Você está na página 1de 340

EK D

EVSEL ATIKSULAR VE ORGANK KATI ATIKLARIN


BRLKTE ARITIMI YOLUYLA YENLENEBLR
ENERJ (BYOMETAN) GER KAZANIM
TEKNOLOJLERNN ARATIRILMASI PROJES

(Proje No: 105G024)






SONU RAPORU EK



Proje Yrtcs: Prof. Dr. zzet ZTRK
I
NDEKLER

Giri ..................................................................................................................................................... 1
BLM 1. PAKET 1: HAZIRLIK ALIMALARI ....................................................................... 1
1.1. Literatr Aratrmas .......................................................................................................... 1
1.1.1. Evsel Atksularn Dk Scaklklarda Havasz Artm ................................................. 1
1.1.1.1. Gerek ve Pilot lekli HYR Uygulamalar ........................................................ 5
1.1.2. Ardk Kesikli Reaktrler ve Uygulamalar ................................................................... 8
1.1.3. Evsel Kat Atklarn Organik Ksmnn Tek Bana veya Dier Organik Atklarla Birlikte
Havasz Artm ve Biyometan Geri Kazanm ........................................................................... 11
1.1.3.1. Kat Atk Miktar ve Karakterizasyonu .................................................................. 12
1.1.3.2. Evsel Organik Kat Atk Toplama Stratejileri ve Atk Karakterizasyonu .............. 15
1.1.3.3. Kat Atk Toplama Ynteminin Biyogaz retim Potansiyeline Etkisi .................. 17
1.1.3.4. Kat Atklarn Biyolojik Artm ............................................................................. 17
1.1.3.5. Organik Kat Atklarn Anaerobik Artmnda Kullanlan Sistemler ...................... 20
1.1.3.6. EOKAnn Dier Atk Trleri le Birlikte Artm .................................................... 37
1.1.3.7. Biyogaz Kullanm ............................................................................................... 48
1.1.4. Biyolojik Artma Sistemlerinde Mikrobiyal Topluluklarn Tanmlanmas ...................... 50
1.2. Pilot Tesis Tasarm ......................................................................................................... 51
1.2.1. Pilot Biyometanizasyon Sisteminin Genel zellikleri .................................................. 51
BLM 2. PAKET 2: DENEYSEL ALIMALAR ................................................................... 57
2.1. Pilot Tesis letme Verileri ............................................................................................... 57
2.1.1. Biyometanizasyon Sisteminde Yemekhane Atklar ile Yaplan Artma almalar ... 57
2.1.1.1. Biyometanizasyon Sisteminin letmeye Alnmas ............................................. 57
2.1.1.2. letme Koullar ................................................................................................. 58
2.1.1.3. Biyometanizasyon Sisteminin Performans Deerlendirmesi .............................. 58
2.1.1.4. p tc ve Hamurlatrc .......................................................................... 59
2.1.1.5. Fermentasyon Reaktr (Fermentr) ................................................................. 60
2.1.1.6. rtc ............................................................................................................. 66
2.1.1.7. Genel Deerlendirme .......................................................................................... 70
2.1.2. Hal At ile Yaplan Artma almalar ...................................................................... 71
2.1.2.1. Biyometanizasyon Sisteminin letmeye Alnmas ............................................. 71
2.1.2.2. Biyometanizasyon Sisteminin letme Koullar ve Performans Deerlendirmesi
74
2.1.2.3. p tc ve Hamurlatrc .......................................................................... 75
2.1.2.4. Fermentasyon Reaktr (Fermentr) ................................................................. 75
2.1.2.5. rtc ............................................................................................................. 83
2.1.2.6. Genel Deerlendirme .......................................................................................... 90
2.1.3. Hal At ve Evsel Atksu Artma amurlarnn Birlikte Artlmas almalar ............ 98
2.1.3.1. Pilot Tesis almalar ........................................................................................ 98
2.1.3.2. Laboratuvar lekli almalar ......................................................................... 112
2.1.4. Ardk Kesikli Reaktr (AKR) Sistemi almalar ................................................... 124
2.1.4.1. Tam lekli Ardk Kesikli Reaktr Sistemi ..................................................... 124
2.1.4.2. Pilot lekli Ardk Kesikli Reaktr (AKR) Sistemi .......................................... 127
2.1.4.3. Deneysel Sonular ............................................................................................ 128
2.1.5. Ardk Kesikli Reaktr amurunun Havasz rtlebilirliinin ncelenmesi .......... 140
2.1.5.1. Giri ................................................................................................................... 140
2.1.5.2. Materyal ve Yntem .......................................................................................... 140
2.1.5.3. Bulgular ve Deerlendirmeler ........................................................................... 143
2.1.5.4. Sonu ve neriler ............................................................................................. 146
2.1.6. Evsel Atksularn Doal Ortam Scaklklarnda Havasz amur Yatakl Reaktr
(HYR) Sistemi ile Artm almalar .................................................................................... 147
2.1.6.1. Materyal Ve Yntem ......................................................................................... 148
2.1.6.2. Bulgular Ve Deerlendirmeler ........................................................................... 153
II
2.1.6.3. Sonular Ve neriler ........................................................................................ 163
2.2. Kinetik ve Stokiometrik Parametrelerin Belirlenmesi ..................................................... 165
2.2.1. Biyolojik Metan Potansiyeli Testi (BMP) almalar ................................................ 165
2.2.2. Yemekhane Atklarnn Anaerobik Artma Kinetiinin Laboratuar lekli almalarla
Belirlenmesi .............................................................................................................................. 172
2.2.2.1. Kinetik Verilerin Deerlendirilmesi .................................................................... 180
2.3. Mikrobiyolojik almalar ............................................................................................... 188
2.3.1. Molekler Teknikler ................................................................................................... 188
Materyal ve Metod ................................................................................................................... 193
2.3.2. Yemekhane Atklarnn ift Kademeli Havasz Ortamda Artmndaki Populasyon
Dinamikleri ............................................................................................................................... 196
2.3.3. Hal Atklarnn ift Kademeli Havasz Ortamda Artmndaki Populasyon Dinamikleri
204
BLM 3. PAKET 3: MODELLEME ALIMALARI ............................................................. 213
3.1. Aerobik amur Modeli (ASM1) ve Anaerobik Bozunma Modeli (ADM1) ...................... 213
3.1.1. ADM1 Modeli ............................................................................................................. 213
3.1.1.1. ADM1 Modelinde Kullanlan Birimler, Terminoloji ve Deikenler ................... 214
3.1.1.2. Dinamik Durum Deikenleri ............................................................................ 215
3.1.1.3. ADM1 Modelinde Yer Alan Biyokimyasal Proseslerin Yaps ........................... 217
3.1.1.4. Model Matrisi ..................................................................................................... 217
3.1.1.5. Disintegrasyon ve Hidroliz ................................................................................ 223
3.1.1.6. Organik Asit Oluumu (Asidojenesis) ............................................................... 224
3.1.1.7. Monosakkaritlerden Organik Asit Oluumu ...................................................... 224
3.1.1.8. Aminoasitlerden Organik Asit Oluumu ............................................................ 225
3.1.1.9. Hidrojen retimi, Kullanm (Anaerobik Oksidasyon (Asetojenesis) ve Hidrojen
Kullanm Sonucu Metan Oluumu (Metanojenesis)) ........................................................... 225
3.1.1.10. Asetat Kullanm Sonucu Metan Oluumu (Asetiklastik Metanojenesis) .......... 227
3.1.1.11. nhibisyon ve Toksisite ...................................................................................... 228
3.1.1.12. Scaklk Etkisi .................................................................................................... 231
3.1.1.13. Fizikokimyasal Prosesler .................................................................................. 231
3.1.1.14. Scakln Fizikokimyasal Parametrelere Etkisi ................................................ 235
3.1.1.15. Modelde Kullanlan Parametreler ..................................................................... 236
3.1.2. Aktif amur Modeli No.1 (Activated Sludge Model No.1, ASM1).............................. 237
3.1.2.1. Aktif amur Modeli No.1 (ASM1)deki Durum Deikenleri ............................. 240
3.1.2.2. Dinamik Prosesler ............................................................................................. 242
3.1.2.3. Model Parametreleri.......................................................................................... 248
3.1.2.4. ASM1 Modelinin Kstlar .................................................................................. 250
3.1.3. ASM1 ve ADM1 Modellerinin Birletirilmesi .............................................................. 251
3.2. Biyometanizasyon Pilot Tesisi iin Modelleme almalar ........................................... 252
3.2.1. Yemekhane Atklar ile Yrtlen Havasz Modelleme almalar .......................... 253
3.2.2. Hal Atklar ile Yrtlen Havasz Modelleme almalar ........................................ 256
3.2.3. Hal Atklar ve Artma Tesisi amuru ile Yrtlen Havasz Modelleme almalar 259
3.3. Haval Artma Modelleme almalar ........................................................................... 262
3.3.1. Model Bazl Optimum letme Stratejisinin Belirlenmesi ........................................... 262
3.3.2. Ardk Kesikli Reaktr Sisteminin Modellenmesi ..................................................... 263
3.3.2.1. Giri ................................................................................................................... 263
3.3.2.2. letme Bilgileri .................................................................................................. 263
3.3.2.3. Simulasyon Yaklam ...................................................................................... 264
3.3.2.4. Giri Atksu Karakterizasyonu ........................................................................... 265
3.3.2.5. Modelleme Sonular ........................................................................................ 266
BLM 4. PAKET 4: TAM LEKL TESS N FZBLTE ALIMASI .......................... 271
4.1. Kentsel Atksu Artma Tesisi (AAT) ............................................................................... 271
4.1.1. Kentsel AAT lk Yatrm Maliyeti ................................................................................ 272
4.1.2. Kentsel AAT letme/Bakm Maliyeti ......................................................................... 272
III
4.1.3. Edeer Nfuslar 100.000 1.000.000 Kii Aralnda Deien ehirler in AAT
Maliyet Analizi .......................................................................................................................... 273
4.2. Biyometan Tesisi ............................................................................................................ 275
4.2.1. Proses Tasarmna Esas Veriler ve Temel Ktle Dengesi Hesaplar ........................ 275
4.2.1.1. Tesiste Artlacak amur ve Atk Miktarlar ...................................................... 275
4.2.2. Biyometan Tesisi Atk Akm ve Temel Ktle Dengesi Hesaplar .............................. 276
4.2.3. Biyometan Reaktr (rtc) zerinde TKM ktle dengesi .................................. 277
4.3. Biyometan Enerjisi Geri Kazanm ................................................................................. 279
4.4. Biyometan Tesisi Maliyet Analizi ................................................................................... 281
4.4.1. lk Yatrm Maliyeti ..................................................................................................... 281
4.4.2. letme ve Bakm Maliyeti .......................................................................................... 284
4.5. Edeer Nfuslar 100.000 1.000.000 Kii Aralnda Deien ehirler in Entegre
Biyometan Tesisi Maliyet Analizi ................................................................................................. 284
4.6. Biyogazn Ara Yakt Olarak Kullanm ......................................................................... 285
4.6.1. Mevcut durum ve uygulamalar .................................................................................. 285
4.6.2. 100000 ENli bir ehir iin Entegre Biyometan Tesisinde retilen Biyogazn Ara
Yakt Olarak Kullanm ............................................................................................................ 287
4.7. Fizibilite iin Yrtlen Havasz Modelleme almalar ............................................... 288
BLM 5. PAKET 5: SONULAR ve DEERLENDRME ................................................... 293
5.1. Sonu ve neriler .......................................................................................................... 293
5.2. Projeden Elde Edilen Yaynlar ve Tezler ....................................................................... 295
5.2.1. Lisans Tezleri ............................................................................................................ 295
5.2.2. Yksek Lisans Tezleri ................................................................................................ 296
KAYNAKLAR.303
EK D.1.316
EK D.2.318
EK D.3.320
EK D.4.322


























IV
TABLO LSTES

Tablo 1. Yksek hzl havasz sistemlerde evsel atksu artmnn faydalar ve kstlar (Elmitwalli,
2000) ................................................................................................................................................... 3
Tablo 2. Evsel atksularn pilot ve gerek lekli HYR uygulamalar ............................................... 5
Tablo 3. Trkiyede balca byk ehirler iin evsel kat atk bileimi (%, arlk) .......................... 11
Tablo 4. Kat Atk Ana Plan Projesinde belirlenen birim atk retimi (MMKO, 2006) ..................... 13
Tablo 5. Kentsel kat atk karakterizasyonu ...................................................................................... 14
Tablo 6. ABD evsel kat atk karakterizasyonu (TCHOBANOGLOUS ve di., 1993) ....................... 14
Tablo 7. stanbul ve Antalya Bykehir Belediyeleri kat atk bileenlerinin dalm (MMKO, 2006)
........................................................................................................................................................... 15
Tablo 8. Kat atn ayrmn gerekletiren mekanik ayrma tesislerinin zellikleri .......................... 16
Tablo 9. n artma tesislerinde ayrlan MA-EOKAnn zellikleri ...................................................... 16
Tablo 10. Farkl almalarda KA-EOKA ve AT-EOKA bulunmu zellikler .................................... 17
Tablo 11. Farkl EOKA trlerinden elde edilebilecek maksimum metan ve biyogaz verimi .............. 17
Tablo 12. almalarda kullanlan evsel organik kat atk trlerinin zellikleri .................................. 18
Tablo 13. alma sresince yrtlen iletme artlar ve elde edilen sonular .............................. 19
Tablo 14. Farkl EOKA trlerinin mezofilik anaerobik artm ile elde edilen veriler .......................... 20
Tablo 15. Anaerobik rtme prosesleri iin tasarm ve iletme koullar ........................................ 22
Tablo 16. Valorga prosesinde havasz kompostlatrma reaktr karakteristikleri ........................... 29
Tablo 17. Farkl evsel organik kat atk trlerinin azot ierii ............................................................ 39
Tablo 18. Seenek I iin hesaplanan iletme parametreleri ............................................................. 41
Tablo 19. Seenek I ve Seenek IInin karlatrlmas ................................................................... 43
Tablo 20. Trkiyede organik atklardan geri kazanlabilecek enerji potansiyeli (2005 yl itibaryla) 45
Tablo 21. Danimarkada bulunan biyogaz tesisleri ve retimi, 2002 ................................................. 47
Tablo 22. Danimarkada bulunan biyogaz tesislerindeki potansiyel ve gerek retimler ile
hedeflenen deerler .......................................................................................................................... 47
Tablo 23. svirede kurulu tam kapasiteli biyogaz tesislerinin 2004 yl iletme verileri ................... 49
Tablo 24. Evsel kat atklarn organik ksmndan elde edilen biyogazn tipik bileimi (MATA-
ALVAREZ, 2003) ............................................................................................................................... 50
Tablo 25: A amurunun alnd Tuzla AAT amur rtcsnn iletme parametreleri ............. 57
Tablo 26: A amurunun alnd Tuzla AAT Anaerobik amur rtme nitesindeki
Younlatrc, Birincil ve kincil Tank Sonras amurun zellikleri .................................................. 58
Tablo 27.letme parametreleri ......................................................................................................... 58
Tablo 28. Biyometanizasyon sisteminin I. Dnem performans deerlendirmesi .............................. 59
Tablo 29. Biyometanizasyon sisteminin II. Dnem performans deerlendirmesi ............................. 59
Tablo 30. Biyometanizasyon sisteminin III. Dnem performans deerlendirmesi ............................ 59
Tablo 31. A amuru zellikleri ........................................................................................................ 72
Tablo 32. letme parametreleri ........................................................................................................ 74
Tablo 33. Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi .................................... 75
Tablo 34. Sisteme beslenen atn karakterizasyonu ....................................................................... 75
Tablo 35. Hal at ve youn aktif amurun zelikleri ....................................................................... 98
Tablo 36. letme parametreleri ........................................................................................................ 98
Tablo 37. Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi .................................... 99
Tablo 38. Sisteme beslenen atn karakterizasyonu ....................................................................... 99
Tablo 39. Fermentasyon reaktr iletme artlar .......................................................................... 114
Tablo 40. Fermentasyon reaktrnde elde edilen veriler iin ortalama ve standart sapma deerleri
......................................................................................................................................................... 114
Tablo 41. rtc ortalama iletme parametreleri ........................................................................ 119
Tablo 42. rtcde elde edilen veriler iin ortalama ve standart sapma deerleri ..................... 120
Tablo 43. Durusu Ardk Kesikli Reaktr Tasarm ve letme Verileri ........................................... 126
Tablo 44. Durusu Atksu Artma Tesisi giri ve k parametreleri ................................................ 126
Tablo 45. Durusu Ardk Kesikli Reaktr Tasarm ve letme Verileri ........................................... 126
Tablo 46. Tasarma esas atksu karakterizasyonu ......................................................................... 127
V
Tablo 47. Tasarmda kullanlan kinetik katsaylar ........................................................................... 127
Tablo 48: AKR sistemi tasarm zeti ............................................................................................... 128
Tablo 49. Konvansiyonel giri atksuyu karakterizasyonu .............................................................. 129
Tablo 50. Konvansiyonel giri atksuyu karakterizasyonu .............................................................. 131
Tablo 51. Artma k Atksu Karakterizasyonu ........................................................................... 136
Tablo 52. OTH ile ilgili atksu zellikleri ........................................................................................... 138
Tablo 53. A amurunun karakterizasyonu (Numune alma tarihi: Nisan 2009)............................. 142
Tablo 54. Substrat (%95 AKR amuru+%5 a) karakterizasyonu ................................................. 142
Tablo 55. UYAdan kaynaklanan KO
z
konsantrasyonlar ............................................................ 145
Tablo 56. HYRye beslenen evsel atksu karakterizasyonu ......................................................... 149
Tablo 57. almada gerekletirilen analizler ve lm sklklar .................................................. 152
Tablo 58. HYR giri ve knda llen azot konsantrasyonlar ................................................ 159
Tablo 59. HYR giri ve knda llen fosfor konsantrasyonlar .............................................. 160
Tablo 60. almada kullanlan yemekhane at ve artma amurunun zellikleri ........................ 165
Tablo 61. Yemekhane at, artma amuru ve TUKM baznda 50:50 kartrlm yemek at amur
karm iin biyokimyasal metan retimi potansiyeli ...................................................................... 166
Tablo 62. ncelenen atk trleri iin zamana kar llen gaz bileimi .......................................... 168
Tablo 63. pH kontroll ve pH kontrolsz artlarda yrtlen hidroliz ve fermentasyon almalarnda
kullanlan a amurlarnn karakterizasyonu .................................................................................. 174
Tablo 64. pH kontroll rtme almasnda kullanlan a amurlarnn karakterizasyonu ......... 174
Tablo 65. pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyonda substrat karakterizasyonu ............................ 175
Tablo 66. pH kontroll rtmede substrat karakterizasyonu ......................................................... 175
Tablo 67. pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda substrat karakterizasyonu............................... 175
Tablo 68. Anaerobik ortam zeltisinin bileimi .............................................................................. 177
Tablo 69. Reaktrlerden numune alma sklklar ............................................................................ 179
Tablo 70. pH kontrolsz hidrolizde gzlenen kinetik katsaylar ...................................................... 184
Tablo 71. pH kontroll hidrolizde gzlenen kinetik katsaylar ......................................................... 186
Tablo 72. Sitokiyometrik katsaylar ................................................................................................. 214
Tablo 73. Denge katsaylar ve sabitleri .......................................................................................... 215
Tablo 74. Kinetik parametreler ve hz sabitleri ................................................................................ 215
Tablo 75: Dinamik hal deikenleri ve cebirsel deikenler ........................................................... 215
Tablo 76: Dinamik durum deikenlerinin karakteristikleri .............................................................. 216
Tablo 77: znm haldeki kirleticiler iin biyokimyasal hz katsaylar ve kinetik hz denklemleri
(i=1-12, j=1-19) ................................................................................................................................ 220
Tablo 78: Partikler haldeki kirleticiler iin biyokimyasal hz katsaylar ve kinetik hz denklemleri
(i=13-24, j=1-19) .............................................................................................................................. 221
Tablo 79. Farkl organik atklara ait literatrde bulunan hidroliz katsaylar .................................... 224
Tablo 80. Glikoz paralanmas sonucu oluan rnler ................................................................... 225
Tablo 81. Ya asitlerini oksitleyen mikroorganizmalar iin reaksiyonlarn termodinamii .............. 226
Tablo 82. Asetiklastik Metanojen trlerinin kinetik zellikleri .......................................................... 227
Tablo 83. nhibisyon formlar ........................................................................................................... 230
Tablo 84. Asit baz denge sabitleri ................................................................................................... 232
Tablo 85. Sv-gaz transferi reaksiyonlar iin sv faz hz katsaylar (v
i,j
) ve kinetik hz ifadeleri (
j
)
......................................................................................................................................................... 234
Tablo 86. Sv-gaz transferi parametre deerleri ............................................................................ 234
Tablo 87. ADM1de kullanlmas nerilen sitokiyometrik parametreler ve deikenlikleri .............. 236
Tablo 88. ADM1de kullanlmas nerilen kinetik parametrelerin deerleri, hassaslklar ve
deikenlikleri .................................................................................................................................. 237
Tablo 89: ASM1in matris gsterimi (Henze ve di., 1987) ............................................................. 239
Tablo 90. ASM1in nerilen parametre seti (HENZE ve di., 1987) ............................................... 250
Tablo 91. ASM1 ve ADM1de kullanlan durum deikenlerinin birimleri ....................................... 252
Tablo 92.Yemekhane atklar iin karakterizasyon deerleri .......................................................... 254
Tablo 93. Yemekhane atklar iin kabul edilen karakterizasyon deerleri ..................................... 254
Tablo 94. Model bazl KO karakterizasyonu .................................................................................. 254
VI
Tablo 95. Model sonular ve gerek verilerin karlatrlmas ...................................................... 256
Tablo 96. Yemekhane atklar iin karakterizasyon deerleri ......................................................... 257
Tablo 97. Hal atklar iin kabul edilen karakterizasyon deerleri ................................................... 257
Tablo 98. Model bazl KO karakterizasyonu .................................................................................. 257
Tablo 99. Model sonular ve gerek verilerin karlatrlmas ...................................................... 259
Tablo 100. Hal atklar ve artma tesisi amuru karm iin kabul edilen karakterizasyon deerleri
......................................................................................................................................................... 260
Tablo 101. Hal atklar ve artma tesisi amuru karm iin kabul edilen model bazl
karakterizasyona gre toplam KOnin dalm .............................................................................. 260
Tablo 102. Model sonular ve gerek verilerin karlatrlmas .................................................... 261
Tablo 103. Model bazl atksu karakterizasyonu (Insel, 2004) ........................................................ 262
Tablo 104: AKR sistemi alma dzeni* ........................................................................................ 262
Tablo 105: Model simlasyon sonular .......................................................................................... 263
Tablo 106. AKR sistemine ait iletme parametreleri ...................................................................... 264
Tablo 107. AKR sistemine ait evrim sreleri ve periyotlar............................................................ 264
Tablo 108. Girite konvansiyonel atksu karakterizyonu ................................................................. 265
Tablo 109. Giri Atksuyunda KO Fraksiyonlar ............................................................................. 266
Tablo 110. Giri Atksuyundaki Besi Maddesi Fraksiyonlar ........................................................... 266
Tablo 111. AKR k kalitesinin modellenmesi ............................................................................. 267
Tablo 112. Reaktr ii biyoktle kompozisyonu .............................................................................. 270
Tablo 113. Atksu artma tesisi tasarmna esas yk ve konsantrasyonlar ..................................... 271
Tablo 114. Atksu artma tesisi tasarm zeti .................................................................................. 271
Tablo 115. Farkl edeer nfuslar iin birim maliyet deerleri ...................................................... 274
Tablo 116. Kentsel AATleri (C, N, P giderimli aktif amur sistemi) ortalama maliyet tahminleri
(100.000 1.000.000 EN) ............................................................................................................... 274
Tablo 117. Kentsel AATlerde olumas beklenen tipik birincil ve fazla biyolojik amur miktarlar . 275
Tablo 118. Farkl O-KKAnn tipik zellikleri (Parantez ii deerler ortalamalar gstermektedir) .. 276
Tablo 119. Kentsel AAT ile birlikte kurulacak Entegre Biyometan Tesislerinden geri kazanlabilecek
elektrik enerjisi deerleri (2010 yl itibariyle) .................................................................................. 280
Tablo 120. 10.000 BBH at (~ 200.000 ENli ehir AAT birincil amuru + O-KKA) artma kapasiteli
Biyometan Tesisi ilk yatrm maliyeti ana bileenleri ....................................................................... 282
Tablo 121. EBMT Kapasite (EN) Birim Maliyet Deiim likisi ................................................... 285
Tablo 122. 100.000 1.000.000 ENli ehirler iin nerilen EBMT maliyet tahminleri ................... 285
Tablo 123. Biyogazn ara yakt olarak kullanlmakta olduu ehirler (Landahl ve Plombin, 2004)
......................................................................................................................................................... 286
Tablo 124. Ara (otomobil) yakt olarak kullanlacak artlm biyogaz iin kalite standard (sve
Standard SS No: 155438) ........................................................................................................... 287
Tablo 125. retilen Biyogazn Dizel Kamyon/Otobs Yakt ve Benzin Edeeri (100000 EN ehir
iin Birincil amur (60 g TKM/EN.gn) ve O-KKA (50 100 g TKM/EN.gn) Biyometan Tesisi ... 288
Tablo 126. Atksu artma tesisis ham atksu giri zellikleri ............................................................ 289
Tablo 127. Kentsel atksu artma tesisi tasarm verileri .................................................................. 290
Tablo 128. Entegre biyometan tesisi tasarm verileri ...................................................................... 290
Tablo 129. ADM1 bazl atk karakterizasyonu ................................................................................ 291











VII
EKL LSTES

ekil 1. Laboratuvar lekli AKR emas ............................................................................................ 9
ekil 2. Entegre atk ynetimi akm diyagram .................................................................................. 13
ekil 3. Kompost prosesine uygun sbstrat hazrlayan karmak bir ayrma tesisinin akm emas 16
ekil 4. Kat atklarn anaerobik artmnda kullanlan balca prosesler .......................................... 21
ekil 5. Tek kademeli havasz slak tip reaktr sistemi (Waasa Prosesi) ......................................... 23
ekil 6. Tek kademeli havasz kuru tip reaktr tasarmlar (A. Dranco tipi, B. Kompogas tipleri, C.
Valorga tipi) ....................................................................................................................................... 26
ekil 7. Brecht (Belika)daki DRANCO tesisi akm emas ............................................................. 27
ekil 8. KOMPOGAS prosesi akm emas ...................................................................................... 28
ekil 9. Kuru ve slak tip proseslerin kurulu kapasitelerinin geliim .................................................. 30
ekil 10. Partikl boyutu kltlm ( 1mm) ve %12 KMye seyreltilmi KA-EOKAya
uygulanlabilen iki kademeli slak-slak piston akml sistem ............................................................ 32
ekil 11. kinci kademenin biyofiltre trnde tasarland ift kademeli slak-slak tip proses (BTA
prosesi), (Hidroliz olmayan kat madde ikinci reaktre gnderilmez) ............................................... 34
ekil 12. Farkl doldur-boalt reaktrlerde sznt suyu geri devir seenekleri .................................. 35
ekil 13. Mezofilik ve termofilik kurulu reaktr kapasitelerinin yllara gre mukayesesi (De Baere,
2005) ................................................................................................................................................. 37
ekil 14. EOKA ile birlikte artmann prensibi ................................................................................... 38
ekil 15. Seenek Ie ait akm emas ve toplam ktle dengesi ....................................................... 42
ekil 16. Seenek IIye ait akm emas ve toplam ktle dengesi .................................................... 43
ekil 17. Evsel atksuyun, artma amurlarnn ve organik kat atn artmnn tam entegrasyonunu
gsteren entegre biyometan tesisi akm emas ............................................................................... 46
ekil 18. Evsel kat atklarn organik ksmnn aerobik ve anaerobik biyolojik artm proseslerinin
mukayesesi ....................................................................................................................................... 48
ekil 19.Biyometanizasyon sisteminin proses akm diyagram......................................................... 52
ekil 20. Pilot fermentasyon reaktr imalat .................................................................................... 52
ekil 21. Pilot rtc imalat .......................................................................................................... 53
ekil 22. Pilot ardk kesikli reaktr .................................................................................................. 53
ekil 23. Pilot biyometanizasyon sisteminin dardan grnm .................................................... 54
ekil 24. Pilot ardk kesikli reaktrn dardan grnm ............................................................ 54
ekil 25. Pilot HYR sistemi ............................................................................................................. 55
ekil 26. Pilot biyometanizasyon tesisi ............................................................................................. 55
ekil 27. Pilot rtc reaktr ......................................................................................................... 56
ekil 28. Pilot AKR sistemi ................................................................................................................ 56
ekil 29. Fermentr giri-k TKM deerleri ................................................................................... 60
ekil 30. Fermentr giri-k TUKM deerleri ................................................................................ 61
ekil 31. Fermentr giri-k toplam KO deerleri % TKM deerleri ............................................ 61
ekil 32. Fermentr giri-k znm KO ve % TKM deerleri ................................................. 62
ekil 33. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi (UYA)
konsantrasyonlar .............................................................................................................................. 63
ekil 34.Fermentr pH deerleri ....................................................................................................... 64
ekil 35. Fermentr giri-k TKN deerleri ................................................................................... 64
ekil 36.Fermentr giri-k amonyak deerleri ............................................................................. 65
ekil 37. Fermentr giri-k toplam fosfor deerleri ...................................................................... 65
ekil 38. rtc giri-k TKM deerleri ..................................................................................... 66
ekil 39. rtc giri-k TUKM deerleri .................................................................................. 67
ekil 40. rtc giri-k toplam KO deerleri .......................................................................... 67
ekil 41. rtc giri-k znm KO deerleri ..................................................................... 68
ekil 42. rtc pH deerleri ........................................................................................................ 68
ekil 43. rtc giri-k TKN deerleri ..................................................................................... 69
ekil 44. rtc giri-k amonyak deerleri .............................................................................. 69
ekil 45. rtc giri-k toplam fosfor deerleri ........................................................................ 70
VIII
ekil 46. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi ................................ 71
ekil 47. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki znm KO deiimi ........................... 71
ekil 48. stanbul Sebze Meyve Halinden alnan hal atklar ........................................................ 73
ekil 49. stanbul Sebze Meyve Halinden alnan atklar ............................................................... 73
ekil 50. Pilot biyometanizasyon tesisine beslenen hal at ............................................................ 74
ekil 51. Fermentr giri-k TKM deerleri ................................................................................... 76
ekil 52. Fermentr giri-k TUKM deerleri ................................................................................ 76
ekil 53. Fermentr giri-k toplam KO konsantrasyonlar .......................................................... 77
ekil 54. Fermentr giri-k znm KO konsantrasyonlar .................................................... 77
ekil 55. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi (UYA)
konsantrasyonlar .............................................................................................................................. 78
ekil 56. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde UYA (KO) / znm KO oranlar ................. 78
ekil 57. Fermentr giri ve knda asetik asit konsantrasyonlar ............................................... 79
ekil 58. Fermentr giri ve knda propiyonik asit konsantrasyonlar ........................................ 79
ekil 59. Fermentr giri ve knda btirik asit konsantrasyonlar ............................................... 80
ekil 60. Fermentr giri ve knda valerik asit konsantrasyonlar .............................................. 80
ekil 61.Fermentr pH deerleri ....................................................................................................... 81
ekil 62.Fermentr scaklk deerleri ................................................................................................ 81
ekil 63. Fermentr giri-k TKN konsantrasyonlar ..................................................................... 82
ekil 64. Fermentr giri-k amonyak konsantrasyonlar ............................................................. 82
ekil 65. Fermentr giriinde ve knda toplam fosfor konsantrasyonu ........................................ 83
ekil 66. rtc giri-k TKM deerleri ..................................................................................... 84
ekil 67. rtc giri-k TUKM deerleri .................................................................................. 85
ekil 68. rtc giri-k toplam KO konsantrasyonlar ............................................................ 85
ekil 69. rtc giri-k znm KO konsantrasyonlar ...................................................... 86
ekil 70. rtcde retilen gnlk biyogaz miktarnn organik ykleme hzna gre deiimi ..... 87
ekil 71. rtc pH deerleri ........................................................................................................ 88
ekil 72. rtc scaklk deerleri ................................................................................................. 88
ekil 73. rtc giri-k TKN konsantrasyonlar ....................................................................... 89
ekil 74. rtc giri-k amonyak konsantrasyonlar ............................................................... 89
ekil 75. rtc giri-k toplam fosfor konsantrasyonlar ......................................................... 90
ekil 76. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi ................................ 91
ekil 77. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki znm KO deiimi ........................... 91
ekil 78. Fermentr ve rtc amurunun geici olarak depoland tanklar ............................... 92
ekil 79. Fermentr sirklasyon ve by-pas hatt ............................................................................... 93
ekil 80. rtc sirklasyon ve by-pas hatt ................................................................................... 93
ekil 81. rtcye yerletiren mekanik kartrc ......................................................................... 94
ekil 82. rtc ierisine yerletirilen mekanik kartrc ve stc .............................................. 95
ekil 83. Mekanik kartrc .............................................................................................................. 96
ekil 84. rtc ierisine yerletirilen yksek kapasiteli elektrikli stc (10 kW) ......................... 97
ekil 85. Fermentr giri-k TKM deerleri ................................................................................. 100
ekil 86. Fermentr giri-k TUKM deerleri .............................................................................. 100
ekil 87. Fermentr giri-k toplam KO konsantrasyonlar ........................................................ 101
ekil 88. Fermentr giri-k znm KO konsantrasyonlar .................................................. 101
ekil 89. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi (UYA)
konsantrasyonlar ............................................................................................................................ 102
ekil 90. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde UYA (KO) / znm KO oranlar ............... 102
ekil 91. Fermentr giri ve knda asetik asit konsantrasyonlar ............................................. 103
ekil 92. Fermentr giri ve knda propiyonik asit konsantrasyonlar ...................................... 103
ekil 93. Fermentr giri ve knda btirik asit konsantrasyonlar ............................................. 104
ekil 94. Fermentr giri ve knda valerik asit konsantrasyonlar ............................................ 104
ekil 95.Fermentr pH deerleri ..................................................................................................... 105
ekil 96. Fermentr giri-k TKN konsantrasyonlar ................................................................... 105
ekil 97. Fermentr giri-k amonyak konsantrasyonlar ........................................................... 106
IX
ekil 98. Fermentr giriinde ve knda toplam fosfor konsantrasyonu ...................................... 106
ekil 99. rtc giri-k TKM deerleri ................................................................................... 107
ekil 100. rtc giri-k TUKM deerleri .............................................................................. 107
ekil 101. rtc giri-k toplam KO konsantrasyonlar ........................................................ 108
ekil 102. rtc giri-k znm KO konsantrasyonlar .................................................. 108
ekil 103. rtc pH deerleri .................................................................................................... 109
ekil 104. rtc giri-k TKN konsantrasyonlar ................................................................... 110
ekil 105. rtc giri-k amonyak konsantrasyonlar ........................................................... 110
ekil 106. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi ............................ 111
ekil 107. Biyometanizasyon tesisinin farkl kademelerinde znm KO parametresinin deiimi
......................................................................................................................................................... 112
ekil 108. Laboratuar lekli almalarda kullanlan fermentasyon reaktr (Applicon BioConsole
ADI 1025) ........................................................................................................................................ 113
ekil 109. Fermentr giri-k TKM deerleri ............................................................................... 114
ekil 110. Fermentr giri-k TUKM deerleri ............................................................................ 115
ekil 111. Fermentr giri-k toplam KO konsantrasyonlar ...................................................... 115
ekil 112. Fermentr giri-k znm KO konsantrasyonlar ................................................ 116
ekil 113. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi (UYA)
konsantrasyonlar ............................................................................................................................ 116
ekil 114. Fermentr giri ve knda asetik asit konsantrasyonlar ........................................... 117
ekil 115. Fermentr giri ve knda propiyonik asit konsantrasyonlar .................................... 117
ekil 116. Fermentr giri ve knda btirik asit konsantrasyonlar ........................................... 118
ekil 117. Fermentr giri ve knda valerik asit konsantrasyonlar .......................................... 118
ekil 118.Fermentr pH deerleri ................................................................................................... 119
ekil 119. rtc giri-k TKM deerleri ................................................................................. 120
ekil 120. rtc giri-k TUKM deerleri .............................................................................. 121
ekil 121. rtc giri-k toplam KO konsantrasyonlar ........................................................ 121
ekil 122. rtc giri-k znm KO konsantrasyonlar .................................................. 122
ekil 123. rtc pH deerleri .................................................................................................... 122
ekil 124. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi ............................ 123
ekil 125. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki znm KO deiimi ....................... 124
ekil 126. Durusu Ky Atksu Artma Tesisi Akm emas ........................................................... 125
ekil 127. Durusu Ardk Kesikli Reaktr Sistemi (a) havalandrma ve (b) dearj yaps ............. 125
ekil 128. Giri atksuyunda KO deiimi ...................................................................................... 133
ekil 129. Giri atksuyunda AKM ve UAKM deiimi .................................................................... 133
ekil 130. Giri atksuyunda TKN, Amonyak ve TP deiimi ......................................................... 134
ekil 131. Giri atksuyunda TKO/TKN ve TKO/TP deiimi ........................................................ 134
ekil 132. AKR sisteminde AKM ve UAKM konsantrasyonu .......................................................... 135
ekil 133. OTH profili (znm KO_27.02.2009) ...................................................................... 138
ekil 134. OTH profili (Toplam KO_27.02.2009) ........................................................................... 139
ekil 135. OTH profili (Toplam KO_20.04.2009) ........................................................................... 139
ekil 136. Havasz tam karml reaktrn ematik grnm ...................................................... 141
ekil 137. AKM ve UAKM konsantrasyonlarnn zamanla deiimi ................................................ 143
ekil 138. KO
z
ve UYA konsantrasyonlarnn zamanla deiimi ................................................. 144
ekil 139. UYAdan kaynaklanan KO
z
konsantrasyonunun zamanla deiimi ........................... 145
ekil 140. pHn alma sresince deiimi ................................................................................... 146
ekil 141. Pilot lekli HYR ......................................................................................................... 150
ekil 142. Pilot lekli HYRnin ematik Grnm .................................................................... 150
ekil 143. almada kullanlan gazmetre ...................................................................................... 153
ekil 144. KO
top
konsantrasyonunun ve giderim veriminin zamanla deiimi ............................... 154
ekil 145. KO
z
konsantrasyonunun ve giderim veriminin zamanla deiimi ............................... 154
ekil 146. HYRde gzlenen pH deiimleri ................................................................................ 156
ekil 147. HYRde gzlenen alkalinite deiimleri ....................................................................... 156
ekil 148. HYRde AKM konsantrasyonlarnn zamanla deiimi ................................................ 158
X
ekil 149. HYR boyunca biyoktledeki kat madde konsantrasyonlarnn deiimi ..................... 162
ekil 150. HYR boyunca biyoktledeki kat madde konsantrasyonlarnn deiimi (Numune alma
tarihi: 29 Mays 2009) ...................................................................................................................... 163
ekil 151. Deney dzenei ............................................................................................................. 166
ekil 152. ncelenen atklar iin eklenen TUKM bana retilen metan gaz .................................. 167
ekil 153. ncelenen atklar iin giderilen TUKM bana retilen metan gaz ................................. 167
ekil 154. Yemekhane atklaryla yaplan BMP deneylerinde UYA konsantrasyonlar deiimi .... 168
ekil 155. Artma amurlar ile yaplan BMP deneylerinde UYA konsantrasyonlar deiimi ......... 169
ekil 156. Yemekhane atklar ve amur karm ile yaplan BMP deneylerinde UYA
konsantrasyonlar deiimi .............................................................................................................. 169
ekil 157. BMP deneylerinde pH deiimi ...................................................................................... 170
ekil 158. BMP deneylerinde alkalinite konsantrasyonlar deiimi ............................................... 170
ekil 159. BMP deneylerinde TUKM konsantrasyonlar deiimi ................................................... 171
ekil 160. BMP deneylerinde KO konsantrasyonlar deiimi ....................................................... 171
ekil 161. Hidroliz ve fermentasyon kademelerinin gerekletirildii deneysel dzenekten bir
grnm .......................................................................................................................................... 178
ekil 162. rtme kademesinin gerekletirildii deneysel dzenekten bir grnm .................. 178
ekil 163. %2,5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas ............................................ 184
ekil 164. %5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas ............................................... 184
ekil 165. %1,5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas ............................................ 185
ekil 166. %2,5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas ............................................ 185
ekil 167. Ekosistemler iindeki mikrobiyal eitliliin anlalmas iin kullanlan teknikler ........... 188
ekil 168. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular ....................................... 198
ekil 169. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular ....................................... 198
ekil 170. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr reaktrndeki arke populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profili ........................................................... 199
ekil 171. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr reaktrlerndeki arke populasyonununa ait
DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profili .................................................. 200
ekil 172. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri ........................................................ 201
ekil 173. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri ........................................................ 202
ekil 174. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonununa ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profill ................ 203
ekil 175. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonununa ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profilli ............... 204
ekil 176. Sebze atklarklarylaa beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular ....................................... 206
ekil 177. Sebze atklarklarylaa beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular ....................................... 206
ekil 178. Hal atklaryla beslenen fermentr reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri ........................................................ 207
ekil 179. Hal atklaryla beslenen fermentr reaktrndeki arke populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri ........................................................ 208
ekil 180. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri ........................................................ 209
ekil 181. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki arke populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri ........................................................ 210
ekil 182. Hal atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke populasyonunun
DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilli ................................................... 211
ekil 183. Hal atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri populasyonununa
ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE ........................................................ 212
XI
ekil 184: ADM1 modelinde kullanlan KO akm emas .............................................................. 214
ekil 185. Metanojenesis ve dier anaerobik reaksiyonlar iin termodinamik verimler .................. 227
ekil 186. Sakrofilik (psychrophilic), mezofilik (mesophilic) ve termofilik (thermophilic) metan
bakterileri iin scakla bal byme hz deiimi ....................................................................... 231
ekil 187: ASM1deki KO bilenleri ve durum deikenleri ........................................................... 240
ekil 188: ASM1deki azot bileenleri ve durum deikenleri ......................................................... 241
ekil 189. pHnn nitrifikasyon hzna olan etkisi ............................................................................. 246
ekil 190. pH iin simlasyon sonular .......................................................................................... 255
ekil 191. znm KO iin simlasyon sonular ...................................................................... 255
ekil 192. Biyogaz iin simlasyon sonular ................................................................................. 256
ekil 193. pH iin simlasyon sonular .......................................................................................... 258
ekil 194. znm KO iin simlasyon sonular ...................................................................... 258
ekil 195. Biyogaz iin simlasyon sonular ................................................................................. 259
ekil 196. pH iin simlasyon sonular .......................................................................................... 260
ekil 197. znm KO iin simlasyon sonular ...................................................................... 261
ekil 198. Biyogaz iin simlasyon sonular ................................................................................. 261
ekil 199: AKR dzenine ait simulasyon akm emas ................................................................... 263
ekil 200. AKR sistemi simulasyon akm emas ........................................................................... 265
ekil 201. AKR hacminin gn iindeki deiimi .............................................................................. 267
ekil 202. evrim ii azot (amonyak ve nitrat) fraksiyonlar ........................................................... 268
ekil 203. evrim ii znm oksijen konsantrasyonlar ............................................................ 268
ekil 204. evrim ii fosfor konsantrasyonlar ................................................................................ 269
ekil 205. evrim ii k AKM kosantrasyonlar ........................................................................... 269
ekil 206. Kentsel AAT ve Entegre Biyometan Tesisi Proses Akm emas.................................. 273
ekil 207. Tasarlanan Biyometan Tesisi Hamurlatrc nitesine giren kan akmlar .............. 276
ekil 208. Biyometan Reaktr (Anaerobik rtc) zerinde kat madde ktle dengesi ........... 278
ekil 209. Biyometan Reaktr (Anaerobik rtc) zerinde kat madde ktle dengesi ........... 279
ekil 210. Suluova (Amasya) Besi OSBde 10.000 Bykba Hayvan (BBH) atn artmak zere
tasarlanan Merkezi Biyometan Tesisi akm emas ........................................................................ 282
ekil 211. Entegre biyometan tesisi n artma aamas ................................................................. 283
ekil 212. Ar tatlardan (kg/10 km) CO
2
emisyon deerleri (SBG: Sktrlm biyogaz, SDG:
Sktrlm doal gaz) (Lens ve di., 2004) ................................................................................... 287
ekil 213. Modelleme almasnda esas alnan artma emas .................................................... 289
ekil 214. Simulasyon sonucu tahmin edilen biyoz miktar ............................................................ 291
ekil 215. Simulasyon sonucu tahmin edilen atksu artma tesisi k azot konsantrasyonu ........ 292





1
Giri
Evsel Atksular ve Organik Kat Atklarn Birlikte Artm Yoluyla Yenilenebilir Enerji (Biyometan)
Geri Kazanm Teknolojilerinin Aratrlmas Projesi (Proje No: 105G024) evre ve Orman Bakanl
evre Ynetimi Genel Mdrl iin T evre Mhendislii Blm tarafndan yrtlen
TBTAK 1007 projesidir. Projeye stanbul Bykehir Belediyesi (BB) STA A.. de destek
vermektedir.

Proje kapsamndaki aratrmalarn pilot tesis sisteminde yrtlmesi planlanmtr. Evsel atksularla
kentsel kat atklarn organik ksmnn birlikte artlaca pilot tesise balca iki ana atksu/atk akm
beslenecektir. Evsel atksu akmna havasz n artma ve/veya ardk kesikli reaktr (AKR) ile ileri
biyolojik artma; evsel organik kat atk akmna ise n artma ve fermentasyon ile AKRden atlan
amurla birlikte biyometan retimini hedefleyen havasz artma uygulanacaktr.

Bu raporun 1. Blmnde Paketi 1: Hazrlk almalar kapsamnda yaplan literatr aratrmas
ve pilot tesis tasarm imalat almalar sunulmutur.

Blm 2de Paketi 2: Deneysel almalar kapsamnda pilot tesiste farkl atk trleri iin elde
edilen alma sonular, laboratuvar lekli alma sonular ve mikrobiyolojik almalar
sunulmutur.

3. Blmde Paketi 3: Modelleme almalar kapsamnda, haval ve havasz artma prosesleri
iin kullanlan Aktif amur Modeli No.1 (ASM1) ile Anerobik Artma Modeli No.1 (ADM1)
aklanmtr. Bununla birlikte bu i paketinde yaplan haval ve havasz artma modelleme
almalarnn sonular verilmitir.

4. Blmde Paketi 4: Tam lekli Tesis iim Fizibilite almas kapsamnda 5 farkl nfusa
sahip yerleim yeri iin tam lekli entegre biyometan tesisi fizibilite alma sonular verilmitir.

Blm 5te Paketi 5: Sonular ve Deerlendirme kapsamnda projeden elde edilen sonular ve
ktlar ile deerlendirmeler yer almaktadr.




1
BLM 1. PAKET 1: HAZIRLIK ALIMALARI
1.1. Literatr Aratrmas
1.1.1. Evsel Atksularn Dk Scaklklarda Havasz Artm
Dk kirlilik ykne sahip evsel atksularn havasz artlmas, haval artma sistemlerine kyasla,
daha az amur oluumu, daha dk enerji kaynana ihtiya gstermeleri ve daha az iletme
maliyetleri asndan stnlklere sahiptir. Son yllarda her trl scaklk artlarnda gerekletirilen
almalar, uygun proses tasarmlar halinde, havasz artma uygulamalarnda scakln kstlayc
bir faktr olmadn gstermektedir (VAN LIER ve di., 1997). Ayrca yine bu almalarda, 10
kg/m
3
deerinden byk ykleme hzlarnda, 10C scaklklarda ve 1,5 saat gibi dk hidrolik
bekleme srelerinde atksularn havasz olarak artmlarnn bile uygulanabilir olduu belirtilmektedir
(LETTINGA, 1996).
Evsel atksularn havasz artmnda en yaygn sistem yukar akl havasz amur yatakl reaktrler
(HYR)dir. Bu reaktrler, dk ilk yatrm ve iletme maliyetli basit sistemler olup, eitli
endstriyel atksularn artmnda yllardr baaryla uygulanmaktadr (Elmitwalli, 2000). Dk
scaklklarda evsel atksu artmnda HYR uygulamalar Hollandada 1976 ylndan beri
allmaktadr. Dnyann ilk kurulu anaerobik evsel atksu artma tesisi 1989 ylnda Hindistann
Kanpur kentinde iletmeye alnmtr. Ayrca, Latin Amerika, Endonezya, Guatemala ve Meksika
gibi lkelerde evsel atksular gerek lekli HYR teknolojisi ile baaryla artlmaktadr. talya,
spanya, Portekiz gibi Akdeniz lkeleriyle Msr gibi Afrika lkelerinde de baarl almalar
gzlenmektedir (SEGHEZZO ve di., 1998). Evsel atksularn havasz artmnda %70den yksek
toplam KO giderimleri gzlenmitir (Rebac, 1998). Bu gne kadar evsel atksularn havasz artm
alannda mevcut kurulu tesisler HYR olarak ina edilmitir. Havasz Filtre (HF) ve Havasz
Akkan Yatakl Reaktrler (HAYR) de yrtlen almalar ise genellikle pilot lekte kalmtr.
Evsel atksularn havasz artm zellikle mevsimlik artmann sz konusu olduu turistik tesislerde
byk bir potansiyele sahiptir ve dk scaklklarda dearj edilen atksularn havasz artm ilgi
ekici bir alternatif olmaktadr (LETTINGA ve di., 2001). Ancak evsel atksularn KO
konsantrasyonu nisbeten dk olduu iin bu sistemlerden elde edilen gaz miktarlar kk
tesislerde ekonomik olarak deerlendirilemeyecek miktardadr.
Evsel atksular dk kirlilik yklerine sahip olarak dnlse bile, bu atksular yksek oranda
partikler KO, yal bileikler, proteinler ve deterjanlar iermekte ve olduka kompleks yapda
bulunmaktadr. Bu kompleks yapnn, havasz artma proseslerinde KO giderim verimi zerinde
nemli etkileri bulunmaktadr. Bunun yannda, ou durumda anaerobik artma sonras ilave artma
ve koku kontrol gerekebilir. HYRn ilk yatrm maliyeti uzun havalandrmal aktif amur

2
sistemleriyle ayn mertebededir. Bucarama (Brezilya) tarafndan HYRn ina maliyeti baz alnrsa
reaktrn birim hacim maliyetinin 1994 yl itibariyle 181 $/m
3
(6 $/kii) olarak tahmin edilmektedir.
letme maliyeti bakmndan yaplacak bir mukayesede uzun havalandrmal aktif amur sisteminde
16-19 kw-sa/kii-yl seviyesindeki bir maliyete karlk HYRde (T > 20C olan yerlerde) herhangi
bir enerji ihtiyac szkonusu deildir. Dolaysyla dearj standartlarnda ntrient snrlamas olmad
veya artlm suyun zirai sulamada kullanld durumlarda HYRn haval artma sistemlerine ok
belirgin mali stnl bulunmaktadr.
Evsel atksuyun bileimi zamana ve retildii blgeye bal olarak belirgin farkllklar gsterir. Kii
bana retilen gnlk veya yllk kirletici ykleri evsel atksuyun kompozisyonunun
deerlendirilmesinde nemli rol oynar. Su tketimindeki salnmlarn en byk sebebi
infiltrasyondur. Su tketiminin ok kstl olduu lkelerde, evsel atksu nispeten daha konsantre
halde bulunur. rdn gibi lkelerde, evsel atksuyun toplam KO konsantrasyonu (KO
top
) 1,5-2,0
g/L deerleri arasnda gzlenirken, bat lkelerinde yksek su tketimlerinden dolay KO
top

konsantrasyonu 0,2-0,7 g/L deerleri arasnda deimektedir.
Havasz evsel atksu artma proseslerinin verimlerini etkileyen nemli evresel parametreler;
scaklk, pH, gerekli besi maddelerinin (azot ve fosfor gibi makro besi maddeleri ile dier mikro besi
maddeleri) varl ve giri akmndaki zehirli madde konsantrasyonlar olarak saylabilir. Evsel
atksularn artm srasnda scaklk dndaki parametreler ok nem tamazlar (VAN HAANDEL
ve LETTINGA, 1994). zellikle baskn bakteriyel florann ve byme hzlarnn belirlenebilmesi iin
en nemli parametrelerden biri iletme scakldr. Mikroorganizmalar, optimum scakln ve
trlerin yaayabilecekleri scaklk aralklarnn esas alnd scaklk snflarna gre
snflandrlrlar. Sakrofilik mikroorganizmalar iin optimum scaklk deeri <20C, mezofilik
mikroorganizmalar iin optimum scaklk aral 25-40C ve termofilik mikroorganizmalar iin ise
optimum scaklk deeri >45C olarak verilmitir. Sakrofilik artlarda, kimyasal ve biyolojik reaksiyon
hzlar mezofilik artlara kyasla ok daha yavatr. Organik maddenin biyolojik olarak ayrmas
srasnda gerekleen birok reaksiyon dk scaklk deerlerinde, optimum scaklk deeri olan
37Ce kyasla, daha fazla enerjiye ihtiya gsterirler. letme scaklklarnda azalma, genellikle
maksimum zgl byme ve substrat kullanma hzlarnda azalmaya sebep olur. imdiye kadar,
atksularn yksek hzl havasz sistemler ile sakrofilik artlmalar srasnda, sakrofilik veya sakro-
toleransl mikroorganizmalara m ihtiya duyulduu ya da mezofilik amurlarn ne lde sakro-
toleransl olduklar hakkndaki tartmalar netlik kazanmamtr. Gerek lekli uygulamalarn
genelinde, atksularn havasz artm scaklklarn 18Ci at durumlar iin snrlandrlmtr.
Uygun artlarda iletilen havasz bir evsel atksu artma sisteminde, uygulanacak hidrolik ve organik
yklerde faaliyet gsterebilecek bakteriyel poplasyonun gelimesi gerekmektedir. Biyolojik olarak
ayrabilen maddelerin giderim verimini belirleyen etkenler arasnda; giderilecek kirletici maddenin

3
yaps, havasz artma iin gerekli evresel faktrlerin uygunluu, canl mikroorganizmalarn miktar,
giriteki organik madde ile mikrobiyal poplasyonun etkin temas, havasz reaktrlerin tasarm
parametreleri ve havasz artma sisteminde evsel atksuyun bekletme sresi olarak sralanabilir
(VAN HAANDEL ve LETTINGA, 1994). Dk kirlilik yklerine sahip atksularn dk scaklklarda
havasz artmnda baz sorunlar yaanabilir. rnein, giri akmndaki dk KO
konsantrasyonlar, reaktr iersinde ok dk substrat seviyelerine ve dk biyogaz retimlerine
sebep olur. Bunun sonucunda, dk kartrma hz ve zayf substrat-biyoktle temas gerekleir.
Evsel atksularn yksek verimlerde havasz olarak artlabilmeleri ve reaktr iersinde iyi bir
karmn salanabilmesi iin sistemin yksek hidrolik yklerle beslenmesi gerekmektedir. Bu
sebeple, dk kirlilik yklerine sahip atksularn havasz artmlar srasnda gerekli reaktr
hacimleri genellikle hidrolik bekleme sresi ile belirlenmelidir (LETTINGA ve HULSHOFF POL,
1991). Zira havasz reaktrn maksimum organik ykleme hznda altrlmas, amurun yksek
oranda hidrolik olarak ykanmasna sebep olabilir. Ayrca baz durumlarda, dk alkalinite de
reaktr iersinde probleme sebep olabilir. Tablo 1de yksek hzl havasz sistemlerde evsel atksu
artmnn faydalar ve kstlar verilmitir (ELMITWALLI, 2000).
Tablo 1. Yksek hzl havasz sistemlerde evsel atksu artmnn faydalar ve kstlar (Elmitwalli,
2000)
Faydalar Kstlar
1. zellikle tropik blgelerde etkili organik
madde giderimi
1. Uygun olmayan amurla alandnda metanojen
mikroorganizmalarn dk byme hzlarndan dolay
uzun iletmeye alma dnemi
2. Dk inaat maliyetlerine ve daha az alana
ihtiya gstermeleri, zellikle scaklklarn >20C
olduu durumlarda yksek ykleme hzlarna
izin vermeleri
2. Dk patojen giderimi
3. Dk iletme-bakm maliyetleri, dk enerji
ve az ekipmana ihtiya duyulmas
3. Dearj standartlarna uygun k kalitesine
ulaabilmek iin ilave artma ihtiyac
4. Haval ve fiziko-kimyasal artma proseslerine
kyasla daha az amur retimi
4. Dk scaklklarda dk partikler madde giderimi
5. Enerji retimi iin kullanlabilecek biyogaz
retimi
5. Slfatn slfite indirgenmesi srasnda ortaya kacak
koku problemi riski

Evsel atksularn artld havasz reaktrlerde gerekleen dk biyogaz retiminin sebebi,
giriteki biyolojik olarak ayrabilen organik madde konsantrasyonunun az olmas ve retilen
biyogazn nemli bir ksmnn sv fazda znm olarak kalmasdr. Evsel atksularn rtld
havasz sistemlerde retilen biyogazn metan ierii her zaman yksektir. Tipik olarak retilen
biyogazn %70-80i metandr. Kalan ksm ise karbondioksit, azot, su buhar ve az oranda hidrojen
slfr karmndan meydana gelir. Gaz kayplar sebebiyle toplanan metan miktar, gerekte
retilen metan miktarndan olduka dktr. Pratikte bu kayplar retilen biyogazn %20-50si

4
arasnda deimektedir (VAN HAANDEL ve LETTINGA, 1994). Gazlarn znrl, scakln
20Cnin altna dt durumlarda artar. Metan, hidrojen slfr ve hidrojenin k akmndaki
znm konsantrasyonlar, yksek scaklklarda iletilen reaktrlere kyasla, dk scaklklarda
iletilen reaktrlerde daha fazla olacaktr. Sakrofilik koullarda, karbondioksit gaznn yksek
znrl sebebiyle, reaktr iersindeki pH deerinde de bir miktar azalma gzlenmektedir
(Lettinga ve di., 2001). Evsel atksulardaki dk KO konsantrasyonlar sebebiyle havasz reaktr
iersinde gerekleecek dk gaz retimleri, dk karma hzna sebep olacak ve bylece
substrat-biyoktle temas yeterli olmayacaktr. Reaktr iersinde karm salayan biyogaz retimi
genellikle organik ykleme hz ve reaktrn yksekliine baldr (TLCHE ve VERA, 1991).
AGRAWAL ve di. (1997) yaptklar bir almada, scakln 27Cden 10Ce dmesi durumunda,
gaz retim hznda %78lere varan bir azalma gzlemilerdir. Ayrca dk gaz retimi %25 daha az
KO giderimine sebep olarak, AKMnin reaktr iersinde birikimine yol amtr. amur yata
iersinde tutulan ve biriken partikler maddelerin hidrolizi ok yava olduu iin hidroliz aamas,
genellikle btn anaerobik rme prosesinde hz kstlayc adm olup uygulanan proses
scaklna da bal olarak nispeten uzun bekleme srelerine ihtiya duyulmaktadr. 25C scaklkta
iletilen havasz bir reaktrde, hidroliz ve metan retiminin salanmas iin 15 gnlk bir amur
bekleme sresi yeterli olurken, 15Cde iletilen biyoreaktrlerde amur bekleme sresi 75 gn
deerine kmaktadr (ZEEMAN ve LETTINGA, 1999; MIRON ve di., 2000).
Evsel atksulardaki partikler maddelerin havasz reaktrlerde giderimi, hidroliz sreci hari, esas
olarak fiziksel proseslerlerle aklanr. amur yata biyolojik bir filtre gibi davranr. AKM, evsel
atksularn KO parametresinde byk bir orana sahip olduu iin, yksek AKM giderimi yksek
KO
top
giderimine sebep olacaktr. AKMdeki byk boyutlu partikler maddelerin giderimi esas
olarak srkleme kuvvetlerine ve kelme zelliklerine baldr. Havasz bir reaktrde AKM
giderimi, kelme ve amur yata ve/veya filtre malzemesi iersinden filtrasyon ile gerekleir.
Havasz rektrlerde AKMnin fiziksel giderimi, giri organik madde konsantrasyonuna, scakla,
reaktrn yksekliine, hidrolik bekleme sresine, yukar ak hzna, partikl boyutu ve younluu
gibi etkenlere baldr. Evsel atksularda KO
top
konsantrasyonunun %20-30unu tekil eden
kolloidal partikllerin giderimi ise dk scaklklarda kstlayc bir faktrdr (MERGAERT ve di.,
1992; WANG, 1994; SAYED VE FERGALA, 1995).
SAYED VE FERGALA (1995)ya gre, kat maddelerin giderimindeki tutulma mekanizmas, kolloidal
partikllerin amur yata tarafndan tutulmasnda yeterli olmamaktadr. Bunun sebebi, amur
yatandaki yksek porozite ile reaktr ierisindeki yukar ak hz ve belirli oranda gaz retimi
olarak sylenebilir. Kolloidal partikllerin giderimi, havasz reaktrlerdeki askda ve/veya yzeyde
tutunmu biyoktle iersinden filtrasyon ve/veya tutunma ile gerekleir. Ayrca, HYRlerin st

5
ksmlarna filtre malzemesi yerletirilmesi (Hibrit Reaktr), filtrasyona ilaveten floklasyon destei
ile kolloidal partikllerin giderim verimini arttrabilir (ELMITWALLI, 2000).
Dk scaklklarda daha dk hidroliz hzlar sebebiyle AKMnin amur yata iersinde birikimi
artmakta ve daha uzun hidrolik bekleme srelerine ihtiya duyulmaktadr. Bu sebeple AKMnin
havasz artma ncesinde kelme veya fiziko-kimyasal artma ile giderimi tavsiye edilmektedir.
Bylece hem amur yata iersinde birikim nlenmi olur hem de granl amurun yapsnda
bozulma meydana gelmez (VIEIRA ve SOUZA, 1986).
1.1.1.1. Gerek ve Pilot lekli HYR Uygulamalar
Birok lkede gerek lekli (kurulu) HYR uygulamalar baaryla gereklemektedir. rnein
Kanpur (Hindistan)da Nisan 1989dan beri iletilmekte olan gerek lekli HYRde evsel atksular
havasz olarak artlmaktadr (Q = 5000 m
3
/gn). 10 hafta sren iletmeye alma aamasnda ve 6
saatlik hidrolik bekleme sresinde, KO, BO ve AKM giderimleri srasyla %74, %75 ve %75 olarak
gzlenmitir. Sonular, scakln artma verimi zerinde ok etkili olmadn gstermektedir ancak
zellikle souk dnemlerde biyogaz retiminde ciddi d gzlenmektedir. Biyogaz retimi,
scakln artt dnemlerde ise tekrar artma eilimindedir. Reaktrden atlan fazla amurun
suyunu brakma zelliklerinin iyi olduu gzlenmitir (DRAAIJER ve di., 1992). Evsel atksularn
HYRlerde artld pilot ve gerek lekli uygulamalar Tablo 2de verilmitir.
Tablo 2. Evsel atksularn pilot ve gerek lekli HYR uygulamalar


lke Hacim
(m
3
)
Scaklk
(C)
Giri Konsantrasyonlar
(mg/L)
A
amuru
uh
(saat)
Giderim Verimleri (%) Kaynak
KO BO AKM KO BO AKM
Hollanda 6 10-18 100-900 53-474 10-700
*
Granl 9-16 46-60 42-48 55-75 de Man ve di., 1986
Hollanda 20 11-19 150-550 43-157 50-400
*
Granl 6.2-18 31-49 23-46 (-) de Man ve di., 1986
Hollanda 120 >13 391 291 (-) Granl 2-7 16-34 20-51 (-) van der Last ve
Lettinga, 1992
Kolombiya 64 25 267 95 (-) rm
inek gbresi
6-8 75-82 75-93 70-80 Lettinga ve di., 1987
Kolombiya 3360 24 380 160 240 A
kullanlmad
5 45-60 64-78 ~60 Schellinkhout ve
Osorio, 1994
talya 336 7-27 205-326 55-153 100-250 A
kullanlmad
12-42 31-56 40-70
+
55-80
+
Collivignarelli ve di.,
1991;
Maaskant ve di.,
1991
Hindistan 1200 20-30 563 214 418 A
kullanlmad
6 74 75 75 Draaijer ve di., 1992
Hindistan 12000 18-32 1183 484 1000 (-) 8 51-63 53-69 46-64 Haskoning, 1996a;
Tare ve di., 1997
Hindistan 6000 18-32 404 205 362 (-) 8 62-72 65-71 70-78 Haskoning, 1996b;
Tare ve di., 1997
Brezilya 120 18-28 188-459 104-255 67-236 Granl 5-15 60 70 70 Vieira ve Garcia, 1992
Brezilya 477 (-) 600 (-) 303 Adapte
olmayan
13 68 (-) 76 Chernicharo ve
Borges, 1997
(-) : bilgi yok
*
: KO olarak ifade edildi
+
: 15-20C scaklklarda ve uh = 12 saatte lm yapld

6
Guimares ve di., (2003) havasz amur yatakl reaktr (HYR) ve ardk kesikli reaktrden
(AKR) oluan pilot lekli bir atksu artma sisteminin performansn deerlendirerek HYR-AKR
sisteminin k suyu kalitesi ile iletme koullar arasnda iliki kurmaya almlar ve bu tip bir
sistemi, yatrm ve iletme maliyetleri asndan konvansiyonel aktif amur sistemleri ile
karlatrmlardr. Laboratuar lekli olarak gerekletirilen almada ham atksu kullanlmtr.
Sistem 64 L/gn debide, ortalama 25

C scaklkta iletilmitir. Artma tesisi; HYR,


depolama/keltme/dengeleme tank ve AKR olmak zere 3 niteden olumutur. HYR,
depolama tank ve AKRnin hacimleri srasyla 10, 6 ve 7 L, bekletme sreleri ise 4, 2.25, 2.625
saattir. Depolama tankndan aerobik reaktre beslenen kesikli akm 4 Ldir. AKR ise 4 fazda
altrlmtr: (1) reaktr sabit 4 L hacim ile doldurma, (2) havalandrma, (3) amurun kelmesi
iin havalandrmann durdurulmas, (4) durultulmu fazn dearj. Havalandrma sresi ve keltme
sresi srasyla 1 saat ve 0.5 saat olarak ayarlanmtr. Yaplan almalar sonucunda, HYR
reaktrnde bekletme sresi ksa olmasna ramen ok yksek giderim verimi grlmtr. Ayrca
amur yann 7 gn veya daha az olmas durumunda AKR dzgn olarak iletilememi, k
akmyla birlikte amur kalar gzlenmitir. Ayrca deterjanlar tamamen paralanamadndan
kpk problemi olumutur. Tm bu olumsuzluklar amur yann 9 gn ve zerinde olmas
durumunda giderilmi ve k suyu kalitesi iyilemitir. Deneysel almalar HYR-AKR sistemi
k suyu kalitesinin, denitrifikasyonsuz konvansiyonel aktif amur sistemleri k suyu kalitesine
eit ya da daha iyi kalitede olduunu gstermitir. AKRnin performansn gsteren nemli
faktrlerden biri de retilen amurun kalitesidir. Deneysel almalar sresince amurun
kebilirliinin iyi olduu ve SVI deerlerinin 80 mL/g TKM olduu grlmtr. Respirometrik
analizlerle 11 ve 15 gnlk amur yalarnda organik madde oksidasyonu ve nitrifikasyon iin 1
saatlik havalandrma periyodunun yeterli olduu, 9 gnlk amur yanda ise tam nitrifikasyon iin 1
saatlik havalandrma periyodunun yeterli olmad grlm ve k akmndaki amonyum
konsantrasyonlarnn daha yksek amur yalarnda elde edilen deerlere gre yksek olduu
anlalmtr. Bu tip artma sistemlerinin en nemli avantaj iletme ve yatrm maliyetlerinin az
olmasdr. HYR-AKRden oluan artma tesisleri iin gerekli toplam reaktr hacmi, konvansiyonel
sistemler iin gerekli olan hacmin %65ine denk gelmektedir. Toplam oksijen tketimi asndan
konvansiyonel aktif amur sistemleri ile HYR-AKR sistemi karlatrldnda HYR-AKR sistemi
iin gerekli olan oksijen miktar aktif amur sistemlerine gre %58 daha azdr. Bununla birlikte
havalandrma asndan, HYR-AKR sistemi kendi kendine yetecek enerjiyi retme potansiyeline
sahiptir. Sistemin verimi deerlendirildiinde tam nitrifikasyonun gereklemesi ile birlikte BO
5
ve
KO gideriminin %95in zerinde verimle gerekletii grlmtr.
Agrawal ve di., (1997) seyreltik atksuyun HYRde artlabilirliini aratrmlardr. 96 L hacme
sahip HYR, 300 mg/L KOye sahip sentetik atksu ile 700 gn sresince srekli bir akmla
beslenmitir. Scaklk 25Cde sabitlenmi ve a olarak rtlm evsel atksu amuru (60 L)

7
kullanlmtr (AKM konsantrasyonu 30 g/L). Evsel atksu amuru mezofilik artlarda iletilen bir
evsel atksu amur rtcsnden elde edilmitir. Hazrlanan sentetik atksuyun KO/slfat oran
3:1 ve KO/N/P oran 100/5/4dr. alma sresince k suyunun pH 6.970.11 olarak
llmtr. Balang aamasnda (start-up) 28 saat hidrolik bekletme sresi (
h
) ile balanm ve
daha sonra hidrolik bekletme sresi kademeli olarak 19, 14 ve 9 saate drlmtr. KO ykleme
hz ise 28 sa ve 9 salik hidrolik bekletme sreleri iin srasyla 0,26 ve 0,73 kg KO/m
3
.gn olarak
ayarlanmtr. Yaplan almalarda KO giderim veriminin
h
azaldka arttn ve uucu ya
asitlerinin (UYA) balangta yksek olmasna ramen zamanla kademeli olarak azald
grlmtr. Hidrolik bekletme sresinin her deiiminde UYAde hafif bir art gzlenmi fakat bu
art zamanla yok olmutur. letme sresince k akmnda ok az amur ka gereklemi ve

h
n azalmasndan bamsz olarak sabit kalmtr. Reaktrde oluan biyogazn metan ierii 28,
19, 14 ve 9 saatlik bekletme srelerinde srasyla %635, %692, %722 ve %692 olarak
belirlenmitir. Bunun yan sra CO
2
ierii %8, N
2
ierii %21-30 olarak bulunmu, H
2
S
konsantrasyonu ise %0.11 (
h
=28 saat) ve %0.39 (
h
=9 saat) olarak tespit edilmitir. Tm bunlara
ek olarak KO ykleme hz arttka metan retim hznn da artt belirlenmitir. Ayrca artlan
atksuyun zayf kirlilik ykne sahip bir atksu olmas sebebiyle zellikle dk hidrolik bekletme
sresinde nemli miktarlarda znm metan oluumu gzlenmitir. Oluan znm metan,
ekonomik bir zm bulunmad srece geri kazanlamamaktadr.
UEMURA ve HARADA (1999) HYRde evsel atksu artm srasnda scakln proses performans
zerine etkilerinin yannda, reaktrdeki amurun metanojenik aktivitesini de belirlemeye
almlardr. Bunun iin 21,5 L hacimli, 4.7 saat hidrolik bekletme sresine sahip bir HYR
kullanlmtr. Reaktr 6 ay boyunca evsel atksu ile beslenmi ve scaklk, 3Clik dlerle
25Cden 13Cye kadar drlmtr. A amuru olarak evsel atksu artma tesisinden alnan
granler amur kullanlmtr. Deneysel almalar sonucunda k suyunun toplam KO ve
znm KO bakmndan kalitesinin kararl olduu ve iletme scaklndan ok etkilemedii
anlalm ve toplam KO gideriminin scaklktan ok, giriteki partikler KO miktarndan etkilendii
grlmtr. Buna gre toplam KO giderimi %69,4dr. Deneysel almalar sresince k
akmnda UYAne nadiren rastlanmtr. Giri ve k akmndaki pH deerleri ise srasyla 6,86
(6,2-7,4) ve 6,98 (6,22-7,5)dir. Deneysel almalara gre bir gnde retilen toplam metan miktar,
reaktr knda gaz toplama noktasnda biriken metan miktar ile k akmyla kaan znm
formdaki metan miktarnn toplam olarak dnlmtr. znm CH
4
miktar Henry Kanunu
dikkate alnarak hesaplanmtr. Dolaysyla yaplan hesaplamalar sonucunda k akmnda gz
ard edilemeyecek kadar yksek miktarda znm formda CH
4
kalar olduu anlalmtr.
Deneysel almalar, scakln dmesiyle paralanan KO fraksiyonunun azaldn gstermitir.
znm KO giderimi scaklktan bamsz olduundan deneysel almalar sresince ktaki
znm KO miktar sabit kalmtr. Buna gre, partikler KO giderimi, partikler maddelerin

8
amur yata ierisinde tutulmas sonucu gereklemektedir. amur yatanda tutulan organik
maddelerin hidroliz hz scaklktan nemli bir derecede etkilenmitir. Tutulan partikler maddelerin
%58i 25Cde paralanrken, 13Cde %33 paralanmtr. Bununla birlikte scaklk dtke
metan retimi de dmtr. 25Cde %60 olan metan retimi, 13Cde %35dir. Granler amurun
kelebilirlii zerinde yaplan aratrmalarda, dk organik yke sahip atksularn granler
amurun kelebilirliini olumsuz ynde etkiledii sonucuna varlmtr. Dk organik
yklemelerde 6 ay boyunca iletilen HYR ierisindeki mikroorganizmalarn metanojenik aktivitesi,
balangta a amuru olarak kullanlan granler amurun aktivitesinin %4 - 10una dmtr.
Dolaysyla reaktre alanan granler amurun mikrobiyel aktivitesi, artlm atksu amurunun
mikrobiyel aktivitesi ile ayn deerdedir. Ayrca, reaktrdeki amurun granler formda kald ancak
granllerin ounun atlak bir yapya sahip olduu anlalmtr. A amurunun iyapsnda ise
daha ok baskn olarak bulunan trn Methanothrix olduu belirlenmitir.
1.1.2. Ardk Kesikli Reaktrler ve Uygulamalar
Ardk kesikli reaktrler (AKR) doldurma, reaksiyon, keltme, boaltma ve dinlendirme fazlarndan
oluan ve iletme esneklii olan yar kesikli sistemlerdir (ekil 1). Sistemin esneklii sayesinde (a)
giri ve k akmlar birbirinden bamsz olarak iletilebilir, (b) keltme reaktrn kendi iinde
gerekletirilir (c) biyolojik prosesler evrimsel olarak gerekletirilir (d) srekli sistemlerden farkl
olarak her evrimde artlm su artlmam su ile yer deitirir.
Ardk kesikli reaktrler son yllarda srekli sistemlere gre enerji maliyetinin, retilen amur
miktarnn, alan ve ekipman ihtiyacnn az olmas gibi stnlklerden dolay evsel atksularn
artlmasnda yaygn bir ekilde kullanlmaya balanmtr (TASL ve di., 1997; COLMENREJO ve
di., 1998; METCALF ve EDDY, 2003; TORRES ve FORESTI, 2001; GUIMARAES ve di., 2003;
ZENG ve di., 2003, MEYER ve di., 2005). Ardk kesikli reaktrlerde, organik karbon ve fosforun
giderimine ilave olarak nitrifikasyon ve denitrifikasyon yoluyla azot gideriminin de yapld eitli
modifikasyonlar ile alc ortam standartlarnn salanmas mmkn olmaktadr. Srekli aktif amur
sistemlerinin tersine, hem biyolojik reaksiyonlar hem de biyoktlenin keltilmesi ayn tank iinde
meydana gelir. Ardk kesikli reaktrler, birok zellikleri ile doldur-boalt sistemlerden ayrlr.
Ardk kesikli reaktrler belirli bir periyotda doldurulur ve boaltlrlar. Doldurma faz
tamamlandktan sonra, havalandrmal veya havalandrmasz reaksiyon faznn sresi ile ktrme
ve boaltma fazlarnn sresi artma amacna bal olarak seilebilir. AKR dngs doldurma faz ile
balayarak boaltma faz ile veya istee bal olarak bo/dinlendirme faz ile sonlanarak srekli
olarak tekrarlanr. Sistem periyodunun sresi ve skl istenilen k limit deerlerine gre
belirlenebilir.


9













0 1 2 3 4 5
6


Doldurma Kartrma Havalandrma

ktrme Boaltma-dinlendirme
ekil 1. Laboratuvar lekli AKR emas
Literatrde, evsel ve endstriyel atksulardan besi maddesi giderimi konusunda hem laboratuvar
hem de pilot lekli ardk kesikli reaktr teknolojilerinin kullanld ok sayda alma
yeralmaktadr. Bu almalar byk lde evsel atksularnn artmnn daha da iyiletirilmesi
ynndedir. Bu amala isletme koullarnn artma verimleri zerine etkileri ska aratrlmtr. Bu
almalardan bazlar aada zetlenmitir.
IMURA ve di., (1993) gnde 4 kez olmak zere 6 saatlik bir evrimli AKR kullanarak yaptklar bir
almada tam bir nitrifikasyon salayarak, BO, AKM ve toplam fosfor paramatrelerinde de %95in
stnde bir verim elde etmilerdir.
COLUNGA ve MARTINEZ (1996) ardk kesikli biyofilm reaktrde fosfor giderimini incelemek
amacyla yaptklar bir almada deiik iletme koullarnn atksudan besi maddesi (C,N,P)
giderimi zerine etkileri aratrlmtr. 8 ve 12 saatlik evrimler ve farkl anaerobik/aerobik zaman
oranlar ile sistem altrlmtr. En yksek KO ve fosfor giderim hz 12 saatlik evrim ile ve 37/63
anaerobik/aerobik sre orannda elde edilmitir. En yksek fosfor giderimi ve nitrifikasyon verimi 3 g
KO/m
2
.gnlk organik ykleme hznda elde edilmitir.
UMBLE ve KETCHUM (1997) ardk kesikli reaktrlerde evsel atksuyun biyolojik artmn
incelemilerdir. Sistemde Azot(N)/Fosfor(P) oran 16 ile 23 arasnda deitirilmitir. 12 saatlik
toplam evrim zamannda BO
5
ve NH
4
-N giderimleri srasyla %98 ve 89 olarak elde edilmitir.
CHANG ve HAO (1996) besi maddesi gideriminde ardk kesikli reaktrn performansn etkileyen
proses parametrelerini tanmlamak amacyla bir alma gerekletirmilerdir. 6 saatlik evrim
V0= 1,5 L
VT= 4.0 L
k
Atksu


10
sresinde ve 10 gnlk amur yanda KO, toplam azot ve fosfor giderim verimlerini srasyla %91,
%98 ve %98 olarak bulunmutur.
DEMUYNCK ve di. (1994) besi maddesi giderimi amacyla ardk kesikli reaktrleri
kullanmlardr. Bu almada efektif azot giderimi iin anoksik faz boyunca KO ilavesinin gerektii
ve ardk ksa sreli aerobik/anoksik fazlarn anoksik faz takip eden klasik aerobik fazdan daha iyi
olduu bulunmutur.
ANDREOTTOLA ve di. (1997) gerekletirdikleri bir almada k azot konsantrasyonunu
minimize etmek iin evrim sresi ve faz dalmnn optimizasyonu iin bir algoritma
gelitirmilerdir.
ZUNGA ve MARTNEZ, (1996) anaerobik/aerobik/anoksik/aerobik fazlardan oluan bir iletme
stratejisi kullanarak ardk zamanl kesikli biyofilm reaktrde azot ve fosfor giderimini
incelemilerdir. 615 gnlk iletmeden sonra optimum iletme artlar salanarak en yksek besi
maddesi giderim yzdeleri elde edilmitir. Sistemde KO, fosfor ve amonyak giderim verimleri
srasyla %891, %7515 ve %8710 olarak bulunmutur. Aerobik fazdan sonra anoksik faz
kullanldnda denitrifikasyon daha etkin olarak salanmtr.
SANG ve di., (1997) yaptklar bir almada AKR ile besi maddesi gideriminde ilave karbon
kayna olarak asetat yerine fermente edilmi hayvan atklar kullanmlardr. almada hayvan
at kullanldnda elde edilen sonularda nemli bir deiiklik gzlenmemitir. ki durumda da
%90 toplam azot ve %89 fosfor giderimi salanmtr.
AKR sistemleri sznt suyu artm ile ilgili bir ok almada da ska kullanlmtr. Bu almalar
bekletme sreleri 1.5-10 gn, amur ya konsantrasyonlar 20-50 gn ve evrim sresi olarak ta
12-24 saat gibi geni bir aralkta gerekletirilmitir (DOLLERER ve WILDERER, 1996; ZALOUM ve
ABBOT, 1997; TIMUR ve OZTURK, 1997; YILMAZ ve OZTURK, 2001).
AKR ayrca endstriyel atksularn artmnda da ok geni lde kullanlmtr. arap atksular
(TORRIJOS ve MOLETTA, 1997), bira atksular (LING ve LO, 1999), gda endstrisi atksular
(RAPER ve GREEN, 2001) st atksular (MOHSENI ve BAZARI, 2000), mezbaha atksular
(BELANGER ve di., 1986), domuz kesimi atksular (LEE ve di., 1997), kat endstrisi atksular
(FRANTA ve WILDERER, 1997) ve deri atksular (CARUCC ve di, 1999) bu almalara baz
rneklerdir. Deri atksularnn AKR de artld bir almada modelleme almalar yrltlm, bu
amala detayl bir atksu karakterizasyonu iin KO bileenleri belirlenmi, ilgili tm kinetik,
stokiometrik katsaylar elde edilmi, karbon ve azot performanslar deerlendirilmidir (MURAT ve
di., 2002). 9 ila 30
o
C arasnda scaklk deitirilerek deri atksularnn artld AKRde deneysel
sonular kullanlarak bir evrim iinde KO, nitrat ve amonyak parametreleri kullanlarak model
kalibrasyonlar gerekletirilmitir (MURAT ve di., 2004).

11
1.1.3. Evsel Kat Atklarn Organik Ksmnn Tek Bana veya Dier Organik Atklarla
Birlikte Havasz Artm ve Biyometan Geri Kazanm
Kat atklardan kaynaklanan kirlilik ile oluacak potansiyel risklerin boyutunun her geen gn
artmas, doal kaynaklarn azalmas, ekonomik ve sosyal etkenlerinde katksyla, kat atk ynetimi
giderek nem kazanmakta ve karmak bir hal almaktadr. Gnmzde, Trkiyede gnde yaklak
60000 ton evsel kat atk olumaktadr. Evsel kat atklarn tipik madde gruplar bileimi Tablo 3de
verilmitir. Trkiyede evsel kat atklar %50den fazla biyolojik olarak paralanabilir maddeler ihtiva
etmektedir.
Tablo 3. Trkiyede balca byk ehirler iin evsel kat atk bileimi (%, arlk)
stanbul Bursa zmir Adana
Organik
Geri dntrlebilir
Kat/Karton
Plastik
Metal
Cam
Dier
43
33,9
7,8
14,2
5,8
6,2
23,1
53,1
36,4
18,4
11,6
3
3,4
10,5
46
31
12
12
3
4
23
64,4
25,2
14,8
5,92
1,4
3,08
11,4

Oluan atk miktarnn hzla artmasna ramen, mevcut dzenli depolama alanlar ve yakma
tesislerinin kapasitesi giderek azalmaktadr. Birok Avrupa lkesi iin dzenli depolama, alan
sknts ve kontrol edilemeyen gaz emisyonlar ile sznt suyu sorunu yznden bir atk ynetim
metodu olmaktan kmtr (HARTMANN ve AHRNG, 2005). Bu nedenle srdrlebilirlik asndan
da byk neme sahip kompost ve geri kazanm uygulamalar 1980lerin sonundan itibaren giderek
nem kazanmaktadr.
Kat atn, atk akm olarak grlmesi yerine bir ok rnn geri kazanabilecei deerli bir kaynak
olarak dnlmesi, atk oluumundan nihai bertarafa kadar btn kademeleri iine alan entegre bir
kat atk ynetiminin unsurlarn ve bunlarn birbirleri ile ilikilerinin ok iyi bilinmesini zorunlu
klmaktadr. Entegre bir kat atk ynetim emas ekil 2de verilmektedir.
Biyolojik atklarn toplanmas, artm ve geri kazanm konularna verilen nem gn getike
artmaktadr. Bu sebeple, Avrupa Topluluunda bu alanda birok ynetmelik ve ynerge
yaynlanmakta ve gelitirilmektedir. Bu ynetmeliklerin nemli bir ksm havasz (anaerobik) artma
uygulamalar ve bu konudaki teknolojik gelimeleri iermektedir. Avrupa Topluluunda bulunan
Ynetmelikler arasnda en nemlileri unlardr: 75/442/EEC (Atk Direktifi), 1986/278/EEC (Atksu
amurlar Direktifi), 2000/60/EC (Su ereve Direktifi), 1999/31/EC (Dzenli Depolama Direktifi),
COM/2002/179 (Toprak Koruma Stratejisi), 2001/77/EC (Yenilenebilir Enerji Kaynaklarndan
Elektrik Geri Kazanm Direktifi), (EC) No. 1774/2002 (Hayvansal Yan rnler Ynetmelii),
Biyolojik Atklarn Biyolojik Artm, alma Belgesi 2. Tasla (2001).

12
Kat atk ynetimi, lkemizin Avrupa Birliine adaylk sreciyle olduka nem kazanm ve bu
alanda yksek maliyetli evre yatrmlarnn yaplmasnn gerei ortaya kmtr. Avrupa Birlii Kat
Atk Dzenli Depolama Direktifi (99/31/EC) uyarnca AB yesi ve aday lkelerde, 1995 yl lke
toplam biyolojik olarak paralanabilir kat atk miktarlar baz alnmaktadr. Dzenli depolama
tesislerinde bertaraf edilecek organik kat atk miktarlarnn 2010, 2013 ve 2020 yllarna kadar,
1995 ylndaki biyolojik olarak paralanabilen atk miktarlar esas alnarak, srasyla %25, %50 ve
%65 orannda azaltlmas ngrlmektedir. lkemiz iin de, halen tamama yakn dzenli depolama
tesislerine gnderilen evsel kat atklar ierisindeki biyolojik olarak paralanabilir (organik) atklarn
ayrlarak kompost ve/veya biyometan tesislerine ynlendirilmesi, sz konusu kotalarn salanmas
bakmndan byk nem tamaktadr.
Ayrca, Kyoto Protokolnde lkeler sera gaz emisyonlarnn azaltlmas ve organik atlardan
yenilenebilir enerji (biyometan) retiminin desteklenmesi ynnde karar almlardr. Kyoto
Protokolnde lkelerin 2010 ylna kadar toplam enerji retimlerinin %10unun yenilenebilir enerji
kaynaklarndan (rzgar, biyometan, metan, H
2
) salamalar ngrlmtr. Zirveden sonra
Avrupadaki birok lke organik atklardan biyometan retimini tevik amacyla, biyogazdan elde
edilen elektriin kw-sa bedelini 0,10 Avro zerinden satn almakta olup bu takriben %50nin
zerinde bir sbvansiyona kar gelmektedir. Bu erevede AB genelinde 2010 ylna kadar birlik
lkelerinin toplam enerji retimlerinin %12,5inin yenilenebilir enerji kaynaklarndan temini
hedeflenmitir. 2001/77/EC Direktifi (Yenilenebilir Enerji Kaynaklarndan Elektrik Geri
Kazanm)nde ise yenilenebilir enerji kaynaklar ve retilen elektrik miktarnn arttrlmas amalanr.
Trkiyede Yenilenebilir Enerji Kaynaklarnn (YEK) Elektrik Enerjisi Amal Kullanmna likin
Kanunda, yenilenebilir kaynaklardan elektrik enerjisi retimine ynelik tesislerde retilen enerjinin 7
yl sre ile EPDKnn belirledii bir nceki yla ait ortalama elektrik toptan sat fiyatlar zerinden
satn alnaca ve bu fiyatn Bakanlar Kurulunca her yln banda en fazla %20 orannda
arttrlabilecei n grlmektedir (YKEUK, 2005). Dolaysyla mevcut YEK Kanunu ile getirilen
uygulamann henz bir tevik hviyetine brnd sylenemez. Ancak u anda TBMM
gndeminde olan yeni YEK nerisinde, atklardan retilecek elektrik enerjisinin 0,14 /kW-saden
satn alnmas (~ %100 tevik) ngrlmektedir.
1.1.3.1. Kat Atk Miktar ve Karakterizasyonu
evre ve Orman Bakanlnca MMKO A..ye hazrlatlan Kat Atk Ana Plan Projesi kapsamnda,
Trkiye iin ortaya kan birim atk oluum deerleri Tablo 4de verilmektedir (MIMKO, 2006).
Tablodan da grld zere Trkiye geneli iin ortalama kentsel kat atk (KKA) retimi emniyetle
1,04 kg/N-gn veya ~380 kg/N-yl alnabilir.

13

ekil 2. Entegre atk ynetimi akm diyagram

Tablo 4. Kat Atk Ana Plan Projesinde belirlenen birim atk retimi (MMKO, 2006)
Model Blgeleri Birim atk oluumu (kg/kii-gn)
1a Marmara / Ege Blgesi stanbul, zmir (Bykehirler) 1,15 (1,28)*
1b Dier Bykehir Belediyeleri 1,12 (1,24)
1c Dier Belediyeler (orta/kk) 1,10 (1,16)
2a
Akdeniz / Karadeniz /
Anadolu Blgesi
Ankara (Bykehir) 1,15 (1,28)
2b Antalya / el (Turizm ehirleri) 0,90 (1,00)
2c Dier Bykehir Belediyeleri 0,85 (0,94)
2d Dier Belediyeler, Karadeniz
(orta/kk)
0,85 (0,90)
2e Dier Belediyeler, Akdeniz / Anadolu
(orta/kk)
0,85 (0,90)
3a Dou Anadolu /
Gneydou Anadolu
Blgesi
Gaziantep (Bykehir) 0,85 (0,94)
3b Dier Bykehir Belediyeleri 0,90 (1,00)
3c Dier Belediyeler (orta/kk) 0,75 (0,80)
Ortalama 0,95 (1,04)
*Parantez iindeki deerler, Trkiye genelinde sokak toplayclar ve/veya kurumlarca gerekletirilen mevcut geri dnm
faaliyetleri sonucu, Bykehirlerde toplam kentsel kat atn %10u, dier yerlerde ise %5i seviyesinde ambalaj at geri
dnm etkisinin yanstlmas sonucu elde edilen deerleri temsil etmektedir.

Madde ak Enerji ak
Yanabilir Ksm
Biyogaz
Geri kazanlm enerji
Kompost
Artk Artk
(Geri kazanlm madde )
Biyolojik olarak paralanabilir ksm
Geri kazanlm madde
Geri kazanlm madde
Yeniden kullanm
retim
Tketim
Kat Atk
Kaynanda Ayrma
Snflandrma
Termal Dnm
Yakma/Gazifikasyon
Biometanizasyon
Kompostlatrma
Dzenli Depolama
Kl
oklu madde
toplama

Artk


14
Trkiyeyi kat atk karakterizasyonu asndan dier lkelerle kyaslayarak genel bir bilgi edinmek
iin 1990 ve 1992 yllarnda yaplm istatistikler Tablo 5 ve Tablo 6da verilmitir (WHITE ve di.,
1995, TCHOBANOGLOUS ve di., 1993).
Tablo 5. Kentsel kat atk karakterizasyonu
lke
Kat/karton
(%)
Plastik
(%)
Cam
(%)
Metal
(%)
Mutfak,park,
bahe (%)
Teksti l
(&)
Dier
(%)
Almanya* 17,9 5,4 9,2 3,2 44 - 20,3
Avusturya* 21,9 9,8 7,8 5,2 29,8 2,2 23,3
Belika* 30 4 8 4 45 - 9
Bulgaristan* 8,6 6,9 3,8 4,8 36,7 - 39,2
Fransa* 31 10 12 6 25 4 12
Hollanda* 24,7 8,1 5 3,7 51,9 2,1 4,5
ngiltere** 34,8 11,3 9,1 7,3 19,8 2,2 10
spanya** 20 7 8 4 49 1,6 10,4
sve* 44 7 8 2 30 - 9
svire* 31 15 8 6 30 3,1 6,9
talya* 23 7 6 3 47 - 14
Portekiz* 23 4 3 4 60 - 6
Trkiye* 37 10 9 7 19 - 18
Yunanistan* 22 10,5 3,5 4,2 48,5 - 11,3
Kaynak: White ve di., 1995
* 1990 yl istatistikleri
**1992 yl istatistikleri
Tablo 6. ABD evsel kat atk karakterizasyonu (TCHOBANOGLOUS ve di., 1993)
Atk Bileeni Arlk (%)
Kat 38,1
Park-Bahe 12,1
Mutfak Atklar 10,9
Plastik 10,5
Metaller 7,8
Lastik, tekstil 6,6
Cam 5,5
Tahta 5,3
Dier inorganik atklar 3,2

stanbul ve Antalya Bykehir Belediyeleri tarafndan beyan edilmi karakterizasyon bilgileri Tablo
7de verilmitir. Tablodan da grld zere Trkiyede kentsel kat atklar bnyesindeki biyolojik
olarak paralanabilir atk oran ~%70 gibi ok yksek mertebelere ulamaktadr.



15
Tablo 7. stanbul ve Antalya Bykehir Belediyeleri kat atk bileenlerinin dalm (MMKO, 2006)
Kat atk bileenleri (%) stanbul* Antalya**
Biyolojik olarak ayrabilir atk 69,1 67,9
Geri dntrlebilir atk 24,7 15,4
Ambalaj at 15,3 9,4
Dier 20,0 24,3
Kaynak: *MMKO, 2006
** STA, 2005
1.1.3.2. Evsel Organik Kat Atk Toplama Stratejileri ve Atk Karakterizasyonu
Evsel kat atklarn artmnda, atklarn toplanma yntemi ilk artma kademesini tekil eder. Halkn
evsel kat atk bileenlerini kaynanda ayrma eilimi evsel atk karakterini belirleyen en nemli
faktrdr. Kaynanda ayrma evsel organik kat atk kalitesi asndan ok byk neme sahiptir.
Evsel organik kat atk ekilde elde edilebilir: Ayrlmam atktan, ayr (kaynandan) toplanan
atktan ya da kaynanda ayrlm atktan. Bu farkl kat atk trnden elde edilebilecek evsel
organik kat atklarn (EOKA) farkl biyogaz retim potansiyelleri ve biyolojik artlabilirlikleri olacaktr.
Mekanik Olarak Ayrlm Evsel Organik Kat Atk (MA-EOKA): Kat atk kark halde toplanarak,
zel olarak tasarlanm mekanik ayrma tesislerinde ilenip MA-EOKA elde edilebilir. Kat atn
mekanik olarak ayrmn gerekletiren tesisler 3 ana gruba ayrlabilir (Tablo 8) (MATA-ALVAREZ,
2003). MA-EOKAnn, mekanik ayrma tesislerinde ilenmesi iin ton bana 60-80 kW-saat enerji
harcanmaktadr.
Tablo 9da kompleks akm emasna sahip bir mekanik ayrma tesisinde (ekil 3) elde edilebilecek
atn fiziksel ve kimyasal zellikleri verilmitir (CECCHI ve di., 1991). Tesise gelen atn kalitesi
ve tesiste uygulanan mekanik ayrma prosesleri, elde edilen MA-EOKA zelliklerini olduka
etkilemektedir. MA-EOKAnn kat madde ierii olduka yksektir. Bunun nedeni atkta bulunan
inert bileenlerin ayrma ilemleriyle tamamen giderilememesidir. Toplam uucu kat madde
ieriine bakldnda ise, ortalama deerin %50nin altnda olduu grlmektedir.







16
Tablo 8. Kat atn ayrmn gerekletiren mekanik ayrma tesislerinin zellikleri
Tesis Tipi zellikler
Basit Paralayc, elek (50-100 mm delik boyutlu) ve mekanik ayrma
nitelerinden oluur. Bu tesislerde 3 rn elde edilebilir. Elek st (kat,
plastik ve bir miktar organik madde) yakmaya gnderilir. Metaller geri
dnme gnderilir. Elek alt ise organik madde olarak biyolojik
artmaya gnderilir. stanbul Bykehir Belediyesi kompost tesisi
nndeki n-ayrma tesisi bu tr bir tesistir.
Orta derece
kompleks
Daha karmak bir proses sras vardr. En az bir boyut ufaltma adm,
metal ayrm ve birden fazla eleme ilemi yaplr. Bu tesislerden daha saf
organik madde elde edilebilir.
Kompleks Boyut ufaltma, metal ayrm, eleme, paralama, briket retimi proseslerini
ierir. rnler ok daha saftr ve elde edilen EOKA biyolojik artma iin
daha uygundur.



ekil 3. Kompost prosesine uygun sbstrat hazrlayan karmak bir ayrma tesisinin akm emas
Tablo 9. n artma tesislerinde ayrlan MA-EOKAnn zellikleri
Parametre Ortalama Maksimum Minimum
Numune
adedi
Standart
sapma
TKM (g/kg) 763 952 513,1 210 81,3
TUKM (%TKM) 43,9 57,4 29,1 210 5,4
TKO (%TKM) 59,6 90,4 23,3 41 17,4
TOK (%TKM) 19,3 34,4 7,5 187 5,3
IC (%TKM) 1,3 2,7 0,3 187 0,5
TKN (%TKM) 2,2 3,4 1,2 59 0,5
P (%TKM) 0,11 0,22 0,05 59 0,03

EKA
eki
deirmen
Manyetik
ayrma
1. Elek
Hava
amur
Manyetik
ayrma
Cam
ayrm
Hafif
snflandrc
Kartrma Kompost
nert ayrm
EOKA
Kompost
2. Elek Siklon
Torba
filtreler
Metaller refuse
RDF hatt

17
Ayr (Kaynandan) Toplanan ve Kaynanda Ayrlm Evsel Organik Kat Atk (AT-EOKA,
KA-EOKA): Ayr toplama yntemiyle elde edilebilecek EOKA iki kategoriye ayrlabilir: Kantin,
market, restoran gibi yerlerden (kaynandan) ayr olarak toplanan organik ksm (AT-EOKA) ve
evlerde kaynanda ayrma ile toplanan organik ksm (KA-EOKA). Farkl kaynaklardan ayr olarak
toplanan EOKAnn kuru madde oran, ierisindeki mutfak, sebze-meyve ve bahe atklarnn
miktarna gre deiiklik gsterebilir. Tablo 10da bu tr atklarn karakterizasyonuna ait literatr
bilgileri verilmektedir. Bu tarz toplanan atklar daha basit n artma tesislerinde artlabilmekte ve
harcanan enerji miktar da (40 kW-saat/ton atk) mekanik olarak ayrlm evsel organik kat ata
gre ok daha az olmaktadr.
Tablo 10. Farkl almalarda KA-EOKA ve AT-EOKA bulunmu zellikler
Parametre Cecchi ve di., 1989 Sans ve di., 1995
CITEC, 2000 (*) CITEC, 2000 (**)
TKM (g/kg) 200 163,9 170 - 250
70 - 150
TUKM (%TKM) 88 90 70 - 90 80 - 90
TKO (gO
2
/gTS) 1,1 1,1
- -
N (%TKM) 3,2 2,1 - 1,5 - 3
P (%TKM) 0,4 2,6
- 1 - 3
*KA-EOKA, **AT-EOKA
1.1.3.3. Kat Atk Toplama Ynteminin Biyogaz retim Potansiyeline Etkisi
Kat atk toplama stratejisi anaerobik artmada retilebilecek biyogaz potansiyelini ve ata
uygulanacak nihai bertaraf (kompostlatrma, yakma ya da depolama gibi) yntemini belirleyen en
nemli unsurdur. Kaynanda ayrlm (KA-) ve ayrk toplanm (AT-) evsel kat atklar iin biyogaz
retim verimi ve elde edilebilecek kompost kalitesi genellikle yksek olmaktadr. Buna karn inert
madde ierii daha yksek olan mekanik olarak ayrlm evsel kat atklar iin biyogaz retim verimi
daha dk olup, dzenli depolamaya veya yakma ilemine, KA-EOKA ve AT-EOKAya nazaran
daha fazla kalnt madde gnderilmesi sz konusudur. Farkl EOKA trlerinin teorik metan
potansiyelleri literatrdeki bilgiler nda Tablo 11de zetlenmektedir. retilen biyogazn metan
ierii genellikle %55 kabul edilmektedir.
Tablo 11. Farkl EOKA trlerinden elde edilebilecek maksimum metan ve biyogaz verimi
Sbstrat B
0
(m
3
CH
4
/kg TUKM) G
0
(m
3
/kg TUKM)
MA-EOKA 0,16 - 0,37 0,29 - 0,66
AT-EOKA 0,45 - 0,49 0,81 - 0,89
KA-EOKA 0,37 - 0,40 0,67 - 0,72
B0 : Maksimum metan potansiyeli, G0 : Maksimum biyogaz potansiyeli (%55 CH4)
1.1.3.4. Kat Atklarn Biyolojik Artm
Kat atklarn biyolojik artmnda kullanlan aerobik ve anaerobik biyolojik artma teknolojileri
(kompostlatrma, biyometanizasyon), hacim azaltmak, stabilizasyon ve patojen gidermek gayesiyle

18
uygulanan kat atk dntrme ve uzaklatrma teknolojileridir. Proses stabilitesi, olduka az
miktarda oluan biyoktlenin (fazla amur) dk uzaklatrma maliyeti, aerobik sistemlere gre
daha az ntrient gereksinimi, yksek organik ykleme hzlar, net enerji retimi, dk sera gaz
emisyonlar gibi anaerobik artmn salad birok stnlk, kat atklarn organik ksmnn
anaerobik artmn ekonomik ve ekolojik olarak olduka cazip hale getirmektedir.
Farkl Biyolojik Ayrma Oranlarna Sahip EOKA Trlerinin Anaerobik Artm ile lgili
almalar
Literatrde, farkl EOKA trlerinin anaerobik artlmas ilgili birok alma mevcuttur. Farkl
oranlarda birletirilmi EOKA karmlarnn termofilik ve yar kuru artlarda tek kademeli anaerobik
artm incelenmitir (PAVAN ve di., 2000). 3m
3
ve 1m
3
lk pilot lekli tam karml reaktrlerde,
Tablo 12de karakterizasyonu grlen EOKA trleri anaerobik artlarda artlmtr.
Tablo 12. almalarda kullanlan evsel organik kat atk trlerinin zellikleri
Parametre MA-EOKA (*) KA-EOKA (**)
TKM (g/kg) 647,2 163,9
TUKM (%TKM) 46,5 90,6
TKO (kgO
2
/kg) 0,5 1,1
N (%TKM) 1,4 2,1
P (%TKM) 1,9 2,1
* 45 numunenin ortalamas, ** 115 numunenin ortalamas

5 set halinde yaplan deneysel almann sonular Tablo 13de zetlenmektedir. Deneysel
almada, her sette artlan atk ierisindeki KA-EOKA oran arttrlmaktadr. Besi maddesi
karakterizasyonu incelendiinde, substratn UKM ieriinin ierisindeki KA-EOKA oran ile doru
orantl olarak artt grlmektedir. Reaktre beslenen atk ierisindeki KA-EOKA oran arttka
spesifik biyogaz retimi 0,32 m
3
/kgUKM
beslenen
(Set 1)den 0,78 m
3
/kgUKM
beslenen
(Set 5)e
ykselmektedir (Tablo 13).
Sistemde gzlenen yksek gaz retim hz ve zgl gaz retim hzlarna ramen, Set 3de sistemin
maksimum organik ykleme kapasitesine ulalmaktadr. Set 3de reaktr ierisindeki TUA
konsantrasyonu 6,3 g HAc/L olup, bu konsantrasyonun byk bir ksm propiyonik asitten
kaynaklanmaktadr (3,5 g HAc/L). Bu durum, sistemin ar yklendiinin bir gstergesidir (Tablo
13) (Pavan ve di., 2000).
Set 4de sadece KA-EOKA artlmasna ramen, organik ykleme 6 kgUKM/m
3
.gne
drldnden dolay reaktr ierisindeki TUA konsantrasyonu 1,4 g HAc/l olmaktadr. Ayrca
Set 4 yaz mevsimine denk geldiinden dolay, substrat besleme tanklarndaki atk, scaklk ve uzun

19
bekleme sresinin de etkisiyle bir miktar hidroliz olmu olabilir ve bu yzden sistem 2 kademeli
konfigrasyona yaklam olabilir.
Tablo 13. alma sresince yrtlen iletme artlar ve elde edilen sonular
Set 0 1 2 3 4
KA-EOKA (%TS) 0 15 30 50 100
letme artlar
T (
0
C) 56,2 55,5 55,9 55,7 55,1
Hidrolik Bek. Sresi
(gn) 11,7 12,5 11,6 11,2 11,8
OYH (kgTUKM/m
3
.gn) 9,7 7,5 12,1 12,6 6
Verim
GH (m
3
/m
3
.gn) 3,1 3,1 5,9 6,2 4,9
SG (m
3
/kgTUKM.gn) 0,32 0,42 0,49 0,5 0,78
TUKM giderimi (%) 37,3 42,8 59,3 57,9 82,2
KO giderimi (%) 34,8 44,2 47,4 53,2 79,8
Atk Karakterizasyonu
TKM (g/kg) 252,5 140,3 202,2 185,9 98,2
TUKM (%TKM) 45,6 65,3 69,3 75,8 81,9
znm KM (%TKM) 7,4 17,5 26,5 37 41,7
TKO (gO
2
/kg) 140 117,8 192,5 177,8 95,1
KO
z
(gO
2
/kg) 21,6 16,8 43,9 51,3 33,4
TUA (gHAc/L) 13 15,5 7,8 8,9 7,6
pH 6,4 5,7 5,2 4,4 4,4
Reaktr Karakterizasyonu
TKM (g/kg) 142,4 82,1 86,6 96,7 52,1
TUKM (%TKM) 54,2 53,7 54,3 55,2 55,4
znm KM (%TKM) 5,5 14,6 14,2 17,2 24,6
TKO (gO
2
/kg) 99,1 55,9 58,3 66,4 31,9
KOz (gO
2
/kg) 5,3 4,8 5,7 14,1 5
TUA (gHAc/L) 0,4 1,3 1,8 6,3 1,4
pH 7,6 7,6 7,8 7,8 7,9
Alk(4) (gCaCO
3
/L) 10 7,9 10,8 15,8 10,7
NH
4
-N (mg/L) 806 826 1150 2750 1200
GH: Gaz retim hz, SG: Spesifik gaz retimi, OYH: Organik ykleme hz
Bu almalardan elde edilen bulgular aada zetlenmitir:
- Orta derecede kolay ayrabilir substratlar (TUKM/TKM 0,7) 12 gnlk hidrolik bekleme
sresi ve 12 kgTUKM
beslenen
/m
3
.gne kadar olan organik yklemelerle termofilik ve yar kuru
olarak tek kademeli anaerobik sistemlerde artlrsa yksek reaksiyon verimleri (SG = 0,5
m
3
/kgTUKM
beslenen
, GH = 6 m
3
/m
3
.gn) elde edilebilir.
- Kolay ayrabilir substratlarn (TUKM/TKM > 0,7) artmnda, organik ykleme hznn 6
kgTUKM
beslenen
/m
3
.gn deerlerinin zerine klmas tavsiye edilmez.

20
- KA-EOKA yalnz bana artlacaksa, 2 kademeli sistemlerin kullanlmas daha yararl olur.
Bu sayede daha yksek organik yklemeler yaplabilir.
KA-EOKA ve MA-EOKA trlerinin mezofilik scaklklarda anaerobik artm incelendiinde, KA-
EOKA ile beslenen reaktrler daha yksek organik ykleme hzlarnda almasna ramen UKM
giderimi ve spesifik gaz retimi MA-EOKA ile beslenen reaktrlere gre 3 kat daha fazla olmaktadr
(Tablo 14). Reaktre beslenen atn biyolojik olarak ayrabilirlii, reaktrn UKM giderme verimine
dorudan etki etmektedir. Beslenen MA-EOKA ierisindeki UKMnin %50sinden fazlasnn biyolojik
olarak ayramayan maddelerden olumas nedeniyle, reaktrn UKM giderme verimi de
dmektedir. Daha yksek biyogaz verimleri elde ederek sistemin fizibilitesini arttrmak iin inert
ksmlarn mutlaka kaynanda ayrlmas gerekmektedir. (CECCHI ve di., 1986; MATA-ALVAREZ
ve di., 1990).
Tablo 14. Farkl EOKA trlerinin mezofilik anaerobik artm ile elde edilen veriler
EOKA Tr MA-EOKA KA-EOKA
letme artlar

Hidrolik
(gn) 15,6 13,6
OYH (kgTUKM/m
3
.gn) 6,8 4,2
Verim
TUKM giderimi (%) 36,5 67,1
TUA giderimi (%) 91 81
SG (m
3
/kgTUKM.gn)* 0,225 0,637
SM (m
3
CH
4
/kgTUKM)** 0,114 0,398
Atk Karakterizasyonu
TKM (kg/m
3
) 107 57,1
TUA (kg/m
3
) 3,18 4,3
Reaktr Karakterizasyonu
TKM (kg/m
3
) 67,9 18,8
TUA (kg/m
3
) 0,29 0,8
Gaz Karakterizasyonu
CH
4
oran (%) 50,6 62,5
* SG: Spesifik gaz retimi
** SM: Spesifik metan retim hz
1.1.3.5. Organik Kat Atklarn Anaerobik Artmnda Kullanlan Sistemler
Kat atklarn anaerobik artm iin baz n ve son artma prosesleri gereklidir. n artma prosesleri
manyetik ayrm, dner tambur, paralama, eleme, hamurlatrma, ktrme ve pastrizasyon olarak
saylabilir. Bunlarn yannda susuzlatrma veya slak mekanik ayrm da birok rnn geri
kazanlabilecei son-artma prosesleri olarak saylabilir (MATA-ALVAREZ, 2003) (ekil 4).




21


































ekil 4. Kat atklarn anaerobik artmnda kullanlan balca prosesler
Evsel kat atklarn anaerobik olarak artld tesisler birok prosesin birleiminden oluur. Atktan
elde edilebilecek rnlerin miktar ve kalitesini ou kez atn bileimi ve yaps belirlese de,
anaerobik reaktrn tasarm da rnlerin miktar ve kalitesini etkileyen nemli faktrlerden biridir.
Ayrca, anaerobik reaktr tasarm gerekli n ve son artma ihtiyalarn da belirler. Evsel organik
kat atklarn anaerobik artlarda artld reaktrler ilerinde barndrdklar kat madde yzdesine
(slak ve kuru sistemler), kademe saysna (tek ve ift kademeli sistemler) ve prosesin yrtld
iletme scaklna (mezofilik ve termofilik sistemler) gre snflandrlmaktadr. Tablo 15de fakl
anaerobik prosesler iin tasarm ve iletme kriterleri verilmitir.
Kompost
Gaz
Temizleme
Gaz Motoru
Islak Ayrma
Prosesi
Su
Metaller
Plastikler
Elek
st
Elek Mkants Boyut
Kltme
Hamurlatrc Ar
Maddeler
Pastrizasyon
Hidroliz
Susuzlatrma
Buhar Is
Elektrik
S, N
Anaerobik Reaktr
Kompostlama
Susuzlatrma
Atksu
Artma
Su
amur
Younluk
Arttrc
Madede
amur
Plastikler
Kum
Lifler

22
Tablo 15. Anaerobik rtme prosesleri iin tasarm ve iletme koullar
Proses Tasarm ve letme artlar Substrat (organik kat atk)

Mezofilik, Islak
HRT
*
: 14-30 gn
OLR
**
: 2,6-4,0 kg UKM/m
3
.gn
MA-EOKA
HRT: 14-30 gn
OLR: 1,0-4,0 kg UKM/m
3
.gn
KA-EOKA

Mezofilik, Yar kuru
HRT: 15-20 gn
OLR: 6,0-8,0 kg UKM/m
3
.gn
MA-EOKA
HRT: 12-14 gn
OLR: 3,0-4,0 kg UKM/m
3
.gn
AT-EOKA

Termofilik, Yar kuru
HRT: 6-15 gn
OLR: 6,0-20,0 kg UKM/m
3
.gn
MA-EOKA
HRT: 12-14 gn
OLR: 8,0-12,0 kg UKM/m
3
.gn
KA-EOKA


Mezofilik, Kuru
HRT: 17-30 gn
OLR: 6,0-9,0 kg UKM/m
3
.gn
MA-EOKA
HRT: 17-25 gn
OLR: 4,0-6,0 kg UKM/m
3
.gn
AT-EOKA
HRT: 17-25 gn
OLR: 3,0-4,0 kg UKM/m
3
.gn
KA-EOKA


Termofilik, Kuru
HRT: 12-20 gn
OLR: 9,0-15,0 kg UKM/m
3
.gn
MA-EOKA
HRT: 12-16 gn
OLR: 6,0-9,0 kg UKM/m
3
.gn
AT-EOKA
HRT: 12-16 gn
OLR: 4,0-6,0 kg UKM/m
3
.gn
KA-EOKA

Birlikte Artm
HRT: 14-16 gn
OLR: 1,9-3,9 kg UKM/m
3
.gn
(%25-80 AT-EOKA)
AT-EOKA
kincil Substrat
*
HRT: Hidrolik bekletme sresi
**
OLR: Organik yk

Gnmzde, zellikle Avrupa ve Amerikada aratrma aamasnda veya ticari kullanmda olan
balca havasz artma teknolojileri aada aklanmtr.
1.1.3.5.1. Tek Kademeli Sistemler
Tek kademeli sistemlerde btn biyokimyasal reaksiyonlar (hidroliz, asit ve metan oluumu) tek bir
reaktrde gerekletirilirken, iki kademeli sistemlerde reaksiyonlar iki ayr reaktrde gerekleir.
Avrupada, evsel organik kat atklarn (EOKA) ve biyo atklarn anaerobik artmnda kullanlan
gerek lekli tesislerin %90 tek kademeli sistemlerdir (DE BAERE, 2000). Tek kademeli sistemler
iletme koullarna gre slak (dk katl) ve kuru (yksek katl) sistemler olarak ikiye ayrlrlar.
Tek Kademeli Tam Karml Islak Reaktrler
Atksu artma tesislerinin fazla amurlarnn artmnda yllardr kullanlan anaerobik rtclere
benzeyen, tek kademeli slak sistemler ilk bakta ok cazip grnebilir. Bu tr sistemlerde EOKA,

23
tesiste oluan proses suyu veya temiz suyla seyreltilerek kat madde ierii %15in (%8-12) altna
getirilir. Bu sayede younlatrlm amur kvamna getirilen atk tam karml reaktrlerde
artlabilir. Bu alandaki ilk gerek lekli tesis 1989 ylnda Finlandiyann Waasa ehrinde
kurulmutur (ekil 5).

















ekil 5. Tek kademeli havasz slak tip reaktr sistemi (Waasa Prosesi)
Bu proseste hamurlatrc evsel organik kat atklar paralamak, homojenize etmek ve seyreltmek
iin kullanlr. Seyreltme ilemi iin temiz su ve/veya prosesten geri dndrlen atksu kullanlabilir.
Elde edilen organik amur, mekanik olarak kartrlan tam karml anaerobik reaktrlerde artlr.
Tek kademeli slak prosesler ok basit gibi grnmesine ramen, yksek bir proses performans
salamak iin birok teknik sorunun zlmesi gereklidir (WESTERGARD ve Teir, 1999; FARNET
ve di., 1999). Hem iri, ar ve inert paralarn ana akmdan ayrlmas hem de organik ksmn ana
akm ierisinde tutulmas, elekler, hamurlatrclar, tamburlar, sktrclar, krclar ve
yzdrclerden oluan ok komplike bir n-artma tesisi gerektirir. Bu n-artma aamalar
kanlmaz olarak uucu maddelerde %10-15lik kayba ve biyogaz retiminde de neden olur
(FARNET ve di., 1999).
Waasa prosesinde ksa devreleri engellemek iin atk anaerobik reaktrn ierisine yaplm n
hcreye beslenir. Bu hcrede salanan piston akm artlar atn en azndan birka gn reaktr
ierisinde kalmasn salar. Ancak n-hcre atn yeterince hijyenize olmasn garantilemez. Bu
yzden hamurlatrc ierisine buhar pskrtlerek atk 1 saat boyunca 70
0
Cde tutulmak suretiyle
patojen mikroorganizmalar giderilir.

Aerobik
Kompostlatrma
Atksu artma
EOKA
Kpk tabakas
Biyogaz
%10-15 KM
Susuzlatrma
Alama
dngs
n-hcre
Is
Temiz su
Hamurlatrc
Anaerobik
Reaktr
Ar Maddeler

24
Biyolojik Artma Verimi
Organik madde giderme verimi, gerek tesiste giderilen sbstrat bana retilen biyogaz miktar ile
laboratuvar ortamnda optimum artlarda iletilen doldur-boalt tipteki dzeneklerin (zgl metan
retimi testi gibi) biyogaz verimleri karlatrarak belirlenebilir. Ancak genelde artma verimi uucu
kat madde (UKM) giderme yzdesi olarak ifade edilir. Bunun ana sebebi, biyogaza dnm
orannn proses performansndan ok atn bileimine bal olmasdr. rnein gerek lekli bir
tesisin metan retimi yaz ve k aylarnda 170-320 m
3
CH
4
/kgUKM
beslenen
(%40-75 UKM giderimi)
arasnda deiebilir. Zira yaz aylarnda tesise gelen atk daha fazla park-bahe at ierir. Park-
bahe atklar, mutfak atklarndan daha fazla miktarda ligno-sellozik lifler ierdiinden daha dk
miktarda biyogaz retimi gerekleir.
Biyolojik artma veriminin daha iyi dier bir gstergesi de, srdrlebilir maksimum reaksiyon
hzdr. Bu hz; sbstrat besleme hz (maksimum organik ykleme hz OYH
maks
(kgUKM/m
3
.gn))
yada rn oluum hz (birim zamanda reaktrn birim hacmi bana retilen biyogaz yada metan
hacmi (m
3
CH
4
/m
3
.gn)) olarak ifade edilebilir. Bu gstergeler, atk bileimine daha az baml
olmalar ve reaktr tipine bal biyolojik aktiviteyi daha iyi yanstmalar dolaysyla, biyogaza
dnm oran ve uucu madde giderme yzdesine gre daha anlamldr. Farkl tip reaktrlerin
biyolojik aktivitelerini karlatrmann en doru yolu bu 3 gstergenin birlikte deerlendirilmesidir.
MA-EOKAnn ve sebze-meyve atklarnn anaerobik artmnda kullanlan termofilik tek kademeli
slak sistemlerde, mekanik olarak ayrlm EOKA iin srdrlebilir OYH
maks
= 9,7 kg UKM/m
3
.gn,
kaynanda ayrlm sebze meyve atklar iin OYH
maks
= 6 kg UKM/m
3
.gn olarak bulunmutur
(PAVAN ve di., 1999). Benzer sonular C/N oran 20den byk olan tarma dayal endstrilerin
atklarnn mezofilik tek kademe slak artmnda da gzlenmitir (Weiland, 1992). Mekanik olarak
ayrlm EOKAnn slak proseslerle artld 2 adet tam lekli tesisten talyann Verona ehrinde
bulunan tesis OYH = 8 kg UKM/m
3
gn (FARNETI ve di., 1999), Hollandada kurulmu olan dier
tesis ise OYH = 5 kg UKM/m
3
.gne gre tasarlanmtr.
Tek kademeli slak sistemlerin en byk kstlarndan biri, reaktrn ierii tam karml ve homojen
olduundan, bakterilerin yksek inhibitr konsantrasyonlarndan korunabildii blgelerin
olmamasdr. Bu yzden tam karml reaktrler inhibitrlere kar hassastrlar. Ancak bu kst ata
eklenen temiz su ile inhibitr konsantrasyonlarnn seyreltilmesi sayesinde ortadan kaldrlabilir. C/N
orannn 20den kk olduu baz tarmsal endstri atklarnda, seyreltme iin tamamen temiz su
kullanlsa bile amonyak konsantrasyonu eik seviyenin altna indirilemeyebilir (WEILAND, 1992). Bu
tr atklarn artmnda tek kademeli sistemler yerine iki kademeli sistemler kullanlmaldr.



25
Ekonomik ve evresel Deerlendirme
Kat atklarn seyreltilmesi, daha ucuz ekipmanlarn (pompayla iletim) kullanlmasna imkan verirken
ayn zamanda daha byk reaktrler, daha fazla kartrma enerjisi ihtiyac, daha byk
susuzlatrma ekipmanlar ve daha kompleks n-artma tesisileri gerektirir. Bu yzden iletme ve ilk
yatrm maliyetleride belirgin oranda artar.
Tek kademeli slak sistemlerin en nemli kstlarndan biri, atlan kpk tabakas ve ar maddelerle
kaybedilen UKM sonucu biyogaz veriminin dmesidir. Bir dier kst ise at seyreltmek iin
olduka fazla miktarda temiz su gerektirmesidir ( 1m
3
musluk suyu/ton kat atk). Su tketimi hem
ekolojik hem de ekonomik bakmdan mahsurludur. Zira baz durumlarda suyun satn alnmas ve
atksuyun artlmas gerekebilir. Bu yzden at seyreltmek iin temiz su yerine, EOKAdan daha az
kat madde ieriine sahip farkl sbstratlarn (atksu artma tesisi amurlar, iftlik ve hayvan
atklar) kullanmna ncelik verilmelidir. Ayrca atn seyreltilerek hacminin arttrlmas reaktr
hacimlerini ve bu reaktrleri stmak iin gerekli buhar ihtiyacn artrr. Ancak reaktrleri stmak iin
kullanlan buhar genelde retilen biyogazdan elektrik elde etmede kullanlan motorlarn
soutulmasyla salanan atk sdan karland iin, tesisin net enerji retimi deimeyecektir.
Tek Kademeli Kuru Sistemler
Kuru sistemlerde reaktr ierisindeki kat madde ierii %20-40 arasnda tutulur. Bu sayede sadece
ok kuru substratlar (>%50TKM) seyreltmek gerekir (OLESZKIEWICZ ve POGGI-VARALDO,
1997). Yksek kat madde oranlarndan dolay bu tr reaktrlerin kartrlmas ve gerekli n artm,
slak sistemlerden farkldr. Bu tr atklar, tama bantlaryla ya da viskozitesi yksek akmlarn
iletiminde kullanlan gl pompalarla tanrlar. Bu tarz ekipmanlar slak sistemlerde kullanlan
santrifj pompalardan ok daha pahaldr ve de salamdr. Ata, reaktre beslenmeden nce
yaplmas gereken tek n artma 40 mmnin zerindeki safszlklarn temizlenmesidir. Bu maksatla
mekanik olarak ayrlm EOKAda dner elekler, kaynanda ayrlm EOKAda ise tcler
uygulanabilir. Elek ya da tclerden geen ta, cam gibi ar inert maddelerin atktan
ayrlmasna gerek yoktur. Kuru sistemler iin gerekli n artma sistemleri slak sistemlere gre daha
basittir. Reaktrdeki atk, yksek vizikositesi nedeniyle, reaktrn iinde piston akml tipte hareket
eder. Reaktrn piston akml olmas sebebiyle mekanik paralar (kartrc) gerekmez. Ancak bu
tr reaktrlerdeki en nemli sorun artlan atn biyoktle ile yeterli karmnn salanmasdr. Bu
husus yeterli alamann salanmas ve baz blmlerde ar yklenmelerin ve asidifikasyonun
nlenmesi iin ok nemlidir. Atn etkin kartrlabilmesi bakmndan genelde 3 tip reaktr
tasarm uygulanmaktadr (ekil 6).

26

ekil 6. Tek kademeli havasz kuru tip reaktr tasarmlar (A. Dranco tipi, B. Kompogas tipleri, C.
Valorga tipi)
Dranco Prosesi
DRANCO Prosesi, evsel organik kat atklarn anaerobik artmn salayarak enerji ve humotex diye
adlandrlan kompost elde etmek iin Belikada gelitirilmitir (SIX ve DE BAERE, 1992). n
ayrmadan sonra, organik ksm, havasz reaktrlerde 2-3 hafta rtlr. DRANCO Prosesi,
retilen elektriin % 30-50sini kendi iinde tketir. Dranco prosesinde, kartrma reaktrn
altndan ekilen atn taze atkla birlikte raktrn st ksmna geri devrettirilmesiyle salanr (1
birim taze atk bana 6 birim rtlm atk). Bu basit tasarm kat madde oran %20-50 aras
atklar iin baaryla kullanlabilmektedir. Havasz reaktrden kan atk, sktrma presi yardmyla
% 60 kat maddeye kadar susuzlatrlr. Filtre pres svs buharlatrma tesisinde ileri artmaya tabi
tutulabilir. Filtre pres keki ise aerobik kompostlatrma prosesine sokulur. Proses sonunda elde
edilen ve Humotex olarak adlandrlan kompost, kararl hale gelmitir ve patojen ihtiva etmez.
Humotex, dzenli depolama alanlarnda gnlk rt veya toprak slah edici olarak da kullanlabilir.
Belikada Gent kentinde kark evsel ple beslenen 56 m
3
lk bir pilot tesis bulunmaktadr.
Reaktrdeki iletme scakl 55
o
C ve toplam kat konsantrasyonu yaklak olarak % 32dir.
Ortalama gaz retim hz 3,33 m
3
CH
4
/m
3
-gndr. Hacimsel ykleme hz 17,3 kg COD/m
3
-gn ve
COD giderimi % 55dir. Ylda 10500 ton kaynanda ayrlm kat at artan ve 808 m
3
'lk
rtcye sahip olan bir DRANCO tesisi de Belikann Brecht kentinde ina edilmitir. Bu tesisin
akm emas ekil 7de verilmitir.




27



ekil 7. Brecht (Belika)daki DRANCO tesisi akm emas
Evsel Kat Atk
Besleme
nitesi
DRANCO
Prosesi
Kartrma
nitesi/Besleme
Pompas
Yanma Bacas
Gaz Deposu
Buhar
Jeneratr
Gaz
Motorlar
Kartrma
nitesi
Pres
Atksu Depolama
Tank
Santrifj
Titreimli
Elek
Aerobik
Olgunlatrma
Kompost
Elek alt
Sarsmal
Taban
Ezme/Krma
Dner Elek
(40 mm)
Ezme/Krma

Dner Elek
(40 mm)
Manyetik
Ayrma
Elek st
Polieloktrolit
ilavesi
Polieloktrolit
ilavesi
Atksu (Atksu artma tesisi bana)
nertler
Elektrik
Biyogaz
nertler

28
KOMPOGAS Prosesi
Kompogas prosesi de Dranco prosesine benzerdir, ancak ondan farkl olarak piston akm
yatay dzlemde gerekletirilir. Reaktr, aralkl olarak altrlan (her 15 dakikada 4 dakika)
ve iddetli dinamik kuvvetler oluturan hidrolik bir kartrc ile donatlmtr. Bu kartrc
ayn zamanda homojenizasyonu, gaz ayrmn ve ar paracklarn karmn da salar. Bu
sistemde reaktr ierisindeki kat madde muhtevas yaklak %23 olarak ayarlanmal ve
madde boyutu 5 cmden aza indirilmelidir. Dk kat madde oranlarnda, cam, kum gibi ar
paracklar kerek reaktr iinde birikirler, daha byk kat madde oranlar ise akma kar
ar diren gsterir. Kompogas Prosesinin akm emas ekil 8de gsterilmitir. Kat
atklar, toplama tankndan bir birleik syrc/piston yardmyla, stc zerinden reaktre
beslenir. Reaktrden kan atk, piston vastasyla filtre prese gnderilir. Bu filtre preste, sv
(toplam kat ierii %15-22) ve tarmda mkemmel bir gbre olarak kullanlabilen kompost
rn (toplam kat ierii % 45-50) ayrlr. Reaktrden kan maddenin bir ksm a olarak
sisteme geri devrettirilir. retilen biyogaz elektrik retimi iin bir jeneratre gnderilir. Ayrca
biyogaz kullanlarak elde edilen buhar, reaktr stmak iin kullanlr.
ekil 8. KOMPOGAS prosesi akm emas
VALORGA Prosesi
Valorga sisteminde ise, piston akm silindirik reaktrn iinde yatay dzlemde dairesel olarak
gerekleir ve kartrma ilemi 15 dakika aralklarda reaktre yksek basnla enjekte edilen
biyogazla salanr (FRUTEAU DE LACLOS ve di, 1997). Bu pnmatik kartrma metodu
olduka etkilidir ve bu sayede artlan atn tekrar reaktre geri devrettirilmesine gerek
kalmaz. Bu tip kartrma sisteminin en nemli mahzuru gaz enjeksiyon deliklerinin sk sk
tkanmas ve bunlarn bakmnn ok zor olmasdr. Kompogas sisteminde olduu gibi,
reaktr muhtevasn %30 KMde tutabilmek iin proses suyu reaktre geri devrettirilir.

29
Valorga sistemi KM orannn %20nin altnda olduu slak atklar iin uygun deildir zira bu
durumda ar patikller kerek reaktrde birikim yapabilir.
Tablo 16. Valorga prosesinde havasz kompostlatrma reaktr karakteristikleri
Parametreler Birim Mezofilik artlar Termofilik artlar
Scaklk o
C
37-40 55-60
pH - 7-7,2 7-7,2
Bekleme Sresi Gn 17-25 12-18
Organik Yk
kg Uucu Kat/m
3
-gn
7,5-9 10-13
Metan erii % 54 55-60
Metan retimi m
3

CH
4
/t-Uucu Kat 210-240 220-260

Reaktrden kan maddenin kat madde ierii % 24-28 dir ve daha sonra yaklak olarak %
50 kat maddeye ulamas iin presden geirilir. retilen biyogaz depolanr, daha sonra
deerlendirme nitesine (buhar, elektrik retimi vb) transfer edilir, gazn bir ksm da
sktrlr ve reaktrdeki atn kartrlmas iin reaktre geri gnderilir. Valorga sistemi iin
tipik reaktr zellikleri Tablo 16da verilmitir.
Biyolojik Artma Verimi
Yksek katl (kuru) sistemlerde atk seyreltilmeden reaktre beslendii iin slak
sistemlerden daha fazla inhibisyona maruz kalaca dnlebilir. Ancak pilot ve tam lekli
almalarda elde edilen yksek organik ykleme deerleri, yksek katl sistemlerin dk
katllara gre inhibisyondan daha az etkilendiini gstermitir. Kuru sistemlerde slak
sistemlerden daha yksek organik ykleme deerlerine klabilmektedir.
Yaplan almalar incelendiinde, 40
o
Cde iletilen bir Valorga prosesi (Tilsburg) 3 g/Lye
kadar olan amonyum konsantrasyonlarnda bile yksek organik yklemelere dayanabildii
grlmtr (Fruteau de Laclos ve di., 1997). Buna karn 52
o
Cde iletilen bir Dranco
prosesi ise maksimum 2,5 g/L amonyum konsantrasyonuna kadar kararlln
koruyabilmitir. Bu snr deerler slak sistemler iin bildirilen deerlerden fazla yksek
deildir. Bunun nedeni kuru sistemlerde amonifikasyon miktarnn slak sistemlere gre daha
az olmas ve bu yzden de daha az miktarda amonyum retilmesi veya mikroorganizmalarn
toksik maddelere ve organik oklara kar daha iyi korunabiliyor olmas ile aklanabilir.
Uucu kat madde giderimi bakmndan yukarda bahsedilen 3 farkl reaktr yaklak ayn
performans gstermektedir ve park-bahe atklarndan standart artlarda 90 m
3
/ton, mutfak
atklarndan 150 m
3
/ton atk biyogaz retilebilmektedir (Fruteau de Laclos ve di., 1997; De
Baere, 2000). Bu deerler yaklak 210-300 m
3
CH
4
/ton UKM ve %50-70 UKM giderimine
kar gelmekte olup, %40-70 UKM giderimi grlen slak sistemlere olduka yakndr
(WEILAND, 1992; PAVAN ve di., 2000; WESTERGARD ve TEIR, 1999). Kuru tip
sistemlerde ar paracklar ve kpk tabakas tahliye edilmediinden dolay slak tip
sistemlere gre daha yksek bir biyogaz retim verimi beklenir.

30
Kuru tip reaktrler ile slak tip reaktrler arasndaki farkllk, srdrlebilir organik ykleme
hznda daha belirginleir. Hollandann Tilsburg ehrindeki Valorga dizayn tipindeki artma
tesisinde 40
o
Cde istenilen 3000 m
3
lk iki reaktrde haftada 1000 ton sebze-meyve-bahe
at artlabilmektedir (FRUTEAU DE LACLOS ve di., 1997). Bu deer 5 kg UKM/m
3
gne
karlk gelmektedir. Bu deer slak sistemler kadar yksektir. Optimize edilmi kuru
sistemler daha da yksek organik yklemelerle iletilebilir. rnein Belikann Brecht
ehrindeki Dranco tipi artma tesisi, yllk ortalama 15 kg UKM/m
3
gn organik ykleme
deerlerinde altrlmaktadr. Bu deere atk hi seyreltilmeden ulalabilmektedir. Yaz
aylarnda 14 gn amur yanda %65 UKM giderimi elde edilebilmektedir. Dranco
prosesinde organik ykleme iin tipik tasarm deeri 12 kg UKM/m
3
.gndr. Bu deer slak
tip sistemlerin 2 katdr. Dolaysyla ayn miktar atk artmak iin gerekli reaktr hacmi slak
tip reaktrlerin yars kadardr.
Kuru ve slak tip reaktrlerin kurulu kapasitelerinin yllara gre deiimi ekil 9da
grlmektedir. ekilden de grld gibi kuru tip sistemler giderek arlk kazanmaktadr
(DE BAERE, 2005).


ekil 9. Kuru ve slak tip proseslerin kurulu kapasitelerinin geliim
Ekonomik ve evresel Deerlendirme
Islak ve kuru tip sistemlerin iletme ve ilk yatrm maliyetleri birbirine ok yakndr. Kuru tip
sistemlerde kullanlan ekipman ve zel paralar slak sistemlere gre ok daha pahal, buna
karlk kuru sistemlerde atk iin gereken n artma ihtiyac ve reaktr hacmi slak tip
reaktrlere gre daha kk ve ucuzdur. Kuru tip sistemlerdeki daha dk s ihtiyacnn
genellikle ekonomik bir getirisi yoktur. Bu s genellikle gaz motorlarndaki fazla atk sdan
elde edilir. Islak sistemlerdeki gibi retilen elektriin %30u tesis iinde kullanlr.
Islak ve kuru tip sistemlerin arasndaki en byk fark evresel konularda ortaya kar. Islak
sistemler 1 ton EOKA iin 1m
3
temiz su gerektirirken, kuru sistemler 10 kat daha az su
gerektirir. Dolaysyla kuru sistemlerde oluan atk su miktar ok daha azdr. Kuru
sistemlerin dier bir evresel stnl de reaktr ierisindeki piston akm sayesinde

31
termofilik artlarda atn tam hijyenizasyonu salanr ve patojen iermeyen son rn elde
edilir (BAETEN VE VERSTRAETE, 1993).
1.1.3.5.2. ki Kademeli Sistemler
Anaerobik artma srecinde gerekleen ana reaksiyonlar farkl optimum evresel artlar
gerektirmektedir. Bu yzden iki veya daha fazla kademeli sistemler gelitirilmitir. Anaerobik
artma srecinin farkl admlarnda gerekleen reaksiyonlar ayr ayr reaktrlerde optimize
etmek reaksiyon hzn ve biyogaz miktarn arttrabilir (Ghosh ve di., 1999). ki kademeli
sistemlerde; birinci reaktrde hidrolizin hz snrlayc kademe olduu hidroliz-asidifikasyon
reaksiyonlar, ikinci reaktrde ise yava mikrobiyal bymenin hz snrlayc olduu asetat
ve metan retimi reaksiyonlar gerekleir. Bu iki ana kademe farkl reaktrlerde
gerekletiinden metan retiminin gerekletii ikinci reaktr yksek biyoktle
konsantrasyonlarnda ve amur yalarnda altrmak mmkndr (WEILAND, 1992;
KUBLER VE WILD, 1992).
ki kademeli sistemlerin esas avantaj, tek kademeli sistemlerde kararsz performanslara yol
aabilen baz atk trlerinin daha kararl olarak artlabilmesidir. ki kademeli sistemlerin
tamam organik yklemedeki deikenliklere kar bir miktar koruma salar. Buna ramen
sadece biyoktle konsantrasyonunun ve amur yann yksek olduu iki kademeli sistemler
yksek azot ve dier inhibitrlerin konsantrasyonlarna dayanabilmektedir (WEILAND, 1992).
Bu yzden 2 kademeli tasarmlarn birounda ikinci reaktrde amur ya yksek tutulur.
ki kademeli sistemlerin en nemli dezavantajlar ilk yatrm maliyetlerinin yksek oluudur.
Ayrca ift kademeli sistemlerde proses kontrol tek kademeli sistemlere gre daha karmak
ve zordur. Bu nedenle Avrupada kurulu kapasitenin %87sini tek kademeli sistemler
oluturmaktadr.
Dk amur Yana Sahip ki Kademeli Sistemler
zellikle laboratuvar aratrmalarnda kullanlan en basit iki-kademeli sistem tasarm birbiri
ardna seri balanm 2 tam karml reaktr eklindedir (PAVAN ve di., 2000; SCHERER
ve di., 1999). Kullanlan reaktrlerin teknik zellikleri tek kademeli slak sistemlerdekilere
ok benzerdir. Atklar 1. rtcye girmeden nce tlr ve %10 KM ierecek ekilde
proses suyuyla seyreltilir.
Schwarting-Uhde Prosesi
ki dk katl reaktrn seri olarak baland Schwarting-Uhde prosesinde %12 TKMye
seyreltilmi ve partikl ap kltlm kaynanda ayrlm biyoatk reaktr ierisine
yerletirilmi delikli plakalar arasnda dikey ynde ilerler (ekil 10). Yukar yndeki niform
dikey hareket kesikli altrlan pompalarla salanr. Bu hareket ayn zamanda atn
karmn da salar (TRSCH ve NEMANN, 1999). Dikey ynl bu hareket ayrca biyogaz
da yukar ynde iter. Bu tasarmda reaktr ierisinde hareketli para olmadan atn karm
salanr. Sistem piston akml altndan ksa devreler olumaz ve termofilik artlarda

32
uygulandnda atn hijyenizasyonu da salanm olur. Ayrca dier slak reaktrlerde
grlen kpk oluumu da grlmez, ancak gzenekli plakalar ok kolay tkanabildii iin bu
proses daha temiz (plastik, cam, metal gibi inert paralar iermeyen) ve kolay ayrabilen
atklar iin uygundur.












ekil 10. Partikl boyutu kltlm ( 1mm) ve %12 KMye seyreltilmi KA-EOKAya
uygulanlabilen iki kademeli slak-slak piston akml sistem
BRV Prosesi
BRV prosesinde ise kaynanda ayrlm ve %34 TKM ieriine ayarlanm biyoatklar nce
aerobik artlarda iletilen hidroliz reaktrne girer. Bu reaktrde atk ksmi hidrolize urar ve
solunum nedeniyle atn %2si kaybedilir. Hidroliz prosesinin mikro-aerobik artlarda
yaplmasnn en nemli nedeni, solunum sebebiyle kaybedilen KOye karlk sv faza
geen KO miktarnn ok daha fazla olmasdr (WELLNGER ve di., 1999; CAPELA ve di.,
1999). Takriben 2 gnlk hidroliz sresinden sonra, atk yatay ynde piston akm modunda
iletilen metan reaktrlerine alnr. Artma ilemi 55
o
Cde ve %22 TKMde 25

gn srer.
Sistemin en nemli stnlkleri, kuru artlarda iletilmesinden dolay reaktr hacimlerinin
kk olmas ve piston akm sonucu atn tam hijyenizasyonunun salanmasdr.
Biyolojik Artma Verimi
ki kademeli sistemlerin en nemli stnl sebze-meyve atklar gibi ok kolay ve hzl
ayrabilen atklarn ok yksek bir biyolojik kararllkta artlabilmesidir (Pavan ve di., 2000).
ok hzl hidrolize olabilen sebze meyve atklar tek ve iki kademeli laboratuvar lekli
reaktrlere beslenmitir. Tek kademeli sistemin 3,3 kgUKM/m
3
.gn organik yklemede
proses stabilitesini kaybetmesine karn 2 kademeli sistem 7 kgUKM/m
3
.gn OYHlarnda
bile stabilitesini kaybetmemitir (PAVAN ve di., 1999). Buna ramen atn homojen
karmna ve sabit organik ykleme hzlarnda reaktre beslenmesine zel nem verilirse,
tek kademeli sistemler de ift kademeliler kadar gvenilir ve stabil alabilir (WEILAND,
1992).
OYHlarndaki ksa dnemli salnmlar, tek kademeli sistemlerde ksa dnemli ar
yklenmelere neden olabilir. Ancak iki kademeli sistemlerde OYHndaki dalgalanmalar 1.
Biyogaz
Ar Maddeler
Seyreltilmi ve
partikl boyutu
kltlm atk
NaOH
k Suyu

33
kademe tarafndan tamponlanr, bu sayede 2. kademeye uygulanan organik ykleme hz
zamana gre niform bir zellik gsterir. n rtcnn bu tamponlama etkisi zellikle
metan retiminin hz snrlayc olduu selloz ierii az olan atklarn artmnda ok
faydaldr (EDELMANN ve di., 1999). Bu sayede 2. reaktrdeki metan retim reaksiyonlar
ar organik yklemeden korunmu olur. Hidroliz safhasnn hz belirleyici adm olduu
yava ayrabilen bir ok atk trnde ise ok ykler inhibisyona neden olmayabilir (NOIKE
ve di., 1985).
amur ya yksek olmayan iki kademeli sistemler ve tek kademeli sistemler biyogaz retimi
ve maksimum srdrlebilir OYH asndan karlatrldnda, iki sistem arasnda ok az
fark olduu grlebilir. rnein; BRV prosesi 8 kgUKM/m
3
.gn, Schwarting-Udhe prosesi ise
maksimum 6 kgUKM/m
3
.gn organik ykleme hzlarnda iletilebilir (TROSCH ve NIEMANN,
1999).
ki Kademeli Yksek amur Yana Sahip Sistemler
ki kademeli sistemlerde amur yan arttrmann ilk yolu, reaktrn k akmndaki askda
maddenin younlatrlarak rektre geri dndrlmesidir. Bu ilem, reaktre isel ktrme
entegre edilerek yada bir membran sistemi ile gerekletirilebilir. Ancak artlan sbstratn
%15inden fazlas inert kat madde ise, reaktrn ierisinde biriken kat maddede aktif
biyoktle oran giderek decektir. Dolaysyla bu yntem sadece hzl hidrolize olabilen ve
biyolojik ayrabilirlii yksek mutfak ve kapal sebze pazar/spermarket atklar iin
uygundur (WEILAND, 1992; MADOKORO ve di., 1999). amur yan arttrmann bir dier
yolu ise, ikinci kademede biyofilm oluumuna imkan veren bir destek maddesi ile
kullanmaktr. Bu sayede yksek biyoktle konsantrasyonlarna ve uzun amur yalarna
klabilir. Bu tasarmn en nemli mahzuru, ikinci reaktre beslenen atn askda kat
madde ieriinin ok dk olmas gerekliliidir. Bu yzden hidroliz aamasndan kan
atn askda kat maddesi giderilmelidir. Bu prensibe dayanan 2 proses gelitirilmitir.
BTA Prosesi
BTA prosesinde, hamurlatrcdan kan %10 kat madde ierikli atk nce pastrize edilir ve
susuzlatrlr. Susuzlatrma aamasnda elde edilen sv ksm metan reaktrne gnderilir
(Kbler ve Wild, 1992). Kat kek ise proses suyuyla slatlarak, mezofilik artlarda alan
tam karml bir reaktrde (
h
= 2-3 gn) hidroliz edilir. Hidroliz reaktrnn pHsn 6-7
arasnda tutabilmek iin metan rektrnn proses suyu geri devrettirilir. Hidroliz reaktrnn
k akm tekrar susuzlatrlr ve sv ksm metan reaktrne gnderilir. Metan reaktr
sadece kat madde oran dk sv akmlar arttndan biyofiltre olarak tasarlanabilir.
Teknik adan bu sistem slak sistemlerin tm mahzurlarn (ksa devreler, kpk oluumu,
ar partikllerin dibe kmesi, borularn byk partikllerle tkanmas ve hamurlatrcdan
atlan maddelerle birlikte %10-30 aras uucu organik madde kayb gibi) ierir. Bu sistemin
en nemli mahzuru ise dier sistemlerin tek bir reaktrle yapabildii artmn drt ayr
reaktrle gerekletirebilmesidir (ekil 11).

34






















ekil 11. kinci kademenin biyofiltre trnde tasarland ift kademeli slak-slak tip proses
(BTA prosesi), (Hidroliz olmayan kat madde ikinci reaktre gnderilmez)
Biopercloat Prosesi
Biopercloat prosesinde, BTA sisteminden farkl olarak hidroliz kademesi kuru ve mikro-
aerobik artlarda gerekletirilir ve hidroliz reaksiyonunu hzlandrmak iin atk zerine
srekli olarak proses suyu geri devrettirilir (EDELMANN ve di., 1999; WELLINGER ve di.,
1999). Elde edilen atksu, destek malzemesiyle doldurulmu piston akml bir anaerobik
filtreye beslenir. lk kademenin aerobik olmas ve ikinci kademenin biyofilm byme eklinde
olmas sistemin 7 gn gibi dk bekleme srelerinde alabilmesini salar (GARCIA ve
SCHALK, 1999).
Biyolojik Artma Verimi
Metan reaktr biyofiltre olarak tasarlanan iki kademeli sistemlerde, yksek biyoktle
konsantrasyonlar elde edilebilir. Bu nedenle bu sistemler inhibisyona kar daha
dayankldr. Organik olarak ayrabilirlii yksek tarma dayal bir endstrinin atklarnn
artmnda kullanlan tek kademeli pilot sistem 4 kg UKM/m
3
organik ykleme ve 5 g NH
4
+
/L
konsantrasyonlarnda stabilitesini kaybederken, 2 kademeli sistem 8 kg UKM/m
3
.gn organik
yklemelerde bile rahatlkla almaktadr (WEILAND, 1992).
ki kademeli sistemlerin dier bir stnl de yksek organik ykleme hzlarna
klabilmesidir. BTA prosesinde 10 kg UKM/gn, Biopercloat sisteminde 15 kg UKM/gn
organik yklemeler yaplabilmektedir. Ancak ksa hidroliz sreleri nedeniyle atk ierisinde
Biyogaz
2. Kademe: Metan Reaktr
Metaller
Hamurlatrc
Ar Partikller
Plastikler
Kpk tabakas
Proses suyu
Mknats
EOKA
Sv akm
Kompostlatrma
Susuzlatrma
Sv geri devri
Kat akm
Pastrizasyon
1. Kademe:
Hidroliz

35
kalan kaba partikler organik maddeler reaktrlere beslenemediinden biyogaz retimi %20-
30 dmektedir.
1.1.3.5.3. Doldur-Boalt Sistemler
Doldur-boalt sistemlerde, reaktrler a maddesi eklenerek veya eklenmeden taze atkla
doldurulur. Reaktre beslenen atn kat madde ierii %30-40 arasndadr. Doldur-boalt
sistemler dzenli depo alanlar gibi gzkse de, sznt suyunun reaktre srekli geri
devrettirilmesi, yksek ve kontrol edilen scaklklarda iletilmeleri sebebiyle biyogaz verimleri
dzenli depo alanlarnda 50-100 kat daha fazladr (ekil 12). Doldur-boalt sistemlerin basit
tasarm ve kontrol, ar ve kaba paralardan etkilenmemesi, dk yatrm ve iletme
maliyetleri bu sistemleri zellikle gelimekte olan lkeler iin cazip klmaktadr
(OUEDRAGOGO, 1999).






ekil 12. Farkl doldur-boalt reaktrlerde sznt suyu geri devir seenekleri
BIOCEL Prosesi
BIOCEL Prosesi, kaynanda ayrlm evsel kat atklarn organik ksmlarnn (sebze, meyve
ve bahe atklar) ve zirai atklarn havasz kompostlatrlmas iin Hollandada gelitirilen bir
prosestir (ekil 12).
Hollandada bu prosesi uygulayan 35000 ton/yl kapasiteli tam lekli bir tesis kaynanda
ayrl organik kat at baaryla artmaktadr (TEN BRUMMELER, 1999). Atk 480 m
3

faydal hacimli 14 adet paralel alan betonarme reaktre doldurulmaktadr. Reaktrlerin
altndaki blmelerde toplanan sznt suyu reaktrlerin st ksmlarndan pskrtlr. Bu
sistemin ve dier doldur-boalt sistemlerin en nemli mahzuru geirimli tabakann
tkanabilmesidir. Bu problem, reaktr ierisine 4 mden daha yksek atk doldulmayarak ve
taze at boluk artrc malzeme ile kartrarak (1 ton taze ata 1 ton susuzlatrlm
rtlm atk ve 0,1 ton tahta tala kartrlr.) nlenmeye allr. rtlm atkla
kartrlarak hem alama yaplm olur hemde taze atn seyrelmesi salanm olur. Bu tr
reaktrler alr ve boaltlrken patlayc koullar oluabileceinden dolay gvenlik nlemleri
alnmaldr.
Ardk Kesikli Havasz Reaktrler (SEBAC)
Ardk kesikli havasz reaktrlerde kompostlatrma prosesi, Amerika Birleik Devletleri'nde
deney aamasnda olan kademeli bir prosestir. Bu proses evsel kat atklarn organik
ksmlarn ve bahe atklarn artmak iin kullanlmaktadr.
C) Hibrid doldur-boalt-HYR
A) Tek kademeli (Biocell)
B) Ardk kesikli doldur-boalt
(SEBAC)
HYR
Yeni Olgun Eski

36
SEBAC Prosesi ekil 12de gsterilmitir. Ardk kesikli doldur-boalt tip reaktrlerde,
yksek konsantrasyonda uucu ya asiti ieren gen bir reaktrn sznt suyu, metanojenik
safhaya gemi daha olgun bir reaktre devrettirilir. Olgun reaktrn dk konsantrasyonda
uucu asit ieren ve pH tamponlama kapasitesi yksek olan sznt suyu ise gen reaktre
devrettirilir. Bu konfigrasyon apraz alamay salar ve bu sayede taze at ayla
kartrma gerei kalmaz. Ayrca sznt suyu geri devrettirilmesi optimum kompostlatrma
iin gerekli ntrientleri salar ve ilave olarak birinci kademede retilen ve yksek
konsantrasyonlarda inhibisyona neden olan uucu ya asitleri de giderir.
Hibrit Doldur-Boalt Reaktrler
Hibrit doldur-boalt-HYR tarz tasarmda ise, metan retimi HYRde gerekletirilir.
Anaerobik mikroorganizmalarn granller oluturduu HYRler yksek konsantrasyonlarda
uucu ya asidi ieren sv atklar yksek organik yklemelerde artabilmek iin olduka
uygundur (ANDERSON VE SAW, 1992; CHEN, 1999).
Biyolojik Artma Verimi
Hollandadaki BIOCELL tesisinde kaynanda ayrlm evsel organik kat atktan, 70 kg
biyogaz/ton atk retilebilmektedir. Bu deer ayn atk trn artan tek kademeli srekli
beslemeli sistemlerden %40 daha dktr (SANT-JOLY ve di., 2000; De Baere, 2000).
Bunun esas sebebi reaktr ierisinde oluabilen kanallanmalardr. Kanallanma nedeniyle
sznt suyu reaktre niform dalmamakta ve belirli yollar izlemektedir. Bu da sistemin
biyogaz verimini drmektedir. BIOCELL prosesinin organik ykleme hz srekli beslemeli
sistemlerden ok dk deildir. Hollandadaki BIOCELL tesisi 3,6 kg UKM/m
3
.gn organik
ykleme hzna gre tasarlanm olup, yaz aylarnda 5,1 kg UKM/m
3
.gn OYHlerde de
sorunsuz alabilmektedir (TEN BRUMMELER, 1999).
Ardk kesikli doldur-boalt reaktrlerde ise, retilen uucu asitlerin olgun reaktrlerde
giderilmesi sayesinde reaksiyon hzlarn arttrr. Bu yolla proses performans daha gvenilir
bir hale gelir ve biyogaz kompozisyonu daha az deiir (OKEEFE ve di., 1992; SILVEY ve
di., 1999). 55
0
Cde iletilen pilot reaktrlerde 3,2 kg UKM/m
3
.gn OYHlarnda, maksimum
biyogaz retim potansiyelinin %80-90 kadar biyogaz elde edilebilmitir (OKeefe ve di.,
1992; Silvey ve di., 1999).
Ekonomik ve evresel Deerlendirme
Doldur-boult sistemler teknik olarak daha basit olduundan, ilk yatrm maliyetleri srekli
sistemlerden %40 daha dktr (TEN BRUMMELER, 1992). Ancak gerek yksekliklerinin
srekli beslemeli kuru sistemlerin %20si, gerekse OYHlarnn bu sistemlerin yars kadar
olmas nedeniyle, srekli beslemeli kuru sistemlerden 10 kat daha fazla alan
gerektirmektedirler. letme maliyetleri ise dier sistemlerden bir miktar daha azdr (TEN
BRUMMELER, 1992).

37
1.1.3.5.4. Termofilik ve Mezofilik Sistemler
Anaerobik rtme genelde mezofilik scaklklarda gerekletirilir. Bunun ana nedeni,
termofilik sistemlerin kararllnn daha dk olmas ve daha kolay proses arzalar
oluturma riskidir. Buna ramen son 15 senede birok tam lekli termofilik tesis devreye
alnmtr (ekil 13). Ayrca Danimarkadaki tm merkezi biyogaz tesisleri de termofilik
artlarda almaktadr. Tm bunlar termofilik proseslerin etkin izleme ve kontrol yoluyla
olduka kararl bir ekilde altrlabildiinin bir gstergesidir. Termofilik artlarda reaksiyon
hzlar daha yksek olduundan, sistem daha dk bekletme srelerinde iletilebilir.
Termofilik iletme artlar atn daha iyi hijyenize olmasn salar. EOKA, hayvan atklar ve
artma amurunda bulunabilecek patojenler termofilik artlarda bir ka saat iinde yok
edilebilmektedir. Ayrca atk ierisinde bulunabilen zararl ot tohumlar ve fitalatlar, bilhassa
hipertermofilik (67
o
C) artlarda yok edilebilir ve bu sayede rtc ktsnn tarmsal
amal kullanm kalitesi arttrlabilir (HARTMANN ve AHRNG, 2005).



ekil 13. Mezofilik ve termofilik kurulu reaktr kapasitelerinin yllara gre mukayesesi (De
Baere, 2005)
1.1.3.6. EOKAnn Dier Atk Trleri le Birlikte Artm
Evsel organik kat atklarda (EOKA) bulunan yksek C/N oran, pH ve yksek kat madde
ierii bu atklarn anaerobik artmn zorlatrmaktadr. Farkl atk trlerinin EOKA ile birlikte
artm, farkl atk trlerinin tek bir entegre artma tesisinde artmn iermektedir (ekil 14).
Birlikte artm yaklam organik atklardan elde edilebilecek biyogaz miktarn arttrarak,
biyolojik artma tesislerinin iletimini daha ekonomik hale getirmektedir (AHRING ve
JOHANSEN, 1992). Birlikte artm alternatifi ile organik atklarn anerobik artm sonucunda,
hem atk stabilizasyonu hem de gbre (kompost) eldesiyle beraber enerji retimi de
salanmaktadr. Bu bak asyla organik atk deerli bir kaynak zellii kazanmaktadr.


38

ekil 14. EOKA ile birlikte artmann prensibi
Birlikte artm yaklam, son yllarda birok tarmsal ve endstriyel organik atklara baaryla
uygulanmaktadr. rnein Danimarkada bulunan merkezi ortak biyogaz tesislerinde, hayvan
atklar ile endstriyel organik atklarn birlikte artm 1980lerin ortalarndan beri baaryla
uygulanmaktadr (DANISH ENERGY AGENCY, 1995). Fakat son yllarda yaplan almalar,
Avrupada artlan EOKAnn sadece %7sinin birlikte artm yaklam ile artldklarn
gstermektedir (De Baere, 2000).
Birlikte artm, ieriinde nemli derecede deikenlik gsteren organik kat atklarn daha
kararl bir ekilde artmna da imkn salar (ANGELIDAK ve AHRING, 1997). Anaerobik
artma tesislerinde birlikte artm uygulamalarndan elde edilebilecek faydalar metan geri
kazanm veriminin artmas, daha kararl bir prosesin gereklemesi, daha iyi bir atk
ynetiminin salanmas, farkl atk akmlarnn tek bir entegre artma tesisinde toplanmasnn
getirecei ekonomik yararlar, daha byk kapasiteye sahip merkezi artma tesisleriyle
artlabilecek atk miktarnn artmas olarak sralanabilir.
Birlikte artm yaklamnda kilit nokta farkl substratlar ierisindeki birok parametrenin
(makro ve mikro besi maddeleri, C/N oran, pH, inhibitrler ve toksik bileikler, biyolojik
olarak ayrabilir organik madde, kuru madde) kark substrat ierisinde dengelenmesini
salamaktr.
Evsel atn farkl substratlarla birlikte artm ile ilgili almalar daha ok evsel atk su artma
tesislerinden kan fazla amurlar ve hayvan atklar zerinedir. Bu tr atklarn birlikte
artmn yapan birok tam lekli tesis mevcuttur. Mevcut kentsel atk su artma tesislerinin
byk bir ksmnda anaerobik amur rtclerinin bulunmas, EOKAnn artma
amurlaryla birlikte artmn olduka cazip klmaktadr (HAMZAW ve di., 1998) ve byk
yatrmlara gerek kalmadan uygulanabilir. Dk kat madde konsantrasyonlaryla ve dk
organik yklemelerde iletilen amur rtcler, yksek kat madde ieriine sahip EOKA
ile beslenebilir. Bu sayede, artma amurlarnda bulunan makro ve mikro besi maddeleri
(nutrientler), EOKAdaki nutrient eksikliini kapatacaktr. Ayrca hem EOKAnn kat madde
ierii drlebilecek hem de tesisin biyogaz veriminde nemli bir art salanabilecektir.
Kararl bir proses performans iin besi maddelerinin dengelenmesi, uygun bir C/N oran ve
stabil pH deeri gerekmektedir. Yksek C/N oran sistemde azot eksikliine sebep olurken,
dk C/N oran amonyak toksisitesine neden olur. Amonyak toksisitesi sv fazdaki
EOKA
Artma
amuru
Hayvan
Atklar
Endstriyel
Organik Atk
Entegre
Artma
Tesisi Organik
Gbre
Biyogaz

39
amonyak konsantrasyonunun seyreltilmesiyle veya C/N orannn ayarlanmasyla giderilebilir
(Kayhanian ve Tchobanoglus, 1992). Atktaki nutrient yetersizlii nutrient bakmndan zengin
bir atk tipiyle yaplacak birlikte artm neticesinde giderilebilir (Tablo 17). Uucu ya asitleri
(UYA) konsantrasyonundaki art sonucu meydana gelen pH dmesi yksek tamponlama
kapasitesine sahip atk ilavesiyle dengelenebilir.
Biyolojik olarak zor/yava ayran organik atklarn (ligno-selloz) kolay ayrabilen organik
atklarla birlikte artm biyogaz veriminin artmas ynnde fayda salar. EOKA gibi yksek
kat madde oranna sahip atklarn birlikte artm konsepti iinde iftlik atklar gibi daha az
kat madde ieren atklarla kartrlarak artlmas iletim ve mekanik artmla ilgili
oluabilecek problemlerin en aza indirilmesini salar (ANGELIDAKI VE AHRING, 1997).
Birlikte artm yaklam ile EOKAnn anaerobik olarak artlmasnn salad en nemli
fayda yksek oranda kolay ayrabilir organik maddeye sahip olmasdr. Bu zellik sonucu
330 L/kgUKMye kadar metan gaz elde edilebilmektedir (RINTALA VE JARVINEN, 1996;
SIX ve DE BAERE, 1992).
EOKAnn C/N oran, ierisindeki bileenlere gre deiiklik gsterir. EOKA ierisindeki farkl
organik bileenlerin farkl C/N oranlar vardr. Mutfak atklarnda biyolojik olarak ayrabilen
C/N<20 olabilirken, kat atklarnda bu oran 100den bile byk olabilmektedir. Yksek
katl anaerobik rtclerde uygun C/N oran 25-30 arasdr (KAYHANAN ve
TCHOBANOGLUS, 1992; KAYHANIAN ve HARDY, 1992).
Tablo 17. Farkl evsel organik kat atk trlerinin azot ierii
Sbstrat N (g-N/L) Referans
MA-EOKA 3,75
CECCHI ve di. (1991)
KA-EOKA 6,4
Mutfak atklar 3,5
VERMEULEN ve di. (1993)
Mutfak atklar + Kat 1,7

EOKA ierisindeki toksik bileikler incelendiinde kadmiyumun daha ok bahe atklarndan
kaynakland, fitalatlarn ise daha ok evsel atklardan (plastik poetler) kaynakland
grlmtr (HARTMANN ve di., 2002).
EOKA ierisindeki safszlklar (plastik, cam, metal) birlikte artmdan kan amurun tarmsal
amal kullanmn da snrlandrmaktadr. Bu safszlklar ve toksik metaller EOKAnn
toplanma mekanizmasyla ilgilidir.
Evsel atn farkl substratlarla birlikte artm ile ilgili almalar daha ok evsel atksu artma
tesislerinin fazla amuru ve hayvan atklar ile yaplmaktadr. Bu tr atklarn birlikte artld
birok tam lekli tesis mevcuttur.
1.1.3.6.1. EOKA ve Artma amurlarnn Birlikte Artm
Mevcut kentsel atksu artma tesislerinin birounda, anaerobik amur rtclerin
bulunmas, EOKAnn amurla birlikte artmn olduka cazip klmaktadr (HAMZAW ve di.,

40
1998). Bu yzden birlikte artm yaklam, bu iki byk atk akmn birletirerek ve byk
yatrmlara gerek kalmadan uygulanabilir.
Dk kat madde konsantrasyonlar ve organik yklemelerde alan amur rtclere,
olduka fazla kat madde ieriine sahip EOKA amurla birlikte beslenebilir. Bu sayede,
artma amurundaki makro ve mikro ntrientler EOKAdaki ntrient eksikliini kapatacaktr.
Ayrca hem EOKAnn kat madde ierii drlebilecek hem de tesisin biyogaz veriminde
nemli bir art salanabilecektir. %8-20 UKM baznda dozlanan artma amuru, EOKAnn
stabilizasyon derecesini arttracaktr (KAYHANIAN ve RICH, 1996; RIVARD ve di., 1990).
1990 ncesinde yaplan birlikte artma almalarnn birou dk katl proseslerdir. Son
dnemlerde, EOKA ve artma amurlar yksek katl sistemlerde de birlikte
artlabilmektedir. Yksek katl sistemlerde amur daha ok alama ve mikrobiyal byme
iin gerekli ntrientleri salamak amacyla kullanlr (Kayhanian ve Tchobanoglus, 1992;
Kayhanian ve Rich, 1996).
Islak sistemlerde, UKM giderimi ve spesifik gaz retimi bakmndan en iyi verim
EOKA/Artma amuru = 80/20 (KM baznda) elde edilebilmektedir (Demirekler ve Anderson,
1998; Diaz ve di., 1981). Bu oran hacim baznda %25 EOKA, %75 artma amuru
olmaktadr (Hamzawi ve di., 1998).
Kayseri li in Birlikte Artm Yaklamnn Deerlendirilmesi (Trkiye rnei)
Dzenli depolama Trkiyedeki kat atklarn uzaklatrlmasnda kullanlan en yaygn
yntemdir. Ancak evsel kat atklarn organik ksmnn farkl atklarla birlikte anaerobik artm
Avrupadaki son gelimeler, net enerji kazanmlar ve atn stabilizasyonu nedeniyle, gn
getike nem kazanmaktadr. Yksek miktarlarda retilen kat atk ve artma amurlar
zellikle Trkiye gibi gelimekte olan lkeler iin butr yntemleri ekici hale getirmektedir.
Organink kentsel kat atklarn ikili toplama ile kaynanda ayrldktan sonra entegre
Biyometan tesislerinde tercihen kentsel atksu artma tesisi birincil amurlaryla artm
yoluyla yenilenebilir enerji retimi, bu tr atklarn atk depolama alan dnda
deerlendirilmesi yolunda srdrlebilir bir ynetim seenei sunmaktadr. Biyogaz
retimindeki ve kompost kalitesindeki yksek verimler ayr olarak toplanm veya
kaynanda ayrlm evsel organik kat atk ile elde edilirken, mekanik olarak ayrlm evsel
kat atn organik ksm daha dk biyogaz retimlerine sebep olmakta ve kalan ksmn da
yakma veya arazide depolama eklinde nihai uzaklatrlmasn zorunlu klmaktadr
(BOLZONELLA ve di., 2006).
Kayseri Atksu Artma Tesisi (AAT) 2004 ylndan beri iletilmektedir ve iki kademeli bir
yatrm olarak tasarlanmtr. kinci kademede ikinci bir rtcnn ina edilmesi
planlanmaktadr. Aada sunulan rnek almada, Kayseride yakn gelecekte
uygulanmas planlanan kat atn kaynanda ayrlarak toplanmas metodu ile mevcut kat
atk toplama sistemleri, nerilen farkl alternatifler ile birlikte deerlendirilmitir.

41
Mekanik olarak ayrlm evsel organik kat atn (MA-EOKA) n-kelme amuru ile birlikte
artm (Seenek I). Seenek Ide Kayseri AATnin anaerobik rtcsnde (slak proses,
TKM < %10) MA-EOKAnn birincil amur ile birlikte artm deerlendirilmitir. Mevcut
toplama metodunun mekanik ayrma olarak karakterize edildii kabul edilmitir. Kayseri
Atksu Artma Tesisinde birlikte rtmenin fizibilitesi asndan ikinci kademede yaplmas
planlanan ikinci rtcnn kurulmasnn ne ekilmesi (1. kademeye) ve ilave bir KKA n-
artma nitesinin inaat nerilmektedir. Kat atn toplam kat madde (TKM) ve toplam
uucu kat madde (TUKM) ierikleri srasyla %35 ve %60dr. Seenek Ide ylda yaklak
100.000 tonluk evsel kat atn n-artma nitesinden geerek ylda yaklak 70.000 ton
organik atk akmnn elde edilecei dnlmektedir. n-artma ilemi en az bir boyut
klme adm, metal ayrm ve birden fazla zgara ilemlerinden olumaktadr (CECCHI ve
di., 2002). n-artma adm iin gerekli enerji giriinin bir ton artlan madde bana 70 kW-
sa olduu tahmin edilmektedir (CECCHI VE BOLZONELLA, 2004). rtclerde nihai KM
orannn %10 olabilmesi iin hamurlatrc tankna artma tesisi k suyu ilavesi
planlanmaktadr.
Seenek Ide rtcdeki kat madde oran %10 olacak ekilde gerekli hesaplamalar
yaplmtr. rtclerde %10luk kat madde ieriini salamak amacyla (slak prosesler
iin birlikte artmn gerekletirilecei rtclerde %10-%15 olmas tavsiye edilir) n-
keltim amuru ile birlikte 200 m
3
artlm atksu geri devrettirilmitir (VANDEVIVERE ve
di., 2002). Organik ykleme hz (OYH) ve hidrolik bekleme sresi (HRT) birlikte artmn
gerekleecei her bir rtc iin srasyla 3,9 kg TUKM/m
3
.gn ve 15,4 gn olarak
hesaplanmtr. Seenek I iin hesaplanan iletme parametreleri Tablo 18de verilmitir.
Tablo 18. Seenek I iin hesaplanan iletme parametreleri
Parametre Birim n-keltim amuru MA-EOKA Birleik atk
Debi m
3
/gn 150 87 437
*
TKM kg/gn 11.500 33.300 44.800
TUKM kg/gn 6.500 20.000 26,500
Atk yklemesi kg/gn 153 95 248
* Seyrelme iin 200 m
3
artlm su geri devri

Seenek Ideki hesaplamalara gre (ekil 15), gnlk metan retimi 16300 m
3
olarak
bulunurken, elektrik ve s enerjisi retimleri srasyla yaklak 47500 kW-saat ve 79000 kW-
sadir. kinci rtcnn stlmas iin gerekli enerji ihtiyac, genellikle gaz motorlarnn ve
egzost buharlarnn soutma suyundan geri kazanlan buhar ile salanabilmektedir. n-
artma nitesindeki enerji tketimi, gnlk ilenen 272 ton atk bana 19000 kW-sa olarak
hesaplanmtr. Seenek Ide nerilen yaklam ile, n-artma ksmnn gnlk ihtiyac da
dahil, 61300 kW-salik toplam enerji ihtiyacnn yaklak %77si geri kazanlmaktadr.

42

ekil 15. Seenek Ie ait akm emas ve toplam ktle dengesi
Hesaplamalar %8 ve %12 KM ieren anaerobik rtclere gre tekrarlanmtr. %8lik KM
ieriindeki slak tipteki rtclerin tam kapasitede alamamas nedeniyle uygun
olmad saptanmtr. Sonular rtclerin %8 KM ieriinde iletilmeleri durumunda
toplam enerji ihtiyacnn yaklak %64nn geri kazanlabileceini gstermitir. n-keltim
amuru ile EOKAnn birlikte artld her bir rtcde OYH ve HRT deerleri srasyla 2,9
kg TUKM/m
3
.gn ve 16,6 gn olarak hesaplanrken, %12 KM ieriindeki rtcler iin bu
deerler srasyla 5,1 kg/m
3
.gn ve 14,3 gn olarak hesaplanmtr (200 m
3
artlm atksu
geri devrinde). Sonular en uygun OYH, HRT ve enerji geri kazanm deerlerinin
rtclerin %10 KM ieriinde iletilmeleri durumunda salandn gstermektedir.
Kaynanda ayrlm evsel organik kat atn (KA-EOKA) n-kelme amuru ile birlikte
artm (Seenek II). Seenek IIde Kayseri AATnin anaerobik rtcsnde KA-EOKAnn
n-keltim amuru ile birlikte havasz artm deerlendirilmitir. Atklarn toplanma
ynteminin hesaplar nasl etkileyeceinin Seenek I ile kyaslanarak belirlenmesi
amalanmtr. Kat atn TKM ve TUKM ierikleri srasyla %30 ve %70dir. rtclerdeki
kat madde oranlar %8 ve % 10 alnarak gerekli hesaplamalar yaplmtr. rtclerde
gerekli kat madde ieriklerinin salanabilmesi iin n-keltim amuru, 200 m
3
artlm
atksu ile geri devrettirilmitir. rtcler %8 KM ieriinde iletildiklerinde OYH ve HRT
deerleri srasyla 3,3 kg TUKM/m
3
.gn ve 16 gn olarak hesaplanmtr. Ayrca gnlk
metan retimi yaklak 16500 m
3
ve bu debinin toplam elektrik ve s enerjisi olarak
karlklar 47700 kW-sa ve 80000 kW-sa olarak hesaplanmtr. n-artma nitesindeki
enerji tketimi, gnlk ilenen 200 ton atk iin 9500 kW-sa olarak bulunmutur. nerilen bu
sistem ile toplam enerji ihtiyacnn yaklak %92sinin geri kazanlabilecei belirlenmitir.
rtclerin %10 KM ieriinde iletilmeleri durumuna gre hesaplar tekrarlandnda,
OYH ve HRT deerleri srasyla 4,7 kg TUKM/m
3
.gn (>4 kg TUKM/m
3
.gn) ve 14,6 gn
olarak bulunmutur. %10 KM ieriinde (200 m
3
artlm atksu geri devrinde) toplam enerji
ihtiyacnn % 100nn karlanabilmesine ramen, rtclerin ar ykleme durumunda
iletilmeleri soz konusu olacaktr. Bu sebeple %10 KM ieriindeki rtclere 150 m
3

23750 kW-sa



Younlatrma ve
susuzlatrma

rtc

rtc
23750 kW-sa



310 t
Komposta giden kek
Kartrma
tank
AAT Birincil
amuru: 306 t/gn


Hamurlatrc
82 t/gn
nert maddeler ve metaller



Ayrma hatt
EKA
272 t/gn



19000 kWsa



560 m
3

atksu
Su: 400 m
3
/gn


43
artlm atksu geri devrinde OYH ve HRT deerleri srasyla 3,9 kgTUKM/m
3
.gn ve 17,3
gn olarak hesaplanmtr. Hesaplanan OYH, anaerobik rtcler iin uygun bir deer
olduu iin, 200 m
3
yerine 150 m
3
artlm atksu geri devrinin Seenek II iin daha uygun
olduu belirlenmitir. Toplam metan retimi 19500 m
3
/gn olarak bulunurken bu debi
yaklak olarak srasyla 56000 kW-sa ve 95000 kW-sa elektrik ve s enerjisine karlk
gelmektedir (ekil 16). n-artma nitesindeki enerji tketimi, gnlk ilenen 235 ton atk iin
11750 kW-sa olarak hesaplanmtr. nerilen bu sistem ile toplam enerji ihtiyacnn
%100nn geri kazanlabilecei belirlenmitir. Seenek I ve Seenek IInin karlatrlmas
Tablo 19da gsterilmektedir.
Tablo 19. Seenek I ve Seenek IInin karlatrlmas
Parametre Birim Seenek I Seenek II
Artlm organik kat atk ton/yl 70.000 68.600
rtclerdeki TKM oran % 10 10
HRT gn 15,4 17,3
OYH kg TUKM/m
3
.gn 3,9 3,9
Metan retimi m
3
/gn 16.300 19.500
Elektrik enerjisi retimi kW-sa/gn 47.500 56.000
Sistemin enerji ihtiyacnn
karlanma oran % 77 100



ekil 16. Seenek IIye ait akm emas ve toplam ktle dengesi
EOKA ile n-keltim amurunun birlikte artmndan sonra aerobik kompostlatrma. Mevcut
artma tesisinde bant filtreden kan amur keki dzenli depolama alanlarna gnderilerek
bertaraf edilmektedir. %10 KM ieriindeki rtclerde n-keltim amuru ile MA-EOKA
ve KA-EOKAnn birlikte artmn takiben aerobik kompostlatrma alternatifi
deerlendirilmektedir. Birlikte artmn gerekletii rtclerden kan rtlm ksm
ikinci bir amur younlatrcya gnderildikten sonra polielektrolit ile artlandrmay takiben
bant filtre ile susuzlatrlmaktadr. Sonular, mekanik susuzlatrma nitesine MA-EOKA iin
65 ton ve KA-EOKA iin ise 55 ton amur verilebileceini gstermektedir. Bant filtrenin kat
madde tutma kapasitesi %95 olarak kabul edilirse, MA-EOKA ve KA-EOKA iin srasyla 62
ton ve 52 ton toplam kat madde retimi gerekleecektir. Younlatrma ve
260 t
Komposta giden kek
EKA
235 t/gn



Younlatma ve
susuzlatrma

rtc
28000 kWs




rtc
28000 kWs



Kartrma
tank
AAT Birincil
amuru 306 t/gn

Hamurlatrc
47 t/gn
nert maddeler ve metaller



Ayrma hatt
11750 kWs



510 m
3

atksu
Su: 300 m
3
/gn


44
susuzlatrmadan sonra uygun bir polielektrolit ilavesiyle kekteki kat ieriinin %20 olduu
kabul edilirse, MA-EOKA ve KA-EOKA iin yaklak olarak srasyla 310 ton ve 260 ton
arlnda kek aerobik kompostlatrma ile uzaklatrlabilecektir. Ayrca, tarmsal sulama
amal kullanlabilecek olan yaklak 530 m
3
su (sv gbre) ortaya kacaktr. Ortaya kan
atksuya Magnezyum Amonyum Fosfat (MAP) kelmesi uygulanarak tarmda
kullanlabilecek deerli gbre eldesi de mmkndr.
Sonu olarak ikinci kademede planlanan ikinci bir rtcnn, bir n-artma nitesi de dahil
yapm, birlikte artmann gerekleebilmesi iin nerilmektedir. Bu sayede nemli miktarda
enerji geri kazanm mmkn olacaktr. KA-EOKA ile n-keltim amurunun birlikte
rtlmesi durumunda, MA-EOKA ile birlikte artma kyasla, %30 daha fazla enerji geri
kazanm gerekleecektir. Bu durum KA-EOKA iersinde daha yksek miktarda uucu kat
madde bulunmas ile ilikilendirilebilir. Enerji dengesi sadece n-artma kademesi iin ele
alndnda, retilen enerji MA-EOKA ve KA-EOKA iin tketilen enerjiden srasyla 2,5 ve
4,5 kat kadar daha yksektir. Seenek IIde hesaplanan yaklak 56.000 kW-sa/gn
deerindeki enerji geri kazanm, biyogazdan kazanlacak yaklak 2.00.000 $lk yllk
kazanca karlk gelmektedir (YKEUK, 2005). Birok Avrupa yesi lkede geerli olan
yenilenebilir enerji teviinin (0,1 /kW-sa) Trkiyede de uygulanmas durumunda bu
kazan ikiye katlanacaktr (4.000.000 $/yl). KA-EOKAnn n-keltim amuru ile birlikte
artlaca Seenek II yaklam iin gerekli maliyetin, ilave rtc ve n-artma nitesi de
dahil, yaklak 3.000.000 olduu dnlrse sistemden biyoenerji geri kazanm
sonucunda elde edilecek kazan ile 3 yldan daha az bir srede btn yatrm maliyeti
karlanabilecektir.
Trkiyenin Biyometan retim Potansiyeli
Trkiyede dzenli kat atk toplama hizmetlerinden yararlanan ve kentlerde yaayan nfusun
~55 milyon olduu kabul edilirse, kentlerde kurulacak entegre artma tesislerinde (atksu
artm, kat atklarn biyolojik olarak artm) oluan kat atn sadece %60nn anaerobik
olarak rtlmesi sayesinde 902x10
6
m
3
CH
4
/yl metan geri kazanm mmkn olabilir.
retilen metann iten yanmal gaz motorlarnda sadece elektrik enerjisine evrildii (%30
verimle) kabul edilirse 2,62x10
6
MW-saat/yl enerji geri kazanm salanabilir. Bu potansiyel
300 MW kurulu gce sahip bir enerji retim tesisine edeerdir. lkemizin en byk
barajlarndan Keban Barajnn kurulu gcnn 1330 MW olduu dnldnde,
lkemizde her 4,5 ylda bir Keban Barajnn rettii enerji kadar enerjinin depolama
alanlarna gnderildiini sylemek yanl olmaz. Artma amurlar ve iftlik atklar gibi dier
organik atklar da dnldnde enerji potansiyeli olduka byk boyutlara ulamaktadr.
Gnlk kii bana retilen artma amuru miktar ~54 gr TKM kabul edilirse, yine sadece
kentlerde yaayan nfus iin artma amurlarnn %60nn anaerobik stabilizasyonu ile geri
kazanlabilecek metan miktar 137x10
6
m
3
CH
4
/yldr (0,3 m
3
CH
4
/kg UKM
beslenen
) ve bunun
elektrik enerjisi olarak karl 0,40x10
6
MW-saat/yl olarak hesaplanmaktadr. Bu da 45
MWlk bir enerji retim tesisine denk gelmektedir.

45
Trkiyede inek, koyun ve kmes hayvanlar says yaklak olarak srasyla 13, 30 ve 265
milyondur (Tbitak MAM,2004). Bu rakamlara gre yaklak yllk atk kapasitesi srasyla
128, 25, 8 milyon tondur. Yllk toplam kat madde miktarlar ise 16,2; 6,1 ve 1,9 milyon
tondur. Kullanlabilir kat madde miktar %65.1, %13 ve %99 olduu kabul edilebilir. Kat
maddenin metana dnm oran 0,150 m
3
CH
4
/kg TKM olduu kabul edilirse yllk metan
retimi 1,87x10
9
m
3
olarak hesaplanabilir. Buna gre yllk enerji geri kazanm potansiyeli (%
60lk geri kazanm) 5,43x10
6
MW-saat olmakta ve 620 MWlk bir enerji tesisine karlk
gelmektedir. Trkiyede organik atklardan geri kazanlabilecek yenilenebilir elektrik enerjisi
potansiyeli Tablo 20de verilmitir.
Tablo 20. Trkiyede organik atklardan geri kazanlabilecek enerji potansiyeli (2005 yl
itibaryla)
Organik Atk
Miktar (t KM/yl) Biyometan (m
3
CH4/yl) Enerji (MW-saat/yl)
Toplam
Pratikte Geri
Kazanlabilir
Miktar Toplam
Pratikte Geri
Kazanlabilir
Miktar Toplam
Pratikte Geri
Kazanlabilir
Miktar
Kentsel Organik Kat
Atk 8.351.200 5.010.720 1.503.216.000 901.929.600 4.374.359 2.624.615
Artma amuru 1.084.050 650.430 227.650.500 136.590.300 662.463 397.478
iftlik Atklar 24.283.538 13.337.339 3.399.695.320 1.867.227.460 9.893.113 5.433.632
Toplam 33.718.788 18.998.489 5.130.561.820 2.905.747.360 14.929.935 8.455.725

Grld zere lkemizde organik atklardan geri kazanlabilecek enerji potansiyeli olduka
yksektir. Yenilebilir enerji kaynaklarndan elde edilen enerji iin devlet tarafndan yeterince
tevik saland takdirde, yabanc ve zellikle yerli artma firmalar bu byk pazardan pay
alabilmek iin harekete geecektir. Bu sayede hem lkemizin enerji a azaltlabilecek hem
de istihdam yaratlabilecektir. Ayrca dzenli depolama alanlarna gnderilecek organik
madde miktar azaltlarak, Avrupa Birlii kotalarnn salanmasna katkda bulunulacaktr.
Atksu artm konusunda kan standartlar her geen gn daha sklamaktadr. Son
dnemlerde atksu artmnda en ok zerinde durulan konulardan biri de ntrientlerin (N ve
P) giderimidir. Avrupa Birlii Kentsel Atksularn Artlmas Direktifi, Hassas Su Ortamlarna
Atksu Dearj standartlar olduka dk azot ve fosfor limitleri getirmitir. Bu nedenle yeni
planlanan tesislerin azot fosfor giderimini ierecek ekilde kurulmas ve eski tesislerin
modifiye edilmesi bir zorunluluk haline gelmitir. Evsel atksu artma tesislerinde azot
giderimi nitrifikasyon ve denitrifikasyon prosesleri ile salanmaktadr. Fosfor ise kimyasal ya
da biyolojik olarak giderilebilmektedir. Kimyasal fosfor giderimi olduka yksek debilere sahip
olan tesislerde amur miktarn arttrmas ve kimyasal masraflar nedeniyle fazla tercih
edilmemektedir. Biyolojik ar fosfor giderimi daha ekonomik bir proses olmasna ramen,
zellikle giri atksu bileimine (BO/TP > 20), tesisin tasarm ve iletme artlarna baml
olduundan kontrol olduka g bir prosestir.
Denitrifikasyon (5 mg KO/mg NO
3
-
) ve biyolojik ar fosfor (10 mg KO/mg PO
4
-2
) giderimi
proseslerinin her ikisi de atksudaki kolay ayran karbona ihtiya duymaktadr. Evsel
atksulardaki kolay ayrabilir karbon miktar ise snrldr. Kolay ayrabilir karbon

46
gereksinimi dardan karbon (metanol, asetat) ilave edilerek giderilebilir, fakat bu her zaman
ekonomik olarak mmkn olmayabilir. Kolay ayran karbon an kapatmak iin en ok
kullanlan uygulamalardan biri de artma tesislerinde retilen birincil amurun fermente
edilmesiyle retilen uucu ya asitlerinin (UYA) kullanlmasdr. Bu alanda son dnemlerde
en ok incelenen konulardan biri de evsel organik kat atklarn fermente edilerek elde edilen
UYAnn denitrifikasyon ve fosfor gideriminde ilave karbon kayna olarak kullanlmasdr.
Evsel organik kat atklardaki ntrient ieriinin (zellikle sebze ve meyve atklarnda)
amura gre daha az olduu da dnldnde, azot ve fosfor giderimini salayan
reaktrlere daha az miktarda ilave azot fosfor yk getirecei sylenebilir. Bu yaklam
ierisinde evsel organik kat atklardan hem ilave karbon kayna retilebilmekte hem de bir
sonraki admda anaerobik olarak rtlerek biyogaz retimi salanabilmektedir. Bu ekilde
bir artma yaklamyla kurulacak tesislerde evsel atksuyun, artma amurlarnn ve evsel
organik kat atn artmnn tam entegrasyonu salanabilecek (ekil 17) ve daha etkin bir
atk ynetimi mmkn olacaktr.


ekil 17. Evsel atksuyun, artma amurlarnn ve organik kat atn artmnn tam
entegrasyonunu gsteren entegre biyometan tesisi akm emas
1.1.3.6.2. Hayvan Atklaryla Birlikte Artm
iftlik ve hayvan atklar uzun yllardan beri anaerobik reaktrlerde biyogaz elde etmek
amacyla artlmaktadr. Hayvan atklar yksek konsantrasyonlarda amonyak ierdiinden
olduka yksek tamponlama kapasitesine sahiptir. Ayrca hayvan atklarnn kat madde
ierii EOKAya gre daha dktr (Domuz iftlii atklarnda %3,5 TKM, byk ba hayvan
atklarnda %6-9 TKM). Hayvan atklar mikrobiyolojik oalma iin gerekli ntrientler
bakmndan da zengin olup, tarmsal gbre deeri ok yksektir.

Anaer. Anox. Aerobik
sel geri devir
Son ktrme
Biyolojik Ntrient Giderimi (BNR)
Geri devir amuru
Atk aktif amur
Metan reaktr
Kat/Sv
ayrm
Kartrma
tank
Fermantasyon rnleri (Sv Ksm)
Fermentr
Hamurlatrc
n ayrma
Biyogaz
Biyogaz
Evsel
Kat Atk
Evsel
Atksu
Santrifj
Kek
Dearj
Ayr susuzlatrma
(gerektiinde AAT
bana)
Sv gbre
depolama
(sulama)

47
Hayvan atklar tek balarna anaerobik olarak artldklarnda metan verimi 10-20 m
3
CH
4
/ton
gibi dk deerlerde kalmaktadr. Bunun temel sebebi, dk kat madde ierii ve yksek
orandaki ligno-sellozik madde ieriidir. Ligno-sellozik lifler anaerobik artmaya kar ok
dayankldr (inert) ve reaktrden rtlmeden karlar. Tarma dayal endstrilerin atklar
ve EOKA, hayvan atklaryla birlikte artm iin ok uygundur ve biyogaz potansiyelini
arttrrlar (MATHRANI ve di., 1994, AHRING ve JOHANSEN, 1992).
Gbre Temelli Biyogaz Sistemleri (Danimarka rnei)
Danimarka Hkmetinin uzun dnem enerji yaklam olan Enerji 21 stratejisinde en
nemli unsur evredir. Enerji 21in esas amac, 19881990 yllar arasnda ortaya kan CO
2

emisyonlarnn ortalama deeri dikkate alnarak bu emisyonlarn 2030 ylna kadar %50
orannda azaltlmasdr. Bunun ancak enerji retimi iin fosil yaktlarn yerini yenilenebilir
enerji kaynaklarnn almasyla gerekleebilecei dnlmektedir. Son 10 ylda
Danimarkada biyogaz alannda ve CO
2
emisyonlarnn azaltlmas kapsamnda farkl
biyoenerji retim sistemlerine verilen nem giderek artmaktadr. Hali hazrda Danimarkada
toplam 160 adet biyogaz tesisi bulunmaktadr. Danimarkada bulunan biyogaz tesisleri ve bu
tesislerde gerekleen retim deerleri Tablo 21de, Danimarka Enerji Ajansndan alnan
biyogaz tesislerindeki potansiyel ve gerek retimler ile hedeflenen deerler ise Tablo 22de
verilmektedir.
Tablo 21. Danimarkada bulunan biyogaz tesisleri ve retimi, 2002
Biyogaz Tesisi Tipi Tesis
Says
retim (2002 Yl) (x10
15

J)
Atksu artma tesisleri 64 0,875
Dzenli depolama tesisleri 26 0,604
Endstriyel atksu artma
tesisleri
5 0,150
Gbre temelli tesisler
Merkezi, birlikte artm 20 1,342
iflik-lekli tesisler 45 0,380
Toplam 160 3,351
Not: 1 kW-saat = 3,6x10
6
j

Tablo 22. Danimarkada bulunan biyogaz tesislerindeki potansiyel ve gerek retimler ile
hedeflenen deerler
Potansiyel
(x10
15
J)
retim
(x10
15
J)
Hedef retim
(x10
15
J)
1999 Yl 2012
Yl
2030
Yl
Hayvan gbresi 26 0,5 5 14
Evsel Atksu amuru 4 0,79 1,15 1,5
Endstri kaynakl organik atk 2,5 0,81 0,75 1,5
Evsel kaynakl organik atk 2,5 0,01 0,5 2
Park ve bahelerden kaynaklanan
atklar
1 - 0,2 0,8
Dzenli depolama gaz 1 0,55 0,6 0,2
Toplam 37 2,66 8,2 20


48
1.1.3.6.3. Dier Organik Atk Trleriyle Birlikte Artm
EOKAnn farkl atk trleriyle birlikte artm konusunda literatrde birok alma mevcuttur.
Bu almalarda zeytin ileme endstrisi atk sular, algler, mezbaha atklar ve et ileme
endstrisi atklar gibi ikincil substratlar kullanlmtr.
Zeytinya atksularnn hayvan atklar, artma amuru ve EOKA ile birlikte artm doldur-
boalt tipte reaktrlerde farkl seyrelme oranlarnda birlikte anaerobik artm konsepti ile
aratrlmtr. Zeytinya atk sularnda znm organik madde ierii ok yksek buna
karlk amonyak ierii ok dktr ve atk inhibe edici fenoller ierir. EOKA ve artma
amuru ile yaplan birlikte artma almalar sadece zeytin atksular yksek oranlarda
seyreltildiinde gerekletirilebilmitir. EOKA ve artma amurlarnn yeterli tamponlama
kapasitesi olmadndan reaktr pH dm ve proses inhibe olmutur. Hayvan atklar ile
yaplan almada ise zeytin ya atk atksular seyreltmeye gerek kalmadan artlabilmitir.
Hayvan atklarnn yksek alkalinite ierii prosesin inhibisyon olmadan yryebilmesini
salamtr. Sonu olarak zeytin ileme endstrisi atksularnn EOKA ile birlikte artmn
mmkn olduu, ancak optimum ikincil sbstratn hayvan atklar olduu gsterilmitir
(ANGELIDAKI ve AHRING, 1997).
1.1.3.7. Biyogaz Kullanm
Evsel kat atklarn organik ksmnn aerobik ve anaerobik biyolojik artm proseslerinin
verimleri ve enerji ihtiyalar ekil 18de kyaslanmaktadr (Mata-Alvarez, 2003). ekilden de
grld zere 1 ton organik evsel kat atn aerobik biyolojik artm iin 60 kW-sa
havalandrma enerjisi gerekirken, anaerobik biyolojik artma uygulandnda ~660 kW-salik
biyometan-enerji geri kazanm mmkn olabilmektedir.

AEROBK KOMPOSTLATIRMA ANAEROBK ARITMA
(BYOMETAN RETM)












ekil 18. Evsel kat atklarn organik ksmnn aerobik ve anaerobik biyolojik artm
proseslerinin mukayesesi
Kat atklarn anaerobik artm srasnda retilen biyogaz; scak su retimi, buhar retimi,
elektrik retimi, metanol retimi, aralarda yakt olarak kullanm gibi amalar iin
deerlendirilebilir.
CO2 + H2O
600 kg
kompost
300 kg
park/bahe
at ilavesi
60 kW-sa
havalandrma
ve kurutma
enerjisi
tketimi
350 kg
kompost
Biyogaz
retimi
CH4 + CO2
1000 kg
EOKA
220 kW-sa
elektrik
440 kW-sa s
+

49
Yukarda ifade edilen kullanm alternatifleri arasnda gnmzde enok kullanlan elektrik
retimidir. Bununla beraber metan gazndan metanol retimi ile aralarda yakt olarak
kullanm yeni gelien proseslerdir (Tablo 23). Bu nedenle aada elektrik, metanol retimi
ile aralarda yakt olarak kullanm ksaca aklanmtr.
Tablo 23. svirede kurulu tam kapasiteli biyogaz tesislerinin 2004 yl iletme verileri
Yer Dizayn Balang
Reaktr
Hacmi
(m
3
)

Atk
(t
substrat/yl)
Gaz verimi
(m
3

brt/yl)
Elektrik
(MW-
saat/yl)
Is
(MW-
saat/yl)
LPG
(MW-
saat/yl)
Enerji
(kW-sa/t)
Rmlang KOMPOGAS 1992 454 (2) 8460 1234831 1090 162 496 207
Allmig, Baar BRV 1994 500 (1) 3150 284000 387 (410) 123
Bachenblach KOMPOGAS 1994 812 (3) 13577 1565361 - 8602 634
Samstagem KOMPOGAS 1995 512 (3) 9377 893944 1106 118
Otelfingen KOMPOGAS 1996 780 (1) 13814 1639904 2117 471 187
Niederuzwill KOMPOGAS 1997 790 (2) 11399 1043286 1729 152
Aarberg* DRANCO 1998 800 (1) 785 83000 61 78
Frauenfeld R.O.M 1999 178 (4) 4925 618000 424 86
Villeneueve* DRANCO 1999 800 (1) ~4000 193000 446 112
Volketswill KOMPOGAS 2000 290 (1) ~7500 461000 598 80
Bernex, Genf* VALORGA 2000 1000 (1) 4750 344000 457 96
Oetwil am
See KOMPOGAS 2001 740 (1) 10366 1192000 1094 106
*: 2004 ylnda tkanma ve/veya kelme problemlerinden dolay birok ay hizmet d kalm
tesisler
1.1.3.7.1. Elektrik retimi
Organik atklarn artm sonucunda elde edilen biyogaz kullanlarak elektrik reten tesislere
zellikle Avrupada zel bir etiket verilmektedir. Bu etiket, retilen elektriin nkleer ve fosil
yakt kaynakl elektrik tesislerinde retilen elektrikten daha yksek fiyatlara pazar bulmasn
salamaktadr. Byk tesislerde, elektrik enerjisi retimi iin kullanlan en yaygn yntem
buhar trbini-jeneratr kombinasyonudur. Piyasada deiik tipte ve boyutlarda jeneratrler
mevcuttur. Bugn bu jeneratrler %60 termal verimle, biyogaz enerjisinin %30undan
fazlasn elektrik enerjisine evirebilirler. EOKAdan elde edilebilecek biyogazn bileimi
Tablo 24de verilmitir. Biyogazda bulunabilecek su, karbondioksit, hidrojen slfr ve
amonyak gibi gazlar korozyona, borular iersinde tkanmalara, NO
x
emisyonlarna ve
jeneratrlerin verimlerine azalmalara neden olabilirler. Bu sebeple bu gazlarn biyogaz
kullanlmadan nce giderilmeleri gerekmektedir. Piyasada deiik tipte ve boyutlarda
kojeneratrler mevcuttur. Bugn bu jeneratrler %60 termal verimle, biyogaz enerjisinin
%30-35ini elektrik enerjisine evirebilirler. Biyogaz kullanmndaki en nemli kst, biyogazn
uzun sreli depolanmasnn mmkn olmamas, bu sebeple hemen veya birka saat iinde
kullanlmasnn gerekmesidir.




50
Tablo 24. Evsel kat atklarn organik ksmndan elde edilen biyogazn tipik bileimi (MATA-
ALVAREZ, 2003)
Bileen Konsantrasyon (%hacim olarak)
Metan 55-60 (50-75)
Karbondioksit 35-40 (25-45)
Su 2 (20
0
C)-7(40
0
C)
Hidrojen Slfr 20-20000ppm (%2)
Azot <2
Oksijen <2
Hidrojen <1
1.1.3.7.2. Biyogazn Dier Kullanm Alanlar
Evsel kat atklarn organik ksmnn havasz artm srasnda retilen metan, sv bir yakt
olan metanole dntrlebilir. Metan ieren biyogazdan metanol retiminin balca faydas,
metanoln daha kolay depo edilebilir ve tanlabilir olmasdr. Ayrca, byk miktarlarda atk
artabilen anaerobik reaktrler nemli miktarda biyogaz retebildikleri iin biyogazn
benzin/biyogaz hibrit arabalarnda kullanm son yllarda zellikle baz Avrupa lkelerinin
nemle zerinde durduu bir konudur. Ayrca, baz tesislerde artlan biyogaz eitli n
artmlardan geirilerek ehirlerin doalgaz boru hatt ebekesine verilebilir. Bu da lkenin
her yerinde arabalarn ve konutlarn biyogazdan yararlanabilmesine olanak tanr.
Sonu olarak Trkiye gibi enerji bakmndan d lkelerden gelen kaynaklara ihtiya duyan
ve evsel kat atk ierisindeki organik madde yzdesi yksek olan bir lkede, kat atklarn
biyometanizasyonu ve dier atklarla birlikte artm; Avrupa Birlii kotalarnn salanmas ve
yenilenebilir enerji retimi bakmndan uygun bir yntem olarak grlmektedir. Dk KO
ykyle iletilen anaerobik amur rtclerde birlikte artm alternatifiyle mevcut tesislerin
biyogaz retim potansiyeli arttrlabilir ve evre asndan nemli bir problem oluturan
organik kat atklar, byk yatrmlara gerek kalmadan kurulu mevcut tesislerde bertaraf
edilebilir.
1.1.4. Biyolojik Artma Sistemlerinde Mikrobiyal Topluluklarn Tanmlanmas
Aktif amur ve anaerobik amur sistemlerinde mikroorganizmalarn belirlenmesi genellikle
kltivasyon baml yaklamlara dayanmaktadr. Bu da poplasyonun izole edilip kltr
edilebilen ksm ile snrldr. Molekler biyolojideki son gelimeler kltivasyon bazl
metodlarn mikrobiyal topluluun yapsn temsil etmede baarsz olduunu gstermektedir.
Genel olarak kltvasyon bazl metodlar ile evresel rneklerdeki toplam
mikroorganizmalarn %1inden daha aznn tanmlanabildii kabul edilmektedir (AMANN ve
di., 1995; WARD ve di., 1990). Son yllarda gelitirilen DNA bazl teknikler ile bir
mikrobiyal rnek iindeki. mikroorganizmalarn genus, familya ve alt gruplar gibi filogenetik
yaplarnn karakterizasyonu, zellikle aktif amur sistemlerini oluturan mikrobiyal
topluluun eitliliinin ve dinamiinin kltivasyona bal bu metodlardan farkl olarak hzl ve
gvenli olarak belirlenmesini salar (AMANN ve di., 1995; LUDWIG ve SCHLEIFER, 1994;
MUYZER ve di., 1993; WARD ve di., 1990, NEEF ve di., 1996).

51
Zenginletirilmi kltr teknikleri ve 16S rDNA filojenetik analizleri kullanlarak farkl evresel
ortamlardan izole edilen mikroorganizmalarn mikrobiyal eitlilii ve kltr karakterleri ok
daha geni bir erevede tanmlanabilmektedir. Bu alanda gerekletirilen pek ok alma
filogenetik iaret olarak kullanlan ribozomal dizinlere dayanmaktadr (Woese, 1987).
Ribozomal sekanslar tm organizmalarda bulunmaktadr ve bunlar organizmalar filogenetik
seviyelerinde ayrt edilebilmelerini salayan zel blmlere sahiptir. Bu ekilde bilinmeyen
organizmalarn DNA dizinlerinin belirli paralarnn karlatrlmas ile filogenetik olarak
tanmlanmalar yaplabilir (Maidak ve di., 1999). Polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) ile
ribozomal gen fragmanlar amplifiye edilebilir (oaltlabilir). Bu ekilde PCR ile amplifiye
edilmi fragmanlar klonlanabilir ve bylece Klon Ktphanesi (Clone Library) oluturulabilir.
Yeni molekler tekniklerden bir dieri, rRNA iin kodlanan PCR ile amplifiye edilmi gen
fragmanlarnn DGGE (Denaturing Gradient Gel Electrophoresis) uygulamasdr. Bu teknik,
ayn uzunlukta fakat farkl dizinlerin 16S rDNA amplifiye fragmanlarnn gradyan denatranlar
ieren bir jel sistem ierisinde farkl erime davran zellikleri ile ksmi ayrmn salar. Bu
ekilde bant yollar elde edilmi olur ve bu mikrobiyal topluluktaki eitlilii yanstr. Bu
tekniin gvenilirlii olduka yksektir ve topluluktaki tm trlerin %1i bile DGGE analizi ile
belirlenebilir (MUYZER ve di., 1993). Bilinmeyen trlerin kesin olarak tanmlanmas iin
dizin analizleri gerekse de, DGGEnin en byk avantajlar bir biyoktle topluluundaki
mikrobiyal eitlilii aka ortaya koyan ve zamana kar alnan numunelerde uygulanmas
durumunda mikrobiyal konsorsiyumdaki poplasyon kaymalarn dorudan gsterebilen
pratik bir ayrtrma yntemi olmasdr (WILDERER ve di. 2002).
1.2. Pilot Tesis Tasarm
1.2.1. Pilot Biyometanizasyon Sisteminin Genel zellikleri
Pilot tesis bnyesinde kurulan biyometanizasyon sistemi srasyla p tc,
hamurlatrc, fermentasyon reaktr, rtc ve keltme tankndan olumaktadr (ekil
19). p tc, yemek atndaki byk partikllerin paralanarak su ile iletilmesi iin
kullanlmaktadr. Kullanlan tcnn kapasitesi 500 kg/saattir. tlen atn homojen
hale getirilmesi, znrlnn artrlmas ve istenen kat madde orannn ayarlanmas iin
iinde mekanik kartrcs bulunan 580 L hacimli hamurlatrc (pulper) kullanlmaktadr.
Hamurlatrcdan kan atk hidroliz ve fermantasyon reaksiyonunun gereklemesi iin
fermentasyon reaktrne beslenmektedir. 480 L etkili hacimli (V
toplam
= 880 L) mezofilik
artlarda iletilen reaktrn kartrlmas 400 L/saat kapasiteli mono-pompa ile sabit debide
sirklasyon yaplarak salanmaktadr. Fermentasyon k ise anaerobik rtcye
verilerek II kademeli sistemde organik maddenin havasz ayrtrlmas tamamlanmaktadr.
4200 L etkili hacimli (V
toplam
= 4500 L) anaerobik rtc fermentasyona benzer ekilde
mezofilik artlarda altrlmakta ve kartrma 400 L/saat kapasiteli mono-pompa ile
sirklasyon yaplarak salanmaktadr. rtc k keltme tankna verilerek amur
tabanda biriktirilmekte st sv faz ise nihai dearj olarak dereye verilmektedir. Pilot tesis

52
kapsamnda kurulan ardk kesikli reaktrn toplam hacmi 10 m
3
dr. Pilot tesisin imalat ve
iletimi srasnda ekilen fotograflar ekil 20 - ekil 28de grlmektedir. Pilot tesisP&I
diyagram ve ekipman enstrman listesi Ek D.1 ve Ek D.2de verilmitir.





















ekil 19.Biyometanizasyon sisteminin proses akm diyagram

ekil 20. Pilot fermentasyon reaktr imalat

1
2
4
1
2
.
9

Ga
z
l
er
p tc
(500 kg/sa)
Hamurlatrc
(750 L)
Fermentasyon reaktr
(880 L)
rtc
(4500 L)
1
2
4
1
2
.
9

Ga
z
l
er
keltme tank
(500 L)
1-kartrc, 2-boaltm hatt, 3-debi metre, 4-siklon ayrc, 5-pH metre, 6-asit/baz hatt, 7-s eanjr,
8-slak gaz metre, 9- nihai dearj
1
2
3
3
3
4
5
6
6
5
7
8
7
8
2
2
2
9
Yemek at

53

ekil 21. Pilot rtc imalat


ekil 22. Pilot ardk kesikli reaktr


54

ekil 23. Pilot biyometanizasyon sisteminin dardan grnm


ekil 24. Pilot ardk kesikli reaktrn dardan grnm


55


ekil 25. Pilot HYR sistemi


ekil 26. Pilot biyometanizasyon tesisi

56


ekil 27. Pilot rtc reaktr


ekil 28. Pilot AKR sistemi

57
BLM 2. PAKET 2: DENEYSEL ALIMALAR
2.1. Pilot Tesis letme Verileri
2.1.1. Biyometanizasyon Sisteminde Yemekhane Atklar ile Yaplan Artma
almalar
2.1.1.1. Biyometanizasyon Sisteminin letmeye Alnmas
stanbul Bykehir Belediyesi (BB) Ksrmandra Kompost Tesisi sahasnda kurulan pilot
tesis 29.05.2007 tarihinde teslim alnarak deneme amal iletmeye geilmitir. Deneme
aamasnda karlalan mekanik sorunlar nedeniyle, 05.10.2007 tarihinde ann
yenilenmesi ile birlikte pilot tesiste gerek iletme dnemine geilmitir. Pilot tesisin kat atk
sistemi, T renci yemekhanesinden alnan yemek, sebze ve meyve atklar ile
beslenmitir. 05.10.2007 10.03.2008 tarihleri arasnda pilot tesisin iletilmesi ile elde edilen
bulgularn istatistiki analizi yaplm ve alma sonular yorumlanarak bu blmde
verilmitir.
Fermentasyon ve metan reaktrlerinde kullanlmak zere 4 m
3
a, Tuzla Atksu Biyolojik
Artma Tesisi (AAT) anaerobik amur rtme nitesinden alnmtr. SK Tuzla Atksu
Artma Tesisi rtcsnn zellikleri Tablo 25de verilmitir.
Tablo 25. A amurunun alnd Tuzla AAT amur rtcsnn iletme parametreleri
Parametre Birim Deer
Tek tanka beslenen amur miktar m/gn 400
Hidrolik bekleme sresi Gn 20
amur ya Gn 20
Organik ykleme hz kg UKM/kg UKM.gn 0,10
Hacimsel ykleme hz kg UKM/m
3
.gn 1,25
Reaktr hacmi m
3
8600
UKM giderme verimi % 35
Reaktr iinde UKM konsantrasyonu mg/L 13000
Reaktr iinde TKM konsantrasyonu mg/L 36000

Tuzla Atksu Biyolojik Artma Tesisinin anaereobik amur rtme nitesine, n keltme
havuzundan gelen younlatrlm birincil amur ile son keltme havuzundan gelen
younlatrlm fazla aktif amur alnmaktadr. Bu nitede iki kademe mevcuttur. Birinci
kademe, anaerobik amur rtmenin gerekletii 8000 m hacmindeki tam karml birincil
tanklardan, ikinci kademe ise rtlm amurun depoland ve keltmeye brakld
8300 m hacmindeki ikincil tanklardan olumaktadr. Birincil tanklardan alnm kark a
amurunun zellikleri Tablo 26da verilmitir.



58
Tablo 26. A amurunun alnd Tuzla AAT Anaerobik amur rtme nitesindeki
Younlatrc, Birincil ve kincil Tank Sonras amurun zellikleri
Parametre Birimi
amur
Younlatrc
Sonras Birincil Tank
kincil Tank
Sonras
pH 6,5 1,1 7,01 0,1 7,1 0,1
Scaklk C 20,1 4,3 36,5 0,4 30,0 1,7
Alkalinite mg/L CaCO
3
2945 279
TVFA mg/L 388 112 231 52 143 27
TVFA/TA 0,08 0,02
TKM g/L 51,9 9,0 41,7 4,8 39,0 3,9
UKM g/L 23,1 5,1 15,1 2,2 14,0 2,2
UKM/TKM % 44 0,1 36 3,4 36 0,04
KO mg/L 43921 6770 23291 4087
Q
GAZ
m/gn 1778 271
retilen gazdaki CH
4
% 65 0,1
Hidrolik bekletme sresi gn 47,8 12,9
Hacimsel ykleme kg UKM/m-gn 0,60 0,24

2.1.1.2. letme Koullar
Biyometanizasyon sistemi belirtilen dnem ierisinde 3 farkl ykleme yaplarak iletilmitir.
letme parametreleri Tablo 27de verilmitir.
Tablo 27. letme parametreleri
Parametre I. Dnem
(5.10.2007-26.11.2007)
II. Dnem
(27.11.2007-28.12.2007)
III. Dnem
(29.12.2007-27.02.2008)
Fermentasyon rtc Fermentasyon rtc Fermentasyon rtc
Debi, L/gn 120 120 120 120 120 120
Hidrolik Bekletme
Sresi, gn
4 35 4 35 4 35
Hacimsel
Ykleme,
kg KO/m
3
.gn
7,5 0,7 13,8 1,2 24,3 2,6
Hacimsel
Ykleme,
kg TUKM/m
3
.gn
5,1 0,3 10,0 0,8 12,3 1,6
Reaktre Beslenen
TKM, %
2,20,7 1,30,7 4,11,4 3,11,6 6,02,2 6,32,7
Scaklk,
o
C 35 35 34 35 35 35

2.1.1.3. Biyometanizasyon Sisteminin Performans Deerlendirmesi
Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi Tablo 28, Tablo 29 ve Tablo
30da zetlenmitir. Sistemdeki her birimin deerlendirmesi ayr balklar altnda aada
irdelenmitir.




59
Tablo 28. Biyometanizasyon sisteminin I. Dnem performans deerlendirmesi
Parametre I. Dnem
(5.10.2007-26.11.2007)
Hamurlatrc Fermentasyon rtc keltme
pH 3,60,2 4,720,17 7,30,3 -
Alkalinite, mg CaCO
3
/L - - 3121408 -
TKM, % 2,20,7 1,30,7 2,01,1 0,60,04
TUKM, % 2,00,6 0,80,5 1,20,8 0,10,04
Top. KO, mg/L 3000011600 240007440 208005000 22001290
znm KO, mg/L 132005550 108002000 2200970 1050596
TKN, mg/L 677309 420241 993370 55020
NH
4
-N, mg/L 17+15 5539 600155 51043
Top. P, mg/L 10172 10480 10470 5942

Tablo 29. Biyometanizasyon sisteminin II. Dnem performans deerlendirmesi

Tablo 30. Biyometanizasyon sisteminin III. Dnem performans deerlendirmesi









2.1.1.4. p tc ve Hamurlatrc
p tcde yaklak %2,1, %4,1 ve %6,0 kat madde orann salayacak ekilde
yemekhaneden alnan atk, su ile birlikte tlerek hamurlatrcya beslenmitir.
Hamurlatrcda srekli alan mekanik kartrc ile atk, homojen sspansiyon halinde
fermentasyon tankna mono-pompa ile 120 L/gn debiyle baslmtr. Hamurlatrcda elde
edilen atn karakterizasyonu bir nceki blmde Tablo 28, Tablo 29 ve Tablo 30de
verilmitir.
Parametre II. Dnem
(26.11.2007-28.12.2007)
Hamurlatrc Fermentasyon rtc keltme
pH 3,80,2 4,170,2 7,80,2 -
Alkalinite, mg CaCO
3
/L - - 3275179 -
TKM, % 4,11,4 3,11,6 1,60,4 0,50,05
TUKM, % 3,81,3 2,71,6 0,80,3 0,10,04
Top. KO, mg/L 5500012600 4300011900 184005300 1720508
z. KO, mg/L 261507300 170008400 1600840 820430
TKN, mg/L 1300400 890400 1250200 560126
NH
4
-N, mg/L 1911 5322 600110 51046
Top. P, mg/L 11047 14664 23026 3316
Biyogaz, L/gn - - 1892611 -
Parametre III. Dnem
(29.12.2007-27.02.2008)
Hamurlatrc Fermentasyon rtc
TKM, % 6,02,2 6,32,7 1,80,8
TUKM, % 5,02,1 5,62,4 1,00,4
Top. KO, mg/L 9700035000 9225028500 3340021800
z. KO, mg/L 3446015630 3191013000 1716013600
Top. P, mg/L 22388 18780 15282

60
2.1.1.5. Fermentasyon Reaktr (Fermentr)
Pilot biyometanizasyon sisteminin ilk kademesini oluturan fermentasyon reaktrnn etkili
hacmi 480 L olup 120 L/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik bekletme sresi 4
gndr. I. dnemde fermentr ortalama %2 TKM ierikli atkla beslenmitir. II. dnemde
ortalama TKM yzdesi % 4 civarna, III. dnemde ise ortalama %6ya karlmtr (ekil 29
ve ekil 30). Beslenen atkta 3 dnem iin ortalama TUKM/TKM oran 0,89dur.
Fermentrde I. Dnemde ortalama organik ykleme hz 4,1 kg TUKM/m
3
.gn olarak
gereklemitir. II. ve III. Dnemlerde artan kat madde yklemesine bal olarak organik
ykleme hz da artm ve srasyla 10,0 ve 12,3 kg TUKM/m
3
.gn deerine ykselmitir.
TKM- Fermentr Giri/k
0,0
2,0
4,0
6,0
8,0
10,0
12,0
14,0
16,0
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08
Tarih
T
K
M

(
%
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 29. Fermentr giri-k TKM deerleri

61
TUKM- Fermentr Giri /k
0,0
2,0
4,0
6,0
8,0
10,0
12,0
14,0
16,0
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08
Tarih
T
U
K
M

(
%
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 30. Fermentr giri-k TUKM deerleri
Toplam KO - Fermentr Giri/k
0
20000
40000
60000
80000
100000
120000
140000
160000
180000
04.10.07 01.11.07 28.11.07 17.12.07 14.01.08 05.02.08 29.02.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
T
K
M

(
%
)
Topl. KO Giri Topl. KO k TKM Giri

ekil 31. Fermentr giri-k toplam KO deerleri % TKM deerleri


62
znm KO - Fermentr Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
04.10.07 01.11.07 28.11.07 17.12.07 14.01.08 05.02.08 29.02.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
T
K
M

(
%
)
z. KO Giri z. KO k TKM Giri

ekil 32. Fermentr giri-k znm KO ve % TKM deerleri
Fermentr giriinde tm iletme periyodu ierisinde ortalama toplam KO ve znm KO
srasyla 6750038500 ve 2640014600 mg/Ldir (ekil 31). Fermentr giriinde
KO
z
/KO
top
oran 0,42dir. Fermentr knda ise tm iletme periyodu ierisinde ortalama
toplam KO ve znm KO srasyla 5620035790 ve 2310013000 mg/Ldir (ekil 32).
Fermentr knda KO
z
/KO
top
oran 0,41dir. Fermentr knda znm KO deeri
nemli oranda deimemitir.
Pilot tesisin farkl kademelerinde (hamurlatrc, fermentr ve rtc) llen uucu ya
asitlerinin KO cinsinden edeer konsantrasyonlar ekil 33de verilmektedir. ekil 33
incelendiinde zellikle fermentr ierisinde uucu ya asidi konsantrasyonlarnn artt
grlmtr, bu da fermentasyon reaksiyonunun gerekletiinin bir gstergesidir.
06.11.2007 09.01.2008 dneminde fermentr giriinde (hamurlatrc) znm KO
iindeki uucu ya asitleri oran %4 (773/19450) iken, bu oran fermentr knda %28e
(3668/13350) ykselmektedir. Ham atk ierisinde uucu ya asitlerinin byk ksmn asetik
asit olutururken, fermentr ierisinde UYAnn byk ksmn iso-valerik, iso-btirik ve asetik
asitler oluturmaktadr. rtc knda ise UYA konsantrasyonlar olduka dk
seviyededir (ortalama: 70 mg KO/L edeeri).








63
UYA_Hamurlatrc
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
25.10.2007 04.11.2007 14.11.2007 24.11.2007 04.12.2007 14.12.2007 24.12.2007 03.01.2008 13.01.2008
Tarih
U
Y
A
,

m
g

K
O

/
L

UYA_Fermentr
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
25.10.2007 04.11.2007 14.11.2007 24.11.2007 04.12.2007 14.12.2007 24.12.2007 03.01.2008 13.01.2008
Tarih
U
Y
A
,

m
g

K
O

/
L

UYA_rtc
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
25.10.2007 04.11.2007 14.11.2007 24.11.2007 04.12.2007 14.12.2007 24.12.2007 03.01.2008 13.01.2008
Tarih
U
Y
A
,

m
g

K
O

/
L

ekil 33. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi
(UYA) konsantrasyonlar

64
Fermentr - pH (Gnlk Ortalama)
2,00
2,50
3,00
3,50
4,00
4,50
5,00
5,50
6,00
25.10.2007 04.11.2007 14.11.2007 24.11.2007 04.12.2007 14.12.2007 24.12.2007 03.01.2008
Tarih
p
H

ekil 34.Fermentr pH deerleri
Fermentrde pH kontrol yaplmakszn atn kendi zellikleri ile oluacak iletme artlar
gzlenmitir. I. dnemde fermentrn ortalama pH 4,710,17, II. dnemde ortalama
4,190,23 olarak llmtr (ekil 34). II. dnemde zellikle artan organik ykleme
nedeniyle fermentrn pHnda 4n altna doru bir d grlmektedir. ekil 33 ve ekil
34 birlikte incelendiinde fermentrde II. dnemde grlen dk pHnn fermentrn UYA
retimini olumsuz ynde etkiledii grlmektedir.
TKN - Fermentr Giri/k
100
500
900
1300
1700
2100
01.10.07 11.10.07 21.10.07 31.10.07 10.11.07 20.11.07 30.11.07 10.12.07 20.12.07 30.12.07
Tarih
T
K
N

(
m
g
/
L
)
Fermentr Giri Fermentr k

ekil 35. Fermentr giri-k TKN deerleri


65
NH3 - Fermentr Giri/k
0
20
40
60
80
100
120
140
160
01.10.07 11.10.07 21.10.07 31.10.07 10.11.07 20.11.07 30.11.07 10.12.07 20.12.07 30.12.07
Tarih
N
H
3

(
m
g
/
L
)
Fermentr Giri Fermentr k

ekil 36.Fermentr giri-k amonyak deerleri
Tm iletme periyodu gz nne alndnda, fermentr giriinde ortalama TKN ve NH
3
-N
srasyla 965470 ve 1813 mg/Ldir. Fermentr knda ise ortalama TKN ve NH
3
-N
srasyla 655405 ve 5431 mg/L olarak llmtr (ekil 35 ve ekil 36). ekil 36
incelendiinde fermentr knda NH
3
konsantrasyonunun artt grlmektedir. Bu durum
azot ieren organik maddelerin (protein, aminoasit) hidrolize ve fermentasyona uradnn
gstergesidir. Toplam fosfor (TP) konsantrasyonunun fermentrdeki deiimi ekil 37de
grlmektedir. Tm iletme periyodu gz nne alndnda, fermentr giriinde ve knda
ortalama TP konsantrasyonu 15995 ve 15385 mg/L olarak llmtr.
TP- Fermentr Giri/k
0
100
200
300
400
500
600
700
800
15.09.07 05.10.07 25.10.07 14.11.07 04.12.07 24.12.07 13.01.08 02.02.08 22.02.08 13.03.08 02.04.08
Tarih
T
P

(
m
g
/
L
)
TP-Giri TP-k

ekil 37. Fermentr giri-k toplam fosfor deerleri

66
2.1.1.6. rtc
Pilot biyometanizasyon sisteminin ikinci kademesini oluturan rtcnn etkili hacmi 4,2
m
3
olup, 120 L/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik bekletme sresi 35 gndr. I.
dnemde rtc ortalama %1,3 TKM ieren atkla beslenmitir. II. ve III. dnemde ise
ortalama TKM ierii srasyla % 3,1 ve 6,3 civarna arttrlmtr (ekil 38). Beslenen atkta
ortalama TUKM/TKM oran 0,89dur (ekil 39).
rtcde I. Dnemde ortalama organik atk ykleme hz 0,3 kg TUKM/m
3
.gn olarak
gereklemitir. II. ve III. Dnemde ise artan kat madde yklemesine bal olarak organik
ykleme hz da artm ve srasyla 0,8 ve 1,6 kg TUKM/m
3
.gn deerini almtr. rtc
olduka dk ykl altrlmtr. rtcde retilen biyogaz 17.12.2007 tarihinden
itibaren llmeye balanm ve bu dnemde ortalama biyogaz retimi 1890610 L/gn
olmutur.
TKM- rtc Giri/k
0
2
4
6
8
10
12
14
16
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08 23.03.08
Tarih
T
K
M

(
%
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 38. rtc giri-k TKM deerleri


67
TUKM- rtc Giri/k
0
2
4
6
8
10
12
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08 23.03.08
Tarih
T
U
K
M

(
%
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 39. rtc giri-k TUKM deerleri

Toplam KO - rtc Giri/k
0
20000
40000
60000
80000
100000
120000
140000
160000
04.10.07 01.11.07 28.11.07 17.12.07 14.01.08 05.02.08 29.02.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
T
K
M

(
%
)
Topl. KO Giri Topl. KO k TKM Giri

ekil 40. rtc giri-k toplam KO deerleri


68
znm KO - rtc Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
04.10.07 01.11.07 28.11.07 17.12.07 14.01.08 05.02.08 29.02.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
T
K
M

(
%
)
z. KO Giri z. KO k TKM Giri

ekil 41. rtc giri-k znm KO deerleri
Tm iletme periyodu boyunca rtc giriinde ortalama toplam KO ve znm KO
srasyla 5620035800 ve 2315013860 mg/Ldir (ekil 40 ve ekil 41) olup ortalama
KO
z
/KO
top
oran 0,41dir. rtc knda ise ortalama toplam KO ve znm KO
srasyla 26000 ve 9000 mg/L ve KO
z
/KO
top
oran 0,1dir.

rtc - pH (Gnlk Ortalama)
5,00
5,50
6,00
6,50
7,00
7,50
8,00
8,50
9,00
25.10.2007 04.11.2007 14.11.2007 24.11.2007 04.12.2007 14.12.2007 24.12.2007 03.01.2008
Tarih
p
H

ekil 42. rtc pH deerleri


69
TKN - rtc Giri/k
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
01.10.07 11.10.07 21.10.07 31.10.07 10.11.07 20.11.07 30.11.07 10.12.07 20.12.07 30.12.07
Tarih
T
K
N

(
m
g
/
L
)
Giri k

ekil 43. rtc giri-k TKN deerleri

NH3 - rtc Giri/k
0
200
400
600
800
1000
1200
01.10.07 11.10.07 21.10.07 31.10.07 10.11.07 20.11.07 30.11.07 10.12.07 20.12.07 30.12.07
Tarih
N
H
3

(
m
g
/
L
)
Giri k

ekil 44. rtc giri-k amonyak deerleri
rtcde ortalama pH iletme sresince 7,0 7,5 aralnda kalmtr (ekil 42). Tm
iletme periyodu gze alndnda rtc giriinde ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla
655405 ve 5431 mg/Ldir (ekil 43 ve ekil 44). rtc knda ise ortalama TKN ve
NH
3
-N srasyla 1100340 ve 600130 mg/Ldir. Toplam fosfor konsantrasyonunun
rtcdeki deiimi ekil 45de verilmitir. rtc giri ve k ortalama TP deerleri
15385 mg/L ve 15783 mg/Ldir.

70
TP- Fermentr Giri / k
0
100
200
300
400
500
600
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08 23.03.08
Tarih
T
P

(
m
g
/
L
)
TP-Giri TP-k

ekil 45. rtc giri-k toplam fosfor deerleri
2.1.1.7. Genel Deerlendirme
almann I. ve II. dnemlerinde rtc knda ortalama znm KO
konsantrasyonu ve toplam UYA konsantrasyonu srasyla 1877 mg/L ve 70 mg KO/Ldir.
Ancak III. periyotda uygulanan yksek kat madde yklemesi sonucunda mekanik
ekipmanda oluan arzalara bal olarak rtcnn kartrlmasnda ciddi sorunlar
grlmtr. Buna bal olarak rtc knda toplam ve znm KO
konsantrasyonlar artmtr (ekil 46 ve ekil 47).

71
Topl. KO - Tesis Giri/k
0
20000
40000
60000
80000
100000
120000
140000
160000
180000
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08 23.03.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO - Fermentr Giri Topl. KO - rtc Giri Topl. KO - rtc k

ekil 46. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi
znm KO - Tesis Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
25.09.07 15.10.07 04.11.07 24.11.07 14.12.07 03.01.08 23.01.08 12.02.08 03.03.08 23.03.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO - Fermentr Giri z. KO - rtc Giri z. KO - rtc k

ekil 47. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki znm KO deiimi
2.1.2. Hal At ile Yaplan Artma almalar
2.1.2.1. Biyometanizasyon Sisteminin letmeye Alnmas
stanbul Bykehir Belediyesi (BB) Ksrmandra Kompost Tesisi sahasnda kurulu bulunan
pilot biyometanizasyon tesisi, karlalan mekanik sorunlar nedeniyle, 09 Nisan 2008

72
tarihinde ann yenilenmesi ile birlikte yeniden iletmeye alnmtr. SK Tuzla Atksu Artma
Tesisi rtcsnn k akmndan alnm a amurunun zellikleri Tablo 31de
verilmitir. Pilot biyometanizasyon sistemi, stanbul Sebze Meyve Halinden alnan atklar
ile beslenmitir. Bu blmde, 09 Nisan 08 Eyll 2008 tarihleri arasnda hal atklar ile
yaplan almalarda elde edilen bulgularn istatistiki analizi yaplm ve alma sonular
yorumlanarak aada detayl bir ekilde verilmitir.
Tablo 31. A amuru zellikleri
Parametre Deer
Toplam Kat Madde, TKM (mg/L) 44900
Toplam Uucu Kat Madde, TUKM (mg/L) 18200
TUKM/TKM 0,41
Toplam KO (mg/L) 36450
znm KO (mg/L) 1400
KO/TUKM 2,00
TKN (mg/L) 2110
pH 7,21

Pilot biyometanizasyon tesissine hal at beslenerek yaplan almalarda stanbul Sebze-
Meyve halinden temin edilen atn saflk orann son derece dk olduu tespit edilmitir
(ekil 48 ve ekil 49). Lifli yaps nedeniyle biyolojik artm zaten g olan bu atk tipinde,
uygun olmayan toplama nedeniyle gelen safszlklar (tahta kasa paralar, paket lastii ve
ipleri, eitli plastik maddeler vb.) n artmay mecbur hale getirmitir (ekil 50). Bu durum
byk lekte olumsuz ekonomik etkiye ve proses performansnnn dmesine (oluan
metan gaz miktarn olumsuz etkileme gibi) yol amas beklenmektedir. n artmann yeterli
seviyede yaplamas durumda anaerobik kademede gerek mekanik ekipmanda gerekse
proseste ciddi olumsuz etkiler oluturduu pilot tesiste fiilen yaanmtr. Yaplan literatr
incelemelerinde zellikle Avrupa lkelerinde, ham atk zelliklerinin retilecek biyometan
miktarn ve tesis fizibilitesini nemli derecede etkiledii bilinci ile, bu tarz problemlere daha
az rastland grlmtr (CECCHI VE BOLZONELLA, 2005). Bu durum farkl blgelerdeki
yaam standard (ekonomik durum) eitim seviyesi ve kltrel alkanlklarla dorudan
ilikilidir. Buradan hareketle lkemizde (projede yaanan tecrbelere dayanarak) biyometan
tesislerinin kurulumunda atk toplama ve kaynanda ayrm kavramnn tesis fizibilite ve
performans deerlendirilmesinde nemli bir etken parametre olarak mutlaka dikkate alnmas
nerilmektedir. lkemizde atk toplama ve kaynanda ayrm konusunda ciddi bir eitim ve
planlama almas yaplmaldr.

73

ekil 48. stanbul Sebze Meyve Halinden alnan hal atklar

ekil 49. stanbul Sebze Meyve Halinden alnan atklar

74

ekil 50. Pilot biyometanizasyon tesisine beslenen hal at
2.1.2.2. Biyometanizasyon Sisteminin letme Koullar ve Performans
Deerlendirmesi
Biyometanizasyon sistemi belirtilen dnem ierisindeki iletme parametreleri Tablo 32de
verilmitir.
Tablo 32. letme parametreleri
Parametre Fermentr rtc
Hacim, m
3
0,65
(maks:0,85)
4,29
(maks: 4,50)
Debi, L/gn 130 130
Hidrolik Bekletme
Sresi, gn
5 33
Hacimsel Ykleme,
kg KO/m
3
.gn
4,0 0,6
Hacimsel Ykleme,
kg TUKM/m
3
.gn
4,1 0,5
TKM, % 2,10,8 1,60,8
Scaklk,
o
C 247 316


75
Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi Tablo 33da zetlenmitir.
Sistemdeki her birimin deerlendirmesi ayr balklar altnda aada irdelenmitir.
Tablo 33. Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi
Parametre Pilot Tesis nitesi
Hamurlatrc Fermentasyon rtc keltme
pH - 5,110,32 7,230,13 -
Alkalinite, mg CaCO
3
/L - - 5600610 -
TKM, % 2,10,8 1,60,8 3,91,2 -
TUKM, % 1,50,6 1,00,6 1,80,5 -
Top. KO, mg/L 198006550 201007500 272008900 1330450
znm KO, mg/L 86004060 105003400 720400 440180
TKN, mg/L 930225 900390 1850480 800130
NH
4
-N, mg/L 200+150 370170 1030200 -
Top. P, mg/L 4427 4018 265140 147
2.1.2.3. p tc ve Hamurlatrc
p tcde stanbul Halinden alnan atk (sebze meyve atklar), su ile ortalama %2,1
kat madde orann salayacak ekilde tlerek hamurlatrcya beslenmitir.
Hamurlatrcda srekli alan mekanik kartrc ile atk, homojen sspansiyon halinde
fermentasyon tankna mono-pompa ile ortalama 130 L/gn debiyle baslmtr.
Hamurlatrcda elde edilen atn karakterizasyonu Tablo 34de verilmitir.
Tablo 34. Sisteme beslenen atn karakterizasyonu
Parametre Ort. Medyan Max Min. Std.
Sapma
TKM, % 2,1 1,9 3,8 0,8 0,8
TUKM, % 1,5 1,4 3,1 0,6 0,6
Top. KO, mg/L 19800 18700 37000 8600 6550
z. KO, mg/L 8600 8200 18800 1900 4060
TKN, mg/L 930 890 1310 600 225
NH
4
-N, mg/L 200 150 695 30 150
Top. P, mg/L 44 40 108 8 27
2.1.2.4. Fermentasyon Reaktr (Fermentr)
Pilot biyometanizasyon sisteminin ilk kademesini oluturan fermentasyon reaktrnn etkili
hacmi 650 L olup ortalama 130 L/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik bekletme
sresi ve ortalama organik yk srasyla 5 gn ve 3,0 kg TUKM/m
3
.gndr. Bu dnemde
fermentr ortalama %2,1 TKM ierikli atkla beslenmitir (ekil 51). Beslenen atkta ortalama
TUKM/TKM oran 0,72dir (ekil 52).

76
TKM- Fermentr Giri/k
0
1
2
3
4
5
6
7
8
12.04.08 02.05.08 22.05.08 11.06.08 01.07.08 21.07.08 10.08.08 30.08.08 19.09.08
Tarih
T
K
M

(
%
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 51. Fermentr giri-k TKM deerleri
TUKM- Fermentr Giri /k
0
1
2
3
4
5
6
7
8
12.04.08 02.05.08 22.05.08 11.06.08 01.07.08 21.07.08 10.08.08 30.08.08 19.09.08
Tarih
T
U
K
M

(
%
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 52. Fermentr giri-k TUKM deerleri



77
Toplam KO - Fermentr Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO Giri Topl. KO k

ekil 53. Fermentr giri-k toplam KO konsantrasyonlar

znm KO - Fermentr Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO Giri z. KO k

ekil 54. Fermentr giri-k znm KO konsantrasyonlar
Fermentr giriinde ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 198006550 ve
86004060 mg/Ldir (ekil 53). Fermentr giriinde KO
z
/KO
top
oran 0,42tir. Fermentr
knda ise ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 201007500 ve 105003400
mg/Ldir (ekil 54). Fermentr knda KO
z
/KO
top
oran 0,56dr.

78
Biyometanizasyon Sisteminde UYA Konsantrasyonlar
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
16000
18000
22.04.2008 02.05.2008 12.05.2008 22.05.2008 01.06.2008 11.06.2008 21.06.2008 01.07.2008 11.07.2008
Taih
U
Y
A

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri rtc Giri rtc k

ekil 55. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi
(UYA) konsantrasyonlar
Biyometanizasyon Sisteminde UYA (KO)/z. KO Oranlar
0,0
0,2
0,4
0,6
0,8
1,0
1,2
22.04.2008 02.05.2008 12.05.2008 22.05.2008 01.06.2008 11.06.2008 21.06.2008 01.07.2008 11.07.2008
Taih
U
Y
A

(
m
g

K
O

/
L
)
/

z
.

K
O


(
m
g
/
L
)
Fermentr Giri rtc Giri rtc k

ekil 56. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde UYA (KO) / znm KO oranlar
Pilot tesisin farkl kademelerinde (hamurlatrc, fermentr ve rtc) llen uucu ya
asitlerinin KO cinsinden edeer konsantrasyonlar ekil 57 - ekil 60da verilmektedir. ekil
10 incelendiinde zellikle fermentr ierisinde uucu ya asidi konsantrasyonlarnn artt

79
grlmektedir, bu da fermentasyon reaksiyonunun gerekletiinin bir gstergesidir.
Fermentr giriinde (hamurlatrc) znm KO iindeki uucu ya asitleri oran %44
iken, bu oran fermentr knda %83e ykselmektedir. rtc knda ise UYA
konsantrasyonlar olduka dk seviyededir (ortalama: 110 mg KO/L).
Asetik Asit - Fermentr Giri / k
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
22.04.2008 02.05.2008 12.05.2008 22.05.2008 01.06.2008 11.06.2008 21.06.2008 01.07.2008 11.07.2008
Tarih
A
s
e
t
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Asetik Asit Fermentr k - Asetik Asit

ekil 57. Fermentr giri ve knda asetik asit konsantrasyonlar
Propiyonik Asit - Fermentr Giri / k
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
22.04.2008 02.05.2008 12.05.2008 22.05.2008 01.06.2008 11.06.2008 21.06.2008 01.07.2008 11.07.2008
Tarih
P
r
o
p
i
y
o
n
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Propiyonik Asit Fermentr k - Propiyonik Asit

ekil 58. Fermentr giri ve knda propiyonik asit konsantrasyonlar

80
Btirik Asit - Fermentr Giri / k
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
22.04.2008 02.05.2008 12.05.2008 22.05.2008 01.06.2008 11.06.2008 21.06.2008 01.07.2008 11.07.2008
Tarih
B

t
i
r
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Btirik Asit Fermentr k - Btirik Asit

ekil 59. Fermentr giri ve knda btirik asit konsantrasyonlar

Valerik Asit - Fermentr Giri / k
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
22.04.2008 02.05.2008 12.05.2008 22.05.2008 01.06.2008 11.06.2008 21.06.2008 01.07.2008 11.07.2008
Tarih
V
a
l
e
r
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Valerik Asit Fermentr k - Valerik Asit

ekil 60. Fermentr giri ve knda valerik asit konsantrasyonlar
Ham atk ierisinde uucu ya asitlerinin byk ksmn asetik asit ve propiyonik asit
olutururken, fermentr ierisinde UYAnn byk ksmn iso-valerik, iso-btirik ve asetik

81
asitler oluturmaktadr (ekil 57 ve ekil 58). allan pH ve atk tipi iin znm KOnin
byk oranda iso-valerik, iso-btirik asitlere dnt tespit edilmitir (ekil 58 ve ekil 59).
Fermentr pH
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
22.04.08 07.05.08 22.05.08 06.06.08 21.06.08 06.07.08 21.07.08
Tarih
p
H

ekil 61.Fermentr pH deerleri
Fermentr Scaklk
0
5
10
15
20
25
30
35
40
27.04.08 07.05.08 17.05.08 27.05.08 06.06.08 16.06.08 26.06.08 06.07.08 16.07.08
Tarih
S

c
a
k
l

k

(
o
C
)

ekil 62.Fermentr scaklk deerleri
alma dnemde fermentrn pH ve scakl srasyla 5,110,32 , 247
0
C olarak
llmtr (ekil 61 ve ekil 62). Fermentr stcsnn kapasitesinin yetersiz kalmas
nedeniyle fermentrde ortam scaklna da bal olarak ciddi scaklk salnmlar
grlmtr. Son dnemde hava scaklnn da artmas nedeniyle fermentr scakl 30
0
C
civarna kmtr.

82
07.07.2008 27.07.2008 tarihleri arasnda fermentrde ortalama retilen gaz miktar 5464
L/gndr. Fermentrde retilen gazn ortalama bileimi %17,8 CH
4
, %81,9 CO
2
ve %0,3 H
2

olarak llmtr. Fermentrde ortalama pH 5,11 olmasna ramen metan retiminin
devam ettii ve retilen gazn nemli bir ksmnn metan olduu grlmektedir. Bu durum
hidrojen zerinden metan retiminin gerekletiinin bir gstergesidir (Li ve Fang, 2007).
TKN- Fermentr Giri/k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
T
K
N

(
m
g
/
L
)
TKN-Giri TKN-k

ekil 63. Fermentr giri-k TKN konsantrasyonlar
NH3- Fermentr Giri/k
0
250
500
750
1000
1250
1500
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
N
H
3
-
N

(
m
g
/
L
)
NH3-Giri NH3-k

ekil 64. Fermentr giri-k amonyak konsantrasyonlar

83
alma dneminde, fermentr giriinde ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla 930225 ve
200150 mg/Ldir. Fermentr knda ise ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla 900390 ve
370170 mg/L olarak llmtr (ekil 63 ve ekil 64). ekil 64 incelendiinde fermentr
knda NH
3
konsantrasyonunun artt grlmektedir. Bu durum azot ieren organik
maddelerin (protein, aminoasit) hidroliz ve fermentasyona uradnn gstergesidir. Toplam
fosfor konsantrasyonunun fermentrdeki deiimi ekil 65de grlmektedir.
TP- Fermentr Giri/k
0
50
100
150
200
22.04.08 02.05.08 12.05.08 22.05.08 01.06.08 11.06.08 21.06.08 01.07.08 11.07.08 21.07.08
Tarih
T
P

(
m
g
/
L
)
TP-Giri TP-k

ekil 65. Fermentr giriinde ve knda toplam fosfor konsantrasyonu
2.1.2.5. rtc
Pilot biyometanizasyon sisteminin ikinci kademesini oluturan rtcnn etkili hacmi 4,29
m
3
olup, dnem ierisinde ortalama 130 L/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik
bekletme sresi 33 gndr. rtc ortalama %1,6 TKM ieren atkla beslenmitir (ekil
21). Beslenen atkta ortalama TUKM/TKM oran 0,72dir (ekil 22). rtcde ortalama
organik ykleme hz 0,5 kg TUKM/m
3
.gn olarak gereklemitir. rtc organik yk
asndan tasarm deerinin (4 kg TUKM/m
3
.gn) altnda altrlmaktadr.
ekil 66 ve ekil 67 incelendiinde rtc iin TKM ve TUKM gideriminden sz
edilememektedir. Fermentasyon tank ve rtc tanknn kartrlmas, sirklasyon
hatlarna bal 350 L/saat kapasiteli mono-pompalarla salanmakta ve tanklar tam karml
olarak kabul edilip k numuneleri bu hatlar zerinden alnmaktadr. Ancak atk tipinin lifli
yapda olmas nedeniyle sirklasyon hatlar ok sk tkanmakta, kullanlan mono-pompalar
arzalanmakta ve sirklasyon salanamamaktadr. Yemekhane atklar ile allan periyotta
bu tarz sorunlarla daha az karlalmakla birlikte, daha lifli yapda olan hal atklaryla
alldnda pilot tesis sirklasyon hatlarnda sz konusu problemler daha sk ve srekli
iletmeyi engelleyici ekilde meydana gelmitir. Bu durum atk tipinin ve karakterinin

84
biyometanizasyon tesislerinin iletimi ve performans zerindeki etkisini aka ortaya
koymaktadr. Ayrca pilot tesiste sk yaanan elektrik kesintileri nedeniyle tank sirklasyonlar
kesintiye uramakta ve amur reaktr tabanna oturmaktadr. Bu durumda sirklasyon
devreye girse bile reaktrn yeniden tam karml (homojen) hale getirilmesi olduka uzun
sre almaktadr. Bu sre gereksinimi rtcye gre (10 saat) hacmi daha kk olan
fermentasyon reaktrnde (2 saat) nispeten daha ksadr. Sirklasyon hattndan alnan
numunelerde yksek TKM konsantrasyonu llmesi sonucu, sirklasyon devreye
alndnda ncelikle reaktr tabanna oturmu olan youn amur sirklasyon hattndan
ekilmekte olduu saptanmtr. zellikle rtc reaktrde ideal tam karml hidrolik
artlar salanamadndan, alnan numunelerin temsil edici olmad sonucuna ulalmtr.
Bu nedenle sirklasyon hatlar sk sk temizlenerek ve pompalara mdahale edilerek
nlemler alnmaya allm ve 23.06.2008 10.08.2008 dneminde periyodik iyilemeler
elde edilse bile atn lifli yaps nedeniyle nihai zm elde edilememitir. zellikle
10.08.2008 tarihinden itibaren giri ve k TKM deerleri arasndaki fark almtr. Bu
durumun nihai zme kavuturulabilmesi iin radikal ancak olduka gerekli bir karar
alnarak tesis zerinde modifikasyona gidilmitir. Tesis zerinde yaplan modifikasyonlar
ileriki blmlerde ayrntlaryla anlatlmtr.
TKM- rtc Giri/k
0
1
2
3
4
5
6
7
8
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
T
K
M

(
%
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 66. rtc giri-k TKM deerleri


85
TUKM- rtc Giri/k
0
1
2
3
4
5
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
T
U
K
M

(
%
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 67. rtc giri-k TUKM deerleri

Toplam KO - rtc Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO Giri Topl. KO k

ekil 68. rtc giri-k toplam KO konsantrasyonlar


86
znm KO - rtc Giri/k
0
4000
8000
12000
16000
20000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO Giri z. KO k

ekil 69. rtc giri-k znm KO konsantrasyonlar
rtc giriinde ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 201007500 ve
105003400 mg/Ldir (ekil 68 ve ekil 69) olup ortalama KO
z
/KO
top
oran 0,56dir.
rtc knda ise ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 265507700 ve
720400 mg/L ve KO
z
/KO
top
oran 0,03dir. Dnem ierisinde rtcnn znm KO
giderme verimi %91dir. rtcde yksek znm KO giderimi tespit edilmesine
ramen toplam KO parametresinde benzer giderim verimleri elde edilememitir. Bunun
temel nedeni yukardaki blmde anlatld gibi reaktrde ideal tam karml artlarn
salanamamasdr.


87
rtcde retilen Biyogaz Miktar
0,0
0,2
0,4
0,6
0,8
1,0
1,2
1,4
1,6
1,8
2,0
08.07.2008 15.07.2008 22.07.2008 29.07.2008 05.08.2008
Tarih
O
r
g
a
n
i
k

Y

k
.

H


(
k
g

T
U
K
M
/
m
3
.
g

n
)
0
200
400
600
800
1000
1200
B
i
y
o
g
a
z

(
L
/
g

n
)
Organik Ykleme Hz Biyogaz

ekil 70. rtcde retilen gnlk biyogaz miktarnn organik ykleme hzna gre
deiimi
07.07.2008 07.08.2008 tarihleri arasnda rtcde ortalama retilen biyogaz miktar
630200 L/gndr. rtcde retilen biyogazn ortalama bileimi %69 CH
4
, %31 CO
2

olarak llmtr. ekil 70de grld gibi retilen biyogaz miktar organik ykleme hz
(OYH) deiim trendi ile uyumludur; ancak zellikle 23.07.2008 tarihinden itibaren fermentr
besleme pompasnda ortaya kan arza nedeniyle retilen biyogaz miktarnda azalma
grlmektedir. Pompadaki arza 29.07.2008 tarihinde giderilmi ve sistem tekrar dzenli
olarak beslenmitir. Buna bal olarak biyogaz retimi artarak ve eski seviyesine kmtr.


88
rtc pH
5,0
6,0
7,0
8,0
9,0
10,0
22.04.08 07.05.08 22.05.08 06.06.08 21.06.08 06.07.08 21.07.08
Tarih
p
H

ekil 71. rtc pH deerleri

rtc Scaklk
10,0
15,0
20,0
25,0
30,0
35,0
40,0
45,0
50,0
22.04.08 07.05.08 22.05.08 06.06.08 21.06.08 06.07.08 21.07.08
Tarih
S

c
a
k
l

k

(
o
C
)

ekil 72. rtc scaklk deerleri
rtcde ortalama pH iletme sresince 7,230,13 aralnda kalmtr (ekil 71). ekil 72
incelendiinde rtc stclarndaki kapasite yetersizlii ve sirklasyonda oluan
kesintilerin ideal s transferini engellemesi nedeniyle scakln nceleri salnm gsterdii
ancak daha sonra artan hava scaklklarna bal olarak sabit bir hal ald grlmektedir.
alma dneminde scaklk 320,13 aralnda deimitir.

89
TKN- rtc Giri/k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
T
K
N

(
m
g
/
L
)
TKN-Giri TKN-k

ekil 73. rtc giri-k TKN konsantrasyonlar
Amonyak Azotu- rtc Giri/k
0
500
1000
1500
2000
2500
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
A
m
o
n
y
a
k

A
z
o
t
u

(
m
g
/
L
)
NH3-Giri NH3-k

ekil 74. rtc giri-k amonyak konsantrasyonlar
Tm iletme periyodu gze alndnda rtc giriinde ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla
1000410 ve 390170 mg/Ldir (ekil 73 ve ekil 74). rtc knda ise ortalama TKN
ve NH
3
-N srasyla 1720400 ve 970160 mg/Ldir. Toplam fosfor konsantrasyonunun
rtcdeki deiimi ekil 75de verilmitir. rtc giri ve k ortalama TP deerleri
4018 mg/L ve 265140 mg/Ldir. rtc knda TKN ve TP konsantrasyonlarnn

90
yksek llmesinin nedeni reaktrde tam karmn salanamamas ve buna bal olarak
homojen numune alnamamasdr. Reaktr tabanna oturan amur numuneye yksek oranda
giriim yapmakta ve deneylerde kaan biyoktle ierisindeki azot ve fosfor llmektedir.
ekil 73 ve ekil 75den grld zere reaktre yaplan mdahelelerle 23.06.2008
10.08.2008 tarihleri arasnda bir miktar iyileme salanabilse de sonraki dnemde ayn
problemlerin devam etmesi nedeniyle kalc zm elde edilememi ve sonraki blmlerde
detaylar verildii ekliyle tesiste yapsal iyiletirmeye gidilmitir.

TP- rtc Giri / k
0
200
400
600
800
22.04.08 02.05.08 12.05.08 22.05.08 01.06.08 11.06.08 21.06.08 01.07.08 11.07.08 21.07.08
Tarih
T
P

(
m
g
/
L
)
TP-Giri TP-k

ekil 75. rtc giri-k toplam fosfor konsantrasyonlar
2.1.2.6. Genel Deerlendirme
rrtcde ortalama znm KO giderimi %91 olarak llmtr. rtc knda
ortalama znm KO konsantrasyonu ve toplam UYA konsantrasyonu srasyla 720 mg/L
(ekil 76 ve ekil 77) ve 110 mg KO/Ldir.


91
Topl. KO - Tesis Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
45000
50000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO - Fermentr Giri Topl. KO - rtc Giri Topl. KO - rtc k

ekil 76. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi
znm KO - Tesis Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
22.04.08 12.05.08 01.06.08 21.06.08 11.07.08 31.07.08 20.08.08 09.09.08
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO - Fermentr Giri z. KO - rtc Giri z. KO - rtc k

ekil 77. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki znm KO deiimi
Pilot tesiste grlen kartrma probleminin nihai zm iin tesis 15.09.2008 tarihinden
itibaren bakm ve yenileme almasna alnmtr. Bu amala ncelikle reaktrler ierisindeki
amur boaltlarak plastik tanklara alnmtr (ekil 78).


92
zellikle hal atklarnn lifli yaps ve tesisin pilot lekli olmas dolaysyla boru aplarnn
normal tesislerden ok daha kk olmas sirklasyon hatlarnn ok sk tkanmasna neden
olmutur. Bu nedenle pilot biyometanizasyon tesisinin tamamnda boru aplar
geniletilmitir (ekil 79). Ayrca tkanmalarn ok sk olarak grld sirklasyon hatlar
zerindeki pH metre dzenekleri bir by-pas hattna alnmtr (ekil 80).

ekil 78. Fermentr ve rtc amurunun geici olarak depoland tanklar


93

ekil 79. Fermentr sirklasyon ve by-pas hatt

ekil 80. rtc sirklasyon ve by-pas hatt
rtc reaktrde tam karmn salanabilmesi iin reaktr ierisine 3 kW-sa gcnde, 60
rpm hznda bir mekanik kartrc yerletirilmi ve tank tavannda kartrma milinin tanka
girdii noktada gaz szdrmazl salanmtr. Dey milli ve iki farkl ykseklikte ift kanatl

94
olarak tasarlanan mekanik kartrc reaktr tabannda yataklanmtr. Bu sayede kartrc
mili ve motorunda, amurun tank tabanna kmesi ve kartrcnn zorlanmas nedeniyle
oluabilecek arzalarn nne geilmeye allmtr (ekil 81 - ekil 83).

ekil 81. rtcye yerletiren mekanik kartrc


95

ekil 82. rtc ierisine yerletirilen mekanik kartrc ve stc


96

ekil 83. Mekanik kartrc



97

ekil 84. rtc ierisine yerletirilen yksek kapasiteli elektrikli stc (10 kW)
rtc reaktrn daha iyi stlabilmesi iin reaktre 10 kW gcnde ilave bir stc monte
edilerek toplam stc gc 16 kWa karlmtr. Bu stc iin gerekli elektrik yeni yaplan
elektrik hatt ve panosundan temin edilmitir. Reaktrde homojen kartrmann da
salanmas halinde partikller aras s iletimi arttrlarak, ilave stc sayesinde zellikle uzun

98
sreli elektrik kesintilerinde reaktrn daha hzl bir ekilde yeniden uygun scakla
kartlmas salanmtr (ekil 84).
2.1.3. Hal At ve Evsel Atksu Artma amurlarnn Birlikte Artlmas almalar
2.1.3.1. Pilot Tesis almalar
Pilot biyometanizasyon tesisinde yrtlen birlikte artm almalarnda stanbul Sebze
Meyve Halinden alnan hal atklar ve SK Terkos Durusu Atksu Artma Tesisi amur
younlatrcsndan alnan fazla aktif amur karm ile beslenmitir. Alnan youn amur ve
hal atklarnn karakteristik zellikleri Tablo 35de verilmektedir. Hal atklar ve amur TUKM
baznda 80:20 orannda kartrlarak elde edilen karm fermentasyon reaktrne ve
oradan da rtc reaktre beslenmitir. Bu blmde, 09 Mart 29 Nisan 2009 tarihleri
arasnda hal atklar ve aktif amurun birlikte artm iin yaplan almalarda elde edilen
bulgularn istatistiki analizi yaplm ve alma sonular yorumlanarak aada detayl bir
ekilde verilmitir.
Tablo 35. Hal at ve youn aktif amurun zelikleri
Parametre Hal At amur
TKM (mg/L) 13800 252800
TUKM (mg/L) 12500 135900
KO (mg/L) 18750 192978
TUKM/TKM 0,91 0,54

2.1.3.1.1. Biyometanizasyon Sisteminin letme Koullar ve Performans
Deerlendirmesi
Biyometanizasyon sistemi belirtilen dnem ierisindeki iletme parametreleri Tablo 36da
verilmitir.
Tablo 36. letme parametreleri
Parametre Fermentr rtc
Hacim, m
3
0,72
(maks:0,85)
4,2
(maks: 4,50)
Debi, L/gn 100 100
Hidrolik Bekletme
Sresi, gn
7 42
Hacimsel Ykleme,
kg KO/m
3
.gn
3,4 0,6
Hacimsel Ykleme,
kg TUKM/m
3
.gn
2,5 0,5
TKM, % 2,90,6 2,60,3
Scaklk,
o
C 273 324

Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi Tablo 37de zetlenmitir.
Sistemdeki her birimin deerlendirmesi ayr balklar altnda aada irdelenmitir.

99
Tablo 37. Biyometanizasyon sisteminin genel performans deerlendirmesi
Parametre Pilot Tesis nitesi
Hamurlatrc Fermentasyon rtc
pH 4,440,21 5,160,34 7,130,22
Alkalinite, mg CaCO
3
/L - - 2930180
TKM, % 2,61,0 2,90,6 2,60,3
TUKM, % 1,80,7 1,90,5 1,30,3
Top. KO, mg/L 236607330 264608000 151804000
znm KO, mg/L 92402130 104702300 600330
TKN, mg/L 1230630 1090320 119050
NH
4
-N, mg/L 170+44 230130 36053
Top. P, mg/L 528 4411 -
2.1.3.1.2. p tc ve Hamurlatrc
p tcde stanbul Halinden alnan hal atklar (sebze meyve atklar) ve fazla aktif
amur, su ile ortalama %2,6 kat madde orann salayacak ekilde tlerek
hamurlatrcya beslenmitir. Hamurlatrcda srekli alan mekanik kartrc ile atk,
homojen sspansiyon halinde fermentasyon tankna mono-pompa ile ortalama 100 L/gn
debiyle baslmtr. Hamurlatrcda elde edilen atn karakterizasyonu Tablo 38de
verilmitir.
Tablo 38. Sisteme beslenen atn karakterizasyonu
Parametre Ort. Medyan Maks. Min. Std.
Sapma
TKM, % 2,6 2,1 4,5 1,5 1,0
TUKM, % 1,8 1,5 3,2 1,0 0,7
Top. KO, mg/L 23660 21200 39600 14620 7330
z. KO, mg/L 9240 7850 12520 7000 2130
TKN, mg/L 1230 750 2100 690 630
NH
4
-N, mg/L 170 160 230 125 44
Top. P, mg/L 52 48 63 44 8
2.1.3.1.3. Fermentasyon Reaktr (Fermentr)
Pilot biyometanizasyon sisteminin ilk kademesini oluturan fermentasyon reaktrnn etkili
hacmi 720 L olup ortalama 100 L/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik bekletme
sresi ve ortalama organik yk srasyla 7 gn ve 2,5 kg TUKM/m
3
.gndr. Bu dnemde
fermentr ortalama %2,6 TKM ierikli atkla beslenmitir (ekil 85). Beslenen atkta ortalama
TUKM/TKM oran 0,68dir (ekil 86). alma dnemde fermentrn scakl srasyla 273
0
C olarak llmtr.


100
TKM- Fermentr Giri/k
0
2
4
6
8
10
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09 02.05.09
Tarih
T
K
M

(
%
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 85. Fermentr giri-k TKM deerleri

TUKM- Fermentr Giri /k
0,0
2,0
4,0
6,0
8,0
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09 02.05.09
Tarih
T
U
K
M

(
%
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 86. Fermentr giri-k TUKM deerleri



101
Toplam KO - Fermentr Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO Giri Topl. KO k

ekil 87. Fermentr giri-k toplam KO konsantrasyonlar
znm KO - Fermentr Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
09.03.09 20.03.09 01.04.09 13.04.09 29.04.09
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
0
3
6
9
12
15
18
21
24
27
30
T
K
M

(
%
)
z. KO Giri z. KO k TKM Giri

ekil 88. Fermentr giri-k znm KO konsantrasyonlar
Fermentr giriinde ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 236607330 ve
92402130 mg/Ldir (ekil 87). Fermentr giriinde KO
z
/KO
top
oran 0,40tr. Fermentr
knda ise ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 264608000 ve 105002300
mg/Ldir (ekil 88). Fermentr knda KO
z
/KO
top
oran 0,40dr.

102
Biyometanizasyon Sisteminde UYA Konsantrasyonlar
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
03.03.2009 13.03.2009 23.03.2009 02.04.2009 12.04.2009 22.04.2009
Taih
U
Y
A

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri rtc Giri rtc k

ekil 89. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi
(UYA) konsantrasyonlar
Biyometanizasyon Sisteminde UYA (KO)/z. KO Oranlar
0,0
0,2
0,4
0,6
0,8
1,0
1,2
03.03.2009 13.03.2009 23.03.2009 02.04.2009 12.04.2009 22.04.2009
Taih
U
Y
A

(
m
g

K
O

/
L
)
/

z
.

K
O


(
m
g
/
L
)
Fermentr Giri rtc Giri rtc k

ekil 90. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde UYA (KO) / znm KO oranlar
Pilot tesisin farkl kademelerinde (hamurlatrc, fermentr ve rtc) llen uucu ya
asitlerinin KO cinsinden edeer konsantrasyonlar ekil 89da verilmektedir. ekil 89
incelendiinde zellikle fermentr ierisinde (rtc giri akmnda) uucu ya asidi
konsantrasyonlarnn artt grlmektedir, bu da fermentasyon reaksiyonunun
gerekletiinin bir gstergesidir. Fermentr giriinde (hamurlatrc) znm KO iindeki
uucu ya asitleri oran %15 iken, bu oran fermentr knda %62ye ykselmektedir (ekil

103
90). rtc knda ise UYA konsantrasyonlar olduka dk seviyededir (ortalama:
140 mg KO/L).
Asetik Asit - Fermentr Giri / k
0
500
1000
1500
2000
2500
03.03.2009 13.03.2009 23.03.2009 02.04.2009 12.04.2009 22.04.2009
Tarih
A
s
e
t
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Asetik Asit Fermentr k - Asetik Asit

ekil 91. Fermentr giri ve knda asetik asit konsantrasyonlar
Propiyonik Asit - Fermentr Giri / k
0
400
800
1200
1600
03.03.2009 13.03.2009 23.03.2009 02.04.2009 12.04.2009 22.04.2009
Tarih
P
r
o
p
i
y
o
n
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Propiyonik Asit Fermentr k - Propiyonik Asit

ekil 92. Fermentr giri ve knda propiyonik asit konsantrasyonlar


104
Btirik Asit - Fermentr Giri / k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
03.03.2009 13.03.2009 23.03.2009 02.04.2009 12.04.2009 22.04.2009
Tarih
B

t
i
r
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Btirik Asit Fermentr k - Btirik Asit

ekil 93. Fermentr giri ve knda btirik asit konsantrasyonlar
Valerik Asit - Fermentr Giri / k
0
500
1000
1500
2000
2500
03.03.2009 13.03.2009 23.03.2009 02.04.2009 12.04.2009 22.04.2009
Tarih
V
a
l
e
r
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Valerik Asit Fermentr k - Valerik Asit

ekil 94. Fermentr giri ve knda valerik asit konsantrasyonlar
Ham atk ierisinde uucu ya asitlerinin byk ksmn asetik asit olutururken, fermentr
ierisinde UYAnn byk ksmn asetik, valerik ve btirik asitler oluturmaktadr (ekil 91 -
ekil 94). Fermentrde ortalama pH 5,2 olarak llmtr (ekil 95). allan pH ve atk
tipi iin znm KOnin byk oranda uucu ya asitlerine dnt tespit edilmitir.

105
Fermentr pH
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
08.03.09 13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09
Tarih
p
H

ekil 95.Fermentr pH deerleri
TKN- Fermentr Giri/k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09 02.05.09
Tarih
T
K
N

(
m
g
/
L
)
TKN-Giri TKN-k

ekil 96. Fermentr giri-k TKN konsantrasyonlar

106
NH3- Fermentr Giri/k
0
50
100
150
200
250
300
350
400
08.03.09 13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09
Tarih
N
H
3
-
N

(
m
g
/
L
)
NH3-Giri NH3-k

ekil 97. Fermentr giri-k amonyak konsantrasyonlar
alma dneminde, fermentr giriinde ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla 1230630 ve
17044 mg/Ldir. Fermentr knda ise ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla 1090320 ve
230130 mg/L olarak llmtr (ekil 96 ve ekil 97). Toplam fosfor konsantrasyonunun
fermentrdeki deiimi ekil 98de grlmektedir.
TP- Fermentr Giri/k
0
20
40
60
80
100
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09
Tarih
T
P

(
m
g
/
L
)
TP-Giri TP-k

ekil 98. Fermentr giriinde ve knda toplam fosfor konsantrasyonu

107
2.1.3.1.4. rtc
Pilot biyometanizasyon sisteminin ikinci kademesini oluturan rtcnn etkili hacmi 4,2
m
3
olup, dnem ierisinde ortalama 100 L/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik
bekletme sresi 42 gndr. rtc ortalama %2,9 TKM ieren atkla beslenmitir (ekil
99). Beslenen atkta ortalama TUKM/TKM oran 0,68dir (ekil 100). rtcde ortalama
organik ykleme hz 0,5 kg TUKM/m
3
.gn olarak gereklemitir. rtc organik yk
asndan tasarm deerinin (4 kg TUKM/m
3
.gn) altnda altrlmaktadr.
TKM- rtc Giri/k
0
1
2
3
4
5
6
7
8
08.03.09 18.03.09 28.03.09 07.04.09 17.04.09 27.04.09 07.05.09
Tarih
T
K
M

(
%
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 99. rtc giri-k TKM deerleri
TUKM- rtc Giri/k
0
1
2
3
4
5
08.03.09 18.03.09 28.03.09 07.04.09 17.04.09 27.04.09 07.05.09
Tarih
T
U
K
M

(
%
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 100. rtc giri-k TUKM deerleri

108
Toplam KO - rtc Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
08.03.09 13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO Giri Topl. KO k

ekil 101. rtc giri-k toplam KO konsantrasyonlar

znm KO - rtc Giri/k
0
4000
8000
12000
16000
20000
08.03.09 13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO Giri z. KO k

ekil 102. rtc giri-k znm KO konsantrasyonlar
rtc giriinde ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 265608000 ve
105002300 mg/Ldir (ekil 101 ve ekil 102) olup ortalama KO
z
/KO
top
oran 0,40dr.
rtc knda ise ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 151804000 ve
600330 mg/L ve KO
z
/KO
top
oran 0,04dr. Dnem ierisinde rtcnn toplam ve

109
znm KO giderme verimi srasyla %41 ve %94dir. Daha nceki blmlerde anlatlan
ve rtc reaktrde ideal tam karml artlarn salanmasna ynelik olarak yaplm olan
iyiletirme almasnn olumlu etkisinin olduu grlmektedir. Bu sayede reaktr kn
daha iyi temsil edici numuneler alnabilmi ve toplam KO parametresinde daha yksek
giderim verimi tespit edilmitir.
rtc pH
3
4
5
6
7
8
9
10
08.03.09 13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09
Tarih
p
H

ekil 103. rtc pH deerleri
alma dneminde rtc reaktrde ortalama pH 7,130,22 (ekil 103) ve ortalama
alkalinite 2930180 mg CaCO
3
/L olarak llmtr. rtcde ortalama scaklk iletme
sresince 323
0
C aralnda deimitir.


110
TKN- rtc Giri/k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09 02.05.09
Tarih
T
K
N

(
m
g
/
L
)
TKN-Giri TKN-k

ekil 104. rtc giri-k TKN konsantrasyonlar
NH3- rtc Giri/k
0
200
400
600
800
1000
08.03.09 13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09
Tarih
N
H
3
-
N

(
m
g
/
L
)
NH3-Giri NH3-k

ekil 105. rtc giri-k amonyak konsantrasyonlar
letme periyodu ierisinde rtc giriinde ortalama TKN ve NH
3
-N srasyla 1090320 ve
230126 mg/Ldir (ekil 104 ve ekil 105). rtc knda ise ortalama TKN ve NH
3
-N
srasyla 119050 ve 36050 mg/Ldir.

111
2.1.3.1.5. Genel Deerlendirme
Tm sistem iin ortalama toplam KO, znm KO ve TUKM giderimi srasyla %43, %93
ve %36 olarak gzlenmitir (ekil 106). rtc knda ortalama znm KO
konsantrasyonu ve toplam UYA konsantrasyonu srasyla 600 mg/L (ekil 107) ve 140 mg
KO/Ldir.
Birlikte artma (evsel atksu artma amuru + hal at) yaklam sisteme beslenen atn
homojenizasyonunu salamtr. Bu durum tm sistem baznda toplam KO parametresinde
nceki alma dnemlerine gre daha kararl lm sonular elde edilmesi ile ortaya
konmutur. Sadece yemek at ile allan dnemde gnlk olarak deiebilen yemek at
tipi (yemekhanede verilen yemek tipine gre deimektedir) KO deerlerinin artma tesisi
giri ve knda ciddi salnmlar gstermesine sebep olmutur. Dolaysyla toplam KO ve
buna bal olarak dier parametrelerde (TKM ve TUKM gibi) kararl deerler elde
edilememitir. Bu nedenle toplam KO giderimleri birlikte artma dnemine gre daha dk
kalm ve sistem performansnn giderilen KO baznda deerlendirilmesini gletirmitir. Bu
bulgular nda yaplan deerlendirmede atk tipinin sistem performansn nemli derecede
etkiledii ve zellikle kararl bir sistem performans salanmas iin biyometanizasyon
tesislerine homojen atk verilmesi gereklilii ortaya konmutur.
Topl. KO - Tesis Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO - Fermentr Giri Topl. KO - rtc Giri Topl. KO - rtc k

ekil 106. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi


112
znm KO - Tesis Giri/k
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
16000
13.03.09 18.03.09 23.03.09 28.03.09 02.04.09 07.04.09 12.04.09 17.04.09 22.04.09 27.04.09 02.05.09
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO - Fermentr Giri z. KO - rtc Giri z. KO - rtc k

ekil 107. Biyometanizasyon tesisinin farkl kademelerinde znm KO parametresinin
deiimi
2.1.3.2. Laboratuvar lekli almalar
Laboratuar lekli biyometnizasyon reaktrlerinde yrtlen birlikte artm almalarnda
stanbul Sebze Meyve Halinden alnan hal atklar ve BB Kemerburgaz Kompost Tesisi
sahasnda bulunan pilot lekli ardk kesikli reaktrden alnan fazla aktif amur karm ile
beslenmitir. Pilot biyometanizasyon sistemine benzer ekilde iki kademeli slak tip (dk
kat maddeli <%10 TKM) olarak dzenlenen laboratuar lekli reaktrlerde hal atklar ve
aktif amurun birlikte artm incelenmitir. Hal atklar ve amur TUKM baznda 75:25
orannda kartrlarak elde edilen karm nce fermentasyon reaktrne ve oradan da
rtc reaktre beslenmitir. Bu blmde, 09 Mart 09 Mays 2009 tarihleri arasnda hal
atklar ve aktif amurun birlikte artm iin laboratuar lekli almalarda elde edilen
bulgularn istatistiki analizi yaplm ve alma sonular yorumlanarak aada detayl bir
ekilde verilmitir.
2.1.3.2.1. Fermentasyon Reaktr
almada fermentasyon reaktr olarak Applicon BioConsole ADI 1025 marka 2,2 L hacimli
reaktr kullanlmaktadr. Bu sistem kendi ierisinde stcs, dozaj pompalar, kartrcs ve
kontrol niteleri olan komple bir sistemdir (ekil 108). Reaktrn yar-kesikli olarak iletilmesi
ve gnlk beslemeyle iletilmektedir. Reaktrde kullanlan a amuru hal atklarnn artmn
yapan pilot lekli fermentasyon reaktrnden alnm amur ile alanmtr.

113

ekil 108. Laboratuar lekli almalarda kullanlan fermentasyon reaktr (Applicon
BioConsole ADI 1025)
Hal atklar ve artma tesisi amurlar (aktif amur) TUKM baznda 75:25 orannda
kartrlarak elde edilen karm hazrlanan stok sbstrat fermentasyon reaktrne
beslenmitir. Reaktre beslenen karmn TKM ierii %3,6 4,0 aralnda deimektedir
(ekil 109 ve ekil 110). Beslenen atkta ortalama TUKM/TKM oran 0,85dir.
Reaktrler gnlk olarak beslenmi ve yar kesikli olarak iletilmitir. Fermentasyon ve
reaktrne hergn 1 sefer olmak zere 200 mL substrat beslenmitir. Fermentrde hidrolik
bekletme sresi 5 gndr. Reaktr mezofilik artlarda (ortalama 36
0
C) iletilmi olup,
fermentr iin organik ykleme hz 6,4 kg TUKM/m
3
.gndr (Tablo 39).



114
Tablo 39. Fermentasyon reaktr iletme artlar
Parametre Fermentr
Hacim, L 1
(maksimum:2,2)
Debi, mL/gn 200
Hidrolik Bekletme Sresi, gn 5
Hacimsel Ykleme, kg KO/m
3
.gn 8,6
Hacimsel Ykleme, kg TUKM/m
3
.gn 6,4
TKM, % 3,70,2
Scaklk,
o
C 36
09 Mart 09 Mays 2009 tarihleri arasnda fermentr 12
h
sresince iletilmi ve
reaktrlerde kararl duruma ulalmtr. letme periyodunda fermentasyon reaktrnde
izlenen parametreler ve elde edilen veriler iin ortalama ve standart sapma deerleri Tablo
40da verilmektedir.
Tablo 40. Fermentasyon reaktrnde elde edilen veriler iin ortalama ve standart sapma
deerleri
Parametre Laboratuar lekli fermentasyon reaktr
Giri k
pH - 5,70,3
Alkalinite, mg CaCO
3
/L - -
TKM, mg/L 3,70,2 2,70,7
TUKM, mg/L 3,20,2 1,90,4
Top. KO, mg/L 429004900 325006200
znm KO, mg/L 114004400 124004800
UYA, mg KO/L 715480 48901070

TKM- Fermentr Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
45000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
T
K
M

(
m
g
/
L
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 109. Fermentr giri-k TKM deerleri



115
TUKM- Fermentr Giri /k
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
T
U
K
M

(
m
g
/
L
)
TUKM-Giri TUKM-k

ekil 110. Fermentr giri-k TUKM deerleri

Toplam KO - Fermentr Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO Giri Topl. KO k


ekil 111. Fermentr giri-k toplam KO konsantrasyonlar


116
znm KO - Fermentr Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO Giri z. KO k

ekil 112. Fermentr giri-k znm KO konsantrasyonlar
Fermentr giriinde ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 429004900 ve
114004400 mg/Ldir (ekil 111). Fermentr giriinde KO
z
/KO
top
oran 0,25tr. Fermentr
knda ise ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 325006200 ve 124004800
mg/Ldir (ekil 112). Fermentr knda KO
z
/KO
top
oran 0,40dr. Ancak zellikle son
dnemde fermentrn znm KO retiminde ciddi bir bozulma gzlemlenmitir. Bunun,
08.04.2009 tarihinde yaanan elektrik kesintisine bal olarak fermentr scaklnn
dmesinden kaynakland dnlmektedir.
Biyometanizasyon Sisteminde UYA Konsantrasyonlar
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Taih
U
Y
A

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri rtc Giri rtc k

ekil 113. Hamurlatrc, fermentr ve rtcde KO edeeri cinsinden Uucu Ya Asidi
(UYA) konsantrasyonlar

117
Fermentr ve rtc giri ve knda llen uucu ya asitlerinin KO cinsinden edeer
konsantrasyonlar ekil 103de verilmektedir. Fermentr ierisinde (rtc giri akmnda)
uucu ya asidi konsantrasyonlarnn arttmaktadr, bu da fermentasyon reaksiyonlarnn
gerekletiinin bir gstergesidir. Fermentr giriinde znm KO iindeki uucu ya
asitleri oran %1 iken, bu oran fermentr knda %66ya ykselmektedir. rtc
knda ise UYA konsantrasyonlar olduka dk seviyededir (ortalama: 315 mg KO/L).
Asetik Asit - Fermentr Giri / k
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
A
s
e
t
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Asetik Asit Fermentr k - Asetik Asit


ekil 114. Fermentr giri ve knda asetik asit konsantrasyonlar
Propiyonik Asit - Fermentr Giri / k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
P
r
o
p
i
y
o
n
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Propiyonik Asit Fermentr k - Propiyonik Asit

ekil 115. Fermentr giri ve knda propiyonik asit konsantrasyonlar

118
Btirik Asit - Fermentr Giri / k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
B

t
i
r
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Btirik Asit Fermentr k - Btirik Asit

ekil 116. Fermentr giri ve knda btirik asit konsantrasyonlar

Valerik Asit - Fermentr Giri / k
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
V
a
l
e
r
i
k

A
s
i
t

(
m
g

K
O

/
L
)
Fermentr Giri - Valerik Asit Fermentr k - Valerik Asit

ekil 117. Fermentr giri ve knda valerik asit konsantrasyonlar
Reaktrlere beslenen atk ierisinde uucu ya asitlerinin byk ksmn asetik asit
olutururken, fermentr knda tm UYA konsantrasyonlar artmaktadr (ekil 114 - ekil
117). zellikle son dnemde fermentrn asetik asit retiminde ciddi azalma grlm, buna
karlk dier asitlerin konsantrasyonlar artmtr. Fermentrde ortalama pH 5,7 olarak
llm ve reaktrde pH 5,5 6 aralnda tutulmutur (ekil 118).

119
2
3
4
5
6
7
8
9
05.03.2009 15.03.2009 25.03.2009 04.04.2009 14.04.2009 24.04.2009 04.05.2009
FERMENTR

ekil 118.Fermentr pH deerleri
2.1.3.2.2. rtc
Laboratuvar lekli biyometanizasyon sisteminin ikinci kademesini oluturan rtcnn
etkili hacmi 2 L olup, ortalama 100 mL/gnlk debiyle beslenmitir. Ortalama hidrolik
bekletme sresi 20 gndr. rtc ortalama %2,7 TKM ieren atkla beslenmitir.
Beslenen atkta ortalama TUKM/TKM oran 0,85dir. rtcde ortalama organik ykleme
hz 0,9 kg TUKM/m
3
.gndr. rtc reaktrn ortalama iletme parametreleri Tablo
41de verilmektedir.
Tablo 41. rtc ortalama iletme parametreleri
Parametre rtc
Hacim, L 2
(maks: 3)
Debi, mL/gn 100
Hidrolik Bekletme Sresi, gn 20
Hacimsel Ykleme, kg KO/m
3
.gn 1,6
Hacimsel Ykleme, kg TUKM/m
3
.gn 0,9
TKM, % 2,70,7
Scaklk,
o
C 36

09 Mart 09 Mays 2009 tarihleri arasnda rtc 3 hidrolik bekletme sresi boyunca
iletilmi ve reaktrlerde kararl duruma ulalmtr. letme periyodunda farkl kademelerde
izlenen parametreler ve elde edilen veriler iin ortalama ve standart sapma deerleri Tablo
42de verilmektedir.


120
Tablo 42. rtcde elde edilen veriler iin ortalama ve standart sapma deerleri
Parametre Laboratuar lekli rtc reaktr
Giri k
pH 5,70,3 7,540,2
Alkalinite, mg CaCO
3
/L - 3800500
TKM, mg/L 2,70,7 2,70,7
TUKM, mg/L 1,90,4 1,40,3
Top. KO, mg/L 325006200 211003700
znm KO, mg/L 124004800 720160
UYA, mg KO/L 85301460 180110

rtc giri ve knda TKM ve TUKM konsantrasyonu deiimi ekil 119 ve ekil
120de grlmektedir. rtc giriinde ortalama TKM ve TUKM srasyla 270006550 ve
188004200 mg/Ldir. rtc knda ise TKM ve TUKM konsantrasyonlar srasyla
270007300 ve 144003200 mg/Ldir. rtcnn TUKM giderme verimi %23tr.
TKM- rtc Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
45000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
T
K
M

(
m
g
/
L
)
TKM-Giri TKM-k

ekil 119. rtc giri-k TKM deerleri


121
TUKM- rtc Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
T
U
K
M

(
m
g
/
L
)
TUKM-Giri TUKM-k TUKM-Feed

ekil 120. rtc giri-k TUKM deerleri

Toplam KO - rtc Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO Giri Topl. KO k

ekil 121. rtc giri-k toplam KO konsantrasyonlar


122
znm KO - rtc Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO Giri z. KO k

ekil 122. rtc giri-k znm KO konsantrasyonlar
rtc giriinde ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 325006200 ve
124004800 mg/L (ekil 121 ve ekil 122) olup ortalama KO
z
/KO
top
oran 0,40dr.
rtc knda ise ortalama toplam KO ve znm KO srasyla 210003700 ve
720160 mg/L ve KO
z
/KO
top
oran 0,04dr. Dnem ierisinde rtcnn toplam ve
znm KO giderme verimi srasyla %34 ve %93tr.
4
5
6
7
8
9
10
05.03.2009 15.03.2009 25.03.2009 04.04.2009 14.04.2009 24.04.2009 04.05.2009
RTC

ekil 123. rtc pH deerleri

123
alma dneminde rtc reaktrde ortalama pH 7,540,15 (ekil 123) ve ortalama
alkalinite 3825 mg CaCO
3
/L olarak llmtr. rtcde ortalama scaklk iletme
sresince 36
0
Cdir.
2.1.3.2.3. Genel Deerlendirme
Tm sistem deerlendirildiinde ortalama toplam KO, znm KO ve TUKM giderimi
srasyla %50, %93 ve %55 olarak gzlenmitir (ekil 124). rtc knda ortalama
znm KO konsantrasyonu ve toplam UYA konsantrasyonu srasyla 720 mg/L (ekil
125) ve 180 mg KO/Ldir.
Topl. KO - Tesis Giri/k
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
Topl. KO - Fermentr Giri Topl. KO - rtc Giri Topl. KO - rtc k

ekil 124. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki toplam KO deiimi


124
znm KO - Tesis Giri/k
0
5000
10000
15000
20000
25000
26.02.2009 08.03.2009 18.03.2009 28.03.2009 07.04.2009 17.04.2009 27.04.2009 07.05.2009 17.05.2009
Tarih
K
O


(
m
g
/
L
)
z. KO - Fermentr Giri z. KO - rtc Giri z. KO - rtc k


ekil 125. Tesis giriinden kna kadar tm sistemdeki znm KO deiimi
2.1.4. Ardk Kesikli Reaktr (AKR) Sistemi almalar
2.1.4.1. Tam lekli Ardk Kesikli Reaktr Sistemi
Evsel atksular ve organik kat atklarn birlikte artm yoluyla yenilenebilir enerji (biyometan)
geri kazanm teknolojilerinin aratrlmas projesi kapsamnda altrlan ardk kesikli
reaktr iin gerekli olan a, halen aktif bir ekilde iletilen stanbul Su Kanalizasyon daresi
Durusu Ky leri Atksu Artma Tesisinden salanmtr. almann ilk aamasnda tam
lekli bu tesisteki iletme parametrelerinin ayarlanmas ile sistemin biyolojik azot ve fosfor
giderim verimi iyiletirilerek pilot tesisin alamasnda kullanlacak azot ve fosfor giderim
verimi yksek karakterde bir amur elde edilmitir.
Terkos (Durusu) Kyndeki leri Biyolojik Artma Tesisi 5.000 kiiye hizmet vermektedir.
Biyolojik Artma Tesisindeki niteler aadaki birimleri iermektedir. Tesisin akm diyagram
ekil 126de gsterilmektedir.
- Kaba zgara
- nce Izgara
- Terfi Merkezi ve Denge Haznesi
- Ardk Kesikli Reaktr Biyolojik Artma nitesi
- Temiz Su Deposu
- amur Susuzlatrma nitesi

125

ekil 126. Durusu Ky Atksu Artma Tesisi Akm emas
Kaba ve ince zgaradan geirilen atksular pompa istasyonundan 2 adet paralel iletilen
ardk kesikli reaktr sistemine iletilmektedir. Artlan su sulak alana verilmeden nce klorla
dezenfeksiyon ilemine tabi tutulmaktadr. Terkos Durusu Atksu artma tesisi ardk kesikli
reaktr havalandrma sistemi ve boaltma yapsna ait grntler ekil 127de verilmektedir.
Havalandrma sistemi yzeysel dalg havalandrclarla boatma ilemi de pnmatik vanalar
yardmyla salanmaktadr.


ekil 127. Durusu Ardk Kesikli Reaktr Sistemi (a) havalandrma ve (b) dearj yaps
2.1.4.1.1. Tasarm ve letme Verileri
Durusu Ardk kesikli reaktre ait tasarm ve iletme verileri Tablo 43de verilmektedir. AKR
sistemi pompa istasyonundan sonra 2 paralel hattan olumaktadr. Tek bir modl iin toplam
reaktr hacmi 226 m
3
ve kelmi amur iin hacim 191 m
3
olup, hacim deiim oran (VER)
1.0 olarak hesaplanabilir. Sistem 10-12 gnlk amur yana gre iletilmektedir. Sistemin
oksijen ihtiyac iki adet 15 kW gcnde dalg havalandrc ile salanmaktadr. Tam Karm
ise 7,5 kW dalg kartrc ile salanmaktadr. Sistemde oluan fazla amur kelme faz
sonrasnda amur susuzlatrma nitesine pompalar yardmyla gnderilmektedir.




126
Tablo 43. Durusu Ardk Kesikli Reaktr Tasarm ve letme Verileri
Parametre Ksaltma Birim Deer
Tek Reaktr Hacmi V
T
m
3
226
amur iin Reaktr Hacmi V
0
m
3
191
evrim Says N - 4
evrim Sresi T
C
Saat 6
Havalandrma T
A
Saat 3
keltme T
S
Saat 1.5
Boaltma T
D
Saat 1.5
2.1.4.1.2. Mevcut tesis veriminin iyiletirilmesi
Tablo 44de 2005 ve 2006 yllar arasnda yrtlen askda kat madde (AKM), kimyasal
oksijen ihtiyac (KOI), biyolojik oksijen ihtiyac (BOI
5
), toplam azot (Top-N), toplam fosfor
(Top-P) deney sonular tesise giren kan atksuyun karakterizasyonu yanstmaktadr.
Artma tesisi girii ve kndaki kurak hava debisinde toplam azot deerleri ortalamas 5
numune srasyla yaklak 55 mgN/L ve 18 mg N/L dir. Girite ve kta llen ortalama
toplam fosfor deeri 6,5 mg/L olup kta bu deer 5,8 mg/Ldir. Dolaysyla tesisin toplam
azot ve fosfor giderim verimleri sras ile %67 ve %12 mertebesindedir.
Tablo 44. Durusu Atksu Artma Tesisi giri ve k parametreleri
lm
AKM (mg/L) KO (mg/L) BO
5
(mg/L) Top-N (mg/L) Top-P (mg/L) NO
3
-N
Giri k Reaktr Giri k Giri k Giri k Giri k k
1
327 23 - 347 59 112 7 40 14 6 5.5 -
2 76 2 2370 358 23 150 2 55 24 7.7 5.6 23.7
3 114 9 2665 304 25 150 10 67 18 6.2 5.9 14.4
4 66 7 3240 266 42 180 2 57 21 6.3 6.1 16.9
5 150 10 2805 858 31 350 4 58 14 6.3 6.1 13.7
Ortalama 146.6 10.2 2770 426.6 36.0 188.4 5.0 55.4 18.2 6.5 5.8 17.2

Terkos Durusu atksu artma tesisinin iletme kriterleri evsel atksulardan azot giderimi iin
Tablo 45de verilen doldurma oranlarna (Orhon ve Artan, 2006; Insel, 2004) gre
iletildiinde artma tesisi k toplam azot ve fosfor konsantrasyonlar sras ile ortalama 10
mg N/L ve 2,5 mg P/L seviyelerinin altna ekilebilmitir. Bu durumda artma tesisi verimi
toplam azot ve fosfor parametreleri iin sras ile %74 ve %62 seviyelerine getirilmitir.
Sonu olarak atksu artma tesisinden biyolojik azot ve fosfor giderimi nispeten yksek
alamada kullanlabilecek amur elde edilmi olmaktadr. Mevcut tesisin dengeye
gelebilmesi iin 2-3 aylk bir aklimasyon periyodu geirilmitir.
Tablo 45. Durusu Ardk Kesikli Reaktr Tasarm ve letme Verileri
Parametre Ksaltma Birim Deer
evrim Sresi T
C
Saat 6,0
Doldurma T
F
Saat 0,5
Kartrma T
M
Saat 1,5
Havalandrma T
A
Saat 3,0
keltme T
S
Saat 1,0
Boaltma T
D
Saat 0,5

127
2.1.4.2. Pilot lekli Ardk Kesikli Reaktr (AKR) Sistemi
2.1.4.2.1. Tasarm Kriterleri
AKR tasarmnda kullanlan atksu karakterizasyonu literatrden yararlanlarak orta kuvvette
evsel atksu olarak seilmitir. Tasarma esas atksu karakterizasyonu ve kullanlan kinetik
sabitler aadaki tablolarda verilmektedir (Metcalf ve Eddy, 2003). Tasarm yntemi olarak
Orhon ve Artan (2006) da nerilen yntem kullanlmtr.
Tablo 46. Tasarma esas atksu karakterizasyonu
Parametre Birim Konsantrasyon
KO mg/L 430
BO
5
mg/L 190
AKM mg/L 210
UAKM mg/L 160
TKN mg/L 40
TP mg/L 7

Pilot lekli AKR sistemi tasarmnda kullanlan atksu karakterizasyonu, kinetik ve
stokiyometrik katsaylar Tablo 46 ve Tablo 47de verilmektedir. Bu verileri kullanarak elde
edilen tasarm zeti de Tablo 48de verilmektedir.
Tablo 47. Tasarmda kullanlan kinetik katsaylar
Kabuller (20
0
C)
Katsay Birim Aralk Tipik Deer

max
1/gn 3-13,2 6
Ks g KO/m
3
5,0-40,0 20
Y g UKM/gKO 0,3-0,5 0,4
k
d
1/gn 0,06-0,2 0,12
Fd - 0,08-0,2 0,15
Heterotrofik Organizmalar Scaklk Dzeltme Faktr, u

max
- 1,03-1,08 1,07
k
d
- 1,03-1,08 1,04
Ks - 1 1

Amax
1/gn 0,2-0,9 0,75
Ks gKO/m
3
0,5-1 0,74
Y g UKM/g KO 0,1-0,15 0,12
k
dn
1/gn 0,05-0,15 0,08
Ko g/m
3
0,5-0,6 0,5
Ototrofik Organizmalar Scaklk Dzeltme Faktr, u

max
- 1,06-1,123 1,07
Kn - 1,03-1,123 1,053
k
dn
- 1,03-1,08 1,04




128
Tablo 48: AKR sistemi tasarm zeti
Tasarm parametreleri Birim Deer
Ortalama debi m
3
/gn 12
Ortalama BO
5
yk kg/gn 2
Ortalama TKN yk kg/gn 0,5
Tank adedi - 1
Doldurma sresi Saat 2
Reaksiyon sresi Saat 3
Toplam havalandrma sresi Saat 3
keltme sresi Saat 0,5
Boaltma sresi Saat 0,5
1 evrimin toplam sresi Saat 6
amur ya Gn 15
Tank hacmi
m
3

10
Doldurma hacmi/devir
m
3

3
Doldurma hacmi/tank hacmi - 0,3
Boaltma derinlii m 0,6
Tank derinlii m 2
MLSS g/m
3
3500
MLVSS g/m
3
2363
Food/Microorganism (F/M) oran g/g.gn 0,1
Hacimsel BO
5
yk kg/m
3
.gn 0,228
Boaltma debisi m
3
/dak 0,1
amur retimi kg/gn 2,0
Gzlenen dnm oran kg UAKM/kg BO
5
0,67
kg AKM/kg bKO 0,62
Ortalama O
2
gereksinimi/tank kg/gn 4,0
Ortalama O
2
transfer hz kg/sa 0,4
2.1.4.2.2. Biyolojik amur Transferi ve Pilot AKR Sistemine Alanmas
Pilot Tesis 29.05.2007 tarihinde retici firmadan teslim alnmtr. Pilot tesis STA
Kemerburgaz Kompost Tesisi sahasna kurulmutur. Tesiste Kompost Tesisinde oluan
evsel nitelikli atksular artlmaktadr. Tasarma baz oluturan atksu karakterizasyonu Blm
2.1.5.2.1de verilmitir. lk olarak AKR sistemi devreye alnmtr. AKR sistemi iin 5 m
3
a
amuru SK Terkos Durusu Atksu Artma Tesisinden reaktrlerin havalandrma
safhasndan 11.06.07 tarihinde alnmtr. SCADA ve otomasyon sistemindeki baz
eksiklikler nedeniyle tesis 29.06.07 tarihine kadar tam kapasiteyle altrlamamtr. Bu
tarihte mteahhit firmann yetkilileri tesisin otomasyon sorunlarn gidermilerdir.
2.1.4.3. Deneysel Sonular
28.09.2007-28.07.2008 tarihleri arasnda yaklak 10 aylk bir zaman diliminde Pilot Ardk
Kesikli Reaktr (AKR) sistemine beslenen giri atksuyu karakterizasyonu almas
sonular Tablo 49 ve Tablo 50 ve ekil 128 - ekil 131de sunulmutur. Tekil olarak alnan
numunelerde toplam kimyasal oksijen ihtiyac (TKO), szlm kimyasal oksijen ihtiyac
(SKO), askda kat madde (AKM), uucu askda kat madde (UAKM), toplam Kjehldahl azotu
(TKN), amonyum azotu (NH
4
-N), toplam fosfor (TP) ve pH parametrelerinin lm

129
gerekletirilmitir. Giri atksuyunda TKO, SKO parametrelerine ait lmler srasyla
363193, 154108 mg/L seviyesindedir. TKN, NH
4
-N, TP, AKM ve UAKM parametrelerine ait
lmler sras ile ortalama 5418, 4315, 9,53,8, 13396 ve 10679 mg/L olarak
belirlenmitir. Elde edilen deneysel sonular AKRye beslenen giri atksuyunun
seyreltik/orta evsel atksu karakterinde deiim gsterdii anlalmtr (Tchobanoglous ve
di., 2003).
Tablo 49. Konvansiyonel giri atksuyu karakterizasyonu
Numune
Alma
Tarihi
Toplam
KO
KO KO/TKO AKM UAKM
UAKM/
AKM
pH Alkalinite
mg/L mg/L - mg/L mg/L -
-
mgCaCO
3
/L
28.09.2007 260 70 0,27 95 75 0,79
02.10.2007 220 180 0,82 65 35 0.54
04.10.2007 230 90 0,39 50 40 0,80
09.10.2007 210 110 0,52 80 70 0,88
16.10.2007 370 70 0,19 185 175 0,95
18.10.2007 400 115 0,29 155 115 0,74
23.10.2007 275 215 0,78 120 105 0,88
25/10/2007 190 120 0,63 95 85 0,89
30/10/2007 190 125 0,66 90 80 0,89
01.11.2007 405 210 0,52 98 65 0,66
06.11.2007 320 200 0,63 97 65 0,67
08.11.2007 325 125 0,38 115 80 0,70
13/11/2007 275 90 0,33 145 115 0,79
20/11/2007 225 80 0,36 65 45 0,69
22/11/2007 260 100 0,38 70 50 0,71
27.11.2007 465 160 0,34 50 40 0,80
29.11.2007 505 345 0,68 150 115 0,77
17.12.2007 270 60 0,22 60 40 0,67
24.12.2007 135 55 0,41 55 30 0,55
28.12.2007 475 175 0,37 80 70 0,88
31.12.2007 385 190 0,49 158 146 0,92 7,44 212
04.01.2008 450 393 0,87 286 210 0,73 8,17 217
11.01.2008 655 460 0,70 113 87 0,77 8,20 178
14.01.2008 525 235 0,45 122 94 0,77 8,30 212
18.01.2008 433 260 0,60 128 98 0,77 8,43 219
21.01.2008 443 228 0,51 113 87 0,77 8,10 209
25.01.2008 463 312 0,67 61 52 0,85 8,20 211
28.01.2008 323 187 0,58 118 90 0,76 8,05 207
01.02.2008 274 109 0,40 22 66 3,00 6,30 83
04.02.2008 197 117 0,59 64 62 0,97 8,23 212
11.02.2008 194 42 0,22 68 43 0,63 7,27 199





130
Tablo 49un devam: Konvansiyonel giri atksuyu karakterizasyonu
Numune
Alma
Tarihi
Toplam
KO
KO KO/TKO AKM UAKM
UAKM/
AKM
pH Alkalinite
mg/L mg/L - mg/L mg/L - - mgCaCO
3
/L
15.02.2008 176 33 0,19 56 38 0,68 6,90 213
18.02.2008 158 39 0,25 74 55 0,74 7,43 204
22.02.2008 163 27 0,17 94 79 0,84 7,43 212
25.02.2008 117 38 0,32 83 65 0,78 7,34 204
29.02.2008 193 77 0,40 77 45 0,58 7,61 202
03.03.2008 183 65 0,36 65 42 0,65 7,23 210
07.03.2008 233 46 0,20 57 37 0,65 7,37 212
10.03.2008 168 42 0,25 45 36 0,80 7,19 206
14.03.2008 178 34 0,19 54 30 0,56 7,87 218
17.03.2008 180 41 0,23 62 51 0,82 7,12 207
21.03.2008 230 62 0,27 76 54 0,71 7,22 217
24.03.2008 218 76 0,35 81 58 0,72 7,31 212
28.03.2008 196 43 0,22 73 55 0,75 7,76 217
31.03.2008 210 61 0,29 91 64 0,70 7,65 198
04.04.2008 375 68 0,18 89 65 0,73 7,12 207
07.04.2008 435 130 0,30 113 78 0,69 7,14 207
02.05.2008 550 284 0,52 280 255 0,91 7,59 480
06.06.2008 343 133 0,39 167 137 0,82 7,62 347
09.06.2008 286 123 0,43 130 107 0,82 7,51 334
13.06.2008 573 376 0,66 220 207 0,94 7,71 479
16.06.2008 1045 441 0,42 397 360 0,91 7,48 546
20.06.2008 928 258 0,28 437 347 0,79 7,53 546
23.06.2008 684 380 0,56 177 133 0,75 7,43 510
27.06.2008 707 151 0,21 406 308 0,76 7,01 340
30.06.2008 595 156 0,26 323 236 0,73 6,99 350
04.07.2008 307 121 0,39 134 124 0,93 7,72 375
07.07.2008 179 82 0,46 62 54 0,87 7,76 340
11.07.2008 323 69 0,21 152 120 0,79 7,99 246
14.07.2008 523 294 0,56 140 112 0,80 7,12 515
16.07.2008 691 224 0,32 197 187 0,95 7,65 443
18.07.2008 581 189 0,33 273 210 0,77 8,75 380
21.07.2008 518 238 0,46 223 173 0,78 8,03 403
23.07.2008 445 248 0,56 212 128 0,60 7,78 373
25.07.2008 313 146 0,47 98 82 0,84 7,99 350
28.07.2008 633 163 0,26 413 317 0,77 7,84 377

Ortalama 363 154 0,41 133 106 0,80 7,6 288
Standart
Sapma 193 108 0,17 96 79 0,29 0,5 116
Minimum 117 27 0,17 22 30 0,54 6,3 83
Maksimum 1045 460 0,87 437 360 3,00 8,8 546




131
Tablo 50. Konvansiyonel giri atksuyu karakterizasyonu
Numune
Alma
Tarihi
TKN
Amonyak
Toplam
Fosfor
Amonyak/
TKN
Toplam
KO/TKN
Toplam
KO/TP
Nitrat
mg/L mg/L mg/L - - - mg/L
28.09.2007 36 31 6,2 0,85 7,1 42
02.10.2007 35 29 3,5 0,82 6,3 63
04.10.2007 34 26 3,7 0,76 6,8 62
09.10.2007 29 22 3,2 0,78 7,4 66
16.10.2007 31 23 6,3 0,74 12,1 59
18.10.2007 36 30 6,7 0,83 11,1 60
23.10.2007 30 24 4,8 0,80 9,2 57
25/10/2007 40 32 7,2 0,80 4,8 26
30/10/2007 45 33 6,6 0,73 4,2 29
01.11.2007 40 30 6,8 0,75 10,1 60
06.11.2007 30 25 6,9 0,83 10,7 46
08.11.2007 37 28 5,7 0,75 8,7 57
13/11/2007 40 32 4,9 0,80 6,9 56
20/11/2007 25 20 5,5 0,80 9,0 41
22/11/2007 48 40 8,2 0,84 5,5 32
27.11.2007 36 30 6,9 0,83 12,8 67
29.11.2007 38 31 3,4 0,81 13,2 149
17.12.2007 24 21 2,8 0,88 11,5 96
24.12.2007 65 43 10,2 0,66 2,1 13
28.12.2007 76 56 8,7 0,74 6,2 55
31.12.2007 65 48 12,1 0,73 5,9 32
04.01.2008 65 55 14 0,84 6,9 32
11.01.2008 53 45 10,4 0,85 12,5 63
14.01.2008 48 39 14,5 0,81 10,9 36
18.01.2008 43 37 10,8 0,87 10,2 40
21.01.2008 57 49 12,6 0,86 7,8 35
25.01.2008 67 52 12,7 0,78 6,9 36
28.01.2008 64 56 12,6 0,88 5,0 26
01.02.2008 47 42 8,13 0,89 5,8 34
04.02.2008 49 39 8,25 0,79 4,0 24
11.02.2008 45 37 7 0,83 4,3
15.02.2008 56 46 3,4 0,81 3,1 28
18.02.2008 64 56 3 0,88 2,5 52
22.02.2008 65 43 10,2 0,66 2,5 53
25.02.2008 57 42 8,7 0,74 2,1 16
29.02.2008 61 45 12 0,73 3,2 13
03.03.2008 63 53 13 0,84 2,9 16
07.03.2008 54 46 10 0,85 4,3 14
10.03.2008 53 43 15 0,81 3,2 23
14.03.2008 62 54 11 0,87 2,9 11
17.03.2008 61 52 13 0,86 3,0 16
21.03.2008 65 51 12,9 0,78 3,5 14
24.03.2008 61 53 12,4 0,88 3,6 18
28.03.2008 60 54 8,2 0,89 3,3 18
31.03.2008 65 52 8,25 0,79 3,2 24
04.04.2008 75 60 9 0,80 5,0 25
07.04.2008 80 65 11 0,81 5,4 42
02.05.2008 82 68 12 0,83 6,7 40 3.1
06.06.2008 71 47 9 0,66 4,8 46 2.9

132
Tablo 50nin devam: Konvansiyonel giri atksuyu karakterizasyonu
Numune
Alma
Tarihi
TKN
Amonyak
Toplam
Fosfor
Amonyak/
TKN
Toplam
KO/TKN
Toplam
KO/TP
Nitrat
mg/L mg/L mg/L - - - mg/L
09.06.2008 60 42 8 0,70 4,8 37 2.7
13.06.2008 82 61 9 0,75 7,0 36 2
16.06.2008 91 70 10 0,77 11,5 63 2.1
20.06.2008 89 83 18,3 0,94 10,5 105 2.4
23.06.2008 91 84 16,7 0,93 7,6 51 3.4
27.06.2008 58 41 11,0 0,70 12,1 41 1.3
30.06.2008 56 34 13,13 0,60 10,6 64 1.2
04.07.2008 45 26 6,31 0,59 6,9 45 -
07.07.2008 37 32 5,36 0,86 4,8 49 2
11.07.2008 11 5 5,9 0,45 29,6 33 6.7
14.07.2008 87 66 9,0 0,75 6,0 54 2.6
16.07.2008 76 57 14,7 0,75 9,1 58 0.4
18.07.2008 66 51 13,4 0,77 8,8 47 2.4
21.07.2008 60 50 20,8 0,84 8,7 43 1.7
23.07.2008 49 41 14,9 0,83 9,0 25 2
25.07.2008 44 36 13,6 0,83 7,1 30 2.6
28.07.2008 39 30 11,7 0,76 16,1 23 1.8
30.07.2008 54
Ortalama 54 43 9,5 0,79 7,3 43 2.41
Standart
Sapma 18 15 3,9 0,08 4,3 23 1.29
Minimum 11 5 2,8 0,45 2,1 11 0.40
Maksimum 91 84 20,8 0,94 29,6 149 6.70

Giri atksuyunda TKO/TKN ve TKO/TP sras ile 7,33,3 ve 4323 mertebesindedir.
Ortalama KO/TKN oran 8-12 olan standart evsel atksu karakteri ile karlatrldnda giri
atksuyunun daha dk deere sahip olduu grlmektedir. Ancak KO/TP oran 35-45
aralnda olan tipik evsel atksular iin karlatrldnda sisteme gelen atksuda bu orann
uyumlu olduu grlmtr (HENZE ve di., 1995). ncelenen atksu iin ayrca NH
4
-N/TKN
ve UAKM/AKM oranlar sras ile 0,790,08 ve 0,800,29 mertebesindedir (Tablo 49).
Standart evsel atksu karakteri ile karlatrldnda beklenen deerler NH
4
-N/TKN oran
iin 0,65-0,70; UAKM/AKM iin ise 0,60-0,70 seviyesindedir (TCHOBANOGLOUS ve di.,
2003).

133
0
100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
2
8
.
0
9
.
2
0
0
7
1
6
.
1
0
.
2
0
0
7
3
0
/
1
0
/
2
0
0
7
1
3
/
1
1
/
2
0
0
7
2
9
.
1
1
.
2
0
0
7
3
1
.
1
2
.
2
0
0
7
1
8
.
0
1
.
2
0
0
8
0
1
.
0
2
.
2
0
0
8
1
5
.
0
2
.
2
0
0
8
2
9
.
0
2
.
2
0
0
8
1
4
.
0
3
.
2
0
0
8
2
8
.
0
3
.
2
0
0
8
0
2
.
0
5
.
2
0
0
8
1
6
.
0
6
.
2
0
0
8
3
0
.
0
6
.
2
0
0
8
1
4
.
0
7
.
2
0
0
8
2
3
.
0
7
.
2
0
0
8
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n
,

(
m
g
/
L
)
Toplam
Szlm

ekil 128. Giri atksuyunda KO deiimi

0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
2
8
.
0
9
.
2
0
0
7
1
6
.
1
0
.
2
0
0
7
3
0
/
1
0
/
2
0
0
7
1
3
/
1
1
/
2
0
0
7
2
9
.
1
1
.
2
0
0
7
3
1
.
1
2
.
2
0
0
7
1
8
.
0
1
.
2
0
0
8
0
1
.
0
2
.
2
0
0
8
1
5
.
0
2
.
2
0
0
8
2
9
.
0
2
.
2
0
0
8
1
4
.
0
3
.
2
0
0
8
2
8
.
0
3
.
2
0
0
8
0
2
.
0
5
.
2
0
0
8
1
6
.
0
6
.
2
0
0
8
3
0
.
0
6
.
2
0
0
8
1
4
.
0
7
.
2
0
0
8
2
3
.
0
7
.
2
0
0
8
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n
,

(
m
g
/
L
)
AKM
UAKM

ekil 129. Giri atksuyunda AKM ve UAKM deiimi

134
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
2
8
.
0
9
.
2
0
0
7
1
6
.
1
0
.
2
0
0
7
3
0
/
1
0
/
2
0
0
7
1
3
/
1
1
/
2
0
0
7
2
9
.
1
1
.
2
0
0
7
3
1
.
1
2
.
2
0
0
7
1
8
.
0
1
.
2
0
0
8
0
1
.
0
2
.
2
0
0
8
1
5
.
0
2
.
2
0
0
8
2
9
.
0
2
.
2
0
0
8
1
4
.
0
3
.
2
0
0
8
2
8
.
0
3
.
2
0
0
8
0
2
.
0
5
.
2
0
0
8
1
6
.
0
6
.
2
0
0
8
3
0
.
0
6
.
2
0
0
8
1
4
.
0
7
.
2
0
0
8
2
3
.
0
7
.
2
0
0
8
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n
,

(
m
g
/
L
)
TKN Amonyak TP

ekil 130. Giri atksuyunda TKN, Amonyak ve TP deiimi

0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
2
8
.
0
9
.
2
0
0
7
1
6
.
1
0
.
2
0
0
7
3
0
/
1
0
/
2
0
0
7
1
3
/
1
1
/
2
0
0
7
2
9
.
1
1
.
2
0
0
7
3
1
.
1
2
.
2
0
0
7
1
8
.
0
1
.
2
0
0
8
0
1
.
0
2
.
2
0
0
8
1
5
.
0
2
.
2
0
0
8
2
9
.
0
2
.
2
0
0
8
1
4
.
0
3
.
2
0
0
8
2
8
.
0
3
.
2
0
0
8
0
2
.
0
5
.
2
0
0
8
1
6
.
0
6
.
2
0
0
8
3
0
.
0
6
.
2
0
0
8
1
4
.
0
7
.
2
0
0
8
2
3
.
0
7
.
2
0
0
8
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n
,

(
m
g
/
L
)
Toplam KO/TP
Toplam KO/TKN

ekil 131. Giri atksuyunda TKO/TKN ve TKO/TP deiimi
28.09.2007 tarihinde AKR sisteminde II. Gelime Raporunda detay verilen evsel atksularn
artld Terkos AKR sisteminden biyoktle alnarak yeni bir aklimasyon almasna
balanmtr Sistemdeki AKM/UAKM deiimleri ekil 132de verilmektedir. Sistemde amur
atma dzenli yaplmam sadece 13.11.2007 tarihinde yksek miktarlarda amur atm
gerekletirilmi ve yaklak 5000-6000 mg/L arasnda AKM konsantrasyonu tam karmda
elde edilmitir. AKR sisteminden 2008 tarihinden itibaren dzenli amur atm

135
gerekletirilmitir. 24.06.2008 tarihinde AKR sisteminin dearjn kontrol eden selanoid
vanann bozulmasndan dolay ok miktarda biyoktle kayb yaanmtr. Daha sonra sistem
kendini ksa srede toparlayabilmitir.

0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
2
7
.
0
9
.
2
0
0
7
1
6
.
1
0
.
2
0
0
7
3
0
/
1
0
/
2
0
0
7
0
8
.
1
1
.
2
0
0
7
2
7
.
1
1
.
2
0
0
7
2
8
.
1
2
.
2
0
0
7
1
1
.
0
1
.
2
0
0
8
2
1
.
0
1
.
2
0
0
8
0
4
.
0
2
.
2
0
0
8
1
5
.
0
2
.
2
0
0
8
2
9
.
0
2
.
2
0
0
8
1
0
.
0
3
.
2
0
0
8
2
4
.
0
3
.
2
0
0
8
0
4
.
0
4
.
2
0
0
8
0
9
.
0
6
.
2
0
0
8
2
0
.
0
6
.
2
0
0
8
0
4
.
0
7
.
2
0
0
8
1
6
.
0
7
.
2
0
0
8
2
3
.
0
7
.
2
0
0
8
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n
,

(
m
g
(
L
)
AKM
UAKM

ekil 132. AKR sisteminde AKM ve UAKM konsantrasyonu
Artma k atksu karakterizasyonu sonular Tablo 51de zetlenmektedir. 28.09.2007-
28.11.2007 tarihleri arasnda hava scakl yaklak 15
o
C civarndadr. 20.11.2007
tarihinden itibaren ise hava scakl genellikle 7
o
Cnin altnda olmutur. 29.11.2007
tarihinde selanoid vanann bozulmas ve tamirinin gecikmesi nedeniyle AKR sistemine giri
atksuyu beslemesinde dzensizlikler yaanmtr. Bu nedenle hem AKM/UAKM
deerlerinde hem de sistemin veriminde ciddi anlamda bir d grlmtr. Hava
scaklnn dmesi ve sistemde meydana gelen aksaklklar nedeniyle nitrifikasyon prosesi
yksek oranda etkilenmi ve sistemde yksek k amonyak deerleri gzlenmitir.










136
Tablo 51. Artma k Atksu Karakterizasyonu
Numune
Alma Tarihi
TKO KOI AKM UAKM TKN Amonyak TP pH Alkalinite Nitrat
mg/L mg/L mg/L mg/L mg/L mg/L mg/L - mg/L mg/L
28.09.2007 42 38 <7 <7 12,2 0,9 1,4
01.10.2007 41 35 <7 <7 8,7 0,5 1,6
02.10.2007 42 33 14 <7 11,3 2,5 5,1
04.10.2007 48 43 <7 <7 9,4 1,3 5,4
09.10.2007 55 36 13 <7 10,6 2,1 5,4
18.10.2007 48 30 <7 <7 10,0 1,0 5,0
23/10/2007 30 30 13 <7 9,9 0,9 5,4
25/10/2007 30 30 <7 <7 9,8 1,2 5,3
30/10/2007 30 30 12 <7 10,1 1,4 4,1
01.11.2007 45 30 18 <7 10,2 1,3 3,7
06.11.2007 56 52 22 <7 10,3 2,0 2,5
08.11.2007 56 30 14 <7 10,2 1,6 3,2
13/11/2007 72 30 18 <7 10,0 1,6 1,3
20/11/2007 62 30 17 <7 9,7 1,7 2,8
22/11/2007 69 30 14 <7 9,5 1,2 4,3
27.11.2007 88 30 <7 <7 10,2 1,4 4,3
29.11.2007 122 41 42 14 13,5 2,9 1,3
17.12.2007 149 113 45 38 15,1 12,9 4,2
24.12.2007 30 30 <7 <7 18,9 15,3 4,6
28.12.2007 90 30 11 <7 50,8 43,2 5,0
31.12.2007 113 63 74 22 42,6 20 8,7 8,4 252
04.01.2008 114 87 86 68 28,2 6,2 11,3 8,3 280
07.01.2008 101 83 73 22 17,8 4,3 8,6 8,2 179
11.01.2008 118 86 75 23 18 8,6 6,9 8,05 201
14.01.2008 124 98 56 17 17,4 4,43 11,1 8,2 226
18.01.2008 103 89 73 22 11,2 3,1 7,2 8,4 247
21.01.2008 105 69 58 18 19,6 7,2 9,2 8,1 213
25.01.2008 112 64 107 101 63,1 42,5 10,4 8,6 207
28.01.2008 103 57 84 52 49 34,4 9,2 8,0 207
11.02.2008 <30 <30 <7 <7 8,2 222
15.02.2008 <30 <30 <7 <7 8,2 218
18.02.2008 <30 <30 <7 <7 7,45 208
22.02.2008 <30 <30 <7 <7 7,57 218
25.02.2008 <30 <30 <7 <7 7,89 222
29.02.2008 <30 <30 <7 <7 8,01 216
03.03.2008 <30 <30 <7 <7 7,12 198
07.03.2008 <30 <30 <7 <7 8,14 210
10.03.2008 <30 <30 <7 <7 8,18 202
14.03.2008 <30 <30 <7 <7 7,67 205
17.03.2008 <30 <30 <7 <7 7,54 219
21.03.2008 <30 <30 <7 <7 7,19 213
24.03.2008 <30 <30 <7 <7 8,54 208

137
Tablo 51in devam: Artma k Atksu Karakterizasyonu
Numune
Alma Tarihi
TKO KOI AKM UAKM TKN Amonyak TP pH Alkalinite Nitrat
mg/L mg/L mg/L mg/L mg/L mg/L mg/L - mg/L mg/L
28.03.2008 <30 <30 <7 <7 8,15 217
31.03.2008 <30 <30 <7 <7 8,11 204
04.04.2008 <30 <30 <7 <7 8,34 207
07.04.2008 <30 <30 <7 <7 8,34 214
02.05.2008 130 122 15 10 22 16 8,7 7,41 202 13
06.06.2008 93 44 20 10 23 2 7,0 7,79 245 3,7
09.06.2008 122 67 77 60 32 7 7,2 7,68 245 1,7
13.06.2008 238 138 150 123 59 48 7,3 8,00 395 1,6
16.06.2008 377 197 180 147 75 62 6,7 8,19 504 2,0
20.06.2008 275 94 117 107 77 62 28,2 8,23 562 1,9
23.06.2008 288 128 127 97 83 67 21,1 7,86 506 1,5
27.06.2008 134 97 18 8 46 40 6,8 7,92 355 1,7
30.06.2008 185 98 24 22 12 7 4,5 7,64 219 20,7
07.07.2008 68 33 7 2 8 4 5,9 7,49 236 4,2
11.07.2008 86 67 7 6 13 4 2,4 7,68 244 4,6
14.07.2008 135 99 46 36 12 4 3,9 7,72 258 2,2
16.07.2008 72 68 8 4 5 4 6,2 8,51 227 0
18.07.2008 98 58 8 6 6 3 6,4 8,47 217 0
21.07.2008 78 65 10 6 4 2 8,6 8,5 210 0,1
23.07.2008 63 29 16 14 5 2 3,9 8,21 203 0,3
25.07.2008 78 40 10 8 5 2 4,3 8,24 200 1,2
28.07.2008 42 31 14 12 4 2 8,0 8,23 223 1

Ortalama 82 54 33 26 22 12 7 8 247 3
Standart
Sapma 68 35 41 35 21 18 5 0 85 5
Minimum 30 30 7 2 4 1 1 7 178 0
Maksimum 377 197 180 147 83 67 28 9 562 21

02.05.2008 ile 30.06.2008 arasnda selenoid vanada zaman zaman arzalar yaanm, giri
atksu karakteri de bu zaman diliminde ok kuvvetli olmutur. Bu nedenle k atksu
karakteri hem karbon giderimi hem de nitrifikasyon asndan ok olumsuz ynde
etkilenmitir. Fakat sistem daha sonra kendini ksa srede toparlayarak ve yeniden ok
dk amonyak seviyelerine ulalabilmitir. Bu srada k nitrat konsantrasyonu ise
yaklak 1 mg/L seviyelerinde kalmtr. Anoksik fazda sistemde tam karmda bir sknt
olduu gzlemlenmi olup bu sorunun giderilmesi iin sisteme bir adet ilave pompa
eklenmesine ramen sorun giderilememitir. Bu nedenle pilot AKR sisteminin iletilmesi
durdurulmu ve Pilot Biyometanizasyon Sistemine pilot AKR amuru yerine Paaky leri
Biyolojik Atksu Artma Tesisinden kurutulmu amur keki ilave edilerek almalar
gerekletirilmitir.
Giri atksu KO karakterizasyonunun byk salnm gstermesi nedeni ile giri inert madde
miktarlarnn bulunmas iin Germirli ve di., (1991) deneyi kullanlmasndan vazgeilmitir.
Bu nedenle Ardk Kesikli Reaktrn KO giderim performansnn yksek ve stabil olduu

138
periyoduna ait k suyundaki szlm KO deerlerinin znm inert KO, (S
I
)
konsantrasyonu olarak kabul edilmesinin uygun olacana karar verilmitir (Roeleveld and
Van Loosdrecht, 2002).
27.02.2009 (toplam ve znm atksu) (ekil 133 ve ekil 134) ve 20.04.2009 (toplam
atksu) (ekil 135) tarihlerinde alnan gnlk numuneler zerinde adet Oksijen Tketim
Hz (OTH) deneyi gerekletirilmitir (Tablo 52). OTH profillerinden anlalaca gibi
atksuyun iinde ayrabilen organik madde bileenlerinin saptanmas iin gerekli olan bir
OTH profili elde edilememitir. Bunun nedeninin atksuyun zelliinden kaynakland
dnlmtr. Atksuyun iinde inhibisyon yapabilecek maddelerin bulunmas, dzgn bir
oksijen tketim hz (OTH) profilinin elde edilmesini engelledii dnlmektedir.
Tablo 52. OTH ile ilgili atksu zellikleri
Numune
Tarihi
Toplam
KO
(mg/L)
znm
KO
(mg/L)
AKM
(mg/L)
UAKM
(mg/L) pH
27.02.2009 345 100 190 162 7.75
20.04.2009 1040 630 730 540 7.14


0
2
4
6
8
10
12
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7
Zaman (gn)
O
T
H

(
m
g
/
L
.
s
a
a
t
)

ekil 133. OTH profili (znm KO_27.02.2009)

139
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3
Zaman (gn)
O
T
H

(
m
g
/
L
.
s
a
a
t
)

ekil 134. OTH profili (Toplam KO_27.02.2009)
0
5
10
15
20
25
30
35
40
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7
Zaman (gn)
O
T
H

(
m
g
/
L
.
s
a
a
t
)
Atksu eklemesi

ekil 135. OTH profili (Toplam KO_20.04.2009)




140
2.1.5. Ardk Kesikli Reaktr amurunun Havasz rtlebilirliinin ncelenmesi
2.1.5.1. Giri
Anlam ve nem
Anaerobik sistemler, gnmzde eitli endstriyel ve evsel atksularn artmnda baar ile
uygulanmaktadr. Atksu artma tesislerinde retilen amurun anaerobik olarak artlmas ise
en eski stabilizasyon yntemlerinden birisidir. rnein septik tanklarda toplanan evsel atksu
artma amurlarnn ksmi stabilizasyonu, anaerobik bozunma reaksiyonlarna gre
gereklemektedir. Atktaki enerjinin geri kazanmna olan ilginin artmas, aerobik artma
sistemlerinde fazla amur retilmesi gibi sebepler anaerobik artma teknolojilerine olan ilginin
artmasna neden olmutur (Trker, 2006). Artma tesislerinden kaynaklanan amurlarn
stabilizasyonu amacyla en yaygn olarak uygulanan yntem, mezofilik (35C) havasz
rtmedir. Anaerobik sistemler, aerobik proseslere gre iletilmeleri srasnda daha az
enerjiye ihtiya gsterirler, bu sistemlerde daha az amur retimleri gerekleir ve retilen
metan gaznn ekonomik deeri bulunmaktadr. Yaplan almalar, havasz sistemlerde en
yksek performanslarn mezofilik (35C) scaklkta gzlendiini vurgulamaktadr.
Ama ve Kapsam
Projede yer alan bu ksmn amac, proje kapsamnda iletilen ve evsel atksuyun artld
Ardk Kesikli Reaktr (AKR)den alnan amurun havasz ortamda rtlebilirliinin
incelenmesidir. Bu kapsamda 35C (mezofilik) sabit oda scaklnda ve kesikli olarak
iletilen laboratuar lekli tam karml bir reaktr (TKR) kullanlmtr. almada kullanlan
TKR, gene bu proje kapsamnda iletilen havasz rtcden temin edilen amur ile %5
orannda alanmtr.
2.1.5.2. Materyal ve Yntem
Havasz tam karml reaktr (TKR)
Anaerobik amur rtme 1 litre hacimli tam karml bir reaktr (TKR)de
gerekletirilmitir. Sistem kesikli olarak havasz artlarda iletilmitir. Hava giriinin
tamamen engellenebilmesi iin reaktrn az ksm mantar tpa ile kapatlmtr. Mantar
tpann zerinde gaz toplama borusu ve numune alma borusu girileri bulunmaktadr.
Reaktr bir shaker (alkalayc) yardmyla srekli olarak kartrlmtr. Reaktrn st
ksmnda bulunan bo hacimde retilen biyogaz bir gaz metre ile izlenmitir. Reaktr
scakl 35
o
C olan sabit bir odaya konularak ierisindeki iletme (ortam) scaklnn
mezofilik olmas salanmtr. almada kullanlan havasz TKRnin ematik grnm
ekil 136da verilmektedir.
Kesikli olarak iletilen havasz TKR, 06.04.2009 tarihinde iletmeye alnm ve yaklak 40
gn sresince iletilmitir. Reaktrde giderim performansnn deerlendirilmesi amacyla
belirli aralklarla alnan numunelerde pH, KO
z
, AKM, UAKM ve UYA parametreleri analiz
edilmi ve reaktr ierisindeki scaklk ve biyogaz srekli olarak izlenmitir

141



ekil 136. Havasz tam karml reaktrn ematik grnm
Substrat kayna
almada substrat kayna olarak STA Kemerburgaz Kompost Tesisinde bulunan pilot
lekli AKR sisteminden temin edilen biyolojik amur kullanlmtr. Kemerburgaz Kompost
Tesisi sahasna kurulmu olan pilot tesiste yer alan ardk kesikli reaktr (AKR), tesisin
lavabolarndan ve bulakhanesinden kaynaklanan evsel atksu ile beslenmitir. Evsel atksu
nce bir dengeleme havuzunda toplanm ve daha sonra AKRye beslenmitir. Evsel atksu
karakterizasyonu Tablo 49 ve Tablo 50de, iletme parametreleri ise Tablo 148de
verilmektedir (Baknz Blm 2.1.4).
A amuru
almada kullanlan havasz TKR, STA Kemerburgaz Kompost Tesisinde bulunan pilot
tesisin havasz rtme tankndan alnan a ile %5 orannda alanmtr. A amurunun
karakterizasyonu Tablo 53de sunulmaktadr.
%5 a + %95 substrat ile iletmeye alnan TKRde balang atk karakterizasyonu Tablo
54de verilmektedir. Balangta yaklak ntr bir pHa sahip olan substratta olduka dk
KO
z
konsantrasyonu bulunmaktadr. Ayrca AKM konsantrasyonunun %79unu UAKM
oluturmaktadr.









142
Tablo 53. A amurunun karakterizasyonu (Numune alma tarihi: Nisan 2009)
Parametre Birim Deer
KO
z
mg/L 1294
AKM g/L 92,9
UAKM g/L 33,8
UAKM/AKM % 36
pH - 8,74
HAc mg/L 125,43
HPr mg/L 3,81
HIBu mg/L 7,05
Hbu mg/L 1,20
HIVal mg/L 0,63
HVal mg/L 0,41
UYA-KO
z
mg/L 157

Tablo 54. Substrat (%95 AKR amuru+%5 a) karakterizasyonu
Parametreler Birim Deer
KO
z
mg/L 98
AKM g/L 30,7
UAKM g/L 24,4
UAKM/AKM % 79
pH - 6,98
HAc mg/L 4,73
HPr mg/L 0,20
HIBu mg/L 0,27
HBu mg/L 0,71
HIVal mg/L 0,00
HVal mg/L 0,00
UYA-KO
z
mg/L 7,13

Analitik Yntemler
AKM ve UAKM lmleri reaktrden alnan numunelere 9000 rpmde 15 dakika sresince
santrifj ilemi uygulanarak gerekletirilmitir. Santrifj ilemi sonrasnda dip ksmda
oluan kat ksm (pellet) AKM ve UAKM lmlerinde kullanlmtr. Daras alnm seramik
krozelerde numunelerin 105

Cde bir saat bekletilmesi ile AKM, 550

Clik frnda 0,5 saat


yaklmas ile de UAKM deerleri llmtr. Santrifj sonras oluan st su, 0,45 m boluk
aralna sahip sellozik nitrat filtrelerden szldkten sonra sznt suyunda KO
z

lmleri yaplmtr. KO
z
analizleri dikromat kapal-reflux kolorimetrik yntem (Standart
Methods, 1998) ile Hach DR/2010 Model spektrofotometre kullanlarak gerekletirilmitir.
Ayn numune 0,22 m boluk aralna sahip filtreden geirilerek, uucu ya asidi (UYA)

143
lmleri gerekletirilmitir. pH deerleri Orion 520A Model pH metre ile tayin edilmitir.
Biyogaz retimi, Ritter Milligas Counter 770991000 model gaz metre ile llmtr. UYA
deneylerinde asetik asit (HAc), propiyonik asit (HPr), isobutirik asit (HIBu), butirik asit (HBu),
valerik asit (HVal) ve isovalerik asit (HIVal) konsantrasyonlar llmtr. Bu lmler iin
0,53 mm i apa ve 10 m kolon uzunluuna sahip HP-FFAP tipi kapiler kolonlu FID detektr
kullanlarak Agilent 6890N marka gaz kromatografi cihaz kullanlmtr.
2.1.5.3. Bulgular ve Deerlendirmeler
AKM ve UAKM Deiimleri
almann 37. gn (~890 saat) sonunda AKM konsantrasyonunda %59, UAKM
konsantrasyonunda ise %66 orannda bir azalma grlmtr (ekil 137). UAKM
deerindeki deiim AKM deerindeki deiime paralel olarak gereklemitir. almada
gzlenen AKM ve UAKM giderimleri 35Cde iletilen yksek hzl tam karml bir havasz
rtc iin 30 gnlk bir rtme sresi sonunda verilen %66 UKM giderimi ile uyumlu
bulunmutur (Metcallf&Eddy, 2004).
0
5
10
15
20
25
30
35
0 200 400 600 800 1000
Zaman (saat)
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n

(
g
r
/
l
t
)
AKM
UAKM

ekil 137. AKM ve UAKM konsantrasyonlarnn zamanla deiimi
KO ve UYA Deiimleri
Hidroliz aamasnda karmak molekller daha basit molekllere dntrlr. Bu srada
partikl maddelerin znmesi ile KO
z
deerinde ilk gnlerde art beklenmektedir.
Havasz TKRde KO
z
ve UYA deiimleri ekil 138de verilmektedir. almada ilk 7 gn
(~170 saat) sresince KO
z
deerinde nemli bir miktarda art gzlenmi ve 7. gnde
maksimum deere ulamtr. Daha sonra KO
z
konsantrasyonu azalarak 21. gnden (~500
saat) sonra dengeye gelmitir.

144
Anaerobik biyolojik ayrmann asit oluumu aamasnda hidroliz rnleri kullanlarak uucu
ya asitleri (UYA) oluturulur. Bu asitlerin metan retimi aamasnda metan gazna
dntrlmeleri gerekir, aksi halde ortamdaki konsantrasyonlar artarak, pHn dmesine
sebep olmaktadrlar. UYA deerlerinin tketilmesi asit faznn tamamlanp, metan fazna
geildiinin bir gstergesidir (Eastman ve Ferguson, 1981).
Sistemde retilen toplam UYA deiimi, KO
z
deiimi ile paralellik gstermitir (ekil 138).
almann genelinde baskn UYA asetat olarak gzlenmitir. UYA konsantrasyonlar
balangta KO
z
konsantrasyonu ile paralel olarak bir miktar art gstermi ve almann
sonlarna doru azalma eilimine girmitir. UYAlardan kaynaklanan KO
z
konsantrasyonlarnn, alma sresince llen KO
z
konsantrasyonlar ile deiimi ise
ekil 139da gsterilmektedir. Tablo 55te UYA konsantrasyonlarnn KO
z
konsantrasyonlar iindeki paylar verilmektedir.
0
100
200
300
400
500
0 200 400 600 800 1000
Zaman (saat)
U
Y
A

(
m
g
/
l
t
)
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
K
O

z

(
m
g
/
l
t
)
HAc HPr HIBu HBu HIVal HVal KOz

ekil 138. KO
z
ve UYA konsantrasyonlarnn zamanla deiimi


145
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
0 200 400 600 800
Zaman (saat)
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n

(
m
g
/
l
t
)
KOz
UYA-KOz

ekil 139. UYAdan kaynaklanan KO
z
konsantrasyonunun zamanla deiimi
Tablo 55. UYAdan kaynaklanan KO
z
konsantrasyonlar
Zaman
(Saat)
KO
z

(mg/lt)
UYA-KO
z

(mg/lt)
UYA/KO
z

(%)
0 97,5 7,13 7,31
24 666 335,4 50,34
94 1351 274,3 20,31
166 1487 552,5 37,16
215 1343 291 21,67
262 1287 243 18,89
357 944 151,1 16,01
430 910 68,2 7,49
500 890 63,7 7,16
668 866 44,9 5,18

pH deiimleri
Anaerobik sistemlerin kararllnn en nemli gstergelerinden biri olan pHda iletme
sresince gzlenen deiimler ekil 140da verilmitir. alma sresince pH 6,7-7,6
aralnda gzlenmitir. Sistemde UYA retiminin gerekletii dnemde, pH bir miktar
azalsa bile almann genelinde pHda nemli oranda bir d gzlenmemi ve herhangi
bir alkalinite kayna ilavesine gerek duyulmamtr.


146
0,0
1,0
2,0
3,0
4,0
5,0
6,0
7,0
8,0
0 200 400 600 800
Zaman (saat)
p
H

ekil 140. pHn alma sresince deiimi
Biyogaz retimi
Biyogaz miktar TKRde alma sresince srekli olarak izlenmitir. Sistemde scaklk
iletme sresi boyunca 352Cde seyretmitir fakat bu scaklkta herhangi bir biyogaz
retimi gzlenmemitir. ztrk (2007)de mezofilik bir havasz rtcde birim kg giderilen
uucu kat madde bana 0,75-1,12 m
3
aralnda biyogaz retiminin gerekletirilebilecei
belirtilmektedir. Ayrca sistemde gzlenen UYA konsantrasyonlarnn KO
z
ile uyumlu bir
ekilde azalarak yaklak 18. gnden sonra tketilmesi asit faznn tamamlanp, metan fazna
geildiinin bir gstergesidir (Eastman ve Ferguson, 1981). Bu sebeple giderilen uucu kat
madde zerinden rtme sresince sistemde retilmesi beklenen biyogaz miktar teorik
olarak hesaplanmtr. Yaplan hesap sonular yaklak 40 gn sonunda sistemde yaklak
9 litre metan retiminin gerekletirilebileceini gstermitir. Biyogazn %70 orannda metan
ierdii kabul ile sistemde yaklak 13 litre biyogaz retiminin gereklemesi
beklenmektedir.
2.1.5.4. Sonu ve neriler
AKR amurunun yaklak 40 gn sresince mezofilik artlarda havasz rtlmesi srasnda
AKM konsantrasyonunda %59, UAKM konsantrasyonunda ise %66 orannda bir azalma
gzlenmitir. UAKM deerindeki deiim AKM deerindeki deiime paralel olarak
gereklemitir. Reaktrde ilk 7 gn sresince KO
z
deerinde nemli bir miktarda art
gzlenmi ve 7. gnde maksimum deere ulamtr. Daha sonra KO
z
konsantrasyonu
azalarak 21. gnden itibaren kararl duruma gelmitir. Sistemde retilen toplam UYA
deiimi, KO
z
deiimi ile paralellik gstererek almann genelinde baskn UYA asetat
olarak gzlenmitir. Sistemde gzlenen UYA konsantrasyonlarnn KO
z
ile uyumlu bir

147
ekilde azalarak yaklak 18. gnden sonra tketilmesi asit faznn tamamlanp, metan fazna
geildiinin bir gstergesidir. alma sresince herhangi bir biyogaz retimi gzlenmese
bile giderilen uucu kat madde zerinden retilmesi beklenen biyogaz miktar teorik olarak
hesaplanmtr. Yaplan hesap sonular yaklak 40 gn sonunda sistemde yaklak 9 litre
metan retiminin gerekletirilebileceini gstermitir. Biyogazn %70 orannda metan
ierdii kabul ile sistemde yaklak 13 litre biyogaz retiminin gereklemesi
beklenmektedir. Reaktrde herhangi bir pH kontrol yaplmam ve alma sresince
pH=6,7-7,6 aralnda gzlenmitir. Sistemde UYA retiminin gerekletii dnemde, pH bir
miktar azalsa bile almann genelinde pHda nemli oranda bir d gzlenmemitir.
2.1.6. Evsel Atksularn Doal Ortam Scaklklarnda Havasz amur Yatakl Reaktr
(HYR) Sistemi ile Artm almalar
Konunun Anlam ve nem
Anaerobik artma proseslerinin orta ve yksek kirlilik yklerine sahip atksularn artmnda
yllardan beri baarl uygulamalar bulunmaktadr. Anaerobik sistemler, iletmeleri srasnda
dk enerji ihtiyalar, dk miktarlarda amur oluumu, bakm ve onarmlarnn basit
oluu ve potansiyel biyogaz geri kazanmlar sebepleriyle konvansiyonel aerobik sistemlere
kyasla daha fazla tercih edilmektedir. Bu proseslerin zellikle Trkiye gibi gelimekte olan
lkelerdeki uygulamalar son yllarda nemli oranda artmtr. Endstriyel atksular gibi
yksek kirlilik yklerine sahip atksularn artmnda, pilot ve tam lekli sistemler ile yaplan
uzun sreli almalar sonucunda anaerobik sistemlerin uygulanabilirlii kantlanmtr.
Ayrca son yllarda evsel atksular gibi dk kirlilik yklerine sahip atksularn artmnda
elde edilen baarl sonular neticesinde anaerobik artma, evsel atksularn artmnda da
uygulanmaya balanmtr.
Tuvaletlerden kaynaklanan atksu ile mutfak ve banyolardan kaynaklanan atksuyun karm
evsel atksu olarak adlandrlr. Genellikle dk organik kirlilik ykne sahip evsel atksuyun
kompozisyonu zamana ve retildii blgeye bal olarak belirgin farkllklar gstererek bu
atksularda kirlilik parametrelerinin olduka geni bir aralkta gzlenmesine sebep
olmaktadr. Evsel atksularda kirliliin en byk ksmn partikl maddeler oluturur. Dk
kirlilik ykne sahip olarak dnlse de, evsel atksular yksek oranda partikler KO, yal
bileikler, proteinler ve deterjanlar iermeleri sebebiyle olduka karmak bir yapdadr. Bu
karmak yapnn, havasz artma proseslerinde gerekleen KO giderim verimi zerinde
nemli etkileri bulunmaktadr (ZTRK, 2007).
Anaerobik artma sistemlerinin 20Cnin altndaki scaklklar ve evsel atksular gibi dk
kirlilik ykne sahip (seyreltik) atksular iin uygun bir artma alternatifinin olmad
dnlmekte ve bu sebeple anaerobik artma almalar mezofilik artlar (25-40C,
optimum scaklk 35C) altnda uygulanmaktayd. Ancak farkl scaklk deerlerinde yaplan
birok aratrma, uygun proses tasarm seildii taktirde, scaklk parametresinin havasz
artma uygulamalarnda kstlayc bir faktr olmadn gstermitir (VAN LIER ve di.,

148
1997). Mikroorganizmalarn istenilen scaklk deerlerine adaptasyonu salanrsa,
reaktrlerin sakrofilik (10-20
o
C) artlar altnda dahi iletilebilecekleri ve sakrofilik havasz
artmann, orta ve dk scaklklarda dearj edilen atksular iin ok uygun bir alternatif
olabilecei belirtilmektedir. Genellikle evsel atksularn dearj edildikleri scaklk deerleri
35
o
Cnin altnda olduu iin, mezofilik havasz artma srasnda stma ihtiyac duyulmaktadr.
Bu sebeple dk scaklklarda iletilebilen havasz artma sistemleri ok daha dk iletme
maliyetlerine olanak salayabilmektedir (LETTINGA ve di., 2001).
Evsel atksular gibi dk kirlilik yklerine sahip atksularn dk scaklklarda havasz
artlmalar srasnda baz sorunlar ile karlalabilecei bilinmektedir. Giri akmndaki
dk KO konsantrasyonlar, reaktr iersinde ok dk substrat seviyelerine ve dk
biyogaz retimlerine sebep olarak kartrma hznn dk ve substrat-biyoktle temasnn
zayf olduu gzlenmektedir. Bu dezavantajlarna ramen, dk scaklklara sahip evsel
atksularn ilave stma ihtiyac gstermeyerek artlmalar, iletme maliyetlerini ve enerji
ihtiyalarn nemli lde azaltmaktadr.
Fakat anaerobik artma ntrient (besi maddesi) gideriminde etkili deildir. Bu sebeple
nutrient gideriminin gerekli olduu durumlarda anaerobik artmadan sonra ilave biyolojik
artma veya fiziko-kimyasal artma yntemleri uygulanarak ilgili ynetmeliklerde ngrlen
dearj standartlar salanmaldr. Ayrca evsel atksularn dk scaklklarda havasz
artlmalar srasnda hemen hi patojen organizma giderimi gereklemeyerek artma
sonras dearj edilecek sularn yararl kullanm amac kstlanabilmektedir. Bu sebeple doal
ortam scaklnda evsel atksularn artld HYR, kat dearj standartlarnn salanmas
gereken durumlarda sadece bir n-artma alternatifi olarak dnlmelidir.
Ama ve Kapsam
Projede yer alan bu ksmn amac evsel atksular gibi dk-orta kirlilik yklerine sahip
atksularn doal ortam scaklnda iletilen yksek hzl bir yukar akl havasz amur
yatakl reaktr (HYR) ile artlabilirliinin incelenmesidir. Bu sistemde ilave stmaya ihtiya
duyulmayarak iletme maliyeti asndan daha ekonomik bir alternatif deerlendirilmektedir.
Bylece scak ve lman iklim kuanda bulunan Trkiyede yer alan kk yerleim
blgeleri iin de alternatif bir artma sistemi gelitirilebilmektedir. Bu kapsamda, granl amur
ile alanm pilot lekli bir HYR doal ortam scaklnda iletilmitir.
2.1.6.1. Materyal Ve Yntem
Havasz amur yatakl reaktr (HYR)
Etkili hacmi 55,6 L olan pilot lekli bir yukar akl havasz amur yatakl reaktr (HYR)
(ekil 141) srekli bir sistem olarak iletilmitir. Reaktr kat/sv/gaz ayrc blme hari 1,51
m ykseklikte ve 215 mm apnda bir kolondan olumaktadr. Reaktrn st ksmna zel bir
gaz-sv-kat ayrc yerletirilmitir. Reaktrn iletilmesi bir kontrol panosu ile takip
edilmitir. Pilot lekli HYRnin ematik grnm ise ekil 142de gsterilmektedir.

149
Atksu kayna
Ham evsel atksuyun karakterizasyonu zamanla farkllk gsterebilmektedir. zellikle
stanbul gibi byk ehirlerde p sznt sularnn belirli miktarda kanalizasyona ilave
edilmesinden dolay, evsel atksu orta snf kirlilikte olabilmektedir. Bunun yannda yksek
infiltrasyon ve deniz suyu karm gibi sebeplerden dolay da evsel atksu dk kirlilik
(seyreltik) snfnda olabilmektedir Bu sebeple evsel atksuyun debi, kirletici
konsantrasyonlar ve bileenlerinde byk salnmlar gzlenmektedir.
STA Kemerburgaz Kompost Tesisi sahasna kurulmu olan pilot artma tesisinde yer alan
pilot lekli bir HYR, proje kapsamnda iletilen ardk kesikli reaktr (AKR) ile ayn evsel
karakterdeki atksu ile beslenmektedir. Giri evsel atksu, HYR ve AKR sistemlerine
beslenmek zere bir dengeleme havuzuna gelmektedir. Bu havuza gelen evsel atksu,
tesisin lavabolarndan ve bulakhanesinden kaynaklanmaktadr. HYR, bir by-pass hatt ile
ayrlarak projede ngrlen sistemden bamsz olarak iletilmekte ve k suyu AKRnin
k hattna dearj edilmektedir. Dengeleme tankndaki evsel atksu, HYRnin besleme
hattna bir pompa yardm ile baslmaktadr. Giri atksuyunda bulunabilecek yksek kat
madde sebebiyle, zaman iersinde besleme pompasnn tkanmasnn nlenmesi amacyla
pompa nnde kaba bir filtrasyon uygulanmaktadr. Kartu tipli bu filtrenin elek ap 1
mmdir. HYRye beslenen atksuyun karakerizasyonu Tablo 56da verilmektedir. Atksu
karakterizasyonuna bakldnda ortalama KO
top
parametresi asndan reaktre beslenen
atksuyun orta yksek kirlilik ykne sahip bir evsel atksu olduu anlalmaktadr
(METCALF&EDDY, 2003).
Anaerobik reaktrn giderim performansnn incelenebilmesi iin giri ve k sularnda pH,
alkalinite, toplam kimyasal oksijen ihtiyac (KO
top
), znm kimyasal oksijen ihtiyac
(KO
z
), Toplam Kjeldahl Azotu (TKN), NH
3
-N, Toplam Fosfor (TP), Ortofosfat (Orto-PO
4
),
Askda Kat Madde (AKM), Uucu Askda Kat Madde (UAKM) parametreleri llm,
ayrca reaktr ierisindeki scaklk ve hidrolik bekleme sresi (
h
) srekli olarak izlenmitir.
Reaktrde retilen toplam gaz miktar, bir gazmetre ile srekli olarak llmtr. Havasz
artma performans Tablo 56da verilen parametreler, belirtilen sklkta, llerek
deerlendirilmitir.
Tablo 56. HYRye beslenen evsel atksu karakterizasyonu
Parametre Birim
En
Yksek
En
Dk
Ortalama Std. Sapma
KO
top

mg/L 1945 167
757 430
KO
z

mg/L 441 48
156 83
TP
mg/L 13,1 5,4
8,5 2,3
Ortho-PO
4

mg/L 8,1 4,2
6,1 1,44
AKM
mg/L 2606 60
470 450
UAKM
mg/L 1758 42
339 339
TKN
mg/L 75,8 44,8
60,2 9,2
NH
4
-N
mg/L 52,1 23,2
38,7 7,92
Alkalinite (CaCO
3
)
mg/L 546 203
385 90.5
pH
- 8,53 6,58
7,20 0,36

150





ekil 141. Pilot lekli HYR


























ekil 142. Pilot lekli HYRnin ematik Grnm
2
3
1. Besleme hatt 7. Gazmetre
2. pH ayarlama zeltileri 8. Is eanjr
3. Kontrol panosu 9. Biyoktle numunesi musluklar
4. Gne enerjisi paneli 10. k suyu hatt
5. Gaz toplama hatt 11. k suyu toplama bidonu
6. Kat/sv/gaz ayrc blge 12. Scaklk ler
1
2
3
4
5
6
7
8
10
11
9
12
18
9
5
14
9.5 cm
30 cm
30 cm
30 cm
30 cm
31 cm
11
17
12
13
11
2
4
6
8
15
16
1 - 9. Biyoktle Numunesi Alma Musluklar
10. Gaz Toplayc
11. Gaz Hatt
12. Gaz-sv Ayrc
13. Gaz Metre
14. Besleme Pompas
15. Besleme Tank
16. Besleme Hatt
17. k Hatt
18. lekli k Bidonu
3
5
7
1
O-
KK
A


151
A amuru
Reaktr bir msr ileme endstrisinin mezofilik scaklkta iletilen yukar akl genletirilmi
yatakl havasz reaktrnden alnan granl amur ile yaklak %33 orannda alanmtr. A
amurunun TKM konsantrasyonu 246 g/L, UKM konsantrayonu 221 g/L olarak llmtr.
A amurunun AKM konsantrasyonu ise 77 g/L, UAKM konsantrayonu 57 g/L olarak
llm ve UAKM/AKM oran yaklak %74 olarak hesaplanmtr. Bu durumda iletmeye
alma dneminde pilot reaktrn birim hacmi (L) bana yaklak 1 kg UAKM olacak ekilde
a ilavesi yaplmtr.
letme koullar
Pilot lekli HYR ubat 2008 tarihinden itibaren altrlmaktadr. Fakat reaktrde Haziran
2008 tarihine kadar herhangi bir deneysel alma gerekletirilmemitir. Reaktr iletmeye
alma aamasnn ilk haftasnda 18 saatlik hidrolik bekletme sresi ile (
h
) iletilmitir. Daha
sonra
h
deeri 12 saate drlm ve reaktr yaklak 4 ay bu deerde altrlmtr.
06/06/2008 06/10/2008 tarihleri arasnda reaktrde ortalama
h
deeri 12,9 saat olarak
llmtr. Deneysel almaya ara verilen 06/10/2008 03/12/2008 dneminden sonra,
03/12/2008 17/04/2009 tarihleri arasndaki iletme dneminde ortalama
h
deeri 4,32
saate drlmtr. Hidrolik bekletme sresi reaktrn k suyunun topland lekli
bidon yardmyla tayin edilmitir (ekil 142). Reaktrn k akm lekli bidonda belirli bir
sre zarfnda toplanarak
h
deeri belirlenmitir.
almann iletmeye alnd balang evresinde beslenen a amuru mezofilik bir
havasz reaktrden alnd iin, zellikle k artlarnn hkm srd souk dnemde,
ann sistemden ykanmasnn nlenmesi ve dk scaklk deerlerine adaptasyonu iin
reaktrdeki scaklk deeri >20C aralnda tutulmutur. Reaktr, s eanjr ile scak su
sirklasyonu yaplarak istenilen scaklk deerinde iletilmitir. Ayrca reaktrn etkili
hacminin gerekletii kolonun evresi cam yn ile sarlarak s yaltm salanm ve
reaktr iersinde s kayplar en dk seviyede tutulmutur. Reaktr iersindeki scaklk, bir
scaklk ler ile srekli kontrol edilmitir. K artlarnn hkm srd nispeten souk
dnemler haricinde reaktr ilave bir s kayna ile stlmadan mevcut ortam scaklk
artlarnda iletilmitir. Reaktr doal ortam scaklk deerlerinde iletilirken gne
enerjisinden en yksek seviyede yararlanlmas amacyla gne enerjisi panelinin devreye
sokulmas proje kapsamnda ngrlse bile alma sresince maalesef bu panelden aktif
olarak yararlanlamamtr. Deneysel almann 06/06/2008 06/10/2008 tarihleri
arasndaki gerekletirildii dnemde reaktr scakl 20-32C aralnda llmtr.
Deneysel almaya 06/10/2008 03/12/2008 tarihleri arasnda ara verilerek bu tarihler
arasnda reaktrdeki iletme koullar ile reaktrn artma performans
deerlendirilememitir. Daha sonraki deneysel almann gerekletirildii 03/12/2008
17/04/2009 tarihleri arasndaki dnemde reaktrdeki iletme scakl 20-27C aralnda
gzlenmitir. Bylece almann tamamnda reaktr iersindeki scaklk 20Cnin zerinde
tutularak iletme scaklnn mezofilik-alt deerde gerekletii sylenebilir.

152
HYR iersinde retilen biyogaz miktar bir gazmetre yardmyla srekli olarak izlenmitir;
fakat salkl biyogaz lmleri gazmetrede meydana gelen arzalar sebebiyle elde
edilememitir.
Tablo 57. almada gerekletirilen analizler ve lm sklklar

Analizler lm Skl
KO
top
3/Hafta
KO
z
3/Hafta
pH 3/Hafta
Alkalinite 3/Hafta
AKM 1/Hafta
TKN 2/Ay
NH
3
-N 2/Ay
TP 2/Ay
Orto-PO
4
2/Ay
Scaklk Gnlk
Gaz Miktar Gnlk

Analitik Yntemler
almada gerekletirilen analizler ve lm sklklar Tablo 57de verilmitir. Deneyler su
ve atksu analizleri iin kullanlan Standart Yntemlere (Standard Methods for the
Examination of Water and Wastewater) gre gerekletirilmitir (STANDART METHODS,
1998). Toplam ve znm KO analizleri dikromat kapal-reflux kolorimetrik yntem ile
Hach DR/2010 Model spektrofotometre kullanlarak gerekletirilmitir. Numuneler 0,45 m
boluk aralna sahip sellozik nitrat filtrelerden filtre edildikten sonra sznt suyunda
KO
z
, lmleri yaplmtr. Ortofosfat (Orto-PO
4
) deneyleri Molibdovanat yntemi ile 430
nmde Hach DR/2010 Model spektrofotometre kullanlarak llmtr. pH deerleri Orion
520A Model pH metre ile tayin edilmitir. Biyogaz retimi Ritter Milligas Counter 770991000
model gazmetre (ekil 143) ile llmtr.








153
















ekil 143. almada kullanlan gazmetre
2.1.6.2. Bulgular Ve Deerlendirmeler
KO Deiimleri
Pilot lekli HYR ile KO
top
giderim verimi ortalama %72 (%34-88) aralnda bulunmutur
(Ort.
h
= 12,9 st). Giri KO
top
180-945 mg/L (ortalama 545 mg/L) arasnda deiim
gsterirken, k KO
top
konsantrasyonu 97-165 mg/L aralnda (ortalama 130 mg/L)
deimitir. Giri KO
z
konsantrasyonu 80-440 mg/L (ortalama 220 mg/L) arasnda, k
KO
z
konsantrasyonu ise 40-155 mg/L (ortalama 80 mg/L) olarak gzlenmitir. KO
z

giderim verimi ortalama %58 (%33-80) aralnda bulunmutur.
Ortalama
h
= 4,32 st deerinde iletilen HYRde ise KO
top
giderim verimi ortalama %77
(%18-93) aralnda bulunmutur. Bu dnemde ortalama organik ykleme hz (OYH)
yaklak 5.0 kg KO/m
3
.gn olarak hesaplanmtr. Giri KO
top
167-1945 mg/L (ortalama 899
mg/L) arasnda deiim gsterirken, k KO
top
konsantrasyonu 71-404 mg/L aralnda
(ortalama 150 mg/L) deimitir. Giri KO
z
konsantrasyonu 48-440 mg/L (ortalama 128
mg/L) arasnda, k KO
z
konsantrasyonu ise s30-240 mg/L (ortalama 87 mg/L) olarak
gzlenmitir. KO
z
giderim verimi ortalama %30 (%7-80) aralnda bulunmutur. KO
top
ve
KO
z
konsantrasyonlarnn zamanla deiimleri srasyla ekil 144 ve ekil 145de
gsterilmektedir.
Sonular giri KO
top
deerlerinin salnm gstermelerine ramen ktaki deerlerde fazla
deiim gzlenmemitir. Genel olarak KO gideriminin askda kat madde (AKM)lerin amur
yatanda fiziksel ilemler ile alkonulmasndan kaynakland dnlmektedir. KO
z

giderim verimleri de alma sresince kararl sonular gstermemitir. Tipik bir evsel
atksuda yaklak %20-50 arasnda znm KO/Toplam KO oran ve %40lara yakn
znm KO giderimi beklenmektedir (ELMITWALLI, 2000). Bu almada ortalama giri
konsantrasyonlar gz nne alndnda znm KO/Toplam KO oranlar,
h
= 12,9 ve

h
= 4,32 saat deerlerinde srasyla yaklak %30 ve %21 olarak hesaplanarak her iki
bekletme sreleri iin verilen aralkta kmtr. Ortalama KO
z
giderim verimleri ise
h
=

154
12,9 ve
h
= 4,32 saat deerlerinde tipik bir evsel atksu iin literatrde verilen arala uygun
hesaplanmtr.
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
2200
2400
2600
12.04.08 01.06.08 21.07.08 09.09.08 29.10.08 18.12.08 06.02.09 28.03.09 17.05.09
lm Tarihi
K
O

t
o
p

K
o
n
s
.

(
m
g
/
l
t
)
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
V
e
r
i
m

(
%
)
Giri k Verim

ekil 144. KO
top
konsantrasyonunun ve giderim veriminin zamanla deiimi

0
100
200
300
400
500
600
700
800
12.04.08 01.06.08 21.07.08 09.09.08 29.10.08 18.12.08 06.02.09 28.03.09 17.05.09
lm Tarihi
K
O

z

K
o
n
s
.

(
m
g
/
l
t
)
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
V
e
r
i
m

(
%
)
Giri k Verim

ekil 145. KO
z
konsantrasyonunun ve giderim veriminin zamanla deiimi


155
pH ve alkalinite deiimleri
Anaerobik proseslerin kararllnn en nemli gstergelerinden olan pH ve alkalinite, alma
sresince haftada 3 sefer izlenmitir. almada reaktrdeki pH ve alkalinite miktarn
dengelemek iin kimyasal madde ilavesine gerek duyulmayarak her iki parametre asndan
kritik seviyeler gzlenmemitir. 06/06/2008 06/10/2008 tarihleri arasnda ortalama
h
=
12,9 saat srede giri pH deerleri 6,99-7,76 arasnda, k pH deerleri ise 7,39-8,74
arasndadr. Ayn bekletme sresinde giri alkalinite deerleri 335-550 mg CaCO
3
/L arasnda
deiim gsterirken, k alkalinite deerleri 345-500 mg CaCO
3
/L arasnda deimitir.
03/12/2008 17/04/2009 tarihleri arasndaki iletme dneminde ortalama
h
= 4,32 saat
deerinde, giri pH deerleri 6,58-7,91 arasnda, k pH deerleri ise 7,14-8,02 arasnda
deimitir. Ayn bekletme sresinde giri alkalinite deerleri 203-540 mg CaCO
3
/L arasnda
deiim gsterirken, k alkalinite deerleri 215-525 mg CaCO
3
/L arasnda deiim
gstermitir. Reaktrde gerekleen pH ve alkalinite deiimleri srasyla ekil 146 ve ekil
147de gsterilmitir.
Genel olarak kararl halde iletilen ve dengeye ulam havasz sistemlerin knda pH ve
alkalinite deerlerinde bir miktar art beklenmektedir. Artma esnasnda doal alkalinite
oluumu gereklemektedir. Havasz ayrma esnasnda reaktrdeki fizikokimyasal
srelerde pH, CO
2
ve alkalinite arasnda bir iliki vardr. Herhangi bir sebeple kararlln
yitiren anaerobik bir reaktrde, dengesizlik ilk nce sistemdeki toplam uucu asit
konsantrasyonunun artmas sonucu pHda ani bir d ile kendini gsterir. pHdaki d
bir sre sonra (yaklak 1 gn) alkalinitedeki ani azalma izler. Bu esnada gaz retiminin
yavalamas dolaysyla gaz debisinde (Q
g
) bir azalma ve gazdaki CH
4
yzdesinde bir d
gzlenir. Bunlarn sonucu olarak da reaktr kndaki KO konsantrasyonu ykselir ve
dolays ile sistem verimi der (ZTURK, 2007). Fakat evsel atksularn artld havasz
reaktrlerde, pH ve alkaliniteye bal olarak yukarda belirtilen iletme problemleri genellikle
gzlenmemektedir.


156
4
5
6
7
8
9
12.04.08 01.06.08 21.07.08 09.09.08 29.10.08 18.12.08 06.02.09 28.03.09 17.05.09
lm Tarihi
p
H
Giri
k

ekil 146. HYRde gzlenen pH deiimleri
0
100
200
300
400
500
600
12.04.08 01.06.08 21.07.08 09.09.08 29.10.08 18.12.08 06.02.09 28.03.09 17.05.09
lm Tarihi
A
l
k
a
l
i
n
i
t
e

(
C
a
C
O
3
/
l
t
)
Giri
k

ekil 147. HYRde gzlenen alkalinite deiimleri
AKM deiimleri
06/06/2008 06/10/2008 tarihleri arasnda ortalama
h
= 12,9 saat deerinde iletilen
reaktrde, ortalama giri AKM konsantrasyonu 260 mg/L (60-440 mg/L arasnda) olarak
llmtr. k AKM konsantrasyonu ise 20-100 mg/L aralnda (ortalama 40 mg/L)

157
olarak gzlenmitir. Bu durumda reaktrn k akmndan AKMnin %80 orannda
uzaklatrld gzlenmitir. Ortalama giri UAKM konsantrasyonu 215 mg/L (55-360 mg/L
arasnda) olarak llmtr. k UAKM konsantrasyonu ise 15-85 mg/L aralnda
(ortalama 46 mg/L) olarak gzlenmitir. 03/12/2008 17/04/2009 tarihleri arasndaki iletme
dnemindeki ortalama
h
= 4,32 saat deerinde, giri AKM konsantrasyonu ortalama olarak
532 mg/L (60-1778 mg/L arasnda) llmtr. k AKM konsantrasyonu ise s10-774
mg/L aralnda (ortalama 99 mg/L) olarak gzlenmitir. Bu durumda AKM, yaklak olarak
%78 orannda reaktr iersindeki amur yata tarafndan tutularak reaktrn k
akmndan uzaklatrlmtr. Burada AKM konsantrasyonunda meydana gelen azalmann
verim olarak ifade edilmesinin doru olmad dnlmektedir. nk kat maddeler amur
yata iersinde tutulmakta, ayrca adsorpsiyon, kelme ve filtrasyon gibi fiziksel prosesler
gereklemektedir. Daha nce de ifade edildii gibi KO
top
giderimlerinin byk oranda kat
maddelerin sistemdeki amur yata tarafndan tutularak k akmndan
uzaklatrlmasndan kaynakland dnlmektedir. HYRde AKM konsantrasyonlarnn
zamanla deiimi ekil 148de gsterilmektedir.
KO
top
giderimlerinin byk oranda kat maddelerin amur yata iersinde tutulmasyla,
ayrca adsorpsiyon, kelme ve filtrasyon gibi fiziksel proseslerin etkisiyle gerekletii
dnlmektedir. amur yata ierisinde tutulan ve biriken partikl maddelerin hidrolizi ok
yava olduu iin hidroliz aamas, genellikle btn anaerobik rme prosesinde hz
kstlayc adm olup uygulanan proses scaklna da bal olarak nispeten uzun bekleme
srelerine ihtiya duyulabilmektedir (VAN HAANDEL VE LETTNGA, 1994).
Evsel atksulardaki partikl maddelerin havasz reaktrlerde giderimi, hidroliz sreci hari,
esas olarak fiziksel proseslerlerle aklanr. amur yata biyolojik bir filtre gibi davranr.
AKM, evsel atksularn KO parametresinde byk bir orana sahip olduu iin, yksek AKM
giderimi yksek KO
top
giderimine sebep olacaktr. almada tpk KO
top
sonularnda
olduu gibi, giri AKM deerlerinin salnm gstermelerine ramen ktaki deerlerde fazla
deiim gzlenmemitir. Bu durum HYRde gzlenen KO
top
gideriminin byk oranda
AKMnin sistem iersinde tutulmasndan kaynaklandn gstermektedir.
AKMdeki byk boyutlu partikl maddelerin giderimi esas olarak srkleme kuvvetlerine ve
kelme zelliklerine baldr. Havasz bir reaktrde AKM giderimi, kelme ve amur yata
ve/veya filtre malzemesi iersinden filtrasyon ile gerekleir (MERGAERT ve di., 1992;
WANG, 1994; SAYED VE FERGALA, 1995). Dk scaklklarda daha dk hidroliz hzlar
sebebiyle AKMnin amur yata iersinde birikimi artmakta ve sistemdeki biyoktlenin
zamanla bozulmasna sebep olmaktadr. Bu sebeple AKMnin havasz artma ncesinde
kelme veya fiziko-kimyasal artma ile giderimi tavsiye edilmektedir. Bylece amur yata
iersinde birikim nlenerek granl amurun yapsnda bozulmann meydana gelmesi
engellenir (VERA VE SOUZA, 1986). Reaktrde AKM birikimi, ayn zamanda metanojenik
aktiviteye ve reaktr performansna zarar vermektedir (ELMTWALLI ve di., 2001). Bu
sebeple AKM birikimi sistem ierisinde dikkatli olarak takip edilmelidir.

158

0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
2200
2400
2600
2800
12.04.08 01.06.08 21.07.08 09.09.08 29.10.08 18.12.08 06.02.09 28.03.09 17.05.09
lm Tarihi
A
K
M

K
o
n
s
.

(
m
g
/
l
t
)
Giri
k

ekil 148. HYRde AKM konsantrasyonlarnn zamanla deiimi
Biyogaz retimi
ztrk (2007)de giderilen 1 kg KO bana retilen metan hacminin evsel atksular iin 0,1-
0,3 m
3
/kg KO
giderilen
aralnda gzlendii vurgulanmtr. Reaktrde retilen biyogaz miktar
20/06/2008 tarihinden itibaren srekli olarak izlense bile gazmetrede meydana gelen arzalar
sebebiyle biyogaz sonular dzgn ve doru bir ekilde okunamamtr. 07/07/2008
01/08/2008 tarihleri arasnda elde edilebilen veriler nda ortalama
h
= 12,9 saat
deerinde sistemde ortalama biyogaz miktar gnde 1,38 litre olarak gzlenmi ve biyogazn
yaklak %70inin metan olduu kabulyle bir gnde yaklak 1,0 litre metan retimi
gereklemitir. Bylece retilen metan hacmi iin 0,06 m
3
/kg KO
giderilen
deeri hesaplanarak
evsel atksular iin verilen araln altnda gzlenmitir. almada, ortalama iletme scakl
25C iin, giri partikler KOnin %10 orannda hidroliz olduu kabul edilerek (ELMITWALLI,
2000) giderilen 1 kg KO bana retilen metan hacmi yeniden hesaplanabilir.
Ham evsel atksu ile dk scaklklarda beslenen havasz reaktrlerde ok dk biyogaz
retimleri olduu belirtilmektedir. Bunun sebebi evsel atksu ile beslenen havasz reaktrler
iersinde ok dk substrat seviyelerinin olmasdr. Ayrca, dk scaklklarda gazlarn
znrl artmakta, bylece retilen metan ve karbondioksitin byk bir miktar k
suyunda zlerek reaktrlerden kaabilmektedir (RODRIGUEZ ve di., 2001;
ELMITWALLI, 2000).
RITMANN VE MC CARTY (2001) yaptklar bir almada seyreltik atksularn havasz
artlmalar srasnda yetersiz biyogaz retimlerinden dolay, reaktrlerin stlmalar iin
gerekli enerji ihtiyacnn karlanamayacan belirtmilerdir. Bu sebeple havasz reaktrlerin

159
dk kirlilik yklerinde iletilmeleri halinde ortam scaklklarnda altrlmalarnn en
ekonomik zm olaca belirtilmitir.
Azot ve fosfor deiimleri
HYRnin giri ve knda TKN, NH
3
-N, TP ve Orto-PO
4
parametreleri llm ve
sonular Tablo 58 ve Tablo 59da verilmektedir. Havasz artmann, beklendii gibi azot ve
fosfor bileiklerinin gideriminde etkili olmad grlmektedir. zellikle amonyak ve ortofosfat
konsantrasyonlar k suyunda art gstermitir. Bu sebeple evsel atksuyun havasz
artm bir n-artma prosesi olarak dnlmeli ve k suyunda kalan KO, besi maddesi ve
patojen giderimi iin ou durumlarda istenilen dearj standartlarnn salanabilmesi
asndan genellikle ilave artma uygulanmaktadr (ZTRK, 2007).
Tablo 58. HYR giri ve knda llen azot konsantrasyonlar
Numune Alma
Tarihi
TKN (mg/L) NH
3
-N (mg/L)
NH
3
/TKN
Giri k Giri k
27.06.2008 58,2 52,2 40,6 41,7 0,70
30.06.2008 56,0 52,6 33,9 46,8 0,61
04.07.2008 44,8 35,6 23,2 29,2 0,73
07.07.2008 - - 35,0 36,7 -
25.07.2008 49,3 42,7 34,2 38,6 0,69
06.08.2008 59,9 49,3 33,3 40,3 0,56
13.08.2008 65,5 56,4 48,2 49,3 0,74
22.08.2008 65,0 54,9 41,6 50,1 0,64
05.09.2008 69,4 52,1 42,0 46,9 0,60
12.09.2008 65,4 50,4 41,7 42,0 0,64
19.09.2008 52,4 37,5 - - -
29.04.2009 75,8 - 52,1 0,7
- : lm yaplmamtr.









160
Tablo 59. HYR giri ve knda llen fosfor konsantrasyonlar
Numune Alma
Tarihi
TP (mg/L) Orto-PO
4
(mg/L)
Giri k Giri k
27.06.2008 11,1 11,0 6,9 10,8
30.06.2008 13,1 10,1 8,1 10,0
04.07.2008 6,3 6,1 5,7 5,7
07.07.2008 - - 5,9 6,6
25.07.2008 9,1 8,6 7,8 8,1
30.07.2008 - - 4,5 5,3
06.08.2008 5,4 5,2 4,2 4,6
13.08.2008 6,7 4,5 - -
22.08.2008 9,3 7,7 - -
05.09.2008 7,9 7,8 7,0 7,3
12.09.2008 8,3 7,1 6,7 6,7
19.09.2008 8,0 7,9 4,2 6,5
- : lm yaplmamtr.

OLIVEIRA VE VON SPERLING (2009) tarafndan yaplan bir almada, evsel atksuyun
artld 18 adet gerek-lekli HYRnin performanslar deerlendirilmitir. 18 adet
reaktrden 10 adetinin knda ilave artma uygulanmam 8 adetinin knda ise ilave
artma uygulanmtr. lave artma olarak Havalandrmal Filtre (HF), Anaerobik Filtre (AF),
Damlatmal Filtre (DF), znm Hava Yzdrmesi, Fakltatif Havuz ve Olgunlatrma
Havuzu uygulanmtr. alma sonucunda ne tip ilave artma seenei uygulanrsa
uygulansn, BO ve AKM parametreleri asndan HYR k suyu kalitesinde nemli bir
iyileme gzlenmitir. Ayrca ilgili dearj standartlarnn salanabilmesi iin HYR knda
ilave artmann uygulanmasnn gerekli olduu belirtilmitir. lave artmann esas rol organik
madde giderimindeki iyilemenin yan sra N ve P gibi havasz artma srasnda hemen hi
giderilemeyen ntrientler ile patojen organizmalarn giderilmesidir. Gerek lekli
sistemlerden alnan veriler dorultusunda, BO asndan en uygun ilave artma seeneinin
DF ve olgunlatrma havuzu olduu, AKM asndan ise en iyi performansn HF ve DF
sistemlerinde gerekletii gzlenmitir. 8 adet gerek lekli HYR knda ilave artma
uygulanmas durumunda %80-92 arasnda BO giderimi gzlenirken, HYR knda ilave
artma uygulanmayan 10 adet gerek-lekli reaktrde BO giderimi %56-86 aralnda
llmtr. Bylece ilgili dearj standartlar olarak verilen 60 mg/lt BO ve 60 mg/lt AKM
konsantrasyonlarnn, HYR k suyuna ilave artma uygulanmas durumunda saland
belirtilmitir.
CHERNICHARO ve di. (2001) gelimekte olan lkeler iin anaerobik artma + ilave
artmadan oluan bir artma kombinasyonunun nemli bir alternatif olacan belirtmilerdir.
rnein HYR + AF birleik artma seenei ile k suyunda 60 mg/ltden daha dk
BO konsantrasyonu elde edilmitir. Genellikle uygulanan ilave artma seenekleri aerobik

161
proseslerdir. Aerobik prosesler arasnda DFler sylenebilir. Alan sknts olmayan yerlerde
ise yksek patojen giderme potansiyeline sahip lagn sistemleri tercih edilmektedir.
Biyoktle karakterizasyonu
HYR ierisindeki biyoktlenin reaktrn farkl seviyelerinde dalmnn ve
karakterizasyonunun belirlenmesi amacyla biyoktle numunesi alma musluklarndan
numuneler alnmtr (Numune alma tarihi: Aralk 2008). 1. 2. 3. ve 4. musluk numaralar
reaktr tabanndan srasyla 15, 45, 75 ve 105 cm ykseklii temsil etmektedir (ekil 149).
Biyoktle karakterizasyonu ekil 149da gsterilmektedir. Organik yklemenin deitirildii
dnemde sistemde bulunan numune alma musluklarndan alnacak amur rneklerinde kat
madde analizlerinin yaplmas, sistemdeki biyoktlenin aktivitesinin deerlendirilmesi ve
dk scaklklarda granl yaplarndaki deiimin incelenmesi son derece nemlidir.
Sonular HYRde en youn kat maddenin 1 nolu (reaktrn tabanndan 0,15 m ykseklik)
muslukta ve UAKM/AKM orann yaklak %72 olduunu gstermitir. A karakterizasyonuna
baklnca orijinal a amurundaki 77 gr/lt AKM ve 57 gr/lt UAKM konsantrasyonlarna kyasla
bir miktar azalma gzlenmektedir. Bunun sebebi sistemin balang evresinde a
amurunun sistemden ykanmasdr. Fakat orijinal a amurunda llen yaklak %74
UAKM/AKM oran ile kyaslandnda nemli bir fark gzlenmemitir. Bu sebeple sistemde
anaerobik artmay gerekletirebilecek aktif biyoktlenin mevcut olduu gzlenmektedir.
Ayrca orijinal a amuruna kyasla uucu ksmn deimemesi reaktrde isel solunumun
ok fazla olmadnn da bir gstergesidir. Biyoktledeki uucu ksmn azalmas genellikle
giri akmnn ok fazla seyreltik olmas ile ilikilendirilmektedir. Fakat bu almada orijinal
a amuruna kyasla uucu ksmn deimemesinin sebebi olarak reaktre beslenen
atksuyun orta-yksek kirlilik ykne sahip bir evsel atksu olmas dnlmektedir. HYR
gibi yksek hzl anaerobik sistemler yksek amur ya deerlerinde iletildiklerinden,
alma sresince sistemden biyoktle atlmamtr. ZTRK (2007)de 20Cnin zerinde
iletilen ve evsel atksuyun artld HYRler iin amur yann > 30-50 gn olmas tavsiye
edilmektedir.


162
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
0 1 2 3 4 5
Musluk No
K
a
t


M
a
d
d
e

K
o
n
s
.

(
g
r
/
l
t
)
0
20
40
60
80
100
O
r
a
n

(
%
)
TKM UKM AKM
UAKM UKM/TKM UAKM/AKM

ekil 149. HYR boyunca biyoktledeki kat madde konsantrasyonlarnn deiimi
29 Mays 2009 tarihinde reaktrn 1. 2. 3. 4. ve 5. numaral musluklarndan alnan biyoktle
numunelerinde gerekletirilen kat madde analizlerinin sonular, HYRde en youn kat
maddenin 1 nolu (reaktrn tabanndan 0,15 m ykseklik) muslukta gzlendiini ve
UAKM/AKM orannn yaklak %87 olduunu gstermitir. 1. 2. 3. 4. ve 5. musluk numaralar
reaktr tabanndan srasyla 15, 45, 75, 105 ve 135 cm ykseklii temsil etmektedir (ekil
142). Orijinal a amurunda llen %74 UAKM/AKM oran ile kyaslandnda uucu
ksmn orannda ykselme gzlenmitir. Bu durumda almann son dneminde sistemde
aktif biyoktlenin mevcut olduu gzlenmektedir. Reaktrn 2., 3. ve 4. musluklarndan
alnan numunelerde AKM konsantrasyonlar srasyla yaklak 0,46, 0,18, 0,13 ve 0,13 gr/lt;
UAKM konsantrasyonlar ise srasyla yaklak 0,29, 0,15, 0,10 ve 0,10 gr/lt olarak
llmtr. Reaktrn 2., 3. 4. ve 5. musluklarndan alnan biyoktle numunelerinde
UAKM/AKM oranlar ise srasyla %63, %81, %75 ve %76dr (ekil 150). Sonular reaktr
tabanndan, reaktrn etkili hacminin gerekletii kolon boyunca beklendii gibi azalan bir
kat madde gradyannn olduunu ve reaktr iersindeki biyoktlenin kelme zelliinin iyi
olduunu gstermektedir. st ksmlarda llen dk kat madde konsantrasyonlar, amur
yatann paralanmadan kompakt bir ekilde reaktr tabannda bulunduunu
gstermektedir.

163
0
50
100
150
200
0 1 2 3 4 5 6
Musluk No
K
a
t


M
a
d
d
e

K
o
n
s
.

(
g
r
/
l
t
)
0
20
40
60
80
100
U
A
K
M
/
A
K
M

(
%
)
AKM UAKM UAKM/AKM

ekil 150. HYR boyunca biyoktledeki kat madde konsantrasyonlarnn deiimi (Numune
alma tarihi: 29 Mays 2009)
2.1.6.3. Sonular Ve neriler
Orta-yksek karakterde evsel atksularn doal ortam scaklnda pilot lekli iletilen
yksek hzl yukar akl bir HYR ile artlabilirlii deerlendirilmitir. Ortalama 12,9 saat
hidrolik bekleme sresinde KO
top
ve KO
z
giderim verimleri srasyla ortalama %72 ve %58
olarak bulunmutur. Ayrca AKM sistem ierisinde ortalama %80 orannda tutulmutur.
HYRnin ortalama 4,32 st deerinde iletildii dnemde ise KO
top
giderim verimi ortalama
%77 olarak bulunarak AKMnin sistem ierisinde ortalama %78 orannda tutulduu
gzlenmitir. Bu dnemde ortalama organik ykleme hz yaklak 5,0 kg KO/m
3
.gn olarak
hesaplanmtr. KO
z
giderim verimi ortalama %30 olarak bulunmutur.
KO
top
gideriminin giri atksuyundaki kat madde ve organik madde konsantrasyonundan
etkilendii ve amur yatanda partikler organik maddenin fiziksel ilemler ile gideriminin
KO
top
giderim verimine byk oranda etki ettii dnlmektedir. KO
top
gideriminin scaklk
ile deil, giri atksuyundaki organik ve kat madde konsantrasyonlarndan etkilendii
gzlenmitir. AKM konsantrasyonu evsel atksularn KO parametresinde byk bir orana
sahip olduu iin AKMnin reaktrler ierisinde tutulmas ile yksek KO
top
giderimleri
gzlenmitir.
Anaerobik reaktrlerde iletme sorunlarna sebep olan nemli etkenlerden biri, giri suyu
zelliklerindeki salnmlardr. Bu almada giri atksu karakterizasyonu byk deiimler
gstermi ve almann genel seyrinde kararl bir seyir gzlenmemitir. alma boyunca
beslenen giri atksuyunun genellikle orta ile kuvvetli kirlilikte atksu snfna girdii
grlmektedir. Fakat, giri KO
top
konsantrasyonlarnn dk olduu dnemlerde, dk
giderimler elde edilmitir.

164
Reaktrde retilen biyogaz miktar 20/06/2008 tarihinden itibaren srekli olarak izlense bile
gazmetrede meydana gelen arzalar sebebiyle biyogaz sonular dzgn ve doru bir ekilde
okunamamtr. 07/07/2008 01/08/2008 tarihleri arasnda elde edilebilen veriler nda
ortalama
h
= 12,9 saat deerinde sistemde ortalama biyogaz miktar gnde 1,38 litre olarak
gzlenmi ve biyogazn yaklak %70inin metan olduu kabulyle bir gnde yaklak 1,0 litre
metan retimi gereklemitir. Bylece retilen metan hacmi iin 0,06 m
3
/kg KO
giderilen
deeri
hesaplanarak evsel atksular iin verilen 0,1-0,3 m
3
/kg KO
giderilen
aralnnn altnda
gzlenmitir. Bunun sebebinin dk scaklklarda gazlarn znrlnn artmas; retilen
metan ve karbondioksitin byk bir miktarnn k suyunda zlerek reaktrlerden
kamas; giri atksuyunun ok dk KO
z
konsantrasyonuna sahip olmas eklinde
dnlmektedir. Ritmann ve Mc Carty (2001) yaptklar bir almada seyreltik atksularn
havasz artlmalar srasnda yetersiz biyogaz retimlerinden dolay, reaktrlerin stlmalar
iin gerekli enerji ihtiyacnn karlanamayacan belirtmilerdir. Bu sebeple havasz
reaktrlerin dk kirlilik yklerinde iletilmeleri halinde ortam scaklklarnda
altrlmalarnn en ekonomik zm olaca belirtilmitir.
Son yllarda her trl scaklk artlarnda ve yksek hidrolik yklemelerde gerekletirilen
almalar, eer uygun proses tasarm seilirse, havasz artma uygulamalarnda scakln
kstlayc bir faktr olmadn gstermektedir. Evsel atksularn artld mezofilik-alt
HYRlerin yksek performanslar zellikle lman iklime sahip yerleim blgelerinde ilave
stmaya ihtiya gstermemeleri sebebiyle ilgi ekici ve ekonomik bir n-artma alternatifi
olarak dnlmaktedir. Evsel atksular gibi nispeten seyreltik atksularn havasz artma
prosesleri ile stma ihtiyac gstermeden doal ortam scaklklarnda giderimleri, Trkiye gibi
gelimekte olan lkelerde, phesiz ok uygun ve cazip bir alternatiftir.
Her ne kadar havasz artma, organik madde gideriminde etkili ise de amonyum, fosfat ve
slfr gibi mineralize bileiklerin gideriminde etkili olamamaktadr. Bu sebeple bu bileikler
ilave bir artma ile istenilen dearj standartlarn salayabilecek seviyelere indirilmelidir.
Ayrca evsel atksularn dk scaklklarda havasz artlmalar srasnda patojen organizma
giderimi gereklememektedir. Bu sebeple doal ortam scaklnda evsel atksularn
artld HYR bir n-artma alternatifi olarak dnlmelidir. lave artma uygulamasnn
ardndan k suyu zirai amalar iin kullanlabilmektedir. zellikle tm dnyay etkileyen
kresel snma ile lkemizde de ba gsteren kuraklk problemi sebebiyle evsel atksuyun
sulama suyu olarak kullanm hala tercih edilmektedir. Evsel atksuyun besi maddesi (N, P)
asndan nemli bir kaynak olduu bilinmektedir. Fakat, evsel atksuyun kontrolsz bir
ekilde sulamada kullanm insan saln nemli lde tehdit etmektedir (ARSLAN ve di.,
2005). Bu sebeple evsel atksu uygun yntemlerle artlmal ve Su Kirlilii Kontrol
Ynetmelii Teknik Usuller Teblii Blm 7de yer alan Artlm Atksularn Sulamada
Kullanlmas ksmnda ngrlen dearj standartlarnn salanp salanmad dikkatli bir
ekilde izlenmelidir (SKKY, 2004).

165
2.2. Kinetik ve Stokiometrik Parametrelerin Belirlenmesi
2.2.1. Biyolojik Metan Potansiyeli Testi (BMP) almalar
Yemekhane atklar, artma amurlar ve bunlarn TUKM baznda 50:50 karmlarnn
mezofilik artlarda metan potansiyellerinin belirlenmesi iin laboratuarda biyokimyasal metan
potansiyeli (BMP) testleri yrtlmtr. almada kullanlan yemekhane at ve artma
amurunun (younlatrlm aktif amur) zellikleri Tablo 60de verilmektedir. Deneylerde
kullanlan a amurunun TKM ve TUKM konsantrasyonu srasyla 55000 ve 22300 mg/Ldir.
A amurunun TUKM/TKM oran 0,41dir. Deneylerde uygulanan a:substrat oran 1,5dir.
Yemekhane at, amur ve yemekhane amur karmlarnn kat madde ierikleri temiz su
eklenerek srasyla %5,4 ; %6,0 ve %5,6ya getirilmi ve deneylerde kullanlmtr.
Tablo 60. almada kullanlan yemekhane at ve artma amurunun zellikleri
Parametre Birim Yemek Artma amuru
pH - 4,24 6,25
Toplam KO mg/L 250615 138646
znm KO mg/L 166385 11562
TKM mg/L 282700 252800
TUKM mg/L 267180 134869
TUKM/TKM - 0,95 0,53
C % 50,8 27,8
N % 3,12 5,04
C/N - 16,27 5,52

Deneysel almada kullanlabilir i hacmi 1,175 L olan serum ieleri kullanlmtr (ekil
151). Her bir atk tipi iin 6 paralel deney yrtlmtr. Bunlara ek olarak a amurunun
metan potansiyelinin belirlenmesi iin 2 adet ahit deneyi yrtlmtr. Deneyler 37 gn
boyunca sabit scaklk odasnda (35
0
C) srdrlmtr. almann 8, 15, 22 ve 29.
gnlerinde paralel deneylerden biri sonlandrlarak reaktrlerdeki pH, alkalinite, TKM, TUKM,
KO ve znm KO parametrelerinin deiimi izlenmitir. Tm analizler Standart
Yntemlere gre yaplmtr (APHA, 2005).
Biyogaz lmleri, 5 mbar hassaslktaki basnler (Lutron PM-9107, Manometer,
7000mBar5mBar) ile yaplmtr. Oluan biyogazn bileimi ise sl iletkenlik dedektr
(TCD) donanml gaz kromotograf (Perichrom PR2100, Fransa) ile saptanmtr. Tayc gaz
olarak helyum ve azot kullanlmtr. pH lmleri, Thermo Orion 4 Star pH metre ile
llmtr.

166

ekil 151. Deney dzenei
Elde edilen sonulara gre kullanlan yemekhane at, artma amuru ve TUKM baznda
50:50 kartrlm yemek at amur karm iin biyokimyasal metan retimi potansiyeli
Tablo 61de verilmitir. Yemekhane atklarnn organik madde ierii amura gre olduka
yksek olmas nedeniyle metan retim potansiyeli de daha yksektir. Yemekhane atklarnn
artma amurlar ile birlikte artm metan retim potansiyelini ciddi oranda arttrmaktadr
(ekil 152 ve ekil 153).
Tablo 61. Yemekhane at, artma amuru ve TUKM baznda 50:50 kartrlm yemek
at amur karm iin biyokimyasal metan retimi potansiyeli
Atk Tipi m
3
CH
4
/kg TUKM
giderilen
m
3
CH
4
/kg TUKM
beslenen

amur 0,29 0,10
Yemekhane at 0,48 0,43
amur + Yemekhane at karm 0,53 0,29


167
0
0,05
0,1
0,15
0,2
0,25
0,3
0,35
0,4
0,45
0 5 10 15 20 25 30 35 40
Zaman (gn)
m
3

C
H
4
/
k
g

T
U
K
M

e
k
l
e
n
e
n
amur Yemekhane At amur + Yemekhane At

ekil 152. ncelenen atklar iin eklenen TUKM bana retilen metan gaz
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0 5 10 15 20 25 30 35 40
Zaman (gn)
m
3

C
H
4
/
k
g

T
U
K
M

g
i
d
e
r
i
l
e
n
amur Yemekhane At amur + Yemekhane At

ekil 153. ncelenen atklar iin giderilen TUKM bana retilen metan gaz





168
Tablo 62. ncelenen atk trleri iin zamana kar llen gaz bileimi
Atk Tipi
Gaz Bileimi
(%)
Gn
1 7 9 19 26 33
Yemek
H
2
3,1 0,0 0,2 0,1 0,1 4,8
CH
4
2,0 26,7 34,9 64,1 63,9 0,1
CO
2
54,6 49,9 54,3 34,7 35,3 0,8
N
2
40,3 23,5 10,6 1,1 0,7 94,3
amur
H
2
0,1 0,1 0,2 0,2 0,3 0,1
CH
4
11,0 41,1 42,5 50,3 8,6 1,0
CO
2
26,6 30,0 36,1 37,7 15,3 2,4
N
2
62,2 28,8 21,2 11,8 75,8 96,6
amur
+
Yemek
H
2
0,7 0,1 0,1 0,1 0,2 67,7
CH
4
5,9 36,4 50,9 62,5 58,8 1,6
CO
2
47,4 47,4 41,2 34,6 38,8 3,7
N
2
46,0 28,8 7,7 2,8 2,3 27,1
Farkl atk tipleri iin retilen biyogazn bileimi incelendiinde biyogazn metan ieriinin en
yksek deerini deneyin 19. gnnde ald gzlemlenmitir (Tablo 62). Biyogazn metan
ierii amur iin %50 iken bu oran yemekhane at amur karm iin %62,5 olarak
llmtr.
almann 8, 15, 22 ve 29. gnlerinde her atk tipi iin yrtlen paralel deneylerden biri
sonlandrlarak reaktrlerdeki uucu ya asidi konsantrasyonlar llmtr. almann
balangcnda ve ilk 9 gnde yemekhane atklarnn ierisinde isobtirik asit konsantrasyonu
dier organik asitlere gre yksektir. 22. gnden sonra ise tm asit trleri tkenmitir. BMP
deneylerinde UYA konsantrasyonlarnn deiimi ekil 154 - ekil 156de verilmektedir. pH
ve alkalinite deiimi ekil 157 ve ekil 158de verilmektedir. TUKM ve KO deiimi ekil
159 ve ekil 160de verilmektedir.
YEMEK
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
0 10 20 30 40
Gn
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n

(
m
g
/
L
)
Aset. Asi t
Prop. Asi t
Iso but.
But.
Iso val .
Val

ekil 154. Yemekhane atklaryla yaplan BMP deneylerinde UYA konsantrasyonlar
deiimi

169
AMUR
0
20
40
60
80
100
120
0 10 20 30 40
Gn
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n

(
m
g
/
L
)
Aset. Asi t
Prop. Asi t
Iso but.
But.
Iso val .
Val

ekil 155. Artma amurlar ile yaplan BMP deneylerinde UYA konsantrasyonlar deiimi
Y
0
100
200
300
400
500
600
700
800
0 10 20 30 40
Gn
K
o
n
s
a
n
t
r
a
s
y
o
n

(
m
g
/
L
)
Aset. Asi t
Prop. Asi t
Iso but.
But.
Iso val .
Val

ekil 156. Yemekhane atklar ve amur karm ile yaplan BMP deneylerinde UYA
konsantrasyonlar deiimi





170
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
0 5 10 15 20 25 30 35 40
Zaman (gn)
p
H
YEMEK AMUR Y

ekil 157. BMP deneylerinde pH deiimi
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
0 5 10 15 20 25 30 35 40
Zaman (gn)
A
l
k
a
l
i
n
i
t
e
YEMEK AMUR Y

ekil 158. BMP deneylerinde alkalinite konsantrasyonlar deiimi



171
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
0 5 10 15 20 25 30 35 40
Zaman (gn)
T
U
K
M
YEMEK AMUR Y

ekil 159. BMP deneylerinde TUKM konsantrasyonlar deiimi
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
40000
45000
0 5 10 15 20 25 30 35 40
Zaman (gn)
K
O


(
m
g
/
L
)
YEMEK AMUR Y

ekil 160. BMP deneylerinde KO konsantrasyonlar deiimi



172
2.2.2. Yemekhane Atklarnn Anaerobik Artma Kinetiinin Laboratuar lekli
almalarla Belirlenmesi
Bu ksmda yaplan almalarda evsel nitelikli organik kat atk retimi ierisinde nemli bir
yeri olan yemekhane atklarnn havasz artlarda yksek substrat yklemesinde artlmas
esnasndaki proses kinetiini yanstan verilerin elde edilmesi amalanmtr. almalarda
kullanlan anaerobik a amurlar, Evsel Atksular ve Organik Kat Atklarn Birlikte Artm
Yoluyla Yenilenebilir Enerji (Biyometan) Geri Kazanm Teknolojilerinin Aratrlmas Projesi
kapsamnda kurulan Biyometan Pilot Tesisinin T renci Yemekhanesinden alnan
yemek, sebze ve meyve atklar ile beslendii Ekim 2007-ubat 2008 dneminde aylk olarak
fermentr ve rtc nitelerinden alnmtr. Organik kat atk ise T Ayazaa Kamps
renci yemekhanesinden alnan yemek, sebze ve meyve atklar karmndan
salanmtr.
Bu alma pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyon, pH kontroll rtme ile pH kontroll
hidroliz ve fermentasyon olmak zere ksmdan olumaktadr. almann birinci ksm
olan pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyonda, Biyometan Pilot Tesisinin fermentr
nitesinden alnan anaerobik a amurlar ile T Ayazaa Kamps renci
yemekhanesinden alnan organik kat atklar srasyla 20:80 karm orannda ve %2,5 ile %5
kat madde konsantrasyonlarnda 1,175 L hacimli serum ielerinde hazrlanm ve alma
pHa mdahale edilmeden yrtlmtr. almann ikinci ksm olan pH kontroll
rtmede, Biyometan Pilot Tesisinin rtme nitesinden alnan anaerobik a amurlar ile
almann birinci ksm olan pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyon ksmnda elde edilen
rnler srasyla 40:60 karm orannda ve %2 ile %4 kat madde konsantrasyonlarnda
1,175 L hacimli serum ielerinde hazrlanm ve alma pHa mdahale edilerek pH=7,0-
7,5 aralnda yrtlmtr. almann nc ksm olan pH kontroll hidroliz ve
fermentasyonda, Biyometan Pilot Tesisinin fermentr nitesinden alnan anaerobik a
amurlar ile T Ayazaa Kamps renci yemekhanesinden alnan organik kat atklar
srasyla 20:80 karm orannda ve %1,5 ile %2,5 kat madde konsantrasyonlarnda 1,175 L
hacimli serum ielerinde hazrlanm ve alma pHa mdahale edilerek pH=5,0-5,5
aralnda yrtlmtr. almann tamam havasz olarak 37Clik mezofilik artlarda
sabit scaklk odasnda gerekletirilmitir.
Hidroliz ve fermentasyon kademesinde kat madde konsantrasyonu arttka znm KO
art oran, znm KOnin UYAya dnm oran ve giderilen TUKM bana retilen
gaz oranlar artmaktadr. pH kontroll olarak yrtlen hidroliz ve fermentasyon
kademesinde, pH kontrolsz olarak yrtlen hidroliz ve fermentasyon kademesine gre
gzlenen dnm oranlar ok daha yksek olmaktadr. pH kontroll olarak gerekletirilen
rtme kademesinde kat madde konsantrasyonu arttka znm KO art oran ve
znm KOnin UYAya dnm oran deimemi, giderilen TUKM bana retilen gaz
oranlar ise azalmtr. ki kademeli anaerobik artmann proses kinetiini yanstan deerler
ise yksek substrat yklemesi yznden literatrde gzlenen deerlerin altnda kalmtr.

173

almann birinci ksm olan pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyon ile almann nc
ksm olan pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda kullanlan a amurlarnn
karakterizasyonu Tablo 63da verilmitir. almann ikinci ksm olan pH kontroll
rtmede kullanlan a amurlarnn karakterizasyonu da Tablo 64de verilmitir.



174
Tablo 63. pH kontroll ve pH kontrolsz artlarda yrtlen hidroliz ve fermentasyon almalarnda kullanlan a amurlarnn karakterizasyonu
A
AKM (g/L) UAKM (g/L) UAKM/AKM T.KO (g/L) .KO (g/L) TKN (g/L)
TP
(g/L)
pH
Alkalinite
(gCaCO3/L)
Tarih Alnd Yer
27.09.2007 rtc 2,55 1,06 0,42 9,86 0,36 0,67 0,10 8,17 2,56
07.11.2007 Fermentr 0,69 0,61 0,88 25,18 15,55 0,32 0,08 4,32 -
12.12.2007 Fermentr 0,65 0,61 0,94 32,76 25,83 1,14 0,38 3,80 -
07.01.2008 Fermentr 3,07 2,94 0,96 54,80 20,85 1,28 0,18 3,42 -
08.02.2008 Fermentr 7,51 7,39 0,98 177,64 46,52 2,34 0,09 4,46 -
20.02.2008 Fermentr 5,56 5,43 0,98 121,14 41,30 2,44 0,17 3,77 -
Tablo 64. pH kontroll rtme almasnda kullanlan a amurlarnn karakterizasyonu
A
AKM (g/L) UAKM (g/L) UAKM/AKM T.KO (g/L) .KO (g/L) TKN (g/L)
TP
(g/L)
pH
Alkalinite
(gCaCO3/L)
Tarih Alnd Yer
27.09.2007 rtc 2,55 1,06 0,42 9,86 0,36 0,67 0,10 8,17 2,56
07.11.2007 rtc 3,75 1,64 0,44 15,04 0,40 1,18 0,37 8,08 3,07
12.12.2007 rtc 0,93 0,53 0,57 8,31 0,52 0,97 0,18 7,88 3,83
07.01.2008 rtc 0,75 0,54 0,72 8,29 0,50 1,17 0,13 8,06 3,47
08.02.2008 rtc 0,71 0,61 0,86 15,14 0,57 1,53 0,18 8,28 6,60

175
Atk Karakterizasyonu
Hidroliz ve fermentasyon almalarnda substrat olarak kullanlan organik atk, T Ayazaa
Kamps renci yemekhanesinden alnan yemek, sebze ve meyve atklar karmndan
salanmtr. pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyonda kullanlan substratn
karakterizasyonu Tablo 65te verilmitir.
Tablo 65. pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyonda substrat karakterizasyonu
Substrat TKM
(%)
TUKM
(%)
TUKM/TKM
T.KO
(g/L)
.KO
(g/L) Tarihi Tr
12.06.2008
Yemekhane
at
26,10 25,05 0,96 235,27 66,58

pH kontroll rtme ksmnda substrat olarak, pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyon
ksmnda elde edilen rnler kullanlmtr. pH kontroll rtmede kullanlan substratn
karakterizasyonu Tablo 66da verilmitir.
Tablo 66. pH kontroll rtmede substrat karakterizasyonu
Substrat TKM (%) TUKM (%)
TUKM/TKM
T.KO (g/L) .KO (g/L)
Tarihi Kayna
27.09.2007 rtc 2,01 1,49 0,74 27,20 7,42
07.11.2007 Fermentr 1,91 1,63 0,85 26,89 8,94
12.12.2007 Fermentr 1,86 1,61 0,86 21,90 9,30
07.01.2008 Fermentr 3,97 3,63 0,92 51,62 21,03
08.02.2008 Fermentr 3,44 3,05 0,89 44,59 19,06
20.02.2008 Fermentr 4,10 3,78 0,92 48,84 24,02

pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda kullanlan substratn karakterizasyonu Tablo 67de
verilmitir.
Tablo 67. pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda substrat karakterizasyonu
Substrat TKM
(%)
TUKM
(%)
TUKM/TKM
T.KO
(g/L)
.KO
(g/L) Tarihi Tr
30.10.2008 Yemekhane at 58,26 55,0 0,94 285,77 77,98

Deneysel Dzenek
Deneysel dzenek, kullanlabilir i hacmi 1,175 L olan serum ieleri ile oluturulmutur. Alt
farkl a amuru ile her bir a amuru iin 3 tekrar ve 2 farkl kat madde oran iin de 1er
ahit olmak zere toplam 20 adet serum iesi kullanlmtr (ekil 161 ve ekil 162).

176
almann birinci ksm olan pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyonda besleme, pilot
tesisteki iletme koullarna paralel olarak %2,5 ve %5lik kat maddeli, a amuru ve
yemekhane at srasyla 20:80 karm oran olacak ekilde yaplmtr.
almann ikinci ksm olan pH kontroll rtmede besleme, pilot tesisteki iletme
koullarna paralel olarak %2 ve %4lk kat maddeli, a amuru ve almann birinci
ksmnda elde edilen rn srasyla 40:60 karm oran olacak ekilde yaplmtr.
almann nc ksm olan pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda besleme, pilot
tesisteki iletme koullarna paralel olarak %1,5 ve %2,5lik kat maddeli, a amuru ve
yemekhane at srasyla 20:80 karm oran olacak ekilde yaplmtr.
Anaerobik ortam zeltisi hazrlanrken, Tablo 68te verilen zelti (I)den 15ml/1L, zelti
(II)den 15ml/1L, tuz ve vitamin zeltisinden 12,5ml/L, Asit Stok zeltisi (I)den 1ml/1L,
Alkali Stok zeltisi (II)den 1ml/1L ve resazurinden 1ml/L olacak ekilde zelti miktarlar
distile suya ilave edilerek balanmtr. Hazrlanan karm ierisindeki oksijenin
uzaklatrlmas iin ocakta kaynatlmtr. Kaynatma ilemi, kaynama baladktan 5-10
saniye sonra sonlandrlmtr. Kaynatma sonras zelti, ierisinden azot geirilerek
soutulmu ve serum ielerine doldurulmutur. Kat madde oranlarn salayacak
miktarlarda a amuru ve substrat ierisinde anaerobik ortam zeltisi bulunan ielere ilave
edilmitir. Bikarbonat zeltisinden her serum iesine 25 ml ilave edilerek karmlar
tamamlanmtr. Serum ielerindeki karmlarn pHlar llerek, pH deerleri hedeflenen
alma aralnn dnda olanlar asit/baz ilavesi ile istenilen pH aralna getirilmitir. Son
olarak serum ieleri szdrmazl salayacak btil kauuk tapalar ve alminyum kapaklar ile
kapatlarak basnlandrma ilemine hazrlanmtr. Kapatlan serum ieleri ierisinde 1,7
atm N
2
-CO
2
gaz karm olacak ekilde doldur-boalt ekipman (GR Instruments B.V.,
Hollanda) ile ierisindeki oksijen tamamen uzaklatrlacak ekilde basnlandrlmtr.
Basnlandrma ileminden sonra her serum iesinde anaerobik artlarn tamamen
salanabilmesi iin indirgeyici ajandan (Na
2
S.9H
2
O) 2er ml rnga yardmyla ilave
edilmitir.


177
Tablo 68. Anaerobik ortam zeltisinin bileimi
Bileikler Konsantrasyon, mg/L Bileikler Konsantrasyon, mg/L
B
e
s
i

E
l
e
m
e
n
t
l
e
r
i

zelti (I) Asit Stok zeltisi (I)
KH
2
PO
4
408 HCl 1,800
zelti (II) H3BO
3
0,062
Na
2
HPO
4
.2H
2
O 534 MnCl
2
0,061
Tuz zeltisi FeCl
2
0,944
NH
4
Cl 360 CoCl
2
0,065
NaCl 360 NiCl
2
0,013
MgCl
2
.6H
2
O 120 ZnCl
2
0,068
CaCl
2
.2H
2
O 132 CuCl
2
0,050
Bikarbonat zeltisi AlCl
3
0,050
NaHCO
3
4000 (NH4)
6
Mo
7
O
24
0,050
Vitaminler Alkali Stok zeltisi (II)
Biotin 0,02 NaOH 0,400
Nicotinamid 0,20 Na
2
SeO
3
0,017
p-Aminobenzoic asit 0,10 Na
2
WO
4
0,029
Thiamin (Vitamin B1) 0,20 Na
2
MoO
4
0,021
Panthotenic asit 0,10 ndirgeyici Ajan
Pyridoxamine 0,50 Na
2
S.9H
2
O 240
Cyanocobalamine 0,10 Anaerobik Kontrol Ajan
Riboflavine 0,10 Resazurin 5

178

ekil 161. Hidroliz ve fermentasyon kademelerinin gerekletirildii deneysel dzenekten bir
grnm

ekil 162. rtme kademesinin gerekletirildii deneysel dzenekten bir grnm


179
Tm bu ilemlerden sonra serum ieleri 37Clik scak odaya konmutur. Serum ieleri
scak odada 1-1,5 saat n stmaya tabi tutularak scak ortama altrlmtr. Bu sre
sonunda serum ielerinin basnlar basnler araclyla llmtr. Balang
basnlar olarak n stma ilemi sonundaki basn deerleri kabul edilerek inkbasyona
balanmtr.
Reaktrlerin zlenmesi
pH kontrolsz ve pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda reaktrler (serum ieleri) 37Clik
sabit scaklk odasnda 1 hafta boyunca izlenmitir. pH kontroll rtmede ise reaktrler
37Clik sabit scaklk odasnda 39 gn boyunca izlenmitir. alma boyunca uygulanan
numune alma sklklar Tablo 69de verilmitir. Numune alma ileminden nce tm ielerin
basnlar, 5 mbar hassaslktaki basnler (Lutron PM-9107, Manometer,
7000mBar5mBar) ile llmtr. Basn lme ileminin ardndan serum ielerinden
geni ulu rnga yardmyla 10ar ml numune alnmtr. Alnan numuneler 15er mllik
falkon tplerine aktarlm ve -20Clik derin dondurucuda analiz iin saklanmtr.
Tablo 69. Reaktrlerden numune alma sklklar
Numune alma skl I. Ksm II. Ksm III. Ksm
3 Numune/gn 0-4. gn - 0-2. gn
2 Numune/gn 4-6. gn - 2-6. gn
1 Numune/gn 6-7. gn 1-7. gn 6-7. gn
1 Numune/2 gn - 7-13. gn -
1 Numune/3 gn - 13-19. gn -

almann birinci ksm olan pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyon, ikinci ksm olan pH
kontroll rtme ile almann nc ksm olan pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda
alnan numunelerin tmnde pH lm ile .KO ve UYA analizleri yaplmtr. T.KO, TKM
ve TUKM analizleri sadece balang ve biti numunelerinde yaplmtr.
pH kontrolsz ve pH kontroll hidroliz ve fermentasyonda 1 haftalk izleme sresi sonunda
serum ielerinde oluan gazn bileimi analiz edilmitir. pH kontroll rtme ksmnda ise
21. gn sonunda ve izlemenin sonlandrld 39. gn sonunda serum ielerinde oluan
gazn bileimi analiz edilmitir.
Analitik Yntemler
lm ve analizi yaplan parametreler Toplam ve znm KO, toplam kat madde
(TKM), toplam uucu kat madde (TUKM), uucu ya asitleri (UYA), pH, oluan gaz miktar
ve bileimidir. T.KO, TKM, TUKM ile pH su ve atksu analizleri iin kullanlan Standart
Yntemlere gre analiz edilmitir (Standart Methods for the Examination of Water &
Wastewater, 2005). znm KO ve UYA analizi iin alnan numuneler 15000 rpmde 15
dakika boyunca santrifj edilmitir. Santrifj sonras elde edilen st faz Millipore PVDF filtre

180
(0,45 m) ile szlerek znm KO analizleri yaplmtr. Millipore PVDF filtre (0,45 m)
ile szlen st faz, Millipore PVDF filtre (0,22 m) ile de szlerek UYA analizinde
kullanlmtr. UYA analizi yaplacak olan numuneler 2 mLlik kk ielerde (GC iin Agilent
vial), 1,8 mL numune zerine eklenen 0,2 mL 10 N H3PO4 ile birlikte hazrlanm ve +4C
soutucuda saklanmtr.
UYA konsantrasyonlar alev iyonlama dedektr (FID) ve Innowax (silikon merkezli
polimerler, polisiloksanlar, polietilen glikoller ve kat adsorbanlar) ile doldurulmu kapiler
kolon donanml gaz kromotograf (Agilent 6890N, ABD) ile saptanmtr. Gaz kromotografta
enjeksiyon giri ve dedektr scaklklar srasyla 230C ve 250Cdir. Frn scakl ilk 5
dakikada 100C, sonraki 5 dakikada 160Cye ykselmekte olup 3 dakika sonrada 230Cde
sabitlenmektedir. Tayc gaz olarak 25 ml/dakika debide helyum kullanlmaktadr. laveten,
40 ml/dakika debide hidrojen gaz da kullanlmaktadr. Oluan biyogazn metan,
karbondioksit ve hidrojen bileimi ise sl iletkenlik dedektr (TCD) donanml gaz
kromotograf (Perichrom PR2100, Fransa) ile saptanmtr. Tayc gaz olarak ise helyum ve
azot kullanlmaktadr. pH lmleri, Thermo Orion 4 Star pH metre ile llmtr.
2.2.2.1. Kinetik Verilerin Deerlendirilmesi
2.2.2.1.1. Anaerobik Artmada Proses Kinetii
Hidroliz Kinetii
Hidroliz prosesinde, biyolojik olarak paralanabilen karmak yapdaki organik substrat
hidrolitik bakteriler tarafndan hidroliz edilerek znm substrata dntrlmektedir.
znm substrat konsantrasyonunun zamanla deiimi (2.1) denklemi ile 1. Mertebe
reaksiyon olarak ifade edilmektedir.
(2.1)
S : znm substrat konsantrasyonu, g/L
k : Hidroliz hz sabiti, gn
-1

t : Zaman, gn
Asit retimi Kinetii
Asit retimi prosesinde, znm substrat asit reten bakteriler tarafndan karbondioksit ve
organik asitleri retmek iin metabolize edilmektedir. Daha sonra, uzun zincirli organik asitler
asit reten bakteriler tarafndan asetata dntrlmektedir. znm substrat
konsantrasyonunun zamanla deiimi (2.2) denklemi ile ifade edilmektedir (Liu ve di.,
2007).
(2.2)

181
X
a
: Asit reten biyoktle, g/L

a
: Asit reten bakterinin zgl oalma hz, gn
-1

S
a
: znm substrat konsantrasyonu, g/L
Y
a
: S
a
n paralanma sabiti
Y
vh
: S
a
iin dnm katsays

Asit reten biyoktlenin zamanla deiimi (2.3) denklemi ile ifade edilmektedir.
(2.3)
K
da
: Asit reten bakterilerin lm hz, gn
-1

pH deiimlerine kar duyarl olan asit reten bakteriler iyonize olmam asetattan
etkilenebilmektedir. Bu nedenle, asit reten bakterilerin oalma hz inhibisyon katsays ile
birlikte Monod tipi denkleme uyarlanarak (2.4) denklemi ile ifade edilmektedir.
(2.4)

amax
: Asit reten bakterinin maksimum zgl oalma hz, gn
-1

K
sa
: Asit reten bakterilerin yar doygunluk sabiti, g/L
A
u
: yonlamam asetat konsantrasyonu, g/L
K
ia
: yonlamam asetatn inhibisyon katsays, g/L
Metan retimi Kinetii
Metan retimi prosesinde, asetiklastik metan arkeleri ve hidrojen kullanan metan arkeleri
olmak zere balca iki tr arke metan retimini gerekletirmektedir. Asetiklastik metan
arkeleri asetat, metan ve karbondioksite metabolize etmektedir. Hidrojen kullanan arkeler
ise, karbondioksit ve hidrojeni tketerek metana dntrmektedir. ki tr arkenin deneysel
ortamda birbirinden ayrlmas zor olduundan dolay, iki farkl arke tr tek bir adlandrmada
metan reten arke olarak birletirilmitir. Asetat konsantrasyonunun zamanla deiimi (2.5)
denklemi ile ifade edilmektedir (Liu ve di., 2007).
(2.5)
X
m
: Metan reten biyoktle, g/L

a
: Metan reten arkelerin zgl oalma hz, gn-1
A : Toplam asetat konsantrasyonu, g/L

182
Y
m
: Ann paralanma sabiti
Y
va
: Ann dnm katsays

yonlama dengesi (2.6) denklemi ile ifade edilmektedir.
(2.6)
A
c
: yonlam asetat konsantrasyonu, g/L
A
u
: yonlamam asetat konsantrasyonu, g/L
yonize olmu asetat konsantrasyonu (2.7) denklemi ile ifade edilmektedir.
(2.7)
H
+
: Hidrojen iyonu konsantrasyonu, g/L
K
a
: Asetatn znrlk katsays (1.72810
-5
)

Metan reten biyoktlenin zamanla deiimi (2.8) denklemi ile ifade edilmitir.
(2.8)
K
dm
: Metan reten arkelerin lm hz, gn
-1


Metan reten arkeler iyonize olmam asetattan etkilendikleri gibi, iyonize olmam
amonyaktan da etkilenmektedirler. Bu nedenle, metan reten arkelerin oalma hzlar iki
farkl inhibitr faktryle Monod tipi denkleme uyarlanarak (2.9) denklemi ile ifade
edilmektedir.
(2.9)

mmax
: Metan reten arkelerin maksimum zgl oalma hz, gn
-1

K
sm
: Metan reten arkelerin yar doygunluk sabiti, g/L
K
ixm
: yonlamam asetatn inhibisyon katsays, g/L
NH
3
(u) : yonlamam amonyak konsantrasyonu, g/L
K
iam
: yonlamam amonyan inhibisyon katsays, g/L


183
Metan dnmnn zamanla deiimi (2.10) denklemi ile ifade edilmektedir.
(2.10)
V
mmax
: Gnlk azami metan dnm hz (0C ve 1 atmde hacim olarak) gram arke bana,
L/g.gn
K
m
: Metan reten arkelerin yar doygunluk sabiti, g/L
K
im
: Asetatn metan dnm zerindeki inhibisyon sabiti, g/L

Metan dnm ile pH arasndaki iliki (2.11) denklemi ile ifade edilmektedir.
(2.11)

Denklem (2.1) dzenlenerek, (2.12) denklemi elde edilmektedir.
(2.12)
Denklem (2.12)in integrali alnarak, (2.13) denklemi elde edilmektedir.
(2.13)
Denklem (2.13)n lni alnarak, (2.14) denklemi elde edilmektedir.
(2.14)
ln (S/S
0
), tye kar grafie geirilerek, bir doru elde edilmektedir. Bu dorunun eiminden
ise k hesaplanmaktadr.
pH Kontrolsz Hidroliz
%2,5 kat madde konsantrasyonunda elde edilen hidroliz hz sabiti (k) ekil 163de
27.09.2007, 07.11.2007 ve 12.12.2007 tarihli numunelerin ortalama deeri olarak verilmitir.


184

ekil 163. %2,5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas
%5 kat madde konsantrasyonunda elde edilen hidroliz hz sabiti (k) ekil 164de
07.01.2008, 08.02.2008 ve 20.02.2008 tarihli numunelerin ortalama deeri olarak verilmitir.


ekil 164. %5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas
pH kontrolsz hidrolizde gzlenen k katsaylar ekil 163 ve ekil 164den hesaplanarak
Tablo 70de verilmitir.
Tablo 70. pH kontrolsz hidrolizde gzlenen kinetik katsaylar
% KM Hidroliz hz, k (gn-1) Literatr (Vavilin ve di., 2008)
2,5 0,030 k: 0,34 - 0,55 gn
-1

Yemek ve mutfak atklar 5 0,056


185
pH Kontroll Hidroliz
%1,5 kat madde konsantrasyonunda elde edilen hidroliz hz sabiti (k) ekil 165te
27.09.2007, 07.11.2007 ve 12.12.2007 tarihli numunelerin ortalama deeri olarak verilmitir.

ekil 165. %1,5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas
%2,5 kat madde konsantrasyonunda elde edilen hidroliz hz sabiti (k) ekil 166da
07.01.2008, 08.02.2008 ve 20.02.2008 tarihli numunelerin ortalama deeri olarak verilmitir.

ekil 166. %2,5 kat madde konsantrasyonunda knn hesaplanmas
pH kontroll hidrolizde gzlenen k katsaylar ekil 165 ve ekil 166dan hesaplanarak Tablo
71de verilmitir.



186
Tablo 71. pH kontroll hidrolizde gzlenen kinetik katsaylar
% KM Hidroliz hz, k (gn-1) Literatr (VAVILIN ve di.,
2008)
1,5 0,112
k: 0,34 - 0,55 gn-1
Yemek ve mutfak atklar 2,5 0,136
Asit retimi Kinetii
Dk a aktivitesi ve ar yklenme nedeniyle reaktrlerde muhtemel substrat inhibisyonu
yaanmtr. Bu nedenle asit retimi kinetiini yanstan katsaylar kartlamamtr. Kark
toplanm organik kat atk iin literatrde verilen
amax
deerleri 0,5-6 gn
-1
iken K
sa
deerleri
de 0,03-0,15 g/Ldir.
%2,5 ve %5lik kat madde konsantrasyonlarnda pH kontrolsz olarak gerekletirilen
hidroliz ve fermentasyon kademesi boyunca ortalama pH deerleri srasyla 3,65 ve 3,83
olarak gzlenmitir. .KOde gzlenen %50 (%2,5 KM) ve %56 (%5 KM)lk artla, dk
pHa ramen istenilen verimde olmasa da partikler KOnin hidroliz ile .KOye
dntrld gzlenmitir. Her iki KM orannda da .KOde gzlenen arta ramen,
.KO ierisindeki UYA oran 0,11 (%2,5 KM) ve 0,15 (%5 KM)te kaldndan dolay,
fermentasyon kademesi istenilen veriminde gerekletirilememi, UYA yerine etanol, laktik
asit vb. indirgenmi ara rnlerin retildii gzlenmitir. %2,5 ve %5lik KMde srasyla 0,15
L ve 0,49 L gaz retilmitir. Giderilen TUKM bana retilen gaz miktarlar ise 0,082 L (%2,5
KM) ve 0,092 L (%5 KM) olarak hesaplanmtr. pH kontrolsz olarak gerekletirilen hidroliz
ve fermentasyon kademesinde, .KO art oran, .KOnin UYAya dnm oran ve
giderilen TUKM bana retilen gaz oranlar, almann yrtld her iki kat madde
konsantrasyonunda da birbirine ok yakn sonular vermitir.
%1,5 ve %2,5lik kat madde konsantrasyonlarnda pH kontroll olarak gerekletirilen
hidroliz ve fermentasyon kademesi boyunca ortalama pH deerleri srasyla 5,34 ve 5,29
olarak gzlenmitir. .KOde gzlenen %117 (%1,5 KM) ve %146 (%2,5 KM)lk artla,
partikler KOnin hidroliz ile .KOye iyi bir verimde dntrld gzlenmitir. Her iki KM
orannda da .KO ierisindeki UYA oran 0,72 (%1,5 KM) ve 0,47 (%2,5 KM)ye
ykseldiinden dolay, UYA retilmi ve fermentasyon kademesi istenilen veriminde
gerekletirilmitir. %1,5 ve %2,5lik KMde srasyla 0,53 L ve 0,62 L gaz retilmitir.
Giderilen TUKM bana retilen gaz miktarlar ise 0,431 L (%1,5 KM) ve 0,239 L (%2,5 KM)
olarak hesaplanmtr. pH kontroll olarak gerekletirilen hidroliz ve fermentasyon
kademesinde, .KO art oran, .KOnin UYAya dnm oran ve giderilen TUKM
bana retilen gaz oranlar, almann yrtld her iki kat madde konsantrasyonunda
da birbirinden ok farkl sonular vermitir. Artan KM miktar ile birlikte, partikler substratn

187
znm substrata dnme oran da artmtr. Ancak artan znm substrat miktar ile
birlikte UYA retimi ve gaz retimi inhibe olarak azalmtr.
pH kontrolsz hidroliz ve fermentasyon kademesi ile pH kontroll hidroliz ve fermentasyon
kademesinde elde edilen sonular karlatrldnda; pH kontroll olarak yrtlen
almada .KO art oran, .KOnin UYAya dnm oran ve giderilen TUKM bana
retilen gaz oranlar pH kontrolsz olarak yrtlen almaya gre ok daha yksek
olmaktadr. Hidroliz ve fermentasyon kademesi sonrasnda, metan retimi de isteniyorsa
almann pH kontroll olarak yrtlmesi daha avantajl olacaktr. .KO ierisindeki UYA
orannn yksek olmasnn, UYA ierisindeki asetat orannn da yksek olmasnn, bir sonraki
safha olan metan reten fazn verimini arttrmas beklendiinden dolay, hidroliz ve
fermentasyon kademesinin iletme pH aral asetat retimine uygun olarak seilmelidir.
%2 ve %4lk kat madde konsantrasyonlarnda pH kontroll olarak gerekletirilen rtme
kademesi boyunca ortalama pH deerleri srasyla 7,08 ve 7,00 olarak gzlenmitir.
.KOde gzlenen %69 (%2 KM) ve %69 (%4 KM)lik artla, bir nceki admda dk pH
nedeniyle istenilen verimde gerekleemeyen hidroliz kademesinin gereklemeye devam
ettii gzlenmitir. Her iki KM orannda da .KO ierisindeki UYA oran 0,83 (%2 KM) ve
0,80 (%4 KM)e ykseldiinden dolay, bir nceki admda dk pH nedeniyle istenilen
verimde gerekleemeyen fermentasyon kademesinin gereklemeye devam ettii
gzlenmitir. %2 ve %4lk KMde srasyla 0,71 L ve 0,57 L gaz retilmitir. Giderilen TUKM
bana retilen gaz miktarlar ise 0,262 L (%2 KM) ve 0,136 L (%4 KM) olarak
hesaplanmtr. pH kontroll olarak gerekletirilen rtme kademesinde, .KO art oran
ve .KOnin UYAya dnm oran almann yrtld her iki kat madde
konsantrasyonunda da birbirine ok yakn sonular verirken, giderilen TUKM bana retilen
gaz oranlar biribirinden ok farkl sonular vermitir. Artan KM miktar ile birlikte, partikler
substratn znm substrata dnme oran ile znm substratn UYAya dnm
oran deimemitir. Artan KM miktar ile birlikte, znm substrat azalma oranlar ve
giderilen TUKM bana retilen gaz oranlar farkl olmasna ramen, azalan znm
substrat miktarna karlk retilen gaz miktar oran ayn kalmaktadr.
Literatrde yemek ve mutfak atklar iin hidroliz hz 0,34-0,55 gn
-1
dir. pH kontrolsz ve pH
kontroll hidroliz iin hesaplanan hidroliz hz (k) ise srasyla 0,03-0,056 ve 0,112-0,136 gn
-
1
dir. Asit retimi kinetii ve metan retimi kinetiini yanstan katsaylar kartlamamtr.
Bunun nedeni, almann hidroliz ve fermentasyon ksmlarnda uygulanm olan
Substrat/A = 80/20 (TKM/TKM) ile rtme ksmnda uygulanm olan Substrat/A = 60/40
(TKM/TKM) oranlar nedeniyle ar yklenme ve dk a aktivitesi nedeniyle muhtemel
substrat inhibisyonu yaanmtr.
Literatrde kaynanda ayrlan organik kat atk iin verilen aralk 0,3-0,4L
CH
4
/gTUKM
giderilen
dir. retilen metan miktarlar %2 KMde 0,136L CH
4
/gTUKM
giderilen
ve %4
KMde 0,035L CH
4
/gTUKM
giderilen
olarak gereklemitir. Artan kat madde oran ile birlikte
retilen metan miktarnn da artmas beklenirken, %4 KMde gerekletirilen rtmede tm

188
reaktrlerde substrat inhibisyonunun gerekletii grlmtr. Metan dnm miktar
literatr aralnn altnda kalmtr.
2.3. Mikrobiyolojik almalar
2.3.1. Molekler Teknikler
Bir milyona yakn saf kltr elde edilerek tanmlanabilmi mikroorganizma says, tm
ekosistemde yaayan mikroorganizma oran ile karlatrldnda olduka azdr. (AMANN
ve di., 1995). Mikroorganizmalar hakknda elde edilen snrl bilgi son on yl ierisinde
kullanm yaygnlaan ileri molekler teknikler ile gelitirilmi ve halen de gelitirilmektedir.
leri molekler teknikler ile kark kltrde mevcut olan mikroorganizmalarn kimlik
tanmlanmas ok ksa srede yaplabilmektedir. Bu blmde proje kapsamnda kullanlm
olan ve ayn zamanda molekler biyoloji iinde nemli yeri olan temel teknikler hakknda
bilgiler verilmitir. Bu balamda reaktrlerin mikrobiyal eitliliinin tanmlanmasnda
kullanlan teknikler aadaki ak diyagramnda zetlenmitir (ekil 167). Ksaca, nkleik
asit ekstraksyonundan sonra zerinde ilem yaplmas dnlen hedef genler uygun primer
iftleri ile Polimeraz Zincir Reaksiyonuyla oaltlr. Sonrasnda ortaya kan rnler
klonlama ve dizi analizi, DGJE, mikrotarak ve prob hibritlemesinde kullanlabilir.

ekil 167. Ekosistemler iindeki mikrobiyal eitliliin anlalmas iin kullanlan teknikler

189
Mikroorganizmalarn biyolojik iaretleri: rRNA gen sras
rRNA genleri ile almak mikrobiyal gruplarn tanmlanmasnda nemli bir yere sahiptir.
Yeterli bykle sahip her hcrede bulunmas, tanmlanmasndaki ayrt ediciliinin
deikenlii, geliiminin izleneiblmesi bu genleri ideal bir fizyolojik ve taksonomik belirleyici
yapar. (AMANN ve di., 1995). rRNA nn mikroorganizmay tanmlayc gen olarak
kullanlmas fonksiyonel stabilitesi , sekanslanmasnn kolayl rRNAnn mikroorganizmay
tanmlayc olarak kullanlmasndaki dier sebeplerdir. (TOUROVA, 2003). 16S rRNA dizini
bilinmeyen bakterilerin tanmlanmasnda dnyada geni bir yelpazede uygulanan bir
biyobelirleyicidir. Ayrca farkl 16S gen dizilimi olan organizmalarn istatistiki olarak
karlatrlmasna da olanak salar. rRNAnn biyobelirleyici olarak kullanlmasnda
dezavantajlarda vardr. Bir trde farkl 16S kopyalar olabilmekterdir (CROSBY ve CRIDDLE,
2003; SHIMIZU ve di., 2001; TOUROVA, 2003). Teorik olarak her orgnizmann tek ve
kendine zg bir 16S rRNA ile tanmlandn kabul edilse de, farkl kopyalar olma olasl
mikrobiyal eitliliin tanmlanmasnda gznne alnmaldr.
Polimeraz Zincir Reaksiyon Teknii
Teorik olarak polimeraz Zincir reaksiyonu teknii ift sarmal yapl DNAnn oaltlmasna
dayanmaktadr. Bu teknikte ilk olarak DNAnn ift sarmal yaps alr, primer iftleri ile hedef
blgeler seilir ve yeni DNA sentezi iin termostabil bir polimeraz ile uzatlr. Bu prosesin 20-
35 kere tekrarlanmasyla hedef DNAlarn milyonlarca kopyas elde edilmektedir. PZR
rnleri yksek miktarda DNA gerektiren tekniklerde kullanld gibi, organizmalarn
rneklerde tr baznda bulunup bulunmad kontrolnde de kullanlmaktadr.
ekil 167de de grld gibi nkleik asitlerin ekstraksiyonundan sonra, birok farkl
molekler teknik PZR teknii olmadan uygulanamamaktadr. Buda PZRnin dier molekler
teknikler iin ilk ve nemli bir basamak olduunu gstermektedir. Fakat bu teknikte bir ok
sebepten dolay giriim olaiblir ve problem ortaya kabilir. PZR bazl problemler: kark
kltrdeki rRNA genlerinin farkl amplifikasyonu, ayn tre ait rRNA geninin kopya saysnn
fazla olmas, primer spesifiklii, nkleik asit konsantrasyonuna duyarllk, gereksiz ve
anlamsz dizinlerin oluumu ve gendeki G + C miktar v.b. (BECKER et al., 2000;
WNTZNGERODE ve di., 1997). PZR hatalarn nlemek iin birok metot gelitirilmitir.
stenilen amplifikasyon iin: i) Tr baznda primerler kullanld zaman, dejenere olmu
primerlerin uzaklatrlmas, ii) yksek konsantrasyonda DNA kullanlmamas iii)
amplifikasyon evrim says azaltlmaldr (POLZ AND CAVANAUGH, 1998). Dier nemli bir
sorun, gereksiz dizin oluumudur ki, daha uzun uzatma srelerinde bu giriimin nne
geilebilir. (WANG ve WANG, 1996).
Bu faktrler PZR tabanl molekler analizlerin fizyogenetik bazl taksonomiyi ve farkl
ekosistemler iin mikrobiyal eitlilii doru bir ekilde aklanmasndaki hassasiyeti ortaya
koymaktadr. Bu sebepten tr deneysel protokoln, PZR tabanl tekniklerin sonularnn ve
yukarda aklanan durumlarn dikkatlice incelenmesi gerekemektdir.

190
Klonlama, Sekanslama ve Filogenetik Analizler
Ekosistemdeki mikroorganizmalar tanmlamak ve snflandrabilmek iin organizmalarn
birok zellii bilinmesi gerekmektedir. Organizmalarn 16S rRNA dizin analizlerinin
organizmalarn fizyolojik zellikleriyle kullanldnda ok gl bir ara olduu grlmtr.
evresel rneklerde dizin analizlerinin basamaklar srasyla: klonlama, eleme, sekanslama
ve filogenetik aacn kartlmasdr.
Klonlama basamanda, DNAlar kartlm numunelerin, hedef genlerini oaltmak iin
PZR amplifikasyonuna sokulur. oaltlan DNAlar bir plasmid vektrnn yada bir
bakteriyofajn iine klonlanr. Plasmid vektr teknii klonlama iin daha ok tercih edilen bi
tekniktir. Daha sonra klonlanm vektr ligaz enzimi sayesinde E.Colinin iine transform
edilir. Transform edilen E.Coliler selektif agar kaplar iinde bytlr ve hcrelerin iinde
vektr olup olmamasna gre seilir. Daha sonra hedef genleri ieren vektrler, dizin analizi
iin klonlar ek bir ayrmaya daha tabi tutulur. Bu filtreleme ileminde farkl yntemlerin
kullanlmas olanaklyken, bunlar arasnda en yaygn ve tercih edileni amplifikasyon yaplm
ribozomal DNA Kstlama analizi (ARDRA) (MASSOL-DEYA et al., 1995) ve Kesilmi para
uzunluk polimorfizm (RFLP)dir (WEIDNER et al., 1996). Bu methodlar genlerin endonkleaz
kesimi, grntleme ve kesilmi para profillerinin karlatrlmas esesna dayanr. Farkl
klonlarn seilmesinden sonra nkleotid yapsnn tanmlanmas iin sekanslama yaplr.
ou zaman yukarda da anlatld gibi mikroorganizmalarn tanmlanmas 16S rRNA
dizininin analizi ile deifre edilmektedir. Elde edilen dizinler bilgisayar programlar
kullanlarak snflandrlr. nternette bulunan BLAST bilgi ktphanesi kullanlarak 16S rRNA
dizininin tanmlamas yaplabilir. Bu programa http://www.ncbi.nih.gov/BLAST/ adresinden
ulalabilir. (ALTSCHUL ve di., 1990). Bu ktphaneden bilgisayar programlarn kullanarak
hzl ve kolay bir ekilde karlatrma yaplabilmektedir.
Trler arasndaki benzerlikler ve farkllklar fizyogenetik aa sayesinde kolaylkla
grlerbilir. (STACKEBRANDT ve RAINEY, 1995). Filogenetik aacn oluturulmas iki farkl
ekildedir, uzaklk matriksi yada bamsz nukleotid pozisyonunu ieren farkl karakter data
hesaplamasdr. (ZOETENDAL, 2001). Program seilmesi zor bir ilemdir ve kullanclar iin
kolayla ve hza baldr.
DGJ E ve TGGE
Teorik olarak ayn boyutta fakat farkl baz dizilimine sahip olan DNA paralar denatre
zeltileri (formamide ve re karm) sayesinde lineer olarak artan gradyana sahip
akrilamid jel ierisinde elektroforezine dayanmaktadr. Elektroforez srasnda, DNA paralar
farkl segmentlerde erimektedirler. Bunlara tanma erime scaklnda olan erime blgeleri
denmektedir. Farkl erime blgelerinde bunlar sekansa baldr, farkl erime scaklklarnda
erirler ve tam ayrlmam olan DNA paralar jelde farkl seviyelerde durmu oluyolar
bunlarda ayrlmasn salamaktadr. Bu ayrma eer sabit scaklkta denatrelerin lineer
gradyanna dayanmaktaysa DGJE (MUYZER ve di., 1993), eer sabit denatre lineer
scaklk gradyanyla uygulanyosa SGJE (ROSENBAUM ve RESNER, 1987) olarak

191
isimlendirilmektedir. TGGE, SGJE profillerindeki DNA bantlarnn grntlenmesi etidyum
bromr, SYBR Green veya gm boyamayla yaplmaktadr (MUYZER ve SMALLA, 1998).
PZRda ve klonlamada kompleks rneklerde stabil ve stabil olmayan paralar ayrmak iin
ve DNA paralarnn hepsinin eriyip ayrmasn engellemek iin n primerde 5 blgesinin
sonuna, ters primerde 3 blgesinin sonuna gelicek ekilde yaklak 40 baz iftine denk GC
orann zengin GC paras eklenmektedir (SHEFFIELD ve di., 1989). DNA para boyutu
toplam 500 baz ile kstlanmtr (MYERS ve di., 1985). DGJE DNA dizinindeki tekbir baz
deiiminde bile etkili olduu yani yeni bantla ana profilde yer ald bilinmektedir. Buda
sekansnda ufak farkllklar olan trlerin belirlenmesinde nemli bir avantajdr.
MUYZER (1993) DGJE tekniini ekolojik almalar iin kullanmtr. lk kullanmlarndan
sonra DGJE teknii populasyon deiimlerini ve ekosistemde farkl topluluklarn
karlatrmal geliimini izlemek gibi geni bir yelpazede kullanlmaktadr (LAPARA et al.,
2000; ROEST ve di., 2005). DGJE profillerindeki organizmlarn trleri zamana bal
mikrobiyal populasyon deiimi ile tanmlandktan sonra daha kolay deerlendirilir, giri
atksuyunun miktarnn belirsiz olduu biyolojik atksu artma tesislerindeki mikrobiyal
populasyon alldnda bu nokta ok nemlidir. DGJE teknii ayn zamanda
zenginletirilmi kltrleri, 16S genlerindeki sekans farklar belirlenmi bakteri izolasyonu,
DNA ekstraksyon metotlarnn karlatrlmasnda, klon ktphanelerinin ayklanmasnda ve
PCR ve klonlama hatalarnn belirlenmesinde kullanlmaktadr.
PZR ile rRNA larn oaltlarak analiz edilmesi kark bakteri populasyonlarnn izlenmesine
olanak salamaktadr. Genel primerlerle, grup veya tr sepesifik primerlerle kullanldnda
PZR ilgilenilen belli gruplar iin kullanlmaktadr. zgn PZR rnleri DGJE yntemi
sayesinde ayrmaktadr. Ortaya kan profillerden ou bant topluluktaki baskn trler iin
bilgi vermektedir. Bu baskn trlerin sekans bilgileri iin bantlar profilden kesilebilir ve tekrar
oaltlarak sekans analizi yaplr. Topluluk trleri hakkndaki bilgileri elde etmenin dier bir
yntemide DGJE profillerini naylon membranlara iaretledikten sonra oligonukleotid
problaryla hibritleme yntemidir (MUYZER ve di., 1993). DGJE yneteminin bir sknts en
fazla 500 baz iftinin ayrtrabilme kapasitesidir. Burdaki sorun bu paralarn bykllerinin
sekans analiziyle filogenetik tanmlamaya ve prob dizaynna uygun olmaydr. Tm sekans
elde etmek; 16S klon ktphanesi oluturmakla, DGJE profillerini herbir klonla karlatrma
ile ve bantlarn tanmlanmasyla elde edilir (FELSKE ve di., 1998). Bu yntem DNA
paralarnn stste binme probleminede zm oluturmaktadr. Bu bantlarn kesilmesi ve
sekanslanmas yanl sekans bilgilerini elde etmemizi salamaktadr. Bu sebepten tr
jelden kesilmi DNA paralar klonlanmal ve sekanslama iin anlize edilmelidir. Eer bir
profildeki her bant tanmlanmak istenirse, herbir bant klonlamak zor ve yorucu bir ilemdir.
FELSKE (1998) in uygulamalar tm 16S rRNA sekans bilgilerinin alnmas, bantlardan
ortaya kan kstlamalarn ve hatalarn stesinden gelinmesinde daha uygun ve kolay bir yol
olduunu gstermitir. Dier bir zorlukta, topluluk tanmlama almalarnda tek bir tr iin
oklu rRNA operonlarnn varldr (NUBEL ve di., 1996).Buda mikrobiyal eitliliin

192
artmasna yol amaktadr. Baz durumlarda fazla sekans eitlilii olan DNA paralarnn
ayrtrlamad gzlemlenmitir (VALLAEYS ve di., 1997).
RFLP ve T-RFLP
oaltlm DNA paralarnn 4 baz para tanyan kesici enzimlerle kesilip agarose jelde
koturulmasyla elde edilmektedir. Bu teknie RFLP veya ARDRA denmektedir. Bu teknik
PZR amplikasyonlarnn kesilmi paralarndaki polimorfizmin boyutuna gre klonlar
birbirinden ayrmamza yardmc olur. Uzun zamandr DNAlarn ayrtrlmasnda ve
karlatrlmasnda bu yntem kullanlmaktadr (CHAUHAN ve di., 2006; EARL ve di.,
2003). Jellerin znrln arttrmak ve mikrobiyal topluluk analizinde farkllamay izlemek
iin T-RFLP metodu gelitirilmitir. Bu teknikte kullanlan primerlerden bir tanesi floransl
boya ile iaretlenmesi haricindeki dier basamaklar RFLP ile benzerdir. PZR rnlerinin
enzimatik kesimden elde edilen herbir kesilmi para mikrobiyal toplulukta tek bir
populasyonu gstermektedir. Kesilmi DNA paralar daha sonra poliakrilamit jel kullanlarak
yaplan otomatik sekanslama analizinde koturulur. Kesilmi paralar grntlendikten sonra
bu paralarn younluu bilgisayar programlar kullanlarak hesaplanr (LU ve di., 1997).
Kesim enzimlerinin tipi ve miktar seimi mikrobiyal eitlilii ortaya karmakta kritik
parametrelerdir (ENGEBRESTON ve MOYER, 2003).
DGJE teknii ile birlikte T-RFLP teknii mikrobiyal topluluklarn karlarlmasnda popler
bir teknik haline gelmitir. Bu teknik dier benzer teknikler gibi topluluk yaplarn
karlatrmada, organizmalar tanmlamada, komplex rneklerde miktar belirlemede, ve
mikrobiyal eitlilii ortaya karmakta kullanlr (MARSH, 1999). Yksek veri kts ve
hassasl ile T-RFLP farkl sebeplerden dolay birok ekosistem iin uygulanmaktadr.
Anaerobik atksu artma sorunlarnn ortaya karlmasnda (SCULLY ve di., 2005); aktif
amur mikroorganizmlarnn molekler karakterizasyonunda (ESCHENHAGEN ve di.,
2003); atksuda estrogen paralayan topluluun miktar belirleyici izdm izlenmesinde (YU
ve di., 2005) ve scakln topraktaki metanogenik arkea topluluunun yaps ve
fonksiyonlar zerindeki etkisi zerine uygulanmtr (CHIN ve di., 1999).
SSCP
SSCP teknii en fazla 300 bazlk dizinin tek sarmal DNA paralarnn hareketiyle
ayrmasna dayanmaktadr. Tek sarmal paralarn hareketi zellikle paralarn ikincil
yapsna ve evrenin fiziksel zelliklerine baldr (scaklk, pH, ve iyonik g). Teorik olarak,
SSCP profilleri zgn bir orgnizma iin tek sarmakl DNA ve iki tek sarmal DNA yaps ierir.
Bu zellik bu iki parann tanlanmasnda bantlarn sekanslama yaplmadan farklarn ortaya
koymas dier tekniklere kar avantajdr (CLAPP, 1995). Bu teknikteki kstlamalar
DGJEdeki kstlamalara ok benzerdir. Ama DGJE jeli profil karlatrarak populasyonlar
ayramamaktadr. Bu sebepten tekniklerin seimi almann amacna baldr. Daha hassas
bir ayrtrma gerekiyorsa SSCP teknii kullanlr.

193
Bu teknik zellikle DNA polimorfizmini belirlemek ve insan genetiinde genlerdeki
mutasyonlar belirlemek iin gelitirilmitir (ORTA ve di., 1989) Tek bir nukleotid farkn bile
ayracak olmas SSCP tekniinde nemli bir avantajdr. SSCP, DGJE ve ya T-RFLP gibi
geni bir yelpazede kullanlmadysada, sulak alanlar (VACCA ve di., 2005), aktif amur
(DABERT ve di., 2005), anaerobik reaktrler (CHACHKHIANI ve di., 2004; DELBES ve
di., 2001; LECLERC ve di., 2004). gibi ekosistem almalarnda kullanlmlardr.
Miktar Belirleyici E-zamanl PZR
evre ile ilgili rneklerdeki dk miktardaki populasyonlar belirlemek iin birok PZR
methodu gelitirilmitir. E-zamanl PZR methodunda florasanla iaretlenmi probun
amplifikasyon sresince yayd florasann devaml llmesi teorisine dayanmaktadr (HEID
ve di., 1996). Teorik olarak, balagtaki DNA miktaryla oluan rn DNA miktar arasnda
bir oran mevcuttur. Oluan eksponansiyel fazn grnts hesaplamalar iin miktar
deerlerini gstermektedir. Bu metot reaksiyonlarda karlatrma yapmaz yada n PZR
uygulamas yada jel elektroforezi gerektirmez. 16S rRNA gen miktarnn belirlenmesinde bu
teknik geni bir alanda kullanlmaktadr.
Materyal ve Metod
Reaktrlerdeki Biyoktlenin Molekler Karakterizasyonu
Molekler analizler iin numuneler,her ayn banda sirklasyon hatt zerinden tm
reaktrden alnd. Numune kaplarndan alnan rnekler steril koullarda 15 ml lik otoklavl
tplere aktarld. rnekler 14,000 rpm de, +4
o
C de 15 dakika santrifuj edildi. Spernatantlar
dkldkten sonra kalan ktle PBS (Fosfat tamponlu medya) ile ykand ve -20 derecede
DNA ekstraksyonu iin sakland.
DNA Ekstraksyonu
rneklerdeki DNAlar 1ml konsantre biyoktleden toprak organizmalar iin FastDNA SPIN
kit (Bio101) ile reticinin protokolleri kullanlarak ekstrakte edilmitir. 50 l nkleazdan
temizlenmi su ile seyreltilip -20Cde saklanmtr.
PCR amplifikasyonu
rneklerden DNA ekstraksyonuyla izole edilen DNA lar (1 l) bakteri ve arkeler icin PCR
amplifikasyonunda kullanld. PCR, 50 l reaksiyon zeltileri iinde 1 l Taq DNA polimeraz
(Fermentas, Vilnius, Lithuania ) kullanlarak yapld. PCR karmlar 5 l 10X PCR tamponu
,3 l 50mM konsantrasyonda MgCl2, herbiri 10mM olacak ekilde 1 l deoksinkleosit
trifosfat (dNTP), 10mM konsantrasyonda 1 l n ve ters primerler, 1 l Taq DNA polimeraz
(5 U/l) ve 49 l ye tamamlanmas iin nkleazdan temizlenmi su kullanlmtr. Daha sonra
1 l hedef DNA eklenmitir. rnekler BioRAD mycycler kullanlarak amplifiye edilmitir. PCR
tekniinde, BAC-968F-GC (5-CGC CCG GGG CGC GCC CCG GGC GGG GCG GGG GCA
CGG GGG GAA CGC GAA GAA CCT TAC-3) forward primeri ve BAC-1401R reverse
primeri (5-GCG TGT GTA CAA GAC CC-3) kullanlarak bakterilerde 16S rRNA iinde V6 ve

194
V8 blgesi hedeflendi. Arkeler iin PCR tekniinde ARK109(T)F (5-ACT GCT CAG TAA
CAC GT-3) forward primeri ve ARK 515R-GC ters primeri kullanlarak 16S rRNA iinde V1
ve V5 blgesi hedeflenmitir. Btn primerler IDT (Integrated DNA Technology) firmasndan
temin edilmitir.
PCR reaksiyon karm 94C de 5 dakika n denatrasyon, onu takiben 30 evrim 94C de
30 saniye denatrasyon, 1 dakika (bakteriler ve arkeler iin birleme scakl 56C ve 52C)
primer birlemesi ve 72C 1,5 dakika uzatma yaplmtr. Son evrimden sonra rnekler
72Cde 5 dakika son uzatma basamana girmitir. Ve annda +4C ye soutulup,
korunmutur. PCR reaksiyonundan kan rneklerlerin (1 l) boyutu ve verimini lebilmek
iin %0,8(wt/vol) lik agarose jel elektroforez (Biorad) cihaznda, 1x TAE tamponla birlikte,
100 voltta 20 dakika kontrol edilmitir. rnlerin kalitesi ve miktar DNA belirleyici (100bp
DNA Ladder Plus, MBI Fermentas) ile belirlenmitir. Agarose jel, ethidium bromide ile
boyand ve koturulmu jel resimleri BioRadn grntleme cihazyla grntlenmitir.
(GelDoc, BioRad, Hercules, CA).
DGJ E
PCR deneyinden gelen GC eklenmi amplifikasyonlar re ve formamidden oluan jellerde
%8 poliakrilamid (37.5:1 akrilamid/bisakrilamid) Dcode TM sistem ekipmanlar kullanlarak
koturulmutur.(BioRad, Hercules, CA). Gradyanlar %0 ve %100 stok zeltisi kullanlarak
%40 akrilamid/bis zeltisiyle hazrland (37.5:1 akrilamid/bis, BioRad, Cat. No: 161-0148
zeltileri). %100 lk zelti 7M re (AppliChem Cat.No: A5470,5000), %40 (h/h) formamid
(Merck Cat.No: 1.09684.1000) ve gliserol (Merck Cat.No: 1.04093.2500) iermektedir. Jelin
donmasndan nce donamay hzlandrmak amac ile karma %10 amonyum slfat (Merck
Cat.No: 1.01200.1000) ve TEMED (AppliChem Cat.No: A1148,0250) eklenmitir. PAG
gradyan salayc sistem (DCode System, BioRad, Hercules, CA) sayesinde bakteri
uygulamalar iin %60 ve %35, arke uygulamalar iin %50 ve %30 (dipten baa) denatre
gradyan deerlerini salayarak 4 ml.min-1 ak hznda sandvi ad verilen sisteme
pompaland. Gelbond PAG film (Amersham Pharmacia Biotech, 80-1129) jelin
polimerizasyonunu desteklemek ve jelin kullanmn kolaylatrmak iin cam tabann stne
yerletirilmitir.
10 L PCR rnleri 3 L ykleme boyas ile seyreltildikten sonra polimerize olan jele
yklenmitir. 1x TAE tamponu iinde ilk olarak 5 dakika 200 voltta sonraki 16 saat boyunca
85 voltta koturulmutur. Elektroforez ss 60
o
C dir. Elektroforez ileminden sonra Gelbond
PAG film tarafndan salanan jel kartld ve Sanguinetti (1994) tarafndan yaynlanan
protokole gre gm boyamas yapld. DGJE bantlarnn grntleri jpg formatnda
tarama yaplarak sakland.
Klonlama ve Sekanslama
Herbir durumu gsteren (DGJE bantlarnda talic ve kaln olarak gsterilicektir) rnekler
seilerek klonlama ve sekanslama analizine alnd. Amplikasyon yaplan 16S rRNA blgeleri

195
Roch PCR purification kit ile retici firmann prosedrne gre saflatrlmtr. Saflatrlm
PCR rnlerinin kalitesi ve miktar %1lik (wt/vol) agarose jelde DNA belirleyicisiyle
(GeneRulerTM 100bp DNA Ladder Plus, MBI Fermentas, Vilnius, Lithuania) belirlenmitir.
Bu amplikasyonlar CloneJET
TM
PZR klonlama kitinde bulunan pJET 1.2/blunt (50ng/l)
vektrlerine 3:1 vektr / hedef DNA oranyla baland ve retici firma prosedrne gre
srayla TransformAid
TM
bakteri transformasyon kitiyle hazrlanan JM107 (MBI Fermentas)
oaltc hcrelere klonland. Klonlar, amfisilin selektif medyasyla ve mavi-beyaz koloni
seme teknii ile seilerek 20 l TE tampon zeltisine transfer edilip hcreleri paralamak
iin 10 dakika 95 Cde inkber edildi. Paralanan hcreler pJET 1.2F (5_-
CGACTCACTATAGGGAGAGCGGC-3_) ve pJET 1.2R (5_-
AAGAACATCGATTTTCCATGGCAG-3_) spesifik primerleriyle amplifiye edilip,
ampifikasyonlar Alu I, Msp I, ve Hin 6I (MBI,Fermentas) kesme enzimleri karmyla 37 C
de 90 dakika kesildi. Kesilen bu klonlardaki farklar ayrmak iin
Thermo Scientific (0WL 03-14) jel elektroforez sistemi kullanlarak RFLP analiz yntemi
uyguland. Kesilen PCR rnleri ethidium bromide ile boyanp, %12 lik (arlk/hacim)
agarose jelde (PRONA) DNA belirleyisiyle birlikte (GeneRulerTM 50 bp DNA Ladder Plus,
MBI Fermentas, Vilnius, Lithuania) 100 V, 55 C de 45 dakika koturuldu. RFLP analizinde
farkedilen profilleri farkl olan baz klonlar ileriki DGJE ve sekans analizi iin seilmitir.
Seilen klonlarn plazmidleri Roche Plasmid zolasyon kiti kullanlarak (Roche, Almanya)
saflatrld. Sekanslama iin Ankaradaki firmaya gnderildi.
Miktar Belirliyici PCR
Arke ve bakteriler, 10 l lik zeltilerde Thermal Cycler(Biorad) ve SYBR Green (Fermentas)
zeltisi ile sayld. Arkeler iin 0,5 mM konsantrasyonda A109F (ACKGCTCAGTAACACGT)
ve 519R (GTATTACCGCGGCTGCTGG) arke hedef primerler kullanld. Arkeler iin
amplifikasyon tek evrim 95C de 10 dakika n denatrasyon, onu takiben 40 evrim 95C
de 10 saniye denatrasyon, 52C de 10 saniye primer birlemesi ve 72C 20 saniye uzatma
yaplmtr. Bakteriler iin 0,5 mM konsantrasyonda GM3F (AGAGTTTGATCMTGGC) ve
EUB338R (GCTGCCTCCCGTAGGAGT) bakteri hedef primerler kullanld. Bakteriler iin
amplifikasyon tek evrim 95C de 10 dakika n denatrasyon, onu takiben 40 evrim 95C
de 10 saniye denatrasyon, 55C de 10 saniye primer birlemesi ve 72C 20 saniye uzatma
yaplmtr. Florasansla belirleme herbir evrimin en son basamana ayarland.
Amplifikasyonun seiciliinin belirleneiblmesi iin herbir amplifikasyondan sonra rn erime
analizi yapld. Erime srekli florans birikiminde 0,1 C/sn hznda 60Cden 95Cye yava
stlmayla elde edildi. Arkelerde rnekler l, bakterilerde ise ikili alld. Herbir miktar
belirleyici PCR koturmasnda arkelerin 16S ribozomal blgeleri iin l plasmid seyreltme
standart, bakteriler iin drtl plasmid seyreltme standart kullanld. Bu kalibrasyon erileri
bakterilerin ve arkelerin kesin miktarn hesaplamak iin ve rneklerde bu
mikroorganizmalarn ornalarn bulmak iin kullanld.

196
2.3.2. Yemekhane Atklarnn ift Kademeli Havasz Ortamda Artmndaki
Populasyon Dinamikleri
Yemekhane atklarnn artmnda methan retimi zincirinde hidroliz, fermentasyon ve
metanojenik mikroorganizmalar nemli yere sahiptir. Bu mikroorganizmalarn anaerobik
reaktrleri anlama ve performanslarn arttrma bakmndan bilinilmesi, fonksiyonlarnn
ortaya karlmas nemli bir gerekliliktir. Kltr izolasyonundan bamsz, PZR ile birlikte
kullanlan denatre gradyan jel elektroforez (PCR-DGJE) ve klonlama-sekanslama
molekler metodolojileri uygulanarak, yemek ve sebze atklar ile beslenen reaktr
amurlarnn karakterizasyonu yaplmas amaland. Reaktrlerin iletme koullar ve
besleme karakterizasyonu raporun dier blmlerinde aklanmtr. PCR uygulanan
bakteriler ve arkeler iin V6-V8 ve V2-V3 16S ribozomal blgeleri DGJE teknii ile reaktr
amurlarnda dominant arke ve bakteriler incelenmitir. DGJE analize ek olarak reaktrlerin
iletme periodunda eitlilik ile populasyon dinamiklerininde izlenmesine olanak klmtr.
DNAlardan elde edilen DGJE profilleri karlatrlm ve reaktrlerdeki populasyonun
belirlenmesini salamtr. Bu bulgulara dayanarak 16S rRNA klon ktphanesi zincirde rol
oynayan mikroorganizmalarn belirlenmesinde daha ayrntl bir vizyon sunulucaktr. Bunlarn
yannda bakteri ve arkelerin reaktr amurlarndaki miktar belirleyici PCR kullanlarak
miktarlarnn lm bakteri ve arkelerin sintrofik ilikilerini ve miktar karlatrmalarnn
belirlenmesi amalanmaktadr.
Bakteri ve arke topluluklarnn populasyon deiimi yemekhane atklar iin reaktrlerin
iletilmesi srasnda fermentr ve rtme reaktrnden herbirinden alnan 7 numune,
zamana bal seilip, eit deneysel artlar salamak amac ile jele beraber yklenmitir
(ekil 174 ekil 175). Bu figrlerde saylar ve a, DGJE profillerinde numune alnma
gnlerini ve a numunesini gstermektedir. PZR iin DNA izolasyonu kullanld ve yksek
znrlkteki DGJEde rnler ayrtrld. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve
rtcye ait rneklerin Arke PZR amplifikasyonuyla elde edilen (ekil 168) DGJE profilleri
ekil 174tedir. Bakteri PZR amplifikasyonuyla elde edilen (ekil 169) DGJE profilleri ekil
175tedir.
A amurunda ilk gnde fermentr arke bant profilleri (ilk yedi profil) (ekil 174) , rtc
arke profillerinden ak ekilde farkldr. Reaktrler arasndaki ana etken olarak pH ve
substrat farkllklar mikrobiyal populasyonda bu farklla yol amtr. Fermentr reaktr
raporun dier ksmlarnda akland gibi pH 4,5 ve 5,5 arasnda kontroll olarak
iletilmitir. Reaktrn a konduktan sonraki aklimasyon dnemi dahil arke populasyonunda
eitlilik vardr. 16 farkl bantla 12.12.07 tarihli numune en fazla arke eitliliine sahip
olduu belirlenmitir. nceki blmlerde akland gibi fermentr reaktrndeki znm
KOI ve VFA oranlar ayn 10.12.07 tarihinden itibaren byk d gstermitir bunu DGJE
profillerinde o tarihten sonra arke bantlarnn daha kalnlap, koyulamasndan
anlalmaktadr. Reaktr bu tarihten sonra rtc eklinde almtr. Mikrobiyal eitlilik
ve dominantlk bu sre icerisinde fazla deimemitir. 08.02 08 tarihinden itibaren reaktrde

197
3 yeni tr ortaya kmtr. Bunlar klonlama sonularyla karlatrldktan sonra
tanmlanacaktr.
Fermentrde bakteri populasyonu beklenildii gibi, dk pHa bal olarak her ay giderek
azalm ve a amurunda bulunan yaklak 25 tr, 07.01.08 tarihli numunede ve sonrasnda
9 tre inmi ve 3 tr dominant (kaln ve siyah bant) kalmtr. Reaktrden kan gaz oranlar
ve tipleri, pH ve scaklk gz nne alndnda kalan bantlarn Clostridium tr olduu
tahmin edilmektedir. Reaktrde bu seiciliin olumasnda yemekhane atklarnn atk
karakterizasyonun kolay ayran organik maddelerden olumas ve fermentrde hidroliz
prosesini en aza indirgemesi olduu dnlmektedir. Organik maddeler kolayca uucu ya
asitlerine evirilmekte ya da bu ekilde reaktre gelmektedir.
Reaktrn pHn kontroll olmas, sabit scaklkta iletilmesi (mezofilik), beslemenin
deikenlik gstermemesi aklimasyon dneminden sonra fermentrdeki mikrobiyal eitliliin
zellikle, kaln ve siyah bantlarla grlen dominant organizmlarn deimemesini salamtr.
A populasyonuna gre fermentrdeki mikrobiyal eitlilik tamamen deimitir. Dominat
bantlar ve topluluklar arasndaki oranlar DGJE profillerinin, klonlama sonularyla
karlatrldktan sonra ortaya konucaktr.
rtcde bu sre zarfnda Tuzladan salanan a amurundaki arke eitlilii ile 6 aylk
zamanlk reaktr iletilirkenki eitlilik arasnda byk deiim grlmemitir. Ayn
zamanlarda izlenen znm KO ve VFA giderim performanslarve gaz klarda
reaktrdeki trlerin stabilitesini gstermektedir. ekil 170de 9uncu banttan sonraki
bantlarda grld ekilde ada mevcut olupta reaktr iletme srasnda azalan ve
elenen 3 arke tr, a amurunda bulunup baskn olmayan ve hi grlmeyen fakat ileriki
zaman srecinde ortaya kan ve baskn hale gelen 5 arke tr tespit edilmitir. 24 bantla en
ok eitlilik 08.02.08 tarihli numunede grlmtr.
rtcdeki bakteri populasyonundaki eitlilik, 09.11.07 tarhinden itibaren artmtr.
08.02.08 tarihinde 44 trle en ok eitlilik grlmtr ve bu tarihten sonra trler stabil
kalmtr. Arkelerle, bakteriler arasndaki sintrofik ilikiden dolay profillerdede grnd
zere 09.11.07 tarihli numuneden sonra artan bakteri eitlilii ayn ekilde arkelerde 3 trn
ortaya kmasna imkan vermitir.


198

ekil 168. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular


ekil 169. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular

















199

I































ekil 170. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr reaktrndeki arke populasyonununa
ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profili







200



















































ekil 171. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr reaktrlerndeki arke
populasyonununa ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profili



201

ekil 172. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri

202


ekil 173. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri

203

ekil 174. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonununa ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profill







204

ekil 175. Yemekhane atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonununa ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGGE profilli
2.3.3. Hal Atklarnn ift Kademeli Havasz Ortamda Artmndaki Populasyon
Dinamikleri
Kltr izolasyonundan bamsz, PZR ile birlikte kullanlan denatre gradyan jel elektroforez
(PCR-DGJE) ve klonlama-sekanslama molekler metodolojileri uygulanarak, yemek ve
sebze atklar ile beslenen reaktr amurlarnn karakterizasyonu yaplmas amaland.
Reaktrlerin iletme koullar ve besleme karakterizasyonu raporun dier blmlerinde

205
aklanmtr. PCR uygulanan bakteriler ve arkeler iin V6-V8 ve V2-V3 16S ribozomal
blgeleri DGJE teknii ile reaktr amurlarnda dominant arke ve bakteriler incelenmitir.
DGJE analize ek olarak reaktrlerin iletme periodunda eitlilik ile populasyon
dinamiklerininde izlenmesine olanak klmtr. DNAlardan elde edilen DGJE profilleri
karlatrlm ve reaktrlerdeki populasyonun belirlenmesini salamtr. Bu bulgulara
dayanarak 16S rRNA klon ktphanesi zincirde rol oynayan mikroorganizmalarn
belirlenmesinde daha ayrntl bir vizyon sunulucaktr. Bunlarn yannda bakteri ve arkelerin
reaktr amurlarndaki miktar belirleyici PCR kullanlarak miktarlarnn lm bakteri ve
arkelerin sintrofik ilikilerini ve miktar karlatrmalarnn belirlenmesi amalanmaktadr.
Bakteri ve arke topluluklarnn populasyon deiimi yemekhane atklar iin reaktrlerin
iletilmesi srasnda fermentr ve rtme reaktrnden herbirinden alnan 5 numuneden
elde edilen DGJE profilleriyle karlatrlmtr.(ekil 182 ve ekil 183) Bu figrlerde saylar
ve M, DGJE profillerinde rnek alnma gnlerini ve belirleyiciyi gstermektedir. PZR iin DNA
izolasyonu kullanld ve yksek znrlkteki DGJEde rnler ayrtrld. Hal atklaryla
beslenen fermentr ve rtcye ait rneklerin arke PZR amplifikasyonuyla elde edilen
(ekil 176 ve ekil 177) DGJE profilleri ekil 182 ve ekil 183dedir.
Hal atklar, 6 aylk iletme tecrbesinden ve litaratrden elde edilen bulgularla yemekhane
atklarna gre daha uzun srede hidroliz olup, uucu ya asitlerine evrilmektedir.
Hamurlatrcdan alnan rnekler gstermitirki reaktrlere beslenen hal atklarnn iinde
eitlilii yksek arke populasyonlar bulunmaktadr. Arkelerin ounluu anaerobik
organizmalar olmakla beraber, hamurlatrcda bu kadar arke tr olmasn subtratn
mikrohabitatlarda oluan anoksik artlar veya kullanlan primerlerin arke spesifik olmadn
gstermektedir. Fakat hamurlatrcdan alnan aylk rneklerde arke trlerinin benzerlik
gstermemesi ve deimesi atktaki arke populasyonun gelen ata gre deitiini ve
anoksik artlarn mevcut olduunu gstermektedir. Fermentrde pH ve scaklk
parametrelerine mdahale edilmemitir. Gelen atn orjinal pHna bal olarak iletilmitir
(ort 5,110,32). Scaklk 2. Aydan sonra 30 C derecenin stne kmtr. Bu durum arke
populasyonunun yemekhane atklarna gre daha yava elemine olmasna ve minimum
seviyede kalmasna yol amtr. En az eitlilik ekil 182de 17 bantla 24.09.08 tarihli
numunede (5. Profil), en yksek eitlilikte 23 bantla 04.06.08 tarihli rnekte (1.profil)
grlmtr.
Hamurlatrcdan alnan rneklerde gelen atn homojenliinin ve karakterizasyonunun
farkl olmas sebebi ile bakteri populasyonu 3 trn haricinde tamamen farkldr.
Fermentrde bakteri populasyonu yemekhane atklarndan farkl olarak eitlilik fazladr.
Bunun sebebi olarak hal atkarndaki hidroliz ve yemekhane atkarlndan farkl UYA
oluumlar olarak belirtilebilir. Ayrca reaktr pHna mdahale edilmemesi eitliliin fazla
olmasn aklayabilmektedir.
rtcde bu sre zarfnda Tuzladan salanan a amurundaki arke eitlilii ile 5 aylk
zamanlk reaktr iletilirkenki eitlilik arasnda byk deiim grlmemitir.

206
ekil 181de 1inci banttan sonraki bantlarda grld ekilde ada mevcut olupta reaktr
iletme srasnda elenen 2 arke tr, a amurunda bulunup baskn olmayan ve hi
grlmeyen fakat ileriki zaman srecinde ortaya kan ve baskn hale gelen 7 arke tr tespit
edilmitir. 23 bantla en ok eitlilik 08.09.08 tarihli numunede grlmtr.
rtcdeki bakteri populasyonunda eitlilik, 04.06.08 tarhinden itibaren artmtr. 08.09.08
tarihinde 22 trle en ok eitlilik grlmtr ve bu tarihten sonra trler stabil kalmtr.

ekil 176. Sebze atklarklarylaa beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular

ekil 177. Sebze atklarklarylaa beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonunun DNAlarnn PZR reaksiyonu ile oaltlmas sonular

207

ekil 178. Hal atklaryla beslenen fermentr reaktrndeki bakteri populasyonununa ait
DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri

208

ekil 179. Hal atklaryla beslenen fermentr reaktrndeki arke populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri

209


ekil 180. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki bakteri populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri


210



ekil 181. Hal atklaryla beslenen rtc reaktrndeki arke populasyonununa ait DNA
paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilleri

211

ekil 182. Hal atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki arke
populasyonunun DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE profilli

212

ekil 183. Hal atklaryla beslenen fermentr ve rtc reaktrlerindeki bakteri
populasyonununa ait DNA paralarnn karlatrlmasndan elde edilen DGJE


213
BLM 3. PAKET 3: MODELLEME ALIMALARI
3.1. Aerobik amur Modeli (ASM1) ve Anaerobik Bozunma Modeli (ADM1)
3.1.1. ADM1 Modeli
Anaerobik artma proseslerinin modellenmesi almalar uzun yllardr birok aratrc
tarafndan incelenmitir ve literatrde konu ile ilgili birok model mevcuttur. Laboratuarda
yaplan deneysel almalarda harcanan fazla zaman ve yksek maliyetler gz nne
alnarak, rtclerin dinamik davranlarnn aratrlmasnda bu tip engellerden kanmak,
verimli bir iletme ve proses tasarm gerekletirmek amacyla, son 40 ylda birok
matematiksel model gelitirilmitir. Anaerobik artmn modellenmesi konusunda gelitirilen
en son model IWA Anaerobik Digestion Model No.1 (ADM1) (Batstone vd., 2002)dir. ADM1
henz yeni bir model olmasna ramen anaerobik sistemlerin modellenmesinde genel model
olarak kabul grmektedir. ADM1 modeli ile anaerobik proseslerin modellenmesi almalar,
tpk aerobik proseslerin modellenmesinde kullanlan ASM modelleri gibi ortak bir platforma
oturtulmas amalanmtr. Bu sayede yaplan farkl aratrmalarn sonularn birbirleriyle
karlatrlmas daha kolay ve salkl olacaktr. ADM1 genel kullanma hitap etmesi
nedeniyle; atk amur artmndan, endstriyel ve evsel atksularn anaerobik artmna kadar
ok farkl atk trlerinde baaryla uygulanabilmektedir.
ADM1 modelinde baz alnan KO dnm prosesleri ekil 184de verilmitir. Modele gre
sisteme giren kompozit organik madde disintegrasyon yoluyla karbonhidrat, lipit,, protein ve
inert maddelere dnmektedir. Bu makro molekller hidroliz yoluyla srasyla
monosakkartid, uzun zincirli ya asidi ve aminoasit yap talarna dnerek anaerobik
prosesler sonucu metan gaz oluturmaktadr.

214


HPr: Propiyonik asit (%10); HBr: Btirik asit (%12); HVa: Valerik asit (%7).
ekil 184: ADM1 modelinde kullanlan KO akm emas
3.1.1.1. ADM1 Modelinde Kullanlan Birimler, Terminoloji ve Deikenler
ADM1 modelindeki temel parametre ve deikenler; sitokiyometrik katsaylar, denge
katsaylar, kinetik parametreler, dinamik ve cebirsel deikenler olarak drde ayrlabilir. Bu
parametre ve deikenler Tablo 72 - Tablo 75te gsterilmektedir.
Tablo 72. Sitokiyometrik katsaylar
Sembol Tanmlama Birim
C
i

N
i

v
i,j

f
rn, substrat
i komponentinin karbon ierii
i komponentinin azot ierii
i komponentinin j prosesindeki hz katsays
Substrattan elde edilen rn verimi
kmol C/kg KO
kmol N/kg KO
kg KO/m
3

kg KO/kg KO



Kompozit Partikler Madde %100
Karbonhidrat, %30 Protein, %30 Lipid, %30 nert, %10
Disintegrasyon

Monosakkaritler
%31
Aminoasitler
%30
LCFA
%29
%29 %1 Hidroliz

HBu, HVa, HPro
%29
Asetik Asit, %64
H
2
, %26
CH
4
, %90
%9
%9
%6
%12
%2
%16
%13
%20
%12
Asit Oluumu
(Asidojenesis)


Asetat Oluumu
(Asetojenesis)


Metan Oluumu
(Metanojenesis)



215
Tablo 73. Denge katsaylar ve sabitleri
Sembol Tanmlama Birim
H
gaz

K
a,asit

K
H

pK
a

R
AG
Gaz kanunu sabiti (1/K
H
)
Asit baz denge katsays
Henry sabiti
-log
10
[K
a
]
Evrensel gaz sabiti
Serbest enerji
bar/M (bar.m
3
/kmol)
M (kmol/m
3
)
M/bar (kmol/bar.m
3
)

bar/M.K (bar.m
3
/kmol.K)
J/mol
Tablo 74. Kinetik parametreler ve hz sabitleri
Sembol Tanmlama Birim
k
A/Bi

k
dec

I
inhibitr,proses
k
proses

k
L
a
K
I,inhibit,substrat

k
m,proses


K
S,proses

j

Y
substrat

max
Asit baz kinetik sabiti
1. derece lm hz
nhibisyon fonksiyonu
1. derece proses (hidroliz) hz sabiti
Gaz-sv transfer katsays
%50 inhibisyon konsantrasyonu
Maksimum spesifik substrat kullanm hz
Yar doygunluk katsays
j prosesinin kinetik hz sabiti
Biyoktle verimi
Maksimum spesifik byme hz
1/M.gn
1/gn

1/gn
1/gn
kg KO/m
3


kg KO_S/kg KO_X.gn
kg KO_S/m
3

kg KO_S/m
3
.gn
kg KO_X/kg KO_S
1/gn
Tablo 75: Dinamik hal deikenleri ve cebirsel deikenler
Sembol Tanmlama Birim
pH
p
gaz,i

P
gaz

S
i

t
res,X

T
V
X
i

-log
10
[H
+
]
i gaznn basnc
Toplam gaz basnc
znebilir i komponentinin konsantrasyonu
Hidrolik bekleme sresinin stndeki kat bekleme
sresi
Scaklk
Hacim
Partikler i komponentinin konsantrasyonu

Bar
Bar
kg KO/m
3


gn
K
m
3

kg KO/m
3


3.1.1.2. Dinamik Durum Deikenleri
Dinamik durum deikenleri; ADM1 modelinde yer alan diferansiyel denklem takmlarnn
belirlenen bir (t) zaman iin zmlenmesi sonucu hesaplanmaktadr. Bu denklem takmlar
ve zmlenmesi ile bilgiler ileriki blmlerde yer almaktadr. Modelde yer alan dinamik
durum deikenlerinin karakteristikleri Tablo 76da yer almaktadr.





216
Tablo 76: Dinamik durum deikenlerinin karakteristikleri
D
e

k
e
n
i
1
Tanmlama
2
Molekler
Arlk
(g/mol)
gKO/mol Karbon
erii
(C
i
)
Azot
erii
(N
i
)
X
c

X
ch

X
pr

X
li

X
I

S
I

S
su
S
aa

S
fa

S
va

S
bu

S
pro

S
ac

S
h2

S
ch4

S
IC

S
IN

X
biom

S
cat

S
an

13
14
15
16
24
12
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
17-23
Kompozit
Karbonhidrat
Protein
Lipid
Partikler inert
znebilir inert
Monosakkarit
Aminoasit
Toplam LCFA
Toplam valerat
Toplam btirat
Toplam propiyonat
Toplam asetat
Hidrojen
Metan
norganik karbon
norganik azot
Biyoktle
Katyon
Anyon
Deiken
Deiken
Deiken
806
Deiken
Deiken
180
Deiken
256
102
88
74
60
2
16
44
17
113
Deiken
Deiken
Deiken
Deiken
Deiken
2320
Deiken
Deiken
192
Deiken
736
208
160
112
64
16
64
0
0
160
0
0
Deiken
0,0313
Deiken
0,0220
Deiken
Deiken
0,0313
Deiken
0,0217
0,024
0,025
0,0268
0,0313
0
0,0156
1
0
0,0313
0
0
Deiken
0
Deiken
0
Deiken
Deiken
0
Deiken
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0,00625
0
0
1: Tablo 77 ve Tablo 78
2: Bu parametrelerin birimleri (S
IC
, S
IN
, S
cat
, S
an
dnda) kg KO/m
3
dr. S
IC
, S
IN
, S
cat
, S
an
iin
molar (M) birimi kullanlmaktadr.

ADM1 modelinde biyoktleyi ifade etmek iin C
5
H
7
O
2
N forml kullanlmaktadr. ADM1in
anaerobik artma kapsamnda gerekleen biyokimyasal reaksiyonlar 19 adet dinamik
durum deikeni ve 24 adet dinamik prosesle ifade eder.
ADM1de ASM1 modelinden farkl olarak organik madde ierisindeki azot ayr durum
deikenleri olarak modele dahil edilmemitir. Organik madde trlerinin farkl azot ierikleri
N
i
parametresiyle ifade edilmitir. Bu parametre organik maddeye bal olarak bulunan azotu
ifade eder ve farkl organik madde trleri iin ayr deerler alr (Tablo 76).
ADM1de ASM1 modelinden farkl olarak reaktr ierisindeki azot sadece inorganik azot (S
IN
)
durum deikeni ile temsil edilmektedir. S
IN
durum deikeni reaktr ierisindeki amonyak
(NH
3
) ve amonyum (NH
4
+
) iyonlarnn toplam olarak ifade edilir. Modeldeki organik azot ise
bnyelerinde azot bulunduran organik maddelerin (durum deikenleri) azot ieriinden
yararlanlarak hesaplanabilir.
norganik karbon durum deikeni (S
IC
) ise karbondioksit (S
CO2
) ve bikarbonat (S
HCO3
-
) asit-
baz iftinin toplam konsantrasyonunu temsil eder ve reaktr ierisindeki alkalinitenin
hesaplanmasnda kullanlmaktadr.

217
3.1.1.3. ADM1 Modelinde Yer Alan Biyokimyasal Proseslerin Yaps
ADM1 modelinde yer alan proseslerin ve deikenlerin seiminde mmkn olan en uygun ve
sade yapnn oluturulmas ve modelin uygulanabilirliinin olabildiince yaygn olarak
gerekletirilmesi hedeflenmitir (BATSTONE ve di., 2002). Yani, mmkn olan en basit ve
en genel model oluturulmaya allmtr.
ADM1 modeli 3 biyokimyasal (hcresel) adm iermektedir. Bunlar; organik asit oluumu
(asidojenesis veya fermentasyon), organik asitlerin anaerobik oksidasyonu (asetojenesis) ve
metan oluumu (metanojenesis) admlardr. Bununla beraber hcre d olarak ve ksmen
biyolojik olmayan disintegrasyon (paralanma) ve hidroliz admlar da modelde yer
almaktadr. Bu admlar toplu olarak ekil 184de grlmektedir.
Disintegrasyon prosesi ile homojen olarak kabul edilen kompozit partikler madde
karbonhidrat, protein ve lipide paralanr. Bylece atk aktif amur paralanmasnn
modellenmesi kolaylatrlmaktadr. Bununla beraber birincil substratn, substratn tm iin
kabul edilen kinetik ve biyolojik parametreler ile ifade edilebilmesi de bu sayede
gereklemektedir (PAVLOSTATHIS VE GOSSETT, 1988). Ayn zamanda kompleks
partikler madde havuzu, len biyoktlenin sisteme geri dnmesini salamak iin bir
basamak rol de grmektedir. Bylece disintegrasyon adm birok ilevi (liziz, enzimatik
olmayan lm, faz ayrm, n artma) birden yerine getirmektedir.
Modeldeki btn hcre d reaksiyonlar birinci derece kinetikle ifade edilmektedir. Bu
yaklamn biyokimyasal proseslerin tmnn toplam etkisini yanstan ampirik bir ifade
olduu kabul edilmektedir (EASTMAN AND FERGUSON, 1981). Hcre iinde gerekleen
reaksiyonlar ise 3 ekilde ifade edilmektedir. Bunlar; substratn mikroorganizmalar tarafndan
kullanlmas, mikroorganizmalarn bymesi ve lmesi reaksiyonlardr (Tablo 77 ve Tablo
78).
Modelde, substratn mikroorganizmalar tarafndan kullanlmas reaksiyonun hz ifadesi
substrat bazl Monod kinetiine dayanmaktadr. Bu zellii ile ADM1, oalma bazl kinetiin
kullanld ASM1 modelinden farkllk gstermektedir. oalma bazl kinetik yerine substrat
bazl kinetiin kullanlmasnn nedenleri; oalma ve substrat kullanm olaylarn birbirinden
ayrlmas ve deiken verimlere imkan salanmasdr. Substrat kullanlmas ifadesiyle
biyoktlenin bymesi de kapal olarak ifade edilmektedir. Modelde biyoktle lm birinci
dereceden ve Tablo 77 ile Tablo 78de grld gibi ifade edilmektedir.
3.1.1.4. Model Matrisi
Biyokimyasal reaksiyonlar iin proses hz ve sitokiyometrisini ieren matrisler Tablo 77
(znm durum deikenleri) ve Tablo 78 (partikler durum deikenleri)de yer
almaktadr. Organik asitler de dahil olmak zere tm asit baz iftleri asit ve baz
konsantrasyonlarnn toplam olarak ifade edilmektedir. (S
IC
= S
CO2
+ S
HCO3
, S
ac
= S
Ac
-
+ S
Hac

gibi). Fizikokimyasal prosesler ile ilgili eitlikler Tablo 77 ve Tablo 78de yer almamaktadr.

218
Her bir kirletici madde iin sistem iindeki denge denklemi u ekilde yazlmaktadr:
Birikim= Girenler kanlar Reaksiyon sonucu oluanlar (3.1)
Girenler ve kanlar terimleri sistem snrlarndaki ktle akn ifade etmekte olup,
modellenen sistemin fiziksel zelliklerine baldr. Reaksiyon terimi byme, hidroliz, lm
prosesleri gibi dier kirletici maddeleri de etkileyen birok prosesi iermektedir. Matris
metodu her bir kirletici iin prosesler baznda reaksiyon terimlerini ifade etmektedir. Bu
ekilde birok proses ve deikeni ieren reaksiyon terimleri dzenli, kolay anlalabilir ve az
yer kaplayacak ekilde tablo halinde gsterilebilmektedir. Matrisin satrlarnda prosesler (j)
ve kolonlarnda ise durum deikenleri (i) yer almaktadr. Proses sras ve tanmlamas en
sol kolonda yer alrken, durum deikenlerinin sras ve sembol en stte yer almaktadr. Her
bir proses iin hz ifadeleri (
j
) en sa kolonda yer almaktadr. Matriste yer alan her satrda
ise, sz konusu satrdaki prosesin, o satra denk gelen kolondaki kirletici madde zerindeki
etkisini ifade eden sitokiyometrik katsaylar (v
i,j
) yer almaktadr.
ADM1 modelinde KO, N ve C dengeleri ktle korunumu yasasna dayanlarak mutlak suretle
korunmaktadr. Yani KO, N ve C model ierisinde kaybolmamakta, fakat farkl formlara
dnmektedir. Fakat modelin orijinal hali karbon ve azot dengesini tam olarak
salayamamaktadr. Bu durum modelin inorganik azot (S
IN
) ve inorganik karbon (S
IC
)
tahminlerinde hatalara yol aabilmektedir. Bunun en nemli nedeni ADM1 modelinde
kullanlan birok organik bileiin birbirinden ok farkl karbon ve azot ieriklerine sahip
olmas ve bu durumun baz belirsizlikler getirmesidir. Bu belirsizlik en ok beslenen partikler
kompozit madde (X
C
) ve inert maddelerin (partikler (X
I
) ve znm (S
I
)) karbon ve azot
ieriklerinde ortaya kmaktadr. Bu nedenle, ADM1 modeli amurdan ok farkl organik
atklar iin uygulanlrken mutlaka incelenen atk trne zg karakterizasyon almas
yaplmal ve zellikle X
C
, S
I
ve X
I
durum deikenlerinin karbon ve azot ierikleri deneysel
olarak belirlenmeye allmaldr. Bu tr deneysel almalarn yaplamad durumlarda ise,
bu dengesizlik inorganik azot ve inorganik karbon durum deikenlerinin havuz parametreleri
eklinde kullanlmasyla giderilebilir. Modelin orijinal matrisi ktle dengesinin korunmasna
ynelik baz eksiklikler ierdiinden, bu durum deikenlerinin havuz parametreleri olarak
kullanlabilmesi iin orijinal matrise baz eklentiler yaplmtr (ERAHN, 2005, ROSEN ve
di., 2005, DEREL, 2006)).
lk eklenti giri kompozit partikler maddesi ile disintegrasyon prosesiyle kompozit maddeye
dnen biyoktle arasndaki farkl karbon ve azot ierikleri nedeniyle oluan dengesizliin
giderilmesi iin uygulanmaktadr (Blumenstaat ve Keller, 2005). ADM1 modelinde giri
kompozit maddesinin azot ierii (N
XC
) 0,002 kmol N/kg KO olarak, biyoktlenin azot ierii
(N
biyoktle
) ise 0,00625 kmol N/kg KO olarak belirlenmitir. Yani biyoktle, giri kompozit
maddesinden 0,00425 kmol N/kg KO daha fazla azot iermektedir. Biyoktle disintegrasyon
prosesi ile giri kompozit maddesine geri dndrldnde fazla azot ierii kaybolmakta ve
azot ktle dengesi salanamamaktadr. Bu hatann giderilmesi iin isel solunum
proseslerine N
bac
- N
XC
terimi eklenmitir. Bu sayede azot kaybolmamakta ve aradaki fark

219
kadar azot inorganik azot durum deikenine (havuz) eklenmektedir, yani amonyak ve
amonyum olarak ortama salnmaktadr.

Benzer bir eklenti, farkl karbon ieriklerinden
kaynaklanabilecek hatalarn giderilebilmesi iin inorganik karbon durum deikenine de
yaplmtr.
Dier bir eklenti ise yine azot ve karbon dengesinde grlen bir hatann giderilmesi iin
yaplmtr. ADM1 modelinde organik maddelerin azot ierikleri ayr durum deikenleri
olarak bulunmamakta fakat organik maddenin konsantrasyonu ile azot ieriinin (Ni)
arplmasyla hesaplanabilmektedir. Bu noktada ADM1 modelindeki giri kompozit
maddesinin azot ieriinde bir tutarszlk sz konusudur. Birim kompozit madde iin azot
ieren durum deikenleri baznda ktle dengesi yazlrsa;
N
I
* 0,1 * S
I
+ N
I
* 0,25 * X
I
+ N
aa
* 0,2 * X
pr
= N
XC

N
I
= nert maddenin azot ierii (0,002 kmol N/kg KO)
N
aa
= Amino asitin azot ierii (0,007 kmol N/kg KO)
N
XC
= Kompozit maddenin azot ierii (0,002 kmol N/kg KO)
0,1 0,25 0,2 Katsaylar = Srasyla kompozit maddenin znm inert, partikler inert
ve protein ieriini temsil etmektedir.
0,0002 + 0,0005 + 0,0014 = 0,0021 > 0,002
Fark = 0,0001 kmol N/kg KOI = 1,4 mg N/mg KO
Denklemden de grlebilecei gibi 0,0001 kmol N/kg KO azot giri kompozit maddesinin
ieriinde bulunmamasna ramen, model ierisinde olumaktadr ve bu da azot dengesinin
korunmas bakmndan nemli bir hata tekil etmektedir. Bu hata farkl uygulamalarda
karbon dengesi iin de grlebilmektedir. Karbon ve azot dengelerinde grlebilecek bu tr
tutarszlklarn giderilebilmesi iin orijinal model matrisine m ve n terimleri eklenmitir.
Tablo 77de yer alan m ve n harfleri u eitlikleri ifade etmektedir:
m= N
xc
f
xI_xc
.N
XI
f
SI_xc
.N
SI
f
pr_xc
.N
aa
(3.2)

n= C
xc
f
xI_xc
.C
XI
f
SI_xc
.C
SI
f
pr_xc
.C
aa
f
ch_xc
.C
su
f
li_xc
.C
li
(3.3)

220
Tablo 77: znm haldeki kirleticiler iin biyokimyasal hz katsaylar ve kinetik hz denklemleri (i=1-12, j=1-19)
Kirletici i 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Hz (, kg KO/m
3
.gn)
j Proses + Ssu Saa Sfa Sva Sbu Spro Sac Sh2 Sch4 Sco2 SIN SI
1 Disintegrasyon n m fs,xc kdis.Xc
2 Karbonhidrat
hidrolizi
1 khyd,ch.Xch

3 Protein hidrolizi 1 khyd,pr.Xpr

4 Lipid hidrolizi 1ffa,li ffa,li khyd,li.Xli
5 ekerlerin
kullanm
-1 (1-
Ysu).fbu,su
(1-Ysu).fpro,su (1-Ysu).fac,su (1-Ysu).fh2,su -E Ci.vi,3
i=1-9,11-24

-(Ysu).Nbac Ssu
km,su. .Xsu.I1
Ks + S
6 Aminoasit
kullanm
-1 (1-Yaa).fva,aa (1-
Yaa).fbu,aa
(1-
Yaa).fpro,aa
(1-Yaa).fac,aa (1-Yaa).fh2,aa -E Ci.vi,6
i=1-9,11-24

Naa-
(Yaa).Nbac
Saa
km,aa. .Xaa.I1
Ks + Saa
7 LCFA kullanm -1 (1-Yfa).0,7 (1-Yfa).0,3 -(Yfa).Nbac Sfa
km,fa. .Xfa.I2
Ks + Sfa
8 Valerat kullanm -1 (1-Yc4).0,54 (1-Yc4).0,31 (1-Yc4).0,15 -(Yc4).Nbac Sva 1
km,c4..Xc4. .I2
Ks + Sva 1+Sbu/Sva
9 Btirat kullanm -1 (1-Yc4).0,8 (1-Yc4).0,2 -(Yc4).Nbac Sbu 1
km,c4. .Xc4. .I2
Ks + Sbu 1+Sva/Sbu
10 Propiyonat
kullanm
-1 (1-Ypro).0,57 (1-Ypro).0,43 -E Ci.vi,10
i=1-9,11-24

-(Ypro).Nbac Spro
km,pro. .Xpro.I2
Ks + Spro
11 Asetat kullanm -1 (1-Yac) -E Ci.vi,11
i=1-9,11-24

-(Yac).Nbac Sac
km,ac. .Xac.I3
Ks + Sac
12 Hidrojen
kullanm
-1 (1-Yh2) -E Ci.vi,12
i=1-9,11-24

-(Yh2).Nbac Sh2
km,h2. .Xh2.I1
Ks + Sh2
13 Xsu lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xsu.Xsu
14 Xaa lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xaa.Xaa
15 Xfa lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xfa.Xfa
16 Xc4 lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xc4.Xc4
17 Xpro lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xpro.Xpro
18 Xac lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xac.Xac
19 Xh2 lm Cbac-Cxc Nbac-Nxc kdec,xh2.Xh2

M
o
n
o
s
a
k
k
a
r
i
t
l
e
r
,

k
g

K
O

/
m
3

A
m
i
n
o
a
s
i
t
,

k
g

K
O

/
m
3

L
C
F
A
,

k
g

K
O

/
m
3

T
o
p
l
a
m

v
a
l
e
r
a
t
,


k
g

K
O

/
m
3

T
o
p
l
a
m

b

t
i
r
a
t
,


k
g

K
O

/
m
3

T
o
p
l
a
m

p
r
o
p
i
y
o
n
a
t
,


k
g

K
O

/
m
3

T
o
p
l
a
m

a
s
e
t
a
t
,


k
g

K
O

/
m
3

H
i
d
r
o
j
e
n

g
a
z

,

k
g

K
O

/
m
3

M
e
t
a
n

g
a
z

,

k
g

K
O

/
m
3

n
o
r
g
a
n
i
k

k
a
r
b
o
n
,

k
m
o
l

C
/
m
3

n
o
r
g
a
n
i
k

a
z
o
t
,

k
m
o
l

N
/
m
3

z
.

i
n
e
r
t
,

k
g
K
O

/
m
3

nhibisyon Faktrleri:

I1=IpH.IIN,lim
I2=IpH.IIN,lim.Ih2
I3=IpH.IIN,lim.INH3,Xac

221
Tablo 78: Partikler haldeki kirleticiler iin biyokimyasal hz katsaylar ve kinetik hz denklemleri (i=13-24, j=1-19)
Kirletici i 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Hz (, kg KO/m
3
.gn)
j Proses + Xc Xch Xpr Xli Xsu Xaa Xfa Xc4 Xpro Xac Xh2 XI
1 Disintegrasyon -1 fch,xc fpr,xc fli,xc fx,xc kdis.Xc
2 Karbonhidrat
hidrolizi
-1 khyd,ch.Xch

3 Protein hidrolizi -1 khyd,pr.Xpr

4 Lipid hidrolizi -1 khyd,li.Xli
5 ekerlerin
kullanm
Ysu Ssu
km,su. .Xsu.I1
Ks + S
6 Aminoasit
kullanm
Yaa Saa
km,aa. .Xaa.I1
Ks + Saa
7 LCFA kullanm Yfa Sfa
km,fa. .Xfa.I2
Ks + Sfa
8 Valerat kullanm Yc4 Sva 1
km,c4..Xc4. .I2
Ks + Sva 1+Sbu/Sva
9 Btirat kullanm Yc4 Sbu 1
km,c4. .Xc4. .I2
Ks + Sbu 1+Sva/Sbu
10 Propiyonat
kullanm
Ypro Spro
km,pro. .Xpro.I2
Ks + Spro
11 Asetat kullanm Yac Sac
km,ac. .Xac.I3
Ks + Sac
12 Hidrojen
kullanm
Yh2 Sh2
km,h2. .Xh2.I1
Ks + Sh2
13 Xsu lm 1 -1 kdec,xsu.Xsu
14 Xaa lm 1 -1 kdec,xaa.Xaa
15 Xfa lm 1 -1 kdec,xfa.Xfa
16 Xc4 lm 1 -1 kdec,xc4.Xc4
17 Xpro lm 1 -1 kdec,xpro.Xpro
18 Xac lm 1 -1 kdec,xac.Xac
19 Xh2 lm 1 -1 kdec,xh2.Xh2

K
o
m
p
o
z
i
t
,

k
g

K
O

/
m
3

K
a
r
b
o
n

h
i
d
r
a
t
,

k
g

K
O

/
m
3

P
r
o
t
e
i
n
l
e
r
,

k
g

K
O

/
m
3

L
i
p
i
d
l
e
r
,


k
g

K
O

/
m
3

e
k
e
r

p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
.
,


k
g

K
O

/
m
3

A
m
i
n
o
a
s
i
t

p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
.
,


k
g

K
O

/
m
3

L
C
F
A

p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
.
,


k
g

K
O

/
m
3

V
a
l
r
e
r
a
t
-
b

t
i
r
a
t

p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
,


k
g

K
O

/
m
3

P
r
o
p
i
y
o
n
a
t
p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
,


k
g

K
O

/
m
3

A
s
e
t
a
t

p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
,


k
g

K
O

/
m
3

H
i
d
r
o
j
e
n

p
a
r

a
l
a
y
a
n

m
i
k
r
o
o
r
g
,


k
g

K
O

/
m
3

P
a
r
t
i
k

l
e
r

i
n
e
r
t
,

k
g
K
O

/
m
3

nhibisyon Faktrleri:

I1=IpH.IIN,lim
I2=IpH.IIN,lim.Ih2
I3=IpH.IIN,lim.INH3,Xac

222
Durum deikenleri iin toplam reaksiyon terimi (r
i
); durum deikeninin bulunduu (i)
kolonda yer alan sitokiyometrik katsaylar ile (j) satrndaki proses hzlarnn arpmlarnn
toplamna eittir ve u ekilde gsterilmektedir:

r
1
= (v
i,j
.
j
) (3.4)

j


rnein, matrise gre monosakkaritler (S
su
) iin toplam reaksiyon hz (r
1
) :

S
su
r
1
= (v
i,j
.
j
)= k
hyd,ch
.X
ch
+ (1 - f
fa,li
). k
hyd,li
.X
li
k
m,su
..X
su
.I
1
(3.5)

j
K
S
+ S
su


olarak yazlmaktadr. Burada eitliin sandaki ilk terim karbonhidratlarn hidrolizini, ikinci
terim lipidlerin hidrolizini, nc terim ise ortamdaki ekerlerin mikroorganizmalar tarafndan
kullanlmasn ifade etmektedir.
Dier bir rnek de, Tablo 77 ierisinde 10. kolonda yer alan inorganik karbon (S
IC
) iin
sitokiyometrik katsaynn matrise gre yazlmas iin verilmektedir:

v
10,j
=-(C
i
.v
i,j
) (3.6)

i=1-9,11-24


Aminoasitlerin hcreye tarafndan kullanlmas prosesi iin (3.6) denklemi rnek olarak
yeniden yazlrsa;

v
10,6
= -[-C
aa
+ (1 Y
aa
).f
va_aa
.C
va
+ (1 Y
aa
).f
bu_aa
.C
bu
+ (1 Y
aa
).f
pro_aa
.C
pro

+ (1 Y
aa
).f
ac_aa
.C
ac
+ Y
aa
.C
bac
) (3.7)

ifadesi elde edilmektedir. Burada C
i
,

i maddesinin karbon ieriini (kmol C/kg KO) ve C
bac
,
biyoktlenin ierdii karbon miktarn (0,0313 kmol C/kg KO) ifade etmektedir.
Yukardan da grld gibi matriste sadece biyokimyasal reaksiyon terimleri yer
almaktadr. Bununla beraber modelin tamamlanabilmesi iin fizikokimyasal proseslerin de
ifade edilmesi gerekmektedir.
Matris gsteriminin bir dier avantaj da KO, azot ve karbon dnmlerinin kolay bir ekilde
kontrol edilebilmesidir. Paralanan maddelerden (reaktanlar) azalarak rnlere aktarlan
KO, azot ve karbon konsantrasyonlar dengelerinin kontrol, bu parametrelerin matriste yer
ald her bir sra soldan saa doru toplanp sfra eitlenerek yaplmaktadr. Bu kontrol bir
bilgisayar program (rnein Excel) yardmyla kolaylkla yaplabilmektedir. Bu ekilde KO,
azot ve karbon dengesinde yaplmas muhtemel sitokiyometrik hatalar saptanarak
nlenebilmektedir.


223
3.1.1.5. Disintegrasyon ve Hidroliz
Disintegrasyon; kompleks organik maddelerin paralanmasn ve hidrolize olabilir hale
dnmn salayan bir prosestir.
Disintegrasyon ve hidroliz prosesleri hcre d gerekleen biyolojik ve biyolojik olmayan
prosesler olup, kompleks organik maddelerin znm substratlara paralanmasn ve
znmesini ifade etmektedir. ADM1 modelinde yer alan substratlar kompleks kompozit
partikler madde, partikler karbonhidratlar, proteinler ve lipidlerdir. Son 3 substrat ayn
zamanda kompozit partikler maddenin disintegrasyonu sonucu oluan rnlerdir.
Disintegrasyon sonucu ayrca znm ve partikler halde inert madde olumaktadr.
Geneli itibariyle biyolojik olmayan disintegrasyon prosesi farkl uygulamalara imkan vermek,
biyolojik amur ile kompleks organik maddelerin paralanmasn ifade edebilmek ve len
biyoktlenin sisteme geri dnmesine imkan salamak iin uygulanan ilk admdr. len
biyoktlenin sisteme geri dnmesi iin disintegrasyon prosesinin uygulanmas olduka
elverili bir yntemdir (VAVILIN ve di., 1999; PAVLOSTATHIS VE GOSSETT, 1988).
Hidroliz, disintegrasyon sonucu oluan partikler haldeki karbonhidrat, lipid ve proteinlerin
znm yap talarna (monosakkarit, uzun zincirli ya asidi (LCFA), aminoasit)
paralanmasn ifade etmektedir. 3 partikler substratn (karbonhidratlar, proteinler ve
lipidler) hidroliz hzlar arasndaki fark ifade etmek iin 3 adet paralel enzimatik hidroliz
prosesi ifadesi kullanlmaktadr. Her durumda da proses, znm substrat kullanan
mikroorganizmalar tarafndan retilen enzimlerle katalizlenmektedir. Hidroliz prosesi 2 farkl
kavramsal yaklamdan biriyle ifade edilebilmektedir:
1- Birinci yaklamda, mikroorganizmalarn enzimleri zelti iine salglad ve salglanan bu
enzimlerin ya partikl zerine adsorbe olarak ya da znm substrat ile reaksiyona girerek
katalizlemeyi gerekletirdii kabul edilmektedir.
2- kinci yaklamda ise; mikroorganizmalarn partikle balanarak, partikl etrafnda enzim
rettii ve bylece gerekleen enzimatik reaksiyon sonucu oluan znm rnlerden
yararland kabul edilmektedir.
ADM1 modelinde, anaerobik karma kltrlerde baskn mekanizma olarak tesbit edilmi olan
2. yaklam kullanlmaktadr (VAVILIN ve di., 1996; SANDERS ve di., 2000). Bu sebeple
enzimin mikroorganizma tarafdan retilip zeltiye braklmas yerine mikroorganizmann
partikl yzeyinde byd kabul yaplmaktadr. Farkl organik atklara ait literatrde
bulunan hidroliz katsaylar Tablo 79da verilmektedir.








224
Tablo 79. Farkl organik atklara ait literatrde bulunan hidroliz katsaylar
Parametre
Sbstrat tipi k
h,ch
k
h,li
k
h,pr
k
h
alma artlar Scaklk (
0
C)
Birincil amur 0,2 Kesikli 35
Selloz 0,15 Srekli 28
Selloz 0,02 Kesikli 35
Niasta 0,25 Kesikli 35
Kabak 0,3 Kesikli 35
Evsel kat atk
0,025 -
0,2
0,005 -
0,01
0,015 -
0,075 Kesikli 35
Mutfak Atklar 0,32 Kesikli 35
Protein 0,12 Srekli 28
Jelatin 2,7 Kesikli 35
Et 0,41 Kesikli 35
St-Ya
emlsiyonu 0,01 Srekli 30
Lipit 0,02 Kesikli 35

3.1.1.5.1. Disintegrasyon ve Hidroliz Kinetii
Literatrde yer alan ve disintegrasyonun kullanld tm modellerde 1. derece kinetik
yaklam kullanlmtr. nk 1. derece kinetik yaklamnn uygunluu gzlemlerle
desteklenmitir. Ayrca yaplan almalarda disintegrasyon modelinin genelletirilmi bir
model iinde baka bir yaklamla ifade edilemedii grlmtr (BATSTONE ve di., 2002).
Hidroliz prosesi ok adml, kompleks bir enzimatik proses olup; enzim retimi, difzyon,
adsorbsiyon gibi birok olay iermektedir. Hidroliz proseslerini ifade etmek iin kullanlan en
yaygn kinetik bant 1. derece kinetik yaklamdr. Bu yaklamn fiziksel ve biyokimyasal
proseslerin tmnn toplam etkisini yanstan ampirik bir ifade olduu kabul edilmektedir
(EASTMAN and FERGUSON, 1981).
3.1.1.6. Organik Asit Oluumu (Asidojenesis)
Organik asit oluumu (fermantasyon) dardan herhangi bir elektron alc veya vericiye
ihtiya duyulmadan gerekleen ve asit retiminin gerekletii mikrobiyal bir prosestir
(GUJER ve ZEHNDER, 1983). Bu proses monosakkaritlerin ve aminoasitlerin daha basit
yapdaki birtakm ara rnlere (uucu ya asitleri) dnmn salamaktadr. Asidojenesis
dardan herhangi bir elektron alc veya vericiye ihtiya duymadan gerekletiinden ve
serbest enerji verimi normalde yksek olduundan dolay, fermantasyon bakterilerinin
sbstrat dnm verimleri (Y) de yksektir.
3.1.1.7. Monosakkaritlerden Organik Asit Oluumu
ADM1 modelinde karbonhidratlar iin model monomeri olarak glikoz (hekzos) kabul
edilmektedir. Modelde monosakkaritlerden organik asit oluumunda meydana gelen rnler
ve bunlarn sitokiyometrik reaksiyonlar, yaklak ATP verimleri ile birlikte Tablo 80de

225
verilmektedir. ADM1de monosakkaritlerden uucu ya aistleri ve hidrojen oluumu
reaksiyonlar iin sabit sitokiyometri kabul edilmitir
Tablo 80. Glikoz paralanmas sonucu oluan rnler
rn Reaksiyon ATP/mol
glikoz
(i) Asetat
(ii) Propiyonat
(ii)

Asetat-Propiyonat
(iii) Btirat
(iv) Laktat
(v) Etanol
C
6
H
12
O
6
2CH
3
COOH + 2CO
2
+ 4H
2

C
6
H
12
O
6
+ 2H
2
2CH
3
CH
2
COOH + 2H
2
O
3C
6
H
12
O
6
4CH
3
CH
2
COOH + 2CH
3
COOH + 2CO
2
+
2H
2
O
C
6
H
12
O
6
CH
3
CH
2
CH
2
COOH + 2CO
2
+ 2H
2

C
6
H
12
O
6
2CH
3
CHOHCOOH
C
6
H
12
O
6
2CH3CH
2
OH + 2CO
2

4
ok az

4/3
3
2
2

ADM1 modelinde (ii) reaksiyonu yerine (ii)

reaksiyonu kullanlmaktadr. Bunun sebebi,


yaplan almalarda sadece propiyonat reten bir mikroorganizma kltrnn mevcut
olmadnn saptanm olmasdr. Btn mikroorganizmalar propiyanat veya sksinat
(propiyonata dnmeden nce oluan ara rn) retimi ile birlikte asetat ve yan rn olarak
CO
2
de retmektedirler (BATSTONE ve di., 2002).
Modelde monosakkaritlerden asit oluumunda son rnler olarak asetik, propiyonik ve btirik
asit olutuu kabul edilmektedir. nk bu asitler monosakkaritlerin paralanmas sonucu
oluan en nemli son rnlerdir.
3.1.1.8. Aminoasitlerden Organik Asit Oluumu
Yaygn olarak bilinen 20 temel aminoasit tr mevcuttur. Tm proteinler bu temel
aminoasitlerin farkl dizilimleriyle oluur. Protein hidrolizi sonucu amionasit oluma verimi
protein yapsna baldr. Aminoasit fermentasyonu balca 2 ekilde gereklemektedir:
1- Stickland oksidasyon-redksiyon ifti fermentasyonu.
2- Elektron alcs olarak hidrojen veya karbondioksit ile birlikte tekil aminoasitin oksidasyonu.
Stickland reaksiyonu dierine gre daha hzl gereklemektedir ve normal olarak karma
protein sistemlerde %10 gibi dk miktarda elektron alcs gereksinimi olmaktadr (Barker,
1981). ADM1 modelinde aminoasitlerin fermentasyonu Stickland reaksiyonlarna gre
modellenmitir.
3.1.1.9. Hidrojen retimi, Kullanm (Anaerobik Oksidasyon (Asetojenesis) ve
Hidrojen Kullanm Sonucu Metan Oluumu (Metanojenesis))
Organik asitlerin (uucu ya asitleri ve uzun zincirli ya asitleri) asetata paralanmas bir
oksidasyon prosesi olup, elektron alcya ihtiya duymaktadr. Bu nedenle organik asit
oksidasyonunu gerekletiren bakteriler hidrojen gaz veya asetat retmek iin elektron alc
olarak hidrojen iyonu veya karbondioksite gereksinim duyarlar. Bu elektron tayclar,
oksidasyon reaksiyonlarnn termodinamik olarak gerekleebilmesi iin dk

226
konsantrasyonlarda bulunmaldr (Tablo 81 ve ekil 185). Hidrojen gaznn basnc azalnca
hidrojen kullanan metan bakterileri iin gerekli enerji azalmakta ve bylece reaksiyon daha
kolay gereklemektedir. retilen hidrojen ve asetat metan bakterileri tarafndan
kullanlmaktadr.
Propiyonatn stndeki (>C
3
) ya asitlerinin paralanmasndaki temel yol |-oksidasyonudur.
Bu dngsel bir proses olup, her dngde 1 asetat oluurken 1/3 ATP elde edilmektedir
(Batstone ve di., 2002). ift karbonlu ya asitlerinin son rn sadece asetat iken, tek
karbonlu ya asitlerinin (valerat, C
5
gibi) paralanmasnda mol substrat bana 1 mol de
propiyonat olumaktadr. Fakat genelde ya asitleri ift karbonlu olduundan asetat esas son
rn olarak kabul edilmektedir.
ADM1 modelinde 3 temel ya asidi substrat olarak kabul edilmektedir (>C
4
iin). Bunlar;
btirat, valerat ve uzun zincirli ya asiti (LCFA)dr. Bu durumda asetat oluumu iin 3 tip
bakteriyel grup yer almaktadr. Bu gruplar; propiyonattan asetat oluumu iin, btirat ve
valerattan asetat oluumu iin tek grup ve LCFA (>C
5
)dan asetat oluumu iindir. Tanm
zorluklar ve uzun zincirli molekller iin fizikokimyasal zelliklerin farkl olmasndan dolay
LCFAdan asetat oluumu iin ayr bir mikroorganizma grubu tanmlanmaktadr. Bununla
birlikte dier bir bakteri grubu da hidrojen kullanan metan bakterileri iin yer almaktadr.
Hidrojen reten (acetogenesis) ve hidrojen tketen (hydrogen utilizing methanogenesis)
bakteriler iin uygun termodinamik koullar ancak birbirine ok yakn hidrojen veya asetat
konsantrasyonlarnda gerekleir. Bu durum modellemede nemlidir; nk termodinamik
kstlamalar hidrojen inhibisyonu, yar doygunluk sabitleri ve biyolojik verim zerinde olduka
belirleyici rol oynamaktadr.
Tablo 81. Ya asitlerini oksitleyen mikroorganizmalar iin reaksiyonlarn termodinamii
Substrat

Reaksiyon

AG
0

kJ/gKO
AG


kJ/gKO
H
2
, HCO
3
-

Propiyonat
Btirat
Palmitat
4H
2
+ CO
2
CH
4
+ 2H
2
O
CH
3
CH
2
COOH + 2H
2
O CH
3
COOH + 3H
2
+ CO
2

CH
3
CH
2
CH
2
COOH + 2H
2
O 2CH
3
COOH + 2H
2

CH
3
(CH
2
)
14
COOH + 14H
2
O 8CH
3
COOH + 14H
2

-2,12
0,68
0,30
0,55
-0,19
-0,13
-0,16
-0,16
AG: Termodinamik verim
AG

u koullar iin hesaplanmtr: Scaklk: 298 K, pH: 7, pH


2
: 10
-5
bar, pCH
4
: 0,7 bar,
HCO
3
-
: 0,1 M, organik asitler: 1mM.


227

ekil 185. Metanojenesis ve dier anaerobik reaksiyonlar iin termodinamik verimler
Yukardaki ekilde, taral alan 5 reksiyonunda termodinamik olarak gerekleebilecei
deerleri gstermektedir. Kesikli izgi ise, hidrojen kullanm sonucu metan retimi iin eik
deeri gstermektedir.
3.1.1.10. Asetat Kullanm Sonucu Metan Oluumu (Asetiklastik Metanojenesis)
Metan oluumu admnda asetat, metan ve karbondioksite paralanmaktadr.
CH
3
COOH CH
4
+ CO
2
AG
0
= -31 kj/M (~ 0,25 ATP)
Genellikle 2 mikroorganizma tr, asetattan metan retimini gerekletirmektedir.
(MADGAN ve di., 2000). Methanosarcina 10
-3
M asetat konsantrasyonunun stnde
baskn durumda iken Methanosaeta 10
-3
M asetat konsantrasyonunun altnda baskn
durumdadr (ZNDER, 1993). Methanosaeta, Methanosarcina ile karlatrldnda daha
dk verime, daha yksek k
m
deerine, daha dk K
S
deerine sahiptir ve pHa kar daha
duyarldr (SCHMIDT ve AHRING, 1996). Bunun yannda Methanosaeta 1 mol asetat
paralamak iin 2 mol ATP harcamakta, Methanosarcina ise 1 mol ATP harcamaktadr. Bu
nedenle Methanosarcina daha yksek byme hzna sahip iken Methanosaeta daha uzun
bekleme sresine ihtiya duymaktadr. Methanosarcina ve Methanosaetaya ait kinetik
katsaylar Tablo 82de grlmektedir (STRAUB ve di., 2005).
Tablo 82. Asetiklastik Metanojen trlerinin kinetik zellikleri
Mikroorganizma Tr Maks. Spesifik
KO
TketimHz, k
m

gKO/gKO.gn)

Y
Yar Doygunluk Sabiti, K
S

(g KO/L)
lm Katsays, k
d

(1/gn)
Methanosaeta sp. 2,77 0,042 0,9 0,064
Methanosarcina sp. 8,95 0,06 0,32 0,1


228
Biyofilm sistemlerde genelde Methanosaeta tr grlrken, amur rtclerde genelde
Methanosarcina tr grlmektedir (HARMSEN ve di., 1996). ADM1 modelinde, farkl
uygulamalarda farkl kinetik ve inhibisyon parametreleri kullanlmas suretiyle tek tip asetat
kullanan metan bakterisi tr tanmlanmaktadr (BATSTONE ve di., 2002).
3.1.1.11. nhibisyon ve Toksisite
nhibisyon, bakteriyel fonksiyonlarn eitli nedenlerle zarar grmesi ve yavalamas olarak
tanmlanrken; toksisite, bakteriyel metabolizma zerindeki olumsuz etki olarak
tanmlanmaktadr (SPEECE, 1996). Mikrobiyal inhibisyon iin 2 genel tanm yaplmaktadr:
1- Biyokidal nhibisyon: Bu tanma gre biyokidal inhibisyon, toksisite olarak kabul
edilmektedir. Genelde etkileri geri dndrlemez niteliktedir (r: LCFA, deterjanlar,
aldehitler, nitro bileikleri).
2- Biyostatik nhibisyon: Biyostatik inhibisyon, inhibisyon olarak tanmlanmaktadr. Genelde
etkileri geri dndrlebilir niteliktedir (r: rnlerden kaynaklanan inhibisyon, zayf asit baz
inhibisyonu (NH
3
, H
2
S), pH inhibisyonu).
Biyokidal ve biyostatik inhibisyon ayrmnn yaplmas modellemede nemlidir; nk 1.
inhibisyon tr biyoktle lm hzn etkilerken, 2. inhibisyon tr kinetik byme ve
substratn mikroorganizma tarafndan kullanlmasn (maksimum substrat kullanm hz,
biyolojik verim ve yar doygunluk sabiti parametrelerini) etkilemektedir.
Anaerobik artmda genelde en nemli inhibisyon tr biyostatik inhibisyondur ve anaerobik
mikroorganizmalarn oalma verimlerinde dle sonulanmaktadr. Bu nedenle ADM1
modelinde yer alan btn inhibisyon fonksiyonlar biyostatik inhibisyon trndedir.
yon konsantrasyonlar ve pH optimumdan uzaklatka mikroorganizmalar enerjilerini
oalma yerine daha ok mevcut dengelerini devam ettirmeye harcamaktadr. Bu nedenle
substratn mikroorganizma tarafndan alnmasnda (kullanlmasnda) ok kk bir deiim
olabilirken, oalma snrlanmakta ve oalma verimi dmektedir. nk dengeyi devam
ettirmek iin kullanlan enerji miktarnn artmas, mikroorganizma bymesi ve sonu olarak
biyolojik verim iin mevcut enerjinin snrlanmasna neden olmaktadr (Batstone ve di.,
2002). Bu sebeple modelde, byme bazl kinetik yerine substrat bazl kinetik
kullanlmaktadr.
3.1.1.11.1. nhibisyonun Modellenmesi
ADM1 modelinde inhibisyon iin kullanlan kinetik ifadeler Tablo 83de verilmektedir. Burada;
a) geri dndrlebilir ve rekabetli olmayan formda; b) pH inhibisyonu iin 2 ayr amprik
formda (ANGELDAK ve di., 1993; RAMSAY, 1997); c) rekabete dayanan substrat
kullanmn ifade eden formda (bu durum inhibisyon olmamakla birlikte btnl salamak
iin yer almaktadr); d) ortamdaki azot snrl olduunda mikroorganizma bymesinde
meydana gelecek yavalamay ifade etmek iin (bu form da inhibisyon olmamakla birlikte
btnl salamak iin yer almaktadr) kinetik ifadeler kullanlmaktadr.

229
Anaerobik bozunma proseslerinde inhibisyon formlar ok geni ve eitli olduundan dolay
ADM1 modelinde yer alan inhibisyon formlar (3.8) denklemindeki yapda ifade edilmektedir.
Bu ifade ekli farkl inhibisyon formlarnn kolay bir ekilde (arpm halinde olduklarndan
dolay) modele eklenip, modelden karlmasna imkan vermektedir.
k
m
.S

j
= .X.I
1
.I
2
..I
n
(3.8)
K
S
+ S

Burada denklemin birinci ksm inhibe olmam Monod tipi substrat kullanmn ve I
1.n
=
f(S
I,1.n
) ksm da inhibisyon fonksiyonlarn (Tablo 77 ve Tablo 78) ifade etmektedir.
nhibisyon ifadesinin, substrat kullanmn gsteren denklemin iinde entegre olmasndan
dolay, denklem (3.8)deki gibi gsterilememesi durumunda kullanlacak eitlikler Tablo 83de
verilmektedir.
pH inhibisyonu, dk pHda artan zayf asit konsantrasyonunu ve mikroorganizma
dengesinin bozulmasn veya yksek pHda meydana gelen zayf baz inhibisyonunu ve
tanm kstlamalarn iermektedir ve btn mikroorganizmalar ayn derecede
etkilemektedir. pH inhibisyonu (I
pH
) ADM1 modelinde hcre ii gerekleen btn
proseslerde kullanlmaktadr. pH inhibisyonunda asidojenler ve asetojenler iin, hidrojen
kullanan metan bakterileri iin ve asetat kullanan metan bakterileri iin ayr parametreler
kullanlmaktadr. Tablo 83de yer alan her iki pH inhibisyonu ifadelerinden birincisi genellikle
amonyak veya dier bazlarla kuvvetli bir ekilde tamponlanm (>pH 8) sistemlerde, ikincisi
ise genellikle karbonhidrat sistemlerinde olduu gibi nispeten dk pHn etkili olduu
sistemlerde kullanlmaktadr.


















230
Tablo 83. nhibisyon formlar
Tanmlama Eitlik Kullanlma
nedeni
j
1

a)

Rekabetli
olmayan


Entegre,
rekabetli olmayan



Rekabetli

1
I=
1 + S
I
/K
I


k
m
.X.S

j
=
K
S
+ S.(1 + K
I
/S
I
)


k
m
.X.S

j
=
K
S
.(1 + S
I
/K
I
) + S
Serbest amonyak
ve hidrojen
inhibisyonu



ADM1de
kullanlmyor



ADM1de
kullanlmyor
7-12
b)

Ampirik yksek
ve dk pH
inhibisyonu



Ampirik dk pH
inhibisyonu


1 + 2.10
0,5.(pH
LL
pH
UL
)
I
pH_1
=

1 + 10
(pH pH
UL
)
+ 10
(pH
LL
pH)



pH - pH
UL

I
pH_2
= exp[-3.()
2
] |
pH < pHuL

pH
UL
pH
LL


I
pH_2
=1 |
pH > pHuL



Yksek ve dk
pH inhibisyonu





Sadece dk pH
inhibisyonu


5-12
2






5-12
2

c)

Rekabetli
substrat kullanm

1
I=
1 + S
I
/S

Btirat ve valerat
kullanan
bakteriler aras
rekabet

8-9
d)

kincil substrat

1
I=
1 + K
I
/S
I

S
IN
~ 0
olduunda
byme
snrlamas

5-12
KI: nhibisyon parametresi; j: j prosesinin hz; S: Substrat (j prosesi iin); SI: nhibitr konsantrasyonu; X: Biyoktle
(j prosesi iin).
1
: nhibisyon teriminin kullanld prosesler
2
: Sadece fonksiyonlardan biri kullanlabilir. Birinci inhibisyon fonksiyonu (IpH_1) serbest amonyak inhibisyonu ile
birlikte kullanlmamaldr. Birinci inhibisyon fonksiyonu (IpH_1) iin, pHUL

ve pHLL terimleri srasyla
mikroorganizmalarn % 50sinin inhibe olduu st ve alt limitlerdir. rnein asetat kullanan metan bakterileri iin
pHUL= 7,5 ve pHLL= 6,5 ise optimum pH= 7 olmaktadr. kinci inhibisyon fonksiyonu (IpH_2) iin, pHUL

ve pHLL terimleri
srasyla mikroorganizmalarn inhibe olmad ve mikroorganizmalarn tamamen inhibe olduu deerlerdir. rnein
asetat kullanan metan bakterileri iin pHUL= 7 ve pHLL= 6 ise, bu organizmalar pH 6nn altnda tamamen inhibe
olmakta ve pH 7nin stnde inhibe olmamaktadrlar.


231
3.1.1.12. Scaklk Etkisi
Anaerobik proseslerde genel olarak scaklk iin 3 ana iletme aral sz konusudur. Bunlar;
sakrofilik (4-15 C
o
), mezofilik (20-40 C
o
) ve termofilik (45-65 C
o
) koullardr. Bununla beraber
mezofilik ve termofilik mikroorganizmalar iin yaklak olarak optimum deerler srasyla 35
C
o
ve 55 C
o
dir (ekil 186).

M
e
t
a
n
o
j
e
n
l
e
r
i
n

B

m
e

H


(
%
)



Scaklk (C
0
)
ekil 186. Sakrofilik (psychrophilic), mezofilik (mesophilic) ve termofilik (thermophilic) metan
bakterileri iin scakla bal byme hz deiimi
Farkl grup mikroorganizmalarn scakla olan bamllklar optimum scaklk derecesine
kadar Arrhenius denklemi ile ifade edilebilmekte, bu deerden sonra ise sfra doru hzl bir
d grlmektedir.
Scaklk, disintegrasyon ve hidroliz proseslerini de etkilemektedir. Disintegrasyon ve hidroliz
hznda scaklktan dolay meydana gelen deiimler (fizikokimyasal karakteristiklerinden
dolay lipidler dnda) Arrhenius denklemi kullanlarak tanmlanabilmektedir (SANDERS,
2001).
3.1.1.13. Fizikokimyasal Prosesler
Fizikokimyasal prosesler biyolojik olarak yrtlmeyen ve anaerobik reaktrlerde ska
grlen sistemlerdir. 3 tip nemli fizikokimyasal proses vardr:
1- Sv-sv prosesler (r: yonlama-hzl).
2- Sv-gaz prosesler (r: Sv-gaz transferi-hzl/orta).
3- Sv-kat prosesler (r: kelme- orta/yava).
Sv-kat proseslerdeki modelleme zorluklar nedeniyle genellikle sadece ilk 2 proses dikkate
alnmaktadr. Bununla birlikte kolay kebilen magnezyum ve kalsiyum katyonlarn nemli
miktarda ieren sularda kelme prosesinin ilave edilmesi gerekli olabilmektedir.

232
Fizikokimyasal prosesler, anaerobik sistemlerin modellenmesinde son derece nemlidir.
Bunun nedenleri;
1- Biyolojik inhibisyon fonksiyonlarnda pH, sv fazda znebilir gazlarn konsantrasyonlar
gibi faktrlerin ifade edilebilmesi iin;
2- Gaz debisi ve karbonat alkalinitesi gibi balca performans gstergeleri fizikokimyasal
proseslerin doru hesaplanmasna baldr;
3- ounlukla tesislerdeki en nemli iletme maliyeti, pH kontrol iin baz veya asit
kullanmna baldr. Bu durumda uygun pH hesabnda ve eklenecek asit-baz
konsantrasyonu hesabnda fizikokimyasal sitemden yararlanlmaktadr.
3.1.1.13.1. Sv-Sv Prosesler
Bu prosesler genellikle iyonlama ile ilgilidir. Bu konudaki nemli trler ve denge sabitleri
Tablo 84de yer almaktadr. Organik asitlerin pKa deerleri genellikle 4,8 civarndadr. HCO
3
-
/
CO
3
-2
asit baz iftinin pKa deeri yksek olduundan dolay (10,3), CO
3
-2
nin konsantrasyonu
ok dktr ve bu nedenle ADM1 modelinde CO
3
-2
iyonu yer almamaktadr.
H
2
CO
3
olduka kuvvetli bir asittir (pKa= 3,5). Bununla beraber [CO
2,sv
]/[H
2
CO
3
] iin denge
sabiti 631 gibi yksek bir deerdedir (298 K; STUMM VE MORGAN, 1996). Bunun anlam
[CO
2,sv
] >> [H
2
CO
3
] olduundan dolay CO
2,sv
ADM1 modelinde, esas olan etkili asit bileii
kabul edilmektedir.
yonlama prosesleri ok hzl olduundan dolay genellikle denge denklemleri eklinde ifade
edilmektedirler.
Tablo 84. Asit baz denge sabitleri
Asit/baz ifti pKa (298
0
K)
CO
2
/HCO
3
-
6,35
1
NH
4
+
/NH
3
9,25
1

H
2
S/HS 7,05
1

H
2
O/(H
+
+ OH
-
) 14,00
1

HAc/Ac
-
4,76
2

HPr/Pr
-
4,88
2

HBu/Bu
-
4,84
2

HVa/Va
-
4,80
2

1
: LIDE, 2001;
2
: SILLEN VE MARTEL, 1964

3.1.1.13.2. Asit Baz Reaksiyonlarnn Modellenmesi
Asit baz reaksiyonlarn ifade eden eitliklerin uygulanma yntemi, bu eitliklerin diferansiyel
eitlikler halinde (DE) veya diferansiyel-cebirsel eitlikler halinde (DAE) formle edilip
zlmesine bal olarak deimektedir. Her iki durumda da eitlikleri ifade edebilmek iin 2
farkl yaklam kullanlabilmektedir. Bu yaklamlar; yk dengesi metodu ve matris

233
metodudur (Morel ve Hering, 1993). Yk dengesi metodunun anlalmas daha kolay
olduundan ve bu metot bilimsel olarak daha fazla kabul grdnden dolay, ADM1
modelinde asit baz reaksiyonlarn ifade etmek iin yk dengesi metodu kullanlmaktadr.
Yk dengesi u ekilde ifade edilmektedir:
S
C
+
- S
A
-
= 0 (3.9)

Burada; S
C
+
toplam katyon ekivalent konsantrasyonunu, S
A
-
toplam anyon ekivalent
konsantrasyonunu ifade etmektedir. Ekivalent konsantrasyonu her iyonun molar
konsantrasyonu ile iyon deerliinin arpm sonucu bulunmaktadr.
ADM1de uyguland ekliyle toplam yk dengesi eitlii (paydada yazl olan saylar
KOden mole evrimi salamaktadr) u ekildedir:

S
Ac
-
S
Pr
-
S
Bu
-
S
Va
-

S
cat
+
+ S
NH4
+
+ S
H
+
- S
HCO3
-
- - - - - S
OH
-
- S
an
-
= 0 (3.10)
64 112 160 208

3.1.1.13.3. Sv-Gaz Transferi
Anaerobik artmda genel olarak 3 temel gaz bileii ara rn olarak nemlidir ve bu gazlar
biyolojik proseslere veya sistemin k deerlerine nemli derecede etkide bulunmaktadr.
Bunlar (znrlk deerleri 25
0
C iin verilmitir);
H
2
dk znrle sahiptir (0,00078 M
sv
/bar
gaz
).
CH
4
dk znrle sahiptir (0,0014 M
sv
/bar
gaz
).
CO
2
yksek znrle sahiptir (0,035 M
sv
/bar
gaz
).
Bu gazlarla beraber dier nemli gaz bileikleri de H
2
S ve amonyaktr. Fakat slfat
indirgenmesi biyokimyasal proses olarak ADM1 modelinde yer almamaktadr. Amonyan ise
znrl ok yksek olduundan dolay (K
H
= 50 M
sv
/bar
gaz
; STUMM ve MORGAN,
1996) amonyan gaz fazna geen ktle miktar ihmal edilmektedir.
Sv-Gaz Transfer Denklemleri
Gaz durum deikenlerinin sv ve gaz fazdaki konsantrasyonlar arasnda denge ilikisi
mevcuttur ve sv faz yeterince seyreltik olduunda fazlar arasndaki denge ilikisi Henry
kanunu ile ifade edilmektedir. Henry kanunu kirleticinin, gaz fazn ksmi basnc nedeniyle
sv fazdaki konsantrasyonu olarak aklanmaktadr.
K
H
.p
gaz,i,ss
S
sv,i,ss
= 0 (3.11)
Burada; S
sv,i,ss
i bileiinin kararl halde sv fazdaki konsantrasyonu (M); p
gaz,i,ss
i bileiinin
kararl halde gaz fazdaki ksmi basnc (bar) ve K
H
Henry gaz sabitini (M/bar) sembolize
etmektedir.

234
Sv-gaz transferini ifade etmek iin kullanlan dinamik gaz transferi denklemleri iki film
teorisine dayanmaktadr. Bu teoriden yola klarak yaplan almalar sonucunda (Stumm ve
Morgan, 1996) sv-gaz transferi iin hz eitlii:

T,i
= k
L
a.(S
sv,i
- K
H
.p
gaz,i
) (3.12)
eklinde ifade edilmektedir. Burada; k
L
a toplam ktle transfer katsays;
T,i
i gaznn spesifik
ktle transfer hzn sembolize etmektedir. Her gaz bileii iin (3.12)deki kinetik hz
denklemi, Tablo 77 ve Tablo 78da yer alan kinetik denklemlere ek olarak kullanlmaktadr.
Modele dahil edilen gazlarn sv/gaz transferi prosesleri u ekilde ifade edilmektedirler:

T,H2
= k
L
a.(S
sv,H2
16.K
H,H2
.p
gaz,H2
) (3.13)

T,CH4
= k
L
a.(S
sv,CH4
64.K
H,CH4
.p
gaz,CH4
) (3.14)

T,IC
= k
L
a.(S
sv,CO2
- K
H,CO2
.p
gaz,CO2
) (3.15)

Yukardaki 3 sv/gaz transferi denklemi matris eklinde Tablo 85deki gibi de
gsterilebilmektedir (BATSTONE ve di., 2002). Denklem (3.13) ve (3.14)te grlen 16 ve
64 katsaylar srasyla H
2
ve CH
4
n birim molnn KOsini temsil etmektedir.
Tablo 85. Sv-gaz transferi reaksiyonlar iin sv faz hz katsaylar (v
i,j
) ve kinetik hz
ifadeleri (
j
)
Komponent i 8 9 10 Hz (
j
)
j Proses + S
h2
S
ch4
S
IC

T8 H
2
transferi -1 k
L
a.(S
sv,H2
16.K
H,H2
.p
gaz,H2
)
T9 CH
4
transferi -1 k
L
a.(S
sv,CH4
64.K
H,CH4
.p
gaz,CH4
)
T10 CO
2
transferi -1 k
L
a.(S
sv,CO2
- K
H,CO2
.p
gaz,CO2
)

3 gazn da transferi sv faz kontroll gerekletiinden dolay ve bu gazlarn difziviteleri
birbirine yakn olduundan dolay 3 gaz iin de k
L
a deerleri birbirine ok yakn kabul
edilebilmektedir. k
L
a deeri reaktrdeki kartrmaya, scakla ve sv zelliklerine bal
olarak deiik deerler almaktadr. Basitlik asndan 3 gaz iin de ayn k
L
a deerinin
alnmas nerilmektedir (BATSTONE ve di., 2002). Tablo 86da 3 gaz iin transfer
parametreleri yer almaktadr.
Tablo 86. Sv-gaz transferi parametre deerleri
Gaz K
H
(298 K)
M
sv
/bar
gaz

AH
0
(J/mol) u (= AH
0
/(R.T
1
2
));
T
1
= 298 K
Difzivite

(298
0
K)
((m
2
/s).10
9
)
H
2

CH
4

CO
2

0,00078
1

0,0014
1

0,035
-4180
-14,240
-19,410
-0,00566
-0,01929
-0,02629
4,65
1,57
1,98
1
: (M/bar) birimini (kg KO/m
3
.bar)a evirmek iin, K
H
terimi H
2
gaz iin 16; CH
4
gaz iin 64
ile arplmaktadr.




235
Gaz Faz Denklemleri
Gaz faz iin kullanlan denklemler sv faz iin kullanlanlara ok benzemekle birlikte fark
olarak, gaz faz denklemlerinde giri debisi bulunmaz ve sadece dinamik deikenler sz
konusudur. Deikenler (bar) veya konsantrasyon (M veya kg KO/m
3
) birimlerinde ifade
edilebilmektedir. Sabit hacimde gaz faz iin kullanlmakta olan diferansiyel denklem (3.16)
de gsterilmektedir (BATSTONE ve di., 2002).

dS
gaz,i
S
gaz,i
.q
gaz
V
sv



= -

-

T,i
.

(3.16)
dt V
gaz
V
gaz


deal gaz denklemini kullanarak 3 gaz bileiinin ksmi basnlar ise u ekilde
hesaplanmaktadr (Paydada yer alan saylar gazlarn KO edeerini gstermektedir):

p
gaz,H2
= S
gaz,H2
.R.T/16 (3.17)
p
gaz,CH4
= S
gaz,CH4
.R.T/64 (3.18)
p
gaz,CO2
= S
gaz,CO2
.R.T (3.19)
Su buhar basncnn da (p
gaz,H2O
) yukardaki basnlarla birlikte ifade edilmesi gerekmektedir.
3.1.1.14. Scakln Fizikokimyasal Parametrelere Etkisi
Scaklkta meydana gelen deiimler, zellikle denge sabitlerinde meydana getirdii
deiiklikler sebebiyle fizikokimyasal sistemler zerinde nemli etkilere sahiptir. Scakln
fizikokimyasal parametrelerde sebep olduu deiikliklerin btn sistem zerindeki toplam
etkisi, biyokimyasal parametrelerde sebep olduu deiikliklerin etkisinden daha nemlidir.
Scakln meydana getirdii etkiler genellikle Vant Hoff eitlii ile ifade edilmektedir:

K
2
AH
o
1 1
ln = ( - ) (3.20)
K
1
R T
1
T
2

Burada; K
1
, T
1
(
0
K) scaklnda parametrenin bilinen deeri; K
2
, T
2
(
0
K) scaklnda
parametrenin deeri; AH
o
, standart artlardaki reaksiyon ss; R, evrensel gaz sabitidir
(8,124 J/mol.
0
K). Bununla beraber T
1
.T
2
~ T
1
2
kabul edilirse ve u ifadesi (AH
o
/R.T
1
2
)nin yerine
kullanlrsa (3.20) denklemi daha yaygn olarak kullanlan (3.21) formuna dnmektedir
(ANGELIDAKI ve di., 1999).

K
2
= K
1
.e
u.(T2 T1)
(3.21)


236
0
0
C (273
0
K) ve 60
0
C (333
0
K) arasndaki scaklk deerleri iin (3.21) denklemi yardmyla
denge sabitlerinin scaklkla deiimi bulunabilmektedir. Organik asitlerin K
a
deerleri bu
scaklklar arasnda ok az miktarda deitiinden dolay sabit kabul edilebilmektedir.
3.1.1.15. Modelde Kullanlan Parametreler
ADM1 gibi genel bir modelde, kompleks yapdan kaynaklanan en nemli faktrlerden biri ok
sayda parametrenin model iinde yer almasdr. Fakat anaerobik prosesler iin kinetik
parametrelerin deikenlii aktif amur sistemlerine gre daha azdr. nerilen kinetik ve
sitokiyometrik katsay deerleri Tablo 87 ve Tablo 88de yer almaktadr. Bu parametre
deerleri birok veri takm iin denenmi ve eitli koullar altnda, uygulanan sistem iin
makul simlasyon sonular vermitir (BATSTONE ve di., 2002).
Tablo 87. ADM1de kullanlmas nerilen sitokiyometrik parametreler ve deikenlikleri
Parametre Tanm Deer
f
SI_xc
Kompozit maddenin znebilir inert ierii (%) 10
f
XI_xc
Kompozit maddenin partikler inert ierii (%) 25
f
ch_xc
Kompozit maddenin karbonhidrat ierii (%) 20
f
pr_xc
Kompozit maddenin protein ierii (%) 20
f
li_xc
Kompozit maddenin lipid ierii (%) 25
f
fa_li
Lipidlerden oluan LCFA fraksiyonu 0,95
f
h2_su
Monosakkaritlerden oluan hidrojen gaz fraksiyonu 0,19
f
bu_su
Monosakkaritlerden oluan btirat fraksiyonu 0,13
f
pro_su
Monosakkaritlerden oluan propiyonat fraksiyonu 0,27
f
ac_su
Monosakkaritlerden oluan asetat fraksiyonu 0,41
f
h2_aa
Aminoasitlerden oluan hidrojen gaz fraksiyonu 0,06
f
va_aa
Aminoasitlerden oluan valerat fraksiyonu 0,23
f
bu_aa
Aminoasitlerden oluan btirat fraksiyonu 0,26
f
pro_aa
Aminoasitlerden oluan propiyonat fraksiyonu 0,05
f
ac_aa
Aminoasitlerden oluan asetat fraksiyonu 0,4
N
aa
Aminoasit ve proteinin azot ierii (kmol N/kg KO) 0,007
N
xc
, N
I
Kompozit ve inert maddenin azot ierii
(kmol N/kg KO)
0,002
N
bioktle
Biyoktlenin azot ierii (kmol N/kg KO) 0,006
C
bioktle
Biyoktlenin karbon ierii (kmol C/kg KO) 0,031








237
Tablo 88. ADM1de kullanlmas nerilen kinetik parametrelerin deerleri, hassaslklar ve
deikenlikleri
Parametre Mezofilik
yksek
hzl
(35 C
0
)
Mezofilik
amur
rtc
(35 C
0
)
Termofilik
amur
rtc
(55 C
0
)
k
dis
(1/gn)
k
hyd_ch
(1/gn)
k
hyd_pr
(1/gn)
k
hyd_li
(1/gn)
0,4
0,25
0,2
0,1
0,5
10
10
10
1,0
10
10
10
k
dec
(1/gn)
K
S_NH3
(M)
0,02
1.10
-4
0,02
1.10
-4
0,04
1.10
-4

pH
UL_bac

pH
LL_bac

5.5
4
5.5
4
5.5
4
k
m_su
(KO/KO.gn)
K
S_su
(kg KO/m
3
)
Y
su
(KO/KO)
30
0,5
0,10
30
0,5
0,10
70
1
0,10
k
m_aa
(KO/KO.gn)
K
S_aa
(kg KO/m
3
)
Y
aa
(KO/KO)
50
0,3
0,08
50
0,3
0,08
70
0,3
0,08
k
m_fa
(KO/KO.gn)
K
S_fa
(kg KO/m
3
)
Y
fa
(KO/KO)
K
I,H2_fa
(kg KO/m
3
)
6
0,4
0,06
5.10
-6
6
0,4
0,06
5.10
-6
10
0,4
0,06
mevcut
deil

k
m_c4
(KO/KO.gn)
K
S_c4
(kg KO/m
3
)
Y
c4
(KO/KO)
K
I,H2_c4
(kg KO/m
3
)
20
0,3
0,06
1.10
-5

20
0,2
0,06
1.10
-5

30
0,4
0,06
3.10
-5

k
m_pro
(KO/KO.gn)
K
S_pro
(kg KO/m
3
)
Y
pro
(KO/KO)
K
I,H2_pro
(kg KO/m
3
)
13
0,3
0,04
3,5.10
-6

13
0,1
0,04
3,5.10
-6

20
0,3
0,05
1.10
-5

k
m_ac
(KO/KO.gn)
K
S_ac
(kg KO/m
3
)
Y
ac
(KO/KO)
pH
UL_ac

pH
LL_ac

K
I,NH3
(M)
8
0,15
0,05
7
6
0,0018
8
0,15
0,05
7
6
0,0018
16
0,3
0,05
7
6
0,011
k
m_h2
(KO/KO.gn)
K
S_h2
(kg KO/m
3
)
Y
h2
(KO/KO)
pH
UL_h2

pH
LL_h2

35
2,5.10
-5
0,06
6
5
35
7.10
-6
0,06
6
5
35
5.10
-5
0,06
6
5

3.1.2. Aktif amur Modeli No.1 (Activated Sludge Model No.1, ASM1)
1983 ylnda, biyolojik atk su artma tesislerin dizayn ve iletilmesinde kullanlmak zere
matematik modellerin gelitirilmesi ve uygulanmas amacyla International Association of
Water Quality (IAWQ) tarafndan uluslar aras bir alma grubu oluturulmutur. Bu grubun
amalar konuyla ilgili mevcut modellerin incelenmesi ve karbon oksidasyonu, nitrifikasyon
ve denitrifikasyon proseslerini gerekletiren sistemlerin performansn en gereki biimde
tahmin edebilecek mmkn olan en basit modelin gelitirilmesidir. Yaplan almalar

238
sonucunda, 1987 ylnda Activated Sludge Model No.1 (ASM1) (HENZE ve di., 1987)
olarak adlandrlan model ortaya kmtr.
ASM1 kndan itibaren, yeni KO fraksiyonlarnn eklenmesi, flok olututuran ve flamentli
bakterilerin populasyon dinamiklerinin yanstlmas, biyolojik fosfor giderimini tanmlayan
proseslerin eklenmesi amacyla geniletilmitir. Fakat modelin orjinal hali halen, aktif amur
sitemlerini temsil etmek iin kullanlan en yaygn modeldir. Biyolojik fosfor gideriminin
dnlmedii durumlarda halen temel model olarak kabul edilebilir.
ASM1deki birok temel kavram, University of Cape Town (UCT) modeli olarak da bilinen
daha nceden hazrlanm bir modelden alnmtr. Alnan en nemli iki kavram bisbstrat
hipotezi ve lm-rejenerasyon hipotezidir. 1980 ylnda ortaya kan bisbstrat hipotezine
gre; pratik deneylere dayanlarak atk sulardaki biyolojik olarak ayrabilen KO iki ana
fraksiyona ayrlmtr: Kolay ayrabilen ve yava ayrabilen KO. Kolay ayrabilen KO,
mikroorganizmalarn hcre duvarlarndan kolayca geebilen ve hzl bir ekilde sentezde
kullanlabilen basit molekllerden oluur. Yava ayrabilen KO ise, hcre duvarndan
gemeden ve metabolizmada kullanlmadan nce hcre d enzimlerle paralanmas
(hidroliz) gereken daha byk kompleks molekllerdir.
ASM1 modelinde mikroorganizmalarn byme kinetikleri Monod-tipi denklemlerle ifade
edilmektedir. Monod-tipi denklemler matematiksel olarak srekli denklemlerdir ve bu sayede
simulasyonlar srasnda ortaya kabilecek nmerik hatalar en aza indirilmitir. ASM1 anlama
ve okuma kolayl asndan matris formatnda verilmektedir (Tablo 89). Model matrisinden
de anlalabilecei gibi, ASM1 nitrifikasyon, denitrifikasyon ve karbon giderimi proseslerini, 8
proses denklemi ve 13 durum deikeni ile ifade eder.







239
Tablo 89: ASM1in matris gsterimi (Henze ve di., 1987)
i Komponent 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Proses hz
j Proses SI SS XI XS XB,H XB,A XP SO SNO SNH SND XND SALK
1 Heterotroflarn aerobik
oalmas

H
Y
1


1


H
H
Y
Y 1


-iXB

14
XB
i


2 Heterotroflarn anoksik
oalmas

H
Y
1



1



H
H
Y
Y
. 86 , 2
1



-iXB

H
H
Y
Y
. 86 , 2 . 14
1
14
XB
i


3 Ototroflarn oalmas
1

1
57 , 4
+
A
Y


A
Y
1

H
XB
Y
i
1


A
XB
Y
i
7
1
14


4 Heterotroflarn lm 1-fP -1 fP iXB-fP.iXB bH.XB,H
5 Ototroflarn lm 1-fP -1 fP iXB-fP.iXB bA.XB,A
6 znm organik azotun
amonifikasyonu
1 -1 1/14 ka.SND.XB,H
7 Partikler organik maddenin
hidrolizi


1


-1


8 Partikler organik azotun
hidrolizi
1 -1 T.(XND/XS)
Gzlenen dnm hzlar
[M/L3.T]
=
j
i
r
j ij
v .

Stokiyometrik parametreler:
YH: Heterotrofik dnm oran
YA: Ototrofik dnm oran
fp: Partikler rnlere dnen
biyoktle oran
iXB: Aktif Biyoktle iin N/KO
iXP: nert biyoktle iin N/KO

n
m


i
n
e
r
t

o
r
g
a
n
i
k

m
a
d
d
e

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

K
o
l
a
y

a
y
r

a
b
i
l
e
n

s

b
s
t
r
a
t

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

P
a
r
t
i
k

l
e
r

i
n
e
r
t

o
r
g
a
n
i
k

m
a
d
d
e

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

Y
a
v
a


a
y
r

a
b
i
l
e
n

s

b
s
t
r
a
t

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

A
k
t
i
f

h
e
t
e
r
o
t
r
o
f
i
k


b
i
y
o
k

t
l
e

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

A
k
t
i
f

o
t
o
t
r
o
f
i
k


b
i
y
o
k

t
l
e

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

s
e
l

s
o
l
u
n
u
m
d
a
n


k
a
y
n
a
k
l
a
n
a
n

p
a
r
t
i
k

l
e
r

n
l
e
r

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

O
k
s
i
j
e
n

(
n
e
g
a
t
i
f

K
O

)

[
M
(
K
O

)
/
L
3
]

N
i
t
r
a
t

v
e

N
i
t
r
i
t

a
z
o
t
u

[
M
(
N
)
/
L
3
]

N
H
4
+
N
H
3

a
z
o
t
u

[
M
(
N
)
/
L
3
]

B
i
y
o
l
o
j
i
k

a
y
r

a
b
i
l
e
n

n
m


o
r
g
a
n
i
k


a
z
o
t

[
M
(
N
)
/
L
3
]

B
i
y
o
l
o
j
i
k

a
y
r

a
b
i
l
e
n

p
a
r
t
i
k

l
e
r

o
r
g
a
n
i
k


a
z
o
t

[
M
(
N
)
/
L
3
]

A
l
k
a
l
i
n
i
t
e

(
M
o
l
a
r
)



240
3.1.2.1. Aktif amur Modeli No.1 (ASM1)deki Durum Deikenleri
3.1.2.1.1. KO Bileenleri ve Durum Deikenleri
ASM1de karbonlu organik madde biyolojik olarak ayrabilen KO, biyolojik olarak ayramayan KO
(inert KO) ve biyoktle olarak ana ksma ayrlmaktadr (ekil 187). Biyolojik olarak ayrabilen
KO ise; kolay ayrabilen znm KO (S
s
) ve yava ayrabilen partikler KO (X
s
) olarak iki
temel ksma ayrlmaktadr. Yava ayrabilen KOnin bir ksm znm KO olabilmesine ramen
ASM1de bu ksm yava ayrabilen partikler KO ierisine katlmaktadr. Biyolojik olarak
ayramayan KO; znm inert (S
I
) ve partikler inert (X
I
) ksmlarndan olumaktadr.
znm inert madde (S
I
) sistemi, son ktrme havuzunun k suyuyla terk eder. nert
partikler madde ise, amur ierisinde hapsolur ve inert UKM olarak sistemde birikir. nert partikler
madde atlan fazla amurla birlikte sistemden uzaklatrlmakta, bir ksm da son ktrme
havuzunun k suyunda grlebilmektedir. ASM1de aktif biyoktle, heterotrofik biyoktle (karbon
giderimi ve denitrifikasyon yapan; X
BH
) ve ototrofik biyoktle (nitrifikasyon yapan; X
BA
) olarak ikiye
ayrlmaktadr. Son olarak, biyoktle lmnden aa kan inert partikler rnleri temsil etmek iin
bir durum deikeni (X
p
) daha eklenmitir. zet olarak ASM1deki toplam KO dengesi denklem
3.22deki gibi hesaplanabilir.
KO
top
= S
I
+ S
s
+ X
s
+ X
BH
+ X
BA
+ X
I
+ X
P
(3.22)


ekil 187: ASM1deki KO bilenleri ve durum deikenleri

241
3.1.2.1.2. Azot Bileenleri ve Durum Deikenleri
ASM1de azotlu madde ekil 188de grlen bileenlere ayrlmtr. Toplam Kjeldahl azotu;
amonyak azotu (S
NH
), organik olarak bal azot ve aktif biyoktle bnyesindeki azot olmak zere 3
ksma ayrlmaktadr (ekil 188). Karbonlu maddelerde olduu gibi, organik maddeye bal olarak
bulunan azot, biyolojik olarak ayrabilen yada ayramayan znm ve partikler ksmlara
ayrlmaktadr. Bu ayrmda dikkat edilmesi gereken nokta; sadece biyolojik olarak ayrabilen
organik azotun (X
ND
) ve biyolojik olarak ayrabilen znm azotun modele birer durum deikeni
olarak dahil edilmi olmasdr. Aktif biyoktle ierisindeki azot (X
NB
), biyoktle lmnden aa
kan biyolojik olarak ayrabilen organik azotu temsil etmek iin modele dahil edilmitir. Model
matrisinde (Tablo 89) olmamasna ramen partikler inert organik rnler ierisindeki azot (X
NP
) ve
inert organik partikler madde (X
I
) ierisindeki azot kolayca hesaplanabilir. Azot dengesinin
korunmas ve denitrifikasyonun modellenebilmesi amacyla, amonyan oksidasyonu sonucu
modelde oluan tek rn olarak kabul edilen nitrat (S
NO
) da modele eklenmitir.


ekil 188: ASM1deki azot bileenleri ve durum deikenleri

242
3.1.2.1.3. Dier Durum Deikenleri
ASM1deki dier iki durum deikeninden birincisi; negatif KO olarak ifade edilen znm O
2

konsantrasyonu (S
O
), ikincisi ise alkalinitedir (S
ALK
). Alkalinitenin modeldeki dier proseslere bir
etkisi yoktur.
3.1.2.2. Dinamik Prosesler
ASM1deki dinamik prosesler aada ksaca aklanmaya allacaktr:
3.1.2.2.1. Heterotrofik Biyoktlenin (X
BH
) Aerobik artlarda oalmas
ASM1de mikroorganizma bymesi Monod kinetiine gre modellenmitir. Heterotrofik biyoktlenin
bymesi iin kolay ayrabilen sbstrat (S
S
) kullanlmakta ve oksijen ihtiyac ortaya kmaktadr.
Yeni hcre sentezi iin gerekli azot amonyaktan salanr. S
S
ve S
O
konsantrasyonlarnn her ikiside
byme iin hz snrlayc olabilir (Tablo 89).
3.1.2.2.2. Heterotrofik Biyoktlenin Anoksik artlarda oalmas (Denitrifikasyon)
Denitrifikasyon prosesi molekler oksijenin olmad ortamlarda nitrat azotunun bakteriler tarafndan
elektron transfer zincirinde bir elektron alc olarak kullanlmas ve indirgenmesine dayanmaktadr.
Bu proses oksijenli solunuma alternatif olarak anoksik solunum olarak da adlandrlmaktadr.
Anoksik artlar altnda denitrifikasyon bakterileri nitrat disimilasyonu ad verilen bir mekanizmayla
nitrat indirgerler. Nitrat ve nitrit hcre solunumunda oksijenin yerini almaktadr. Nitrifikasyonun
tersine birok mikroorganizma tr denitrifikasyon prosesini gerekletirebilmektedir. Denitrifikasyon
yapabilen mikroorganizma trlerinin en ok bilinenleri; Achromobacter, Bacillus, Aerobacter,
Micrococcus, Alcaligenes, Flavobacterium, Proteusdur. Bu bakterilerin tamam fakltatiftir ve
aerobik yada anoksik artlarda benzer metabolik yollar kullanrlar.
Denitrifikasyon iki kademeli bir prosestir. Birinci admda organik maddenin okisdasyonu sonucu
aa kan elektronlar kullanlarak nitrat nitrite indirgenir. Tm denitrifikasyon bakterileri ilk
reaksiyonun rn olarak nitrit retirler. kinci admda nitrit daha da indirgenerek gaz halindeki son
rnlere dnmektedir. ASM1de denitrifikasyon prosesi tek kademeli bir reaksiyon olarak
modellenmektedir.
Organik karbon kaynandaki elektronlarn, elektron alcya aktarlmasnda kullanlan biyokimyasal
proses oksijenli solunum ve denitrifikasyon iin ayndr. Her iki proseste de ayn enzimatik reaksiyon
serisi kullanlr, aralarndaki tek fark oksijenin bulunmad durumlarda retilebilen nitrat indirgeyici
enzimdir. Bu enzim nitrat disimilasyonu iin kullanlan elektron transfer zincirini tamamlar.

243
Ortamda oksijen bulunduu durumlarda nitrat indirgeyici enzimlerin sentezi durmakta ve metabolik
aktivite oksijenli solunuma dnmektedir. Buna ramen pozitif znm oksijen
konsantrasyonlarnda bile denitrifikasyonun devam ettii birok kere gzlenilmitir. Aerobik
artlardaki denitrifikasyonun sebebi, bakteriyal flok ierisinde bir oksijen gradyannn bulunmas ve
floun i ksmlarnda oksijensiz ortamlarn olumasdr. Bu tr ortamlarda denitrifikasyon hz
olduka azalmaktadr.
Fakltatif bakterilerin aerobik veya anoksik artlarda solunum mekanizmalarndaki benzerlik, bu tip
bakterilerin tek amurlu sistemlerde kolayca oksijenli solunumdan anoksik solunuma
geebilmelerini salamaktadr.
Oksijenin olmad artlarda heterotrofik mikroorganizmalar nitrat oksijen alcs olarak
kullanabilirler. ASM1de mikroorganizmalarn elektron vericisi znm kolay ayrabilen KO
(S
s
)dir. Bu proses sonucunda; heterotrofik biyoktle, azot gaz ve alkalinite retilmektedir.
Denitrifikasyon prosesi de Monod kinetiine gre ifade edilmi, fakat aerobik bymeden farkl
olarak hz denklemi < 1 ifadesiyle arplmaktadr. Kinetik ifadenin 1den kk bir sayyla
arplarak yavalatlmasnn sebepleri anoksik artlardaki daha dk mikroorganizma maksimum
byme hz ya da heterotrofik biyoktlenin sadece bir ksmnn nitrat elektron alcs olarak
kullanabilmesi olabilir. Hcre sentezinde azot kayna olarak amonyak kullanlmaktadr. ASM1
modelinde denitrifikasyon yapan heterotrofik mikroorganizmalarn anoksik artlar altnda oalmas
prosesi denklem (3.23)ye gre modellenmektedir.
(3.23)
Denitrifikasyon yapan mikroorganizmalarn oalma hz Monod tipi ikili denklemle ifade
edilmitedir. Bu denklem (3.23), karbon kayna ve elektron vericisi grevi yapan organik madde ve
elektron alcs grevi yapan nitrat ierir. Denklem (3.23)de grlebilecei zere nitrat, oksijenli
solunumdaki znm oksijene benzer bir grev yapar. Oksijenin bulunduu ortamlarda
denitrifikasyonu yavalatmak ve durdurmak iin oksijen anahtar kullanlmaktadr.
3.1.2.2.3. Ototrofik Biyoktlenin (X
B,A
) Aerobik artlarda oalmas (Nitrifikasyon)
Nitrifikasyon yapan bakteriler zorunlu aerob ve kemotrofturlar. Ototrof olmalar sebebiyle inorganik
karbon kaynaklarn indirgerler. Bu proses ok fazla enerji gerektirdiinden, ototrofik
mikroorganizmalarn biyoktle dnm oranlar (Y
A
), aktif amur ve biyofilm sistemlerinde grlen
aerobik heterotroflardan daha kktr. Kemolitotrofik doalar gerei elektron kayna olarak

244
kullandklar azot bileikleri, organik elektron kaynaklarndan, H
2
den ve slfattan daha az enerji
aa karr.
Nitrifikasyon iki adml bir prosesdir. Birinci admda amonyum (NH
4
+
) aadaki enerji reten
reaksiyona gre nitrite oksitlenmektedir.
NH
4
+
+ 3/2O
2
NO
2
-
+ 2H
+
+ H
2
O (3.24)
Amonyan nitrite ykseltgendii birinci adm reaksiyonunu gerekletiren en nemli bakteri tr
Nitrosomonastr. Nitrosococcus, Nitrosospira, Nitrosovibrio, Nitrosolobus gibi dier birok
kemoototrofik bakteri grubu da amanyo nitrite oksitleyebilmektedir.
Nitrifikasyon reaksiyonundaki ikinci adm ise, nitritin (NO
2
-
) nitrata (NO
3
-
) ykseltgenmesidir.
NO
2
-
+ 1/2O
2
NO
3
-
(3.25)
(3.25) reaksiyonunu gerekletiren en nemli bakteri grubu ise Nitrobakterdir.
ASM1 modelinde amonyan nitrata oksidasyon prosesi tek kadameli bir reaksiyon olarak kabul
edilmitir. (3.26) reaksiyonuna gre;
NH
4
+
+ 3H
2
O NO
3
-
+ 10H
+
+ 8e
-
(3.26)
1 e- eqv NH4
+
-N = ) / ( 75 , 1
) / ( 8
) / ( 14
4
4
4 +
+
+
=

e N NH gr
N NH mol e
N NH mol gr
(3.27)
1e- eqv O
2
= ) / ( 8
) / ( 4
) / ( 32
2
2
2

= e O gr
O mol e
O mol gr
(3.28)
57 , 4
) ( 75 , 1
) / ( 8
4
2
4
2
=

+
N NH gr
e O gr
N NH gr
O gr
(3.29)
Denklem (3.26-3.29)dan da grlebilecei gibi 1 gr NH
4
+
-Nnu nitrata dntrebilmek iin teorik
olarak 4,57 gr oksijen gerekmektedir. Amonyan nitrata tek kademeli bir prosesle (nirifikasyon)
oksidasyonu, ototrofik mikroorganizmalarn oalmasna ve oksijen ihtiyac olumasna neden
olmaktadr. Amonyan hcre sentezinde azot kayna olarak kullanlmas da amonyan bir
ksmn tketmektedir. Bu prosesin ayrca alkalinite (hem amonyan miktoroganizma bnyesine
gemesi hem de amonyan nitrata oksidayonu nedeniyle) ve oksijen ihtiyac zerinde belirgin bir
etkisi vardr. Nitrifikasyon prosesinde, okside edilen her 1mg/L amonyak iin 7,07 mg/L CaCO
3

245
tketilir Nitrifikasyon yapan mikroorganizmalarn biyoktle dnm oranlar (Y), heterotrofik
mikroorganizmalara gre ok dk olduundan retilen ototrofik biyoktle miktar ok azdr.
ASM1de ototrofik biyoktlenin oalmas prosesinin hz denklemi, (3.30)a gre ifade edilmektedir.
(3.30)
Nitrifikasyon Kinetiine Etki Eden Faktrler
Baz evresel faktrler nitrifikasyon kinetiini etkilemektedir. Bu faktrler baz durumlarda
nitrifikasyon hznda karar verici rol oynar, nk ototrofik mikroorganizmalar evre artlarndaki
deiime, heteotrofik mikroorganizmalara gre daha hassastrlar. Nitrifikasyon prosesi zerinde
belirgin etkisi olan evresel parametreler:
1- znm oksijen konsantrasyonu: Denklem (3.30)da oksijen seviyesinin nitrifikasyon
prosesinin hzna olan etkisi grlebilmektedir. Bu ifade ototrofik byme hz zerinde S
NH
ve S
O
ya
bal ift doygunluk fonksiyonu eklinde tanmlanmaktadr. S
O
azaldka bymeyi kstlayc
substrat haline gelmektedir.
Denklem (3.30)daki S
O
terimi, dk O
2
konsantrasyonlarnda aerobik bymeyi durdurmak iin
kullanlan bir anahtar fonksiyonudur. Denklem 3.30da yer alan K
O,A
deeri iin literatrde 0,4
mgO
2
/lden 2 mgO
2
/lye kadar ok deiken deerler bulunmaktadr. ASM1de K
O,A
iin 0,4 mgO
2
/l
deeri kullanlmaktadr (Henze ve di., 1987). K
OA
deeri aktif amur ierisindeki floklarn fiziksel
zelliklerine, kartrma hzna, oksijenin flok ierisine difzyon hzna gre deiebilir. Aktif amur
sistemlerinde tam nitrifikasyon hedefleniyorsa, havalandrma havuzunda minimum 2 mgO
2
/l oksijen
konsantrasyonu bulunmas istenir.
2- pH: Nitrifikasyon hz iki nedenden dolay ortamn pHndan ok etkilenmektedir. Birincil neden,
hidrojen ve hidroksil iyonlarnn, nitrifikasyon yapan bakterilerin byme hz zerindeki inhibe edici
etkisidir. kinci neden ise, nitrifikasyon reaksiyonun, ortamn alkalinitesini tketerek pHnn
dmesine neden olmasdr. Deneysel almalar nitrifikasyon iin optimum pHnn 7,5-8,5 arasnda
olduunu gstermitir. pH dtke nitrifikasyon verimi de azalr. Yksek pHlarda ise pH9,5a
kadar nitrifikasyon hz fazla etkilenmez (ekil 189). pHnn Nitrosomonasn maksimum byme
hzna olan etkisini hesaplamak iin aadaki denklem (3.31) nerilmektedir (Downing ve
Knowles).

246

ekil 189. pHnn nitrifikasyon hzna olan etkisi
(3.31)
K
NH
deerinin pHa gre deiimi iin ise, aadaki ifade nerilmektedir.
5 < pH < 7.2 (3.32)
= pH hassaslk katsays = 2,35
Denklem (3.32)de, K
NH
n pH = 7,2-8,5 arasnda sabit olduu kabul edilmektedir. Bu araln
dndaki pHlar iin K
NH
katsays denklem (4.32)ye gre hesaplanabilmektedir.
3- Scaklk: Btn biyokimyasal reaksiyonlarda olduu gibi nitrifikasyon kinetii de scaklktan
etkilenmektedir. Scakln en nemli etkisi maksimum spesifik byme hz
maks A,
zerinde
olmaktadr. Scakln (
A
) zerindeki etkisi Arrhenius tipi bir denklemle ifade edilebilmektedir.
(3.33)
= scaklk sabiti, iin literatrde 1,08-1,123 aras deerler bulunmaktadr.
4- nhibitrler: Nitrosomonas ve Nitrobakterin her ikiside sbstrat ve rn inhibisyonundan
etkilenebilmektedir. NH
4
+
ve NO
2
-
nin yksek konsantrasyonlarnn Nitrobakter zerinde inhibe edici
etkisi vardr. Yksek konsantrasyonlarda amonyak sadece NO
2
-
a dntrlebilmekte ve NO
3
-

oksidasyonu gereklememektedir. Bu yzden ortamda NO
2
-

birikmektedir.

247
Nitrifikasyon yapan mikroorganizmalar birok organik ve inorganik bileie (fenolik bileikler,
organik kimyasallar, aminler, tanninler, alkoller, siyanr, eter gibi) dk konsantrasyonlarda bile
hassalk gstermektedir.
Ar metaller de nitrifikasyon zerinde inhibisyon yapabilir. (Skinner ve di., 1961) 0,25 mg/L nikel ,
0,25 mg/L krom ve 0,1mg/L bakr konsantrasyonlar zerindeki deerlerde amonyak oksidasyonu
tamamen inhibe olmaktadr.
3.1.2.2.4. Heterotrofik Biyoktle lm (sel Solunum)
ASM1deki bu proses lm-rejenerasyon hipotezine dayanlarak modellenmektedir.
Mikroorganizmalar sabit bir hzda lrken oluan organik maddenin bir ksm biyolojik olarak
ayramayan madde kabul edilip partikler inert rnlere (X
P
) eklenir. Dier ksm ise, yava
ayrabilen organik madde olarak X
S
havuzuna eklenir. Bu proseste KO kaybolmamakta ve
elektron alcs (O
2
veya NO
3
) tketilmemektedir. Prosesin aerobik, anoksik ve anaerobik artlarda
ayn hzda gerekletii kabul edilmektedir.
3.1.2.2.5. Ototrofik Biyoktlenin lm
Heterotrofik mikroorganizmalarn isel solunumu gibi modellenmitir.
3.1.2.2.6. znm Organik Azotun Amonifikasyonu
Biyolojik olarak ayrabilen znm organik azot heterotrof miktoorganizmalarn yrtt 1.
dereceden bir denklemle amonyaa dnr.
3.1.2.2.7. Biyolojik Olarak Yava Ayrabilen Partikler Organik Maddelerin Aerobik ve
Anoksik artlarda Hidrolizi
Yava ayrabilen sbstrat (X
S
) hcre d enzimlerle kolay ayrabilen znm sbstrata (S
S
)
dntrlmektedir. ASM1de bu proses sadece aerobik ve anoksik artlarda gerekleebilen yzey
reaksiyonu kinetiine gre modellenmitir. Anoksik artlar altnda gerekleen hidroliz hz aerobik
artlara gre bir
h
faktryle (
h
< 1) yavalatlmaktadr. Hz reaksiyonu heterotrofik biyoktleye
gre birinci derecedendir, fakat sbstrat miktar biyoktleden fazlaysa hz doygunlua ular.
Tablo 89dan da grlebilecei gibi denitrifikasyon hz sbstrat giderim hzyla ok yakndan
ilikilidir. Denitrifikasyon prosesinin modellenmesinde, kolay ayran sbstrat ve yava ayran
sbstrat birbirinden ayran bisbstrat hipotezi nem kazanmaktadr. Kolay ayrabilen sbstratlarla
beslenen aerobik ve anoksik reaktrlerde birbirlerine ok yakn (
g
= 0,7-1) sbstrat giderim hzlar
grlebilmektedir. Oysa ki; yava ayran sbstratlarla beslenen anoksik reaktrlerdeki sbstrat
giderim hz ayn sbstratla beslenen aerobik reaktrlerden %38 daha dk bulunmaktadr.

248
Partikler sbstratlarn oalma reaksiyonlarnda kullanlabilmesi iin hidroliz olarak znm
sbstratlara dnmesi gerektii kabul edilirse, hidroliz prosesinin anoksik byme iin hz
kstlayc olduu anlalr. Bu nedenle, anoksik artlarda gerekleen hidroliz reaksiyonu iin bir
dzeltme faktr (
h
= 0,4) kullanlr.
3.1.2.2.8. Organik Azotun Hidrolizi
Biyolojik olarak ayrabilen partikler organik azot, partikler organik maddenin hidroliz
reaksiyonuna bal olarak, znm organik azota dnmektedir.
3.1.2.3. Model Parametreleri
Matematiksel bir modelin kinetik ve stokiometrik katsaylarnn deneysel lm sonularn (veriler)
en iyi yanstacak ekilde seimine model kalibrasyonu denir. Aktif amur modellerinde olduu gibi,
kalibrasyon genelde denge durumunda iletilen pilot lekli tesislerde yaplan kontroll deneylerle
gerekletirilmektedir. Fakat, bu ekilde elde edilen veriler 2 sebepten dolay gerek bir tesisteki
durumu tam olarak yanstmayabilir. Bunun birinci sebebi, gerek lekli bir tesisin pilot ya da
laboratuar lekli bir tesisle ayn ekilde iletilmesindeki zorluktur. Bunun da tesinde,
mikroorganizmalarn pilot lekli tesislerdeki davranlar ile tam lekli tesislerdeki davranlar
birbirinden farkl olabilir. Bu yzden parametre deerlerine etki eden ortam koullar ok iyi
belirlenmelidir. kinci neden ise; deneyler ve hesaplar kinetik ve stokiyometrik katsaylarn sabit
olduu varsaymna dayanr. Baz deneylerin yaplmas birka gn ya da birka hafta
srebileceinden ok sk yaplamamaktadr. Buna karlk birok parametrenin deeri zamana
baldr ve uzun bir zaman periyodu ierinde olduka fazla deiikenlik gsterebilir. Tesis
konfigrasyonu, iletme artlar, mikroorganizma populasyon dinamikleri, toksik maddelerin
inhibisyon dereceleri, atk su bileimi, scaklk, pH vb. faktrler kinetik ve stokiyometrik
parametrelerin deerlerine etki eder. Ayrca gerek tesislerde tesise gelen atk suyun bileimi de
srekli olarak deiiklik gsterir. Kinetik ve stokiometrik katsaylarn deerleri uzun zaman
periyotlarnda deiebilirken, giri atk suyunun bileimi birka saat ierisinde bile deiebilir. Giri
atk su zelliklerinin model davran zerindeki etkisinin ok byk olmas kalibrasyon aamasn
daha da zorlatrmaktadr.
Model parametrelerinin hassasl, deikenlii ve belirsizlii incelendiinde; baz parametrelerin
model sonularna etkisinin dier parametrelere gre fazla olduu grlmektedir. Bu sebeple
zellikle bu tr parametrelerin deerlerinin daha doru belirlenmesi gerekmektedