima
stabilnu vezu s formalnim tritem rada.
Uzeti u obzir i individualni element i omoguiti osobi pristup obrazovanju i obuci koji e osigurati da se zadri ili postigne zaposlenje u
formalnom sektoru.
Potrebno je osigurati finansijske izvore za podizanje opeg obrazovnog nivoa, kao i za edukaciju i obuku u oblasti kljunih kompetencija.
Podii nivo svijesti o potrebi cjeloivotnog uenja kao preduvjeta za zapoljavanje i zadravanje posla.
Stvoriti preduvjete u obrazovnom sistemu i zakonskoj regulativi koja se odnosi na zapoljavanje koji e omoguiti da mladi mogu lake
stupiti u radni odnos.
Ubrzati reformu visokog obrazovanja koja e svrenim studentima pruiti odgovarajue kompetentnosti za dinamino trite rada.

(3) Razvoj sistema evaluacije i praenja kvaliteta rada u oblasti naunoistraivakog rada
Preporuke

Ostvariti kontinuirano mjerenje relevantnih parametara naunog rada prema svjetskim standardima.
Osposobiti kadrove za trajno praenje i evaluaciju naunoistraivakog rada (mjeriti kvalitet. kreativnost. upotrebljivost. konkurentnost.
korisnost itd.).

Stvoriti pretpostavke (organizacijske i finansijske) da istraivake projekte od stratekog znaaja evaluiraju domai i inostrani naunici
meunarodnog ugleda.
Izraditi registar kompetentnih recenzenata.
Pri zavodima za statistiku uspostaviti slubu za mjerenje naunog rada prema meunarodnim standardima.
Obezbjediti pretplatu na bazu Current Contents (CC) i Science Citation Index (SCI). Bez prava na koritenje CC baze ne mogu se mjeriti
dostignuti kvalitet i obim naune produkcije. a bez prava na ulazak u SCI bazu ne mogu se mjeriti efekti (impact) naunih dostignua.
Kontinuirano provoditi istraivanja kvaliteta obrazovanja i interesa mlade populacije osnovnog i srednjokolskog uzrasta kao dio dravne
strategije razvoja NID kroz izvoenje testova PISA. TIMSS i ROSE (Relevance of Science Education).
Razvoj, implementacija i ujednaavanje kriterijuma za izbore u nauno-istraivaka i nauno-nastavna zvanja
Preporuke

Usklaivanje nauno-istraivakih i nauno-nastavnih zvanja i kriterijuma za izbore u zvanja sa meunarodnim standardima (tzv. striktne
procedure habilitacije).
Ujednaiti kriterijume za izbore u nauna i nauno-nastavna zvanja svim institucijma iz ove oblasti u BiH..
Uspostavljanje minimalnih normi u tzv. prelaznom periodu za izbore u nauno-nastavna i nauna zvanja.

(4) Uspostavljanje nauno-tehnoloke baze podataka statistiki parametri (indikatori): ljudski resursi u nauci i tehnologiji. istraivake
institucije. kapitalna istraivaka oprema. literatura i izdavatvo; projekti sa relevantnim pokazateljima. podaci o patentima; statistiki indikatori u
skladu sa evropskim i svjetskim standardima odnosno po standardima OECD/UNESCO).
Preporuke:
-

provesti radikalnu reformu statistikog sistema u oblasti nauke. istraivanja i tehnologija u skladu sa meunarodno priznatim standardima i
preporukama na podruju cijele Bosne i Hercegovine.
propisati jedinstvene osnove za izradu klasifikacija naunih podruja. polja i grana. zasnovane na preporukama navedenim u Frascati
priruniku (OECD metodologija). odnosno CERIF klasifikaciji.
stvoriti integrisani sistem upravljanja naunim informacijama u Bosni i Hercegovini koji bi obuhvatio postojee baze podataka i omoguio
njihovo svrsishodno i transparentno pretraivanje. odnosno uporedivost naunih rezultata bosanskohercegovake sa dostignuima naunih
zajednica drugih zemalja koje koriste iste ili sline standarde.

(5) Snaenje istraivake infrastrukture (eksperimentalna oprema. IT oprema. biblioteke. izdavatvo)


Preporuke

Poveati ulaganja u istraivaku opremu. posebno u prioritetnim naunim podrujima. kao i u obnovu istraivake infrastrukture.
Omoguiti neogranien pristup elektronskim naunim asopisima (Science Direct. EBSCO itd.).
Raditi na internacionalizaciji i podizanju nivoa domaih naunih asopisa sa konanim ciljem da postanu meunarodno referentni
sufinansiranje aktivnosti za sticanje ranga referentnog naunog asopisa.
Pojaati podrku izdavanju naune literature (po kriterijumu visoke naune vrijednosti koja pretpostavlja relevantne recenzije).

(6) Izgradnja i odravanje akademsko-istraivake informaciono-komunikacijske infrastrukture i mree


Preporuke

Izgraditi nacionalnu mreu potujui postojea ustavna rjeenja za finansiranje R&D te obezbjediti stabilno odravanje mree.
finansiranje konekcije na Akademsku mreu Evrope i stalnu konekciju za I&R i obrazovne institucije u BiH.
Tehnika rjeenja mrenog uvezivanja permanentno inovirati savremenim tehnikim dostignuima i praksom koja svakom novom
generacijom donosi nova i jeftinija rjeenja za iste namjene.
Ubrzanje procesa liberalizacije usluga telekomunikacija i infrastrukture uvezane optikim mreama.
Ukljuivanje nacionalne E-mree u BiH u razvoj mrene infrastrukture na viim nivoima.
Resorna ministarstva i E-mrea BiH trebale bi slijediti EU direktive za telekomunikacije i zakonske odredbe koje obezbjeuju povoljnije
uslove za funkcionisanje nacionalnih mrea.
Nastaviti sa koritenjem dobrih veza sa Internet provajderima u cilju poveanja kapaciteta mrea (koritenjem radio beinih konekcija do
uspostavljanja WiMax servisa ako se isti pokae kao system odgovarajueg bandwidth-a).
Dati naglasak na uslugama i aplikacijama koje omoguuju napredno koritenje mree i koritenje potencijala za bolju saradnju u sektoru
obrazovanja i NID. Akademska zajendica se treba fokusirati na ovim uslugama kao jedinstven i prepoznatljiv subjekt.
Iskoristiti prilike koju pruaju okvirni programi EU (FP 7) za budue poveanje sinergijske saradnje za zajednike RTD projekte u BiH.
Aktivirati saradnju na izgradnji E-mree BiH kojom e se razviti mrene aplikacije i usluge za podrku naprednim istraivakim i
obrazovanim institucijama u BiH.

(7) Stimuliranje i podizanje nivoa integracije nauke na univerzitetima, institutima i istraivakim centrima u privredi
Preporuke

Osnivanje instituta u sastavu univerziteta. kao bitan nain integracije nauke i nastave, te promocije naunoistraivakog rada.
Osigurati da se ispotuje zakonska odredba za uestvovanje naunih radnika zaposlenih u javnim i privrednim institutima, poslovnim
subjektima i organima javne uprave u procesu visokog obrazovanja na svim nivoima (projektovano uee do 25%).
Osigurati da jedan od kriterijuma evaluacije/akreditacije visokokolskih institucija bude i uestvovanje naunika zaposlenih u javnim i
privrednim subjektima (institutima. istraivakim centrima i dr.).
Sufinansiranje multidisciplinarnih i interdisciplinarnih projekata, posebno onih u ijoj realizaciji uestvuju istraivai (naunici)
zaposleni na univerzitetima, javnim i privrednim institutima.
Umreavanje znanja na planu obrazovanja, istraivanja i inovacija radi ubrzanja ekonomskog rasta zemlje.

(8) Racionalno koritenje naunih potencijala


Preporuke

Omoguiti prohodnost ljudi, znanja i ideja na relaciji samostalni instituti i univerziteti.


Stimulirati projekte u kojima uestvuje vie institucija.
Stimulirati projekte koji doprinose ravnomjernom regionalnom razvoju kao nunoj odrednici za evropske integracije.
Izvriti strateko definiranje dravnih prioriteta za razvoj nauno-tehnolokih parkova, centara izvrsnosti i drugih inovacionih formi,
saglasno novom stanju razvoja i trendova koje slijede BiH institucije i regije.
Izvriti organizacijske promjene na univerzitetima kojima e se osnaiti naunoistraivaki rad kao nauna komponenta i za adekvatan i
kvalitetan nastavni rad (kao prvi element izvriti konanu integraciju na BiH univerzitetima).

(10) Inteziviranje ukljuivanja u evropske tokove nauke i tehnologije kroz uee


u naunoistraivakim projektima i inteziviranje uea BiH nauke u sistemu
meunarodne razmjene znanja - meunarodna saradnja
Preporuke

Razvoj snanih odjela za meunarodnu saradnju na univerzitetima, samostalnim institutima i centrima izvrsnosti.
Podsticati formiranje centara izvrsnosti i naunotehnolokih parkova u mjeri adekvatnoj za BiH i njihovo meunarodno umreavanje.

Tematske okvire i prioritete u nauci uskladiti sa prioritetima okvirnih programa Evropske unije.
Osigurat sredstva podrke za ukljuivanje u programe COST i EUREKA te obnavljanje participacije za FP.
Sufinansirati zajednike meunarodne istraivake projekte koji su od interesa za BiH i ravnomjeran regionalni razvoj.

(11) Ukljuivanje u trendove svjetske nauke


Preporuke

Tematske okvire za istraivanja uskladiti sa tendencijama u svijetu.


Posebno stimulirati rad istaknutih naunih radnika koji postiu vrhunske rezultate u oblastima koje su u trendovima svjetske nauke.
Preferirati meunarodnu saradnju kroz organiziran regionalni pristup zemalja JIE i prekograninu saradnju koji e biti trend za budunost
zbog velikog broja malih zemalja aplikanata.

(12) Stvaranje tehnoloke baze drutva (inovativnost, transfer tehnologija, zatita intelektualnog vlasnitva, komercijalizacija i primjena
naunih dostignua).
Preporuke

Na nivou BiH urediti osnove za obavljanje i razvoj inovativne djelatnosti i time omoguiti da se ova oblast istovjetno regulira na ostalim
nivoima vlasti. u najveoj moguoj mjeri.
Osigurati podsticajne mjere djelatnostima koje se preduzimaju radi stvaranja novih proizvoda, tehnologija, procesa i usluga ili
znaajnijim poboljanjima postojeih, a u skladu sa potrebama trita.
Uspostaviti saradnju ministarstava odgovornih za nauku i tehnologiju sa drugim ministarstvima s ciljem podsticanja ukupnih inovacionih
kapaciteta, horizontalno na svim nivoima: dravnom, entitetskim, kantonalnim.
Uspostaviti saradnju ministarstava odgovornog za nauku i tehnologiju BiH (MCP) sa entitetskim i kantonalnim ministarstvima i
jedinicama lokalne samouprave s ciljem podsticanja inovacione djelatnosti.
Pri ministarstvima odgovornim za nauku i tehnologiju obrazovati komisije za praenje i podsticanje inovacione djelatnosti u posebnim
oblastima i privrednim granama, radi koordiniranja rada i ostvarivanja zajednikih interesa, te radi vrednovanja inovacionog stvaralatva.
Pri ministarstvima odgovornim za nauku i tehnologiju uspostaviti Registar inovacione djelatnosti, posebno sa podacima o
visokotehnolokim privrednim drutvima (ona koja u istraivanja i razvoj ulau vie od sedam procenata od svojih rashoda na godinjem
nivou) i srednje-tehnolokim privrednim drutvima (ona koja u istraivanja i razvoj ulau izmeu tri i sedam procenata od svojih rashoda
na godinjem nivou). Samo subjekti koji su upisani u Registar mogu biti korisnici dravnih, entitetskih i kantonalnih podsticajnih mjera i
budetskih sredstava za razvoj inovacione djelatnosti.

Unaprijediti zatitu intelektualnog vlasnitva, donoenjem odgovarajue zakonske regulative i osiguranjem sredstava za te namjene.
Podsticati poveanje broja priznatih patenata u istraivakim institucijama i preduzeima. njihovo licenciranje i komercijalizaciju, kao
sredstvo ekonomskog razvoja. Tri do pet procenata finansijskih sredstava za naunoistraivaku djelatnost usmjeriti u komercijalizaciju
naunih ideja.
Ciljanim i sinhroniziranim mjerama vlasti na svim nivoima omoguiti jaanje kadrovskih resursa i infrastrukture kao osnova za razvoj
sistema istraivanja, tehnologije i inovacija.
Stvarati preuvjete i pruati kontinuiranu podrku osnivanju modernih inovacionih centara i nauno-tehnolokih parkova, te uspostavljanju
njihove funkcionalne mree na cijelom prostoru BiH uz jasno utvreni minimalni set ukljuenosti kljunih faktora (univerziteti, lokalna i
regionalna zajednica, drava, strukovna udruenja, privatni sektor i dr.).
Promovirati partnerstvo javnog i privatnog sektora u osnivanju inovacionih formi i organizacija (tehnoloki parkovi, centri izvrsnosti i
sl.).
Stvoriti stabilan sistem finansiranja i osigurati progresivno poveanje ulaganja u oblast nauke. tehnologije i inovacija, kako dravnog,
tako i privatnog industrijskog/poslovnog sektora. s krajnim ciljem uspostavljanja omjera preporuenih Lisabonskom strategijom.
Podsticati privredna (industrijsko) istraivanja i razvoj. saradnju izmeu privrede i nauke, te komercijalizaciju rezultata istraivanja i
inovacija.
Podsticati saradnju. partnerstvo i aktivno uee domaih institucija u evropskim nauno-istraivakim i istraivako-razvojnim
programima, kao i meunarodnoj razmjeni znanja.
Stvarati pozitivnu klimu u javnosti o korisnosti i potrebi ulaganja u nauku. inovacije i tehnologiju, te isticati njihov znaaj u ukupnom
drutvenom i ekonomskom progresu zemlje.
Organizirati programe za razvijanje liderskih i menaderskih znanja i vjetina u nauci.

(13) Jaanje saradnje nauke i privrede s ciljem prerastanja obrazovanja i intelektualnog kapitala u strateki razvojni resurs
Preporuke

Podsticati povezivanje naunih institucija i privrednog sektora kroz istraivake projekte i fleksibilne programe cjeloivotnog
obrazovanja.
Podsticati strateko partnerstvo univerziteta, javnih i privatnih instituta i privrednog sektora kroz osnivanje nauno-tehnolokih parkova.
Podsticati osnivanje inovacionih organizacija (razvojno proizvodnih centara. istraivako razvojnih centara, inovacionih centara).
Podsticati osnivanje agencija za komercijalizaciju naunih istraivanja u cilju povezivanja naunih i privrednih subjekata, te pribavljanje
finansijske i pravne podrke radi snanijeg ukljuivanja nauke u trite proizvoda i usluga.
Podsticati profilisanje univerziteta u skladu s potrebama uravnoteenog regionalnog razvoja zemlje.

Omoguiti kroz zakonsku regulativu da nauni radnici mogu osnivati privatne firme bazirane na znanju koje nisu u suprotnosti sa
njihovim angamanom na univerzitetima (tzv. spin-off i spin-out firme koje profesori najee osnivaju sa svojim
diplomantima/magistrantima kao rezultat zajednike saradnje)

(14) Unapreivanje materijalne osnove nauke, izvora finansiranja i raspodjele


sredstava
Preporuke

Postepeno poveavati izdvajanja za istraivanje s ciljem da se 2015. godine dostigne nivo izdvajanja za naunoistraivaku djelatnost na
1% bruto domaeg proizvoda. To je nivo kome su se ve danas pribliili nai susjedi Hrvatska i Srbija. Sigurno je da e veina lanica
EU, moda i sve, za nauku 2015. izdvajati oko 3%. Realna je procjena da BiH u periodu do 2015. godine moe da ostvari dinamiku rasta
bruto domaeg proizvoda od najmanje 5%. ime bi se izdvajanjem od 1% bruto proizvoda osiguralo skoro 178 miliona . Po sadanjim
cijenama. moglo bi se finansirati oko 4.500 zaposlenih sa oko 3.000 istraivaa.
Podsticati odgovarajue organe na nivou regija. gradova i opina da iz svojih budeta sufinansiraju projekte i druge programe koji se
finansiraju iz dravnog ili entitetskih budetskih sredstava, ili da finansiraju sopstvene projekte, programe i studije.
Zakonskim i organizacijskim reformama stvoriti pretpostavke za postepeno poveanje ulaganja poslovnog sektora u naunoistraivaku
djelatnost s ciljem da 2015. godine poslovni sektor ulae oko 33% umjesto sadanjih 10-15%.
Poreskim olakicama stimulirati donacije a univerzitete sa trezorskog sistema rada. koji je u velikoj mjeri konica razvoja nauke i
istraivanja. transformisati na finansiranje putem fonda za visoko obrazovanje i nauku, kakva je praksa u veini zemalja EU. Univerziteti
pored nastavno-naune imaju i nauno-istraivaku i razvojnu funkciju u drutvu i ne mogu nikako biti tretirani isto kao osnovno i
srednje obrazovanje.
Uvesti sredstva posebnih namjena u sva resorna ministarstva za prioritetne privredne djelatnosti, a za podrku razvojnim istraivanjima i
inovacijama i podrku osnivanju istraivako razvojnih centara (npr. mogui model je model podsticajnih sredstava za razvoj
poljoprivrede u RS za jaanje kapaciteta naunih i visokokolskih institucija u oblasti poljoprivrednih nauka i sredstava za sufinansiranje
NID iz sredstava ope korisnih funkcija uma).
U raspodjeli raspoloivih sredstava dravnog sektora za naunoistraivaku djelatnost postepeno poveavati ulaganja u
naunoistraivake institucije u poslovnom sektoru s ciljem da se do 2015.godine odnos ulaganja u istraivanja u poslovnom sektoru
prema ulaganjima u istraivanja u dravnom sektoru bude oko 40:60%. umjesto sadanjeg odnosa 15:85%.
Pojaati mehanizme evaluacije projekata posebno onih sa duim vremenom izvoenja kao i veim finansijskim izdvajanjima (bazna
istraivanja i sl.).
Iznai rjeenja za poreske i carinske olakice, te garanciju drave za kreditna zaduenja naunih institucija pri osiguranju istraivake
opreme.

Uspostaviti finansijske i poreske regulative kojima e se jae podsticati javno i privatno partnerstvo u naunoistraivakoj djelatnosti.

(15) Promocija naunoistraivakog rada i jaanje javne svijesti i povjerenja u


nauku i tehnologiju
Preporuke

9.3.2

Stalno prezentiranje rezultata javnosti.


Ostvariti saradnju sa medijima s ciljem popularizacije nauke i informiranost javnosti o ulozi nauke u sveukupnom ekonomskom i
drutvenom razvoju zemlje.
Provoditi popularizaciju nauke kod mladih. Izraditi program popularizacije nauke u osnovnim i srednjim kolama. Za najbolje
srednjokolce koji upisuju fakultete proizvodnih usmjerenja raditi na osiguranju stipendija.
Podrka izdavakoj djelatnosti, konferencijama, naunostrunim drutvima i udruenjima (tamo gdje ne postoje stvarati pretpostavke za
njihovo osnivanje). Osim to pomae razvoj domaeg naunog i strunog izdavatva i stvaranje mree profesionalne saradnje. ovim se
vri i promocija nauke i struke.
Vriti promociju uspjenih naunika i pronalazaa.
Ostvariti saradnju relevantnih ministarstava (nadlenih za nauku i tehnologije. Obrazovanje, kulturu, porodicu, omladinu, ekologiju,
privredu, finansije i dr.) u cilju jaanja javne svijesti i povjerenja u nauku i tehnologiju kao snanog faktora za sveukupni prosperitet
drutva. Ostvarivanjem toga cilja doi e i do promjene opeg stajalita prema ulaganju u nauku i tehnologiju.

Prioriteti u pojedinim oblastima nauke i tehnologije

U izradi ove Strategije koritena je zvanina meunarodna klasifikacija naunih i tehnolokih oblasti (FOS klasifikacija) po Frascati-jevom sistemu i
to za prirodne nauke, inenjering i tehnologiju, medicinske i zdravstvene nauke, poljoprivredne nauke, drutvene nauke i humanistike nauke.
Izabrani prioriteti proistiu iz definirane relacije izmeu prirodnih resursa, razvoja kljunih privrednih grana, sopstvenih znanja, transfera svjetskih
znanja i tehnologija, ljudskih resursa i ekonomske (finansijske) moi zemlje. Definirani prioriteti su od stratekog nauno-tehnolokog znaaja za
ukupni razvoj zemlje, te za duhovni i kulturni identitet graana BiH.

(1) Prioriteti u oblasti prirodnih nauka


U oblasti prirodnih nauka. shodno njihovoj kompleksnosti i udjelu u veoma irokom spektru naunog razvoja, obrazovanja i tehnolokog razvoja,
prioritetno treba podsticati istraivanja:

koja osiguravaju kontinuitet i kvalitet osnovnih istraivanja, doprinose opem fondu znanja i najbre ukljuivanje u svjetske integracione procese
u nauci;
koja su neophodna za razumijevanje i otkrivanje zakonitosti, fenomena i mehanizama prirode;
koja unapreuju savremeno obrazovanje, jer su prirodne nauke, ukljuujui i matematiku. povezane sa velikim brojem drugih nauka i utiu na
osposobljavanje visoko-strunih kadrova za kreativno stvaralatvo;
koja predstavljaju bazu za primjenjena i razvojna istraivanja;
koja su osnov novih tehnologija;
koja doprinose unapreivanju standarda (etalona);
koja doprinose zatiti, ouvanju i unapreenju ivotne sredine;
koja doprinose ouvanju i unapreenju biodiverziteta.

(2) Prioriteti u oblasti inenjerstva i tehnologija


Izbor prioriteta u inenjerskim (tehnikim) naukama i tehnologijama zasnovan je na prirodnim i materijalnim resursima, kadrovskim resursima,
komparativnim prednostima, stanju i stupnju razvoja domaih industrijskih grana i sektora proizvodnje i tehnoloke osnove privrede u cjelini.
U oblasti inenjerstva i tehnologija prioritetno treba podsticati istraivanja:

koja doprinose podizanju opeg nivoa znanja u inenjerskim naukama;


koja doprinose povezivanju sa primjenjenim i razvojnim istraivanjima;
koja osiguranja naune podloge za savremeno obrazovanje kadrova u oblasti inenjerskih nauka;
koja stvaraju naunu osnovu za savremene metode projektovanja novih proizvoda. konstrukcija i sistema;
koja osiguravaju ukljuivanja u svjetske tokove razvoja inenjerskih nauka;
koja doprinose razvoju i primjeni standarda za sistem kvaliteta i sistem zatite ivotne sredine;

koja doprinose usklaivanju sa svjetskim standardima u tehnologijama i visokim ekolokim standardima;


koja doprinose revitalizaciji postojeih tehnologija;
koja doprinose razvoju informaciono-komunikacionih tehnologija;
koja doprinose razvoju i unapreenju multidisciplinarnog prilaza u medicinskom inenjerstvu u cilju zdravstvene zatite (preventiva, dijagnostika i
terapija);
koja doprinose razvoju i unapreenju racionalnog koritenja prirodno raspoloivih i bio-obnovljivih resursa kao izvora sirovina za hemijsku,
farmaceutsku, kozmetiku, tekstilnu i prehrambenu industriju;
koja doprinose boljem iskoritavanju obnovljivih izvora energije (hidropotencijala. vjetra. geotermalne energije. solarne energije);
koja doprinose poveanju energetske efikasnosti kroz smanjenje potronje energije po jedinici proizvoda i racionalizaciju njene potronje u
proizvodnji, saobraaju, uslunim djelatnostima i domainstvima;
koja osvajaju nove metode projektovanja proizvoda i tehnologija;
koja doprinose razvoju sopstvenih softverskih proizvoda.
(3) Prioriteti u oblasti medicinskih i zdravstvenih nauka
U oblasti medicinskih i zdravstvenih nauka prioritetno e se podsticati ona istraivanja koja e unaprijediti zdravlje stanovnitva kroz prevenciju,
dijagnostiku i lijeenje. U skladu sa tim. a s obzirom na postojee i ubudue novoeducirane kadrove, postojeu i planiranu opremu, prioritetno treba
podsticati:

istraivanja masovnih bolesti kao to su kardiovaskularne. reumatske. endokrinoloke bolesti i bolesti metabolizma. ukljuujui dijabetis i
hormone, zatim maligna oboljenja i epidemiooloki znaajna oboljenja;
razvijanje sistema za predikciju izbijanja i kontrolu epidemija emergentnih i reemergentnih zaraznih bolesti;
istraivanja i sinteza novih farmaceutski aktivnih supstanci i istraivanja prirodnih bioaktivnih i ljekovitih proizvoda;
multidisciplinarni pristup koji ukljuuje fundamentalna istraivanja u prirodnim naukama. usmjerena integrirana istraivanja u medicinskim
biotehnologijama i tehniko-tehnolokim naukama. koja doprinose razvoju i uvoenju nove dijagnostike. terapijske i informacione tehnologije.
kao to su : dijagnostika i terapija bazirana na genima. manipulacija elijama. tkivima i organima, biosenzori i dr.;
istraivanja vezana za unapreenje nataliteta;
istraivanja vezana za ouvanje i unapreenje mentalnog zdravlja;
istraivanja epidemioloke slike bolesti izazvanih ishranom i utjecajem razliitih alergena i hemijskih kontaminenata;
istraivanja vezana za socio-biomedicinske aspekta, ukljuujui planiranje porodice, seksualno zdravlje, psihoonkologiju i sl.

(4) Prioriteti u oblasti poljoprivrednih nauka

Imajui u vidu strateka opredjeljenja za razvoj i unapreenje poljoprivrede. u emu su znanje i nauka resurs bez koga nema bitnog napretka, prioriteti u
oblasti poljoprivrednih nauka su:

stvaranje novih visokorodnih i kvalitetnih sorti i hibrida gajenih biljaka (ratarskih. hortikulturnih) prilagoenih naim eko-klimatskim uvjetima
uzgoja i otpornim na dominantne tetoine i bolesti;
ispitivanje metoda za praenje genetiki modificiranih biljaka i zdravstvenu sigurnost namirnica biljnog porijekla;
ouvanje i razvijanje banke gena biljaka;
otkrivanje. karakterizacija. monitoring i mjere zatite od dominantnih patogena (bakterija. gljivica. virusa) i tetoina koji znatnije umanjuju prinos
gajenih biljaka;
uvoenje novih metoda zatite biljaka od patogena i korova;
ouvanje i unapreenje plodnosti zemljita; uvoenje i razvijanje novih metoda i tehnologija u proizvodnji sjemena i sadnog materijala;
unapreenje i uveanje plantanog gajenja ljekovitog i aromatinog bilja;
unapreenje gajenja jestivih gljiva i uvoenje u proizvodnju ljekovitih gljiva znaajnih za farmaciju;
unapreenje i odravanje stupnja umovitosti i uveanje proizvodnog potencijala uma (vii nivo produkcije) i umskog zemljita;
poveanje brojnosti populacija umske divljai i ouvanje umskih ekosistema i bioloke raznovrsnosti;
prouavanje i poboljanje umskih podruja u rekreativne svrhe;
stvaranje novih i unapreenje postojeih genotipova odnosno rasnog sastava ivotinja sa boljim proizvodnim osobinama (produktivni genotipovi) i
za kvalitetniju proizvodnju mesa. Mlijeka, jaja, vune, dlake, koe;
uspostavljanje i ouvanje banke gena domaih ivotinja. divljai i pela;
kreiranje novih i unapreenje postojeih tehnolokih postupaka u gajenju biljaka i ivotinja;
istraivanje uvjeta i postupaka za skladitenje i uvanje poljoprivrednih proizvoda na dui period;
razvoj i uvoenje novih tehnologija za kompostiranje etvenih ostataka. industrijskog biootpada i organskog otpada iz domainstava;
razvoj i uvoenje biotehnolokih postupaka za proizvodnju biogasa iz biootpada, kao alternativnog izvora energije;
razvoj i unapreenje novih tehnologija i unapreenje i osavremenjivanje postojeih tehnologija u preradi proizvoda biljnog i ivotinjskog
porijekla;
optimizacija iskoritavanja primarnih i sekundarnih sirovina iz poljoprivrede u prehrambenoj industriji;
prouavanje organizacije i planiranja proizvodnje hrane te istraivanje ekonomskih aspekata proizvodnje hrane;
istraivanje razliitih aspekata ruralnog razvoja i ocjena najpovoljnijih rjeenja za odrivi razvoj u konkretnim ruralnim sredinama.

(5) Prioriteti u oblasti drutvenih nauka

ivotna praksa razvijenih zemalja i istraivanja su pokazala da drutvene nauke (zajedno sa humanistikim) doprinose drutveno-ekonomskom.
kulturnom i duhovnom razvoju i preporodu drutva i nacije te daju osnove za razumijevanje nastalih i trasiranje buduih promjena u drutvu. U skladu
sa tim. prioritetno treba podsticati istraivanja koja:

doprinose drutveno-ekonomskom. kulturnom i duhovnom razvoju i preporodu drutva i naroda;


utvruju naunu podlogu za razumijevanje nastalih i usmjeravanje buduih promjena u drutvu;
doprinose usmjeravanju drutva ka inovacijama. stvaranju kulturnog ambijenta i stvaralakog obrazovanja;
definiraju smjernice optimalnog modela privrednog razvoja i dalju izgradnju trinog sistema privreivanja;
definiraju uvjete i sposobnosti ovjeka da se prilagodi radu i stalnim promjenama koje nudi moderna tehnologija.

(6) Prioriteti u oblasti humanistikih nauka


U oblasti humanistikih nauka prioritetno e se podsticati istraivanja koja:

osvjetljavaju osnovna obiljeja historijskog razvoja i kulturnog identiteta BiH naroda u odnosu na okruenje i u kontekstu evropske i svjetske
civilizacije;
istrauju i obrauju kulturno-civilizacijsko nasljee BiH naroda;
prouavaju umjetniko i knjievno stvaralatvo. kao osobene vrijednosti koje predstavljaju doprinos evropskoj i svjetskoj kulturnoj batini;
afirmiraju multikuturalni sadraj BiH identiteta.

* *

U procesu evropskih integracija i prihvatanja evropskih standarda neophodno je sagledavanje mjesta i uloge nauke i nauno-istraivakog rada
kao kljunog elementa ekonomske konkurentnosti u XXI vijeku, a u skladu s Lisabonskom strategijom.
Sa izdvajanjem ispod 0.1% bruto domaeg proizvoda nauni potencijal BiH je prosto neuporediv sa NI potencijalom u drugim evropskim
zemljama. Izostanak praenja statistikih indikatora u ovoj oblasti rezultira da u evropskim statistikama podataka o BiH praktino i nema.

Postavljeni cilj ove Strategije da se u narednih pet godina nivo izdvajanja podigne na 1% bruto domaeg proizvoda nije lako ostvarljiv. ali i to
nam tek osigurava intenzitet nauno-istraivake djelatnosti na kojem su nai neposredni susjedi ve danas. Ipak. ostvarenjem ovog cilja BiH ne bi
izgubila korak i vezu sa evropskom naukom i zadrala bi u BiH mlade kadrove eljne znanja.
Prioriteti i ciljevi nauno-tehnolokog razvoja BiH. te instrumenti za provoenje politike u ovoj oblasti moraju biti u funkciji odrivog razvoja
bosanskohercegovake privrede i drutva i iskazivati njenu opredijeljenost da postane ravnopravan sudionik Evropskog istraivakog prostora.
Nauno-tehnoloki razvoj BiH u uvjetima globalizacije treba biti zasnovan na kontinuiranom sticanju. obnavljanju i poveanju znanja. njegovoj
djelotvornoj primjeni. te razmjeni i transferu iskustava i tehnologija. Potrebno je profilisati naunoistraivaki rad na nain da implementacija
njegovih rezultata postane jedan od kljunih faktora u stvaranju konkurentne privrede i drutva zasnovanog na znanju.
Neophodno je na svim nivoima vlasti, odnosno iz drugih izvora (privatni i strani kapital) osigurati vea ulaganja u sektor nauke i time (kvalitativno
i kvantitativno) unaprijediti nauno-istraivaku djelatnost, uz istovremeno stvaranje efikasnog sistema zatite intelektualnog vlasnitva. Od izuzetnog
je znaaja promocija i podrka ubrzanoj reintegraciji i razvoju bosanskohercegovakog istraivakog prostora utemeljenog na meunarodnim
standardima, te uvoenje mjera koje treba da podstaknu komercijalizaciju akademskog istraivanja.

U kratkoronom periodu potrebno je preduzeti sljedee mjere:


Jaanje sektora za nauku u Ministarstvu civilnih poslova;
Jaa saradnja sa Evropskom komisijom sa ciljem koritenja IPA fondova za jaanje nauno-istraivake djelatnosti;
Uee u aktivnostima Sedmog okvirnog istraivakog programa EU kao i u drugim meunarodnim programima;
Uspostavljanje baze podataka i jedinstvenog sistema praenja i prikupljanja statistikih podataka;
Planiranje sredstava u budetu MCP za sufinansiranje meunarodnih projekata;
Formiranje Vijea za nauku;
Intenzivnija saradnja ministarstava nadlenih za nauku i meusobna razmjena podataka;
Poreske olakice za kompanije koje investiraju u istraivake aktivnosti;
Mogunost pristupa naunim informacijama (nauni asopisi. banke podataka. itd.) putem Interneta i raznih elektronskih sistema.

Sastavni dio Strategije razvoja nauke u BiH je i Akcioni plan u koji su prenesene date preporuke i aktivnosti koje treba preduzeti u cilju njihove
realizacije. te nosioci realizacije navedenih aktivnosti i vremenski okviri za njihovu realizaciju kao i oekivani rezultati.
Program ostvarivanja Strategije razvoja nauke u BiH i Akcionog plana treba da se ostvaruje kroz implementaciju ovih dokumenata od strane svih
nivoa vlasti u BiH i svih institucija i uope subjekata koji u obavljanju svoje djelatnosti imaju dodira i sa naukom i naunoistraivakim radom.

Implementiranje dokumenta e se vriti kroz stalno praenje realizacije datih preporuka i postavljenih ciljeva; definiranje stratekih prioriteta;
uvoenje novih metodologija i ciljeva; te kroz aktivan odnos prema globalnim trendovima i novim tendencijama u Evropskoj uniji. U samoj
implementaciji ovog dokumenta mogua su nova saznanja i smjenice te dokument u petogodinjem periodu za koji se donosi ostaje otvoren za
unapreivanje. posebno kroz predloeni Akcioni plan za implementaciju Strategije razvoja nauke u BiH.

Literatura:
1. The Lisbon European Council An Agenda of Economic and Social Renewal for Europe, Doc/00/7 Brussels, 2000
( http//ec.europa.eu/growthandjobs/pdf/lisbon_en.pdf)
2. OECD/GD (94) 84 Frascatti Manual.
3. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina u brojkama 2008
4. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine, proizvodni pristup-prvi rezultati, Sarajevo, juli,2008.
5. The Lisbon Review 2008, 2008 World Economic Forum (http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Lisbon Review/index.htm)
6. World Economic outlook, october 2008
7. Zavod za statistiku FBiH Visoko obrazovanje kolska godina 2007-8
8. Republiki zavod za statistiku Republike Srpske Visoko obrazovanje 2008
9. Fuad Turali, Vinko Bogdan Nauka i tehnologija u privredi BiH, Meunarodni poslovni forum "Perspektive", Tuzla , 2005
10. William J. Baumol The Free-Market Inovation Machine Analyzing the Growth Miracle of Capitalizm, Princton University Press, Princton and Oxford, 2002
11. Jadranka varc to je nacionalni inovacijski sustav i je li on potreban i mogu u Hrvatskoj, Ekonomski pregled, 52 (9-10, 1053-1077, 2001
12. Izvjetaj o napretku BiH za 2008. godinu, Evropska komisija
13. Sporazum o stabilizaciji i pridruivanju s BiH
14. Evropsko partnerstvo s BiH

15. Izvjetaj UNESCO Rostea za BiH


16. Izvjetaj za zemlju o nauci i tehnologiji, Informativna kacelarija Upravljake platforme za istraivanje za Zapadni Balkan
17. BiH Predsjednitvo, Ope smjernice i prioriteti za voenje vanjske politike Bosne i Hercegovine.

POPIS SKRAENICA
SKRAENICA
ANUBiH
ANURS

ZNAENJE SKRAENICE
Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske

BD
BDP
BiH
BiHARNET
CARDS
CC

CERIF
COBISS
CoE
COST

bruto dohodak
bruto domai proizvod
Bosna i Hercegovina
Akademska i istraivaka mrea Bosne i Hercegovine
Program pomoi Zajednice za obnovu, razvoj i stabilizaciju

(CARDS = Community Assistance for Reconstruction, Development and


Stabilisation
Current Contents je naziv baze podataka Instituta za naune podatke /
The Institute of Scientific Information, koja omoguuje lak onlajn pristup
publikovanim sadrajima, bibliografskim podacima, apstraktima
sadrajima, asopisima i sl.
(CC = Current Contents )
Formalni model upravljanja istraivakim informacijama koji omoguuje
meuoperativnost razliitih istraivakih informacionih sistema.
(CERIF = Common European Research Information Format)
Kooperativni onlajn bibliografski sistem i servisi
(COBISS = The Co-operative Online Bibliographic System and Services)
Vijee Evrope

(CoE = Council of Europe)


Evropska saradnja u podruju nauke i tehnikog istraivanja. COST je
meuvladin okvir za naunu saradnju i istraivanje u Evropi, osnovan 1971.
godine i danas obuhvata 35 evropske drave koje sarauju na zajednikim
projektima koji se finansiraju na nacionalnom nivou.

CRIS

(COST = European CO-operation in the field of Scientific and Technical


Research)
CRIS je baza podataka ili informacioni sistem za evidentiranje istraivakih
organizacija i istraivaa.
(CRIS = A Current Research Information System)

DBr
DEP

Distrikt Brko
Direkcija za ekonomsko planiranje BiH

EC

Evropska komisija

ECTS

EHEA
ENIC

EPC
EPO
ERA
EU
EZ
FBiH
F MON
FOS

FP
FP7
FTE

(EC = European Commission )


Evropski studentski bodovni sistem - standard koji slui za proraun sticanja
studijskog znanja i postignutog uspjeha studenata na ustanovama visokog
obrazovanja u Evropskoj uniji i drugim evropskim zemljama.
(ECTS = European Credit Transfer and Accumulation System)
Evropski prostor visokog obrazovanja
(EHEA = European Higher Education Area)
Evropska mrea nacionalnih informacionih centara za prepoznavanje
akademskih diploma
(ENIC = European Network of National Information Centers on Academic
Recognition)
Evropske konvencije u vezi patenata
(EPC = European Patent Convetions)
Evropski patentni ured
(EPO = European Patent Office )
Evropski istraivaki prostor
(ERA = European Research Area)
Evropska unija
Evropska zajednica
Federacija Bosne i Hercegovine
Federalno minitarstvo obrazovanja i nauke
Klasifikacija po The Frascati Manual-u je dokument koji propisuje
metodologiju prikupljanja i koritenja statistikih podataka u vezi nauke i
istraivanja u zemljama lanicama OECD.
(FOS = Field of Science classification in the Frascati Manual)
Okvirni istraivaki program u EU
(FP = Framework Programme)
Sedmi okvirni program
(FP7 = The Seventh Framework Programme)
Normirano vrijeme koje se provede na nekom radu u odreenom periodu.
FTE 1.0 znai da neko provodi puno radno vrijeme na nekom poslu ili
projektu, a FTE 0.5 pola radnog vremena itd.
(FTE = Full Time Equivalent)

GCI

DG
HP
IASP
ICT
IPA

IPAP
JIE
JRC

KMON
MCP BiH
MSTEO
MIER FBiH
MIER RS
MIPD

Indeks koji odreuje stanje ili stupanj kompetetivnosti neke zemlje u odnosu
na druge zemlje u svijetu. GCI publikuje Svjetski ekonomski forum /
World Economic Forum
(GCI = Global Competitiveness Index)
Generalni direktorat EU
(DG = Directorate General)
Hewlett Packard je korporacija u SAD, Proizvoa elektronskih ureaja,
opreme i softvera.
(HP = Hewlett Packard)
Meunarodna asocijacija naunih parkova
International Association of Science Parks
Informaciono-komunikacione tehnologije
(ICT = Information and Communication Technologies)
Finansijski instrumenti predpristupne pomoi EU za period 2007-2013 za
zemlje potencijalne kandidate i zemlje kandidate za lanice EU - zemlje
zapadnog Balkana i Turska.
(IPA = The Instrument for Pre-accession Assistance)
Akcioni plan za individualne partnerske odnose sa NATO / The North
Atlantic Treaty Organization
(IPAP = Individual Partnership Action Plan)
Jugoistona Evropa
Udrueni istraivaki centar je servis Evropske komisije koji slui kao
referentni centar za nauku i tehnologiju u EU. Sedam naunih instituta
JRC-a su smjetena u pet evropskih gradova Geel (Belgija), Ispra
(Italija), Karlsruhe (Njemaka), Petten (Holandija) and Seville (panija).
(JRC = Joint Research Centre)
Kantonalna ministarstva nadlena za obrazovanje i nauku
Ministarstvo civilnih poslova BiH
Ministartsvo spoljne trgovine i ekonomskih odnosa BiH
Ministarstvo energije, rudarstva i industrije RS
Ministarstvo industrije, energetike i rudarstva RS
Dokument za viegodinje+g indikativno planiranje je kljuni dokument
stratekog planiranja za pomo Bosni i Hercegovini u okviru Instrumenta
za predpristupnu pomo IPA.

NID
NIO

(MIPD = Multi-Annual Indicative Planning Document)


Ministarstva finansija
Ministarstvo razvoja, preduzetnitva i obrta FBiH
Meunarodni monetarni fond
(engl. IMF = International Monetary Fund)
Ministarstvo nauke i tehnologije RS
Mala i srednja preduzea
Ministarstvo vanjskih poslova
Mrea nacionalnih centra koji obezbjeuju komparaciju akademskih
kvalifikacija kao dijela Bolonjskog procesa u visokom obrazovanju u
Evropi.
(NARIC = National Academic Recognition Infomation Centre)
Dravni sistem kontakt taaka za Okvirne programe EU u BiH
(NCP = National Contact Point)
Nauno-istraivaka djelatnost
Nauno-istraivake organizacije

NIS

Nacionalni inovacioni sistem

NIIS
NRI

Nauni informacioni sistem


Indeks spremnosti na umreavanje
(NRI = Networking Readeness indeks)
Nauno tehnoloki park
Nacionalana i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine
Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske
Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj. OECD ine 30 najrazvijenijih
zemalja koje prihvataju koncept reprezentativne demokratije i slobodnog
trita.
(OECD = Organisation Economics Co-operation and Development)
Istraivanje i razvoj
(R&D = Research and Development)
Republika Srpska
Federacija Bosne i Hercegovine
Istraivanje i tehnoloki razvoj
(RTD = Research and Technological Development)
Sjedinjene amerike drave

MF
MRPO FBiH
MMF
MNT RS
MSP
MVP
NARIC

NCP FP BiH

NTP
NUBBIH
NUBRS
OECD

R&D
RS
FBiH
RTD
SAD

SAP
SARNET
SB
SCI
SEE-ERA.NET

Proces stabilizacije i pridruivanja


(SAP = Stabilisation and Association Process)
Akademska i istraivaka raunarska mrea Republike Srpske
Svjetska banka
(WB =World Bank)
Indeks citiranosti naunih radova
(SCI = Science Citation Index)
Projekt umreavanja EU zemalja sa zemljama jugoistone Evrope u
Evropski istraivaki prostor sa ciljem izvoenja zajednikih
istraivakih aktivnosti unutar postojeih nacionalnih, bilateralnih i
regionalnih RTD programa.
(SEE-ERA.NET = The Southeast European Era-Net)

SFRJ

Socijalistika Federativna Republika Jugoslavija

VM BiH
SSP

Vijee ministara Bosne i Hercegovine


Sporazum o stabilizaciji i pridruivanju
(SAA = Stabilization and Association Agreement)
Svjetska trgovinska organizacija
(WTO = World Trade Organization)
Naziv
metode
analize
situacije
snaga/prednosti,
slabosti,
prilika/mogunosti/ansi i prijetnji/rizika koja slui za pravilan izbor
odreene strategije. SWOT metoda ukazuje na vanjske i unutranje
faktore kako bi se odredio nain za ostvarenje eljenog cilja.
(SWOT = Strenghts Weaknesses Oportunities Threats)
Nauka i tehnologija
(S&T = Science and Technology)
TEMPUS program je program Evropske unije razvijen za pomo procesu
reformi visokog obrazovanja u zemljama partnerima EU. On potpomae
zajednike projekte EU i partnerskih zemalja u svrhu modernizacije
univerziteta, upoznavanja regiona i ljudi, te razumjevanja izmeu
razliitih kultura.
(TEMPUS = The Trans-European Mobility Programe for University Studies)

STO
SWOT

S&T
TEMPUS

TP
UNESCO

Tehnoloki park
Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu.

VIBBIH
WBCINCO.NET

WEF
ZIV

(UNESCO = the United Nations Educational, Scientific and Cultural


Organization)
Virtuelna biblioteka Bosne i Hercegovine
WBC-INCO.NET je zajedniki projekt zemalja zapadnog balkana i EU
koji je zapoeo u januaru 2008. godine i trajat e najmanje do decembra
2011. To je FP7 projekt za istraivanje i tehnoloki razvoj koji se odnosi
na razvoj istraivaliih kapaciteta u zemljama zapadnog Balkana.
(WBC-INCO.NET = The Western Balkan Country International Cooperation
Network)
Svjetski ekonomski forum
World Economic Forum
Zakon o intelektualnom vlasnitvu

AKCIONI PLAN
Redni broj:

1.

Prioritet
1) Uspostava zakonskog
reguliranja naunotehnoloke djelatnosti i
koordinacija unutranje i
meunarodne
naunotehnoloke
saradnje Bosne i
Hercegovine

Aktivnost
1.1 Razraditi zakone u ovoj
oblasti, uskladiti sa ustavnim
ureenjem BiH te
harmonizirati iste na svim
nivoima vlasti i sa
meunarodnim standardima

Nosioci i uesnici
MCP,
MNT RS,
FMON,
KMON

Period
2010.

Oekivani rezultat
Zakonska regulativa o NID
na dravnom, entiteskom i
kantonalnom nivou.

1.2 Kontinuirano raditi na


stvaranju preduvjeta,
odnosno postizanju
saglasnosti da se nauka i
naunoistraivaki rad u
skladu sa evropskim
principima pravno urede
na dravnom nivou.

MCP,
MNT RS,
FMON,
KMON

Kon

Donoenje odgovarajuih
propisa.

1.3 Jaati kapacitete


Ministarstva civilnih
poslova u oblasti nauke i
istraivanja

MCP

Kon

Prijem novih dravnih


slubenika, obuke.

1.4

Formirati fondove za
podrku razvoju nauke i
naunoistraivakog rada
na svim nivoima vlasti u
Bosni i Hercegovini

MCP,
MNT RS,
FMON,
KMON

Kon

Poveano finansiranje
naunoistraivakog rada.

1.5 U sluaju da naprijed


navedeno ne bude mogue
ostvariti
u
dogledno
vrijeme,
osnove
za
obavljanje
i
razvoj
naunoistraivake
djelatnosti urediti na nivou
drave i time omoguiti da
se ova oblast, u najveoj
moguoj mjeri, istovjetno
regulira na ostalim nivoima
vlasti.

MCP,
MNT RS,
FMON,
KMON

Kon

Donoenje odgovrajuih
propisa.

2) Snaenje kadrovskog

1.6. Uspostaviti adekvatan


sistem finansiranja
naunoistraivake
djelatnosti, vrednovanja i
nagraivanja naunih
rezultata, te djelotvorne
zatite intelektualnog
vlasnitva.

MCP,
MNT RS,
FMON,
KMON

2010.

Izgraen sistem za vee


finansiranje
naunoistraivakog rada i
nagraivanje ostvarenih
rezultata.

1.7 Ciljanim mjerama


(uklanjanje
administrativnih prepreka,
porezne olakice,
subvencije, partnerstvo
vladinog i nevladinog
sektora i sl.) podsticati
poslovno investiranje i
ulaganja u naunotehnoloki razvoj,
istraivanje i inovacije.

MCP;
MNT RS;
FMON;
KMON,
MF

Kon.

Stvaranje uvjeta za
podsticanje privatnog
sektora za ulaganje u
nauku i istraivaki rad.

1.8 Stvoriti zakonske i druge


pretpostavke za nesmetan
transfer
znanja
i
tehnologija, kao i uee
bh.
naunoistraivake
zajednice u evropskim, te
stranih naunika i bh.
naune
dijaspore
u
domaim
naunoistraivakim
projektima.

MCP,
MNT RS,
FMON,
KMON

Kon.

Stvaranje uvjeta za
ostvarivanje veih
rezultata u oblasti nauke i
istraivanja.

kont.

2015. 40% mladih

2.1 Poveati ukupan

broj Univerziteti,

2.

potencijala i dostizanje
kritine mase kvalitetnih
istraivaa za
naunoistraivaku
djelatnost kroz obuku
nove generacije naunih
radnika na naim
univerzitetima ili u
inozemstvu i
dokvalificiranje
postojeih naunih
radnika za nove tehnike i
izazove.

studenata

Ministarstva
nadlena za
obrazovanje.

nastavlja studirati nakon


zavrene srednje kole
(oko 50% vie nego
2009.), odnosno sa 2% na
4% ukupne populacije
BiH.

2.2 Upisnom politikom i


stimulativnim mjerama
poveati broj studenata na
fakultetima prirodnih i
tehnikih nauka
2.3 Finansirati obrazovanje na
osnovi predvianja potreba
identificiranih strategijama
razvoja BiH, entiteta i kantona.
2.4 Poveati omjer studenata
postdiplomskih studija u
odnosu na dodiplomski, ime
bi se poveao broj ljudi koji
ulazi u naunoistraivaku
sferu.

Univerziteti,
Ministarstva
nadlena za
obrazovanje

Kon

Povean broj studenata na


fakultetima prirodnih i
tehnikih nauka.

Ministarstva
nadlena za
obrazovanje, MF

Kon

MPK RS, FMON,


MNT RS

Kont.

Poveana sredstva za
finansiranje obrazovanja
na bazi identificiranih
potreba.
30% postdiplomski i 70%
dodiplomski.

2.5 Poveati kvalitet


mentorskog rada na
diplomskim, magistarskim i

Ministarstva
nadlena za
obrazovanje i

kont.

Vei broj diplomskih,


magistraskih i doktorskih
raodva primjenjivih u

doktorskim radovima.
2.6 U skladu s Bolonjskom
deklaracijom, poveati
kvalitet, djelotvornost,
fleksibilnost,
multidisciplinarnost i
interdisciplinarnost
obrazovanja
2.7 Izraditi Program razvoja
mladih naunoistraivakih
kadrova
2.8 Izraditi Program razvoja
ciljano specijaliziranih
strunjaka u privrednom
sektoru.
2.9 Izraditi Program
zapoljavanja mladih
naunoistraivakih kadrova.

2.10 Iznalaenje zakonskih


okvira za oslobaanje naunih
institucija od neperspektivnog
i neefikasnog naunog kadra.
2.11 Iznalaenje zakonskih
okvira za angairanje i
stimuliranje rada istaknutih
naunih radnika i poslije
odlaska u penziju.

nauku.
Ministarstva
nadlena za
obrazovanje i
nauku.

Kon.

praksi.
Poboljan kvalitet mladih
kadrova.

MNT RS,
MPK RS,
FMON,
KMON
Zavod za
zapoljavanja,
Pruvredne komore,
FMON, MPK RS
Zavod za
zapoljavanje,
MNT RS RS,
FMON, Privredne
komore, MPK RS,
ministarstva rada i
ministarstva
privrde.
MPK RS, FMON

2011.

Program razvoja mladih


naunoistraivakih
kadrova usvojen.

2011.

Program razvoja ciljano


specijaliziranih strunjaka
u privrednom sektoru
usvojen.
Godinje otvarati 5-7%
novih radnih mjesta za
mlade, perspektivne
naunike.

kont.

Donoenje odgovarajuih
propisa.

MNT RS, FMON,


Ministarstva rada i
socijalne zatite.

kont.

Donoenje odgovarajui
propisi.

2011.

3.

2.12 Omoguiti naunim


institucijama dodjeljivanje
statusa pridruenog naunog
savjetnika naim naunicima
zaposlenim u inozemstvu.

MNT RS, FMON

2010.

Pitanje regulirano kroz


zakonsku regulativu o
NID.

2.13 Ustanoviti nagrade za


naunoistraivake rezultate.

MCP, MNT RS,


FMON

2010.

3)
Razvoj
sistema 3.1 Mjerenje relevantnih
evaluacije i praenja parametara naunog rada
kvaliteta rada u oblasti prema svjetskim standardima.
naunoistraivakog
rada.

Zavodi za
statistiku, MNT
RS, FMON, MCP.

kont.

U skladu s zakonskom
regulativom o NID i
pravilnicima o nagradama.
Uvedeni statistiki
indikatori u skladu s
meunarodnim
standardima

3.2 Osposobiti kadrove za


trajno praenje i evaluaciju
naunoistraivakog rada
(mjeriti kvalitet, kreativnost,
upotrebljivost, konkurentnost,
korisnost itd.).

Univerziteti, MNT
RS, FMON,
(agencije).

kont.

Obueni kadrovi u
ministarstvima i zavodima

3.3 Stvoriti pretpostavke


(organizacijske i finansijske)
da istraivake projekte od
stratekog znaaja evaluiraju
domai i inostrani naunici
meunarodnog ugleda.
3.4 Izraditi registar
kompetentnih recenzenata.
3.5 Pri zavodima za statistiku
uspostaviti slubu za mjerenje
naunog rada prema

MVP, MNT RS,


FMON.

2011.

Zakon o NID i Pravilnik o


NI projektima.

MVP, MNT RS,


2011.
FMON,
Zavodi za statistiku 2011.

Registar recenzenata
uspostavljen.
Uspostvaljen sisitem za
praenje indikatora u
oblasti nauke.

meunarodnim standardima.

4.

4) Razvoj,
implementacija i
ujednaavanje kriterija
za izbore u nauna i
nauno-nastavna zvanja

3.6 Osigurati pretplatu na


MNT RS, FMON
bazu Current Contents (CC) i
Science Citation Index (SCI).
4.1 Usklaivanje naunih i MPK RS, MNT
nauno-nastavnih zvanja i RS, FMON.
kriterija za izbore u zvanja sa
meunarodnim standardima.

2010.

4.2 Ujednaiti kriterije za


izbore u nauna i naunonastavna zvanja.
4.3 Uspostavljanje minimalnih
normi za izbore u naunonastavna i nauna zvanja.

MPK RS, MNT


RS, FMON.

2010.

Zakonska regulativa o
NID i podzakonski akti.

MPK, MNT RS,


FMON,
univerziteti,
instituti.
MCP, MNTRS,
FMON, statistiki
zavodi, biblioteke,
univerziteti,
instituti.

2010.

Zakonska regulativa o
NID, zakonska regulativa
o visokom obrazovanju i
podzakonski akti.
COBISS, CRIS, baza, baza
naune infrastrukture.

MNT RS,
FMON,
MPK RS

kont.

5.

5) Uspostavljanje
nauno-tehnoloke baze
podataka statistiki
parametri (indikatori) u
skladu sa evropskim i
svjetskim standardima
odnosno po standardima
(OECD/UNESCO).

5.1 Uspostaviti baze podataka


za:
- ljudski resursi u nauci i
tehnologiji,
- istraivake institucije,
kapitalna istraivaka oprema,
- literatura i izdavatvo,
- projekti sa relevantnim
pokazateljima,
- podaci o patentima.

6.

6) Snaenje istraivake
infrastrukture
(eksperimentalna
oprema, raunari,
biblioteke, izdavatvo).

6.1 Poveati ulaganja u


istraivaku opremu, posebno
u prioritetnim naunim
podrujima, i u obnovu
istraivake infrastrukture.

2010.

2011.

Baze dostupne svim


naunim radnicima i
istraivaima
Zakonska regulativa o
NID i podzakonski akti

Do 2015. poveana
izdvajanja do 1,5% BDP

6.2 Pristup elektronskim


naunim asopisima (Science
Direkt, EBSCO itd.).

MNT RS,
2010.
FMON,
MPK RS,
biblioteke
MCP, MNT RS,
2013.
FMON,MPK RS,
Akademije nauka,
biblioteke,
univerziteti, nauna
drutva

6.3
Internacionalizacija
i
podizanje nivoa domaih
naunih asopisa sa konanim
ciljem
da
postanu
meunarodno referentni
sufinansiranje aktivnosti za
sticanje ranga referentnog
naunog asopisa
6.4 Podrka izdavanju naune MCP, MNT RS,
literature (po kriteriju visoke
FMON,MPK RS.
naune vrijednosti koja
pretpostavlja relevantne
recenzije).

Pretplata na naune baze.

Iz svake naune oblasti


minimalno jedan asopis
do 2015.

Kon

Povean broj objavljenih


knjiga i asopisa.

7.

7) Izgradnja i
odravanje akademskoistraivake
informacionokomunikacione
infrastrukture i mree

7.1 Osigurati stabilno


odravanje mree,finansiranje
konekcije na Akademsku
mreu Evrope i inter-city
konekciju za univerzitete u
BiH.

MCP, MNT RS,


FMON.

kont.

SARNET, ARNET FBiH,


Okvirna mrea ARNET
BiH u punoj funkciji do
2015.

8.

8) Stimuliranje i
podizanje nivoa
integracije nauke na
univerzitetima,
institutima i
istraivakim centrina u
privredi.

8.1 Osnivanje instituta u


sastavu univerziteta, kao bitan
nain integriranja nauke i
nastave, te promocije
naunoistraivakog rada.

Univerziteti, MNT
RS,
FMON,
MPK RS

2012.

Formiran po jedan
multidisciplinarni institut
na svakom javnom
fakultetu.

9.

8.2 Osigurati uestvovanje


MPK RS,
naunih radnika zaposlenih u
MNT RS,
javnim i privrednim institutima FMON.
u procesu visokog obrazovanja
na svim nivoima.

2011.

Oblast regulirana kroz


zakonsku regulativu o
NID i visokom
obrazovanju.

8.3 Osigurati da jedan od


kriterijuma evaluacije
visokokolskih institucija bude
i uestvovanje naunika
zaposlenih u javnim i
privrednim institutima.

MPK RS, MNT


RS,
F MON,KMON.

2011.

Oblast regulirana kroz


zakonsku regulativu o
NID i visokom
obrazovanju.

8.4 Sufinansiranje
multidisciplinarnih i
interdisciplinarnih projekata,
posebno onih u ijoj realizaciji
uestvuju istraivai (naunici)
zaposleni na univerzitetima,
javnim i privrednim
institutima.

MCP, MNT RS,


FMON, druga
ministarstva i
privredna
preduzea.

kont.

Povean broj
multidisciplinarnih i
interdisciplinarnih
projekata.

8.5 Umreavanje znanja na Univerziteti,


kont.
planu obrazovanja, istraivanja instituti, preduzea.
i inovacija radi ubrzanja
ekonomskog rasta zemlje.
9) Racionalno koritenje 9.1 Omoguiti prohodnost
MNT RS,
2011.
naunih potencijala
ljudi, znanja i ideja na relaciji
MPK RS,
instituti-univerziteti.
FMON,
univerziteti,
instituti
9.2 Stimulisati projekte u
MCP,
kont.
kojima uestvuje vie
MNT RS,
institucija.
FMON, ostala

Formiranje instituta,
inovacionih centara.
Mobilnost kadrova
poveana.

Povean broj
vieinstituncionalnih i
multi sektorskih projekata.

10.

10) Inteziviranje
ukljuivanja u evropske
tokove nauke i
tehnologije kroz uee
u naunoistraivakim
projektima i
inteziviranje uea
bosanskohercegovake
nauke u sistemu
meunarodne razmjene
znanja - meunarodna
saradnja

10.1 Razvoj snanih odjela


za meunarodnu saradnju pri
univerzitetima i institutima.

ministarstva.
MCP,
MNT RS,
FMON,
MPK RS.

2010.

Vei stupanj meunarodne


saradnje ostvaren.

MCP, MNT RS,


FMON, MPK RS,
Akademije nauka,
univerziteti,
instituti
10.3
Tematske okvire i MCP, MNT RS,
prioritete u
FMON, MPK RS,
nauci uskladiti sa prioritetima
Akademije nauka,
okvirnih programa Evropske univerziteti,
unije.
instituti

2012

Cilj minimalno 5 centara


izvrsnosti u BiH

2010.

Usklaeno sa FP7 i
narednim FP.

10.4.Osigurati
sredstva
podrke za ukljuivanje u FP7,
COST i EUREKA
10.5 Sufinansirati zajednike
meunarodne
istraivake
projekte koji su od interesa za
nau zemlju.
11.1 Tematske okvire za
istraivanja uskladiti sa
tendencijama u svijetu.

MCP, MNT RS,


FMON

kont.

Punopravno lanstvo i
zadravanje tog statusa.

MCP, MNT RS,


FMON

kont.

Povean broj
meunarodnih projekata.

MCP, MNT RS,


FMON, MPK,
Akademije nauka,

kont.

Usklaivanje s
meunarodnim
standardima

10.2 Podsticati formiranje


centara izvrsnosti i njihovo
meunarodno umreavanje

11.

11) Ukljuivanje u
trendove svjetske
nauke

11.2 Posebno stimulirati rad


istaknutih naunih radnika koji
postiu vrhunske rezultate u
oblastima koje su u
trendovima svjetske nauke.
12.

12) Stvaranje tehnoloke


baze drutva
(inovativnost, transfer
tehnologija, zatita
intelektualnog vlasnitva,
komercijalizacija i
primjena naunih
dostignua).

univerziteti,
instituti
MCP, MNT RS,
FMON, MPK RS,
Akademije nauka,
univerziteti,
instituti

12.1 Na nivou BiH urediti MCP, MEO, MNT


osnove za obavljanje i razvoj RS, FMON, MPK
inovativne djelatnosti i time RS, MIE itd.
omoguiti da se ova oblast
istovjetno regulira na ostalim
nivoima vlasti, u najveoj
moguoj mjeri.

kont.

Formiranje namjenskih
fondova (povezano sa
centrima izvrsnosti).

2011

Usvajanje odgovarajue
zakonske regulative.

12.2 Osigurati podsticajne


mjere djelatnostima koje se
preduzimaju radi stvaranja
novih proizvoda, tehnologija,
procesa i usluga ili znaajnijim
poboljanjima postojeih, a u
skladu sa potrebama trita.

VMBiH, Vlada RS, 2012


Vlada FBiH.

Formiranje namjenskih
fondova i date poreske
olakice.

12.3 Uspostaviti saradnju


ministarstava odgovornih za
nauku i tehnologiju sa drugim
ministarstvima s ciljem
podsticanja ukupnih
inovacionih kapaciteta,
horizontalno na svim nivoima:
dravnom, entitetskim,
kantonalnim.

VMBiH, Vlada RS, kont.


Vlada FBiH.

Meuresorno povezivanje
i saradnja ministarstava.

12.4 Uspostaviti saradnju


ministarstava odgovornog za
nauku i tehnologiju BiH sa
entitetskim i kantonalnim
ministarstvima i jedinicama
lokalne samouprave s ciljem
podsticanja inovacione
djelatnosti.

VMBiH, Vlada RS, kont.


Vlada FBiH.

Meuresorno povezivanje
ministarstava i lokalnih
zajednica i izrada okvirnih
sporazuma o saradnji.

12.5 Pri ministarstvima


odgovornim za nauku i
tehnologiju obrazovati
komisije za praenje i
podsticanje inovacione
djelatnosti u posebnim
oblastima i privrednim
granama, radi koordiniranja
rada i ostvarivanja zajednikih
interesa, te radi vrednovanja
inovacionog stvaralatva.

MNT RS, FMON

2010.

Izrada odgovarajuih
pravilnika (zakonska
regulativa).

12.6 Pri ministarstvima


MNT RS, FMON
odgovornim za nauku i
tehnologiju uspostaviti
Registar inovacione
djelatnosti, posebno sa
podacima o visokotehnolokim
privrednim drutvima (ona
koja u istraivanja i razvoj
ulau vie od sedam procenata
od svojih rashoda na
godinjem nivou) i
srednjetehnolokim privrednim

2011.

Formirani registri
inovacione djelatnosti.

drutvima (ona koja u


istraivanja i razvoj ulau
izmeu tri i sedam procenata
od svojih rashoda na
godinjem nivou).

13.

13) Jaanje saradnje


nauke i privrede s ciljem
prerastanja obrazovanja
i intelektualnog kapitala
u strateki razvojni
resurs

12.7 Unaprijediti zatitu


intelektualnog vlasnitva,
donoenjem odgovarajue
zakonske regulative i
osiguranjem sredstava za te
namjene.
12.8 Podsticati poveanje
broja priznatih patenata u
istraivakim institucijama i
preduzeima, njihovo
licenciranje i
komercijalizaciju, kao sredstvo
ekonomskog razvoja.
12.9 Organiziranje programa
za razvijanje liderskih i
menaderskih znanja i vjetina
u nauci.
13.1 Podsticati povezivanje
naunih institucija i privrednog
sektora kroz istraivake
projekte i fleksibilne programe
cjeloivotnog obrazovanja.

Institucije za ZIV,
Vlade na svim
nivoima.

kont.

Unapreenje zakonske
regulative iz oblasti
intelektualnog vlasnitva.

FMON, MNT RS,


MIER

kont.

Tri do pet procenata


finansijskih sredstava za
naunoistraivaku
djelatnost usmjeriti u
komercijalizaciju naunih
ideja.

MCP, MNT RS,


FMON, MPK,
privredne komore.

2011.

Programi obuke

MCP, MNT RS,


FMON, MPK RS.

kont.

Unapreena saradnja
naunih institucija i
privrednog sektora na
polju nauke i istraivanja

13.2 Podsticati strateko


partnerstvo univerziteta, javnih
instituta i privrednog sektora
kroz osnivanje nauno-

MCP, MNT RS,


FMON, MPK RS,
MIER, MRPO
FBiH, MSTEO

kont.

Gdje god postoji javni


univerzitet da postoji tehno
park (inovacioni centar).

14.

14) Unapreivanje
materijalne osnove
nauke izvora
finansiranja i raspodjele
sredstava

tehnolokih parkova.

univerziteti.

13.3 Podsticati osnivanje


inovacionih organizacija
(razvojno proizvodnih centara,
istraivako razvojnih centara,
inovacionih centara).

MCP, MNT RS,


FMON, MPK RS,
MIER, univerziteti,
privredne komore,
preduzea.

kont.

Osnovane inovacione
organizacije.

13.4 Podsticati osnivanje


agencija za komercijalizaciju
naunih istraivanja u cilju
povezivanja naunih i
privrednih subjekata, te
pribavljanje finansijske i
pravne podrke radi snanijeg
ukljuivanja nauke u trite
proizvoda i usluga.
13.5 Podsticati profilisanje
univerziteta u skladu sa
potrebama uravnoteenog
regionalnog razvoja zemlje.
14.1 Postepeno poveavati
izdvajanja za nauku i
istraivanje.

MCP, MNT RS,


FMON, MPK RS,
MIER, univerziteti,
privredne komore

kont.

Minimalno jedna Agencija


u svakom entitetu.

MON, MPK RS,


Univerziteti.

kont.

Profilisani univerziteti u
skladu s potrebama.

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH i opine i
gradovi.

Do
2015.

2015. godine dostigut nivo


izdvajanja za
naunoistraivaku
djelatnost na 1% bruto
domaeg proizvoda.

14.2 Podsticati odgovarajue


organe na nivou regija,
gradova i opina da iz svojih
budeta sufinansiraju projekte
i druge programe koji se
finansiraju iz dravnog ili
entitetskih budetskih

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH i opine i
gradovi.

kont.

Osnivanje fondova za NIR


na razliitim lokalnim
nivoima.

sredstava, ili da finansiraju


sopstvene projekte, programe i
studije.
14.3 Zakonskim i
organizacijskim
reformama stvoriti
pretpostavke za
postepeno poveanje
ulaganja poslovnog
sektora u
naunoistraivaku
djelatnost
14.4 Poreskim olakicama
stimulirati donacije za nauku i
istraivanje.
14.5 Uvesti sredstva posebnih
namjena u sva ministarstva
resorna za prioritetne
industrijske djelatnosti, a za
podrku razvojnim
istraivanjima i inovacijama i
podrku osnivanju istraivako
razvojnih centara
14.6
Uvesti
pojaano
finansiranje NI projekata u
odnosu na ukupno finasiranje
institucije.
14.7 U raspodjeli
raspoloivih sredstava
dravnog sektora za
naunoistraivaku djelatnost
postepeno poveavati ulaganja
u naunoistraivake

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH.

2010 -

2015. godine poslovni


sektor treba da ulae oko
33% umjesto sadanjih
10% - 15%.

Ministarstvo
finasija na svim
nivoima vlasti.

kon.

Doneseni odgovarajui
propisi iz oblasti poreske
politike.

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH

2011.

Grantovska sredstva
definirana u budetu
ministarstava.

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH

kont.

Zakonska regulativa za
projektno finansiranje
NIR-a.

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH.

Do
2015

2015. godine odnos


ulaganja u istraivanja u
poslovnom sektoru prema
ulaganjima u istraivanja u
dravnom sektoru treba da
bude oko 40:60, umjesto

institucije u poslovnom
sektoru.

15.

15) Promocija
naunoistraivakog
rada i jaanje javne
svijesti i povjerenja u
nauku i tehnologiju

sadanjeg odnosa 15:85.

14.8 Iznai rjeenja za


poreske i carinske olakice, te
garanciju drave za kreditna
zaduenja naunih institucija
pri osiguranju istraivake
opreme.

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH.

2012.

Donoenje odgovarajuih
propisa.

14.9 Uspostaviti finansijske i


poreske regulative kojima e
se jae podsticati javno i
privatno partnerstvo u
naunoistraivakoj djelatnosti
15.1 Stalno prezentiranje
rezultata javnosti.

Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH.

2012.

Donoenje odgovarajuih
propisa.

MCP, MNT RS,


FMON, Akademije
nauka, univerziteti.

kont.

Promocija i popularizacija
naunoistraivakog rada.

15.2 Ostvariti saradnju sa


medijima s ciljem
popularizacije nauke i
informiranosti javnosti o ulozi
nauke u sveukupnom
ekonomskom i drutvenom
razvoju zemlje.

MCP, MNT RS,


FMON, Akademije
nauka, univerziteti.

kont.

Povean broj TV emisije,


lanaka u tampi o NID.

15.3 Provoditi popularizaciju


nauke kod mladih.

MCP, FMON,
2010
MPK RS, MNT RS

Program popularizacije
nauke u osnovnim i
srednjim kolama.

15.4 Podrka izdavakoj

MCP, MNT RS,

Poveane aktivnosti u

kont.

djelatnosti, konferencijama,
naunostrunim drutvima i
udruenjima (tamo gdje ne
postoje stvarati pretpostavke
za njihovo osnivanje).
15.5 Vriti promociju
uspjenih naunika i
pronalazaa.
15.6 Ostvariti saradnju
relevantnih ministarstava
(nadlenih za nauku i
tehnologije, obrazovanje,
kulturu, porodicu, omladinu,
ekologiju, privredu, finansije i
dr.) u cilju jaanja javne
svijesti i povjerenja u nauku i
tehnologiju kao snanog
faktora za sveukupni
prosperitet drutva.

FMON, Akademije
nauka, univerziteti.

MCP, MNT RS,


FMON, Akademije
nauka, univerziteti.
Vlade na svim
nivoima vlasti u
BiH.

oblasti nuke i istraivanja.

kont.
kont.

Vei rezultati u oblasti


naunoistraivakog
stvaralatva.
Unapreena saradnja
nadlenih tijela u oblasti
nauke i istraivanja u BiH.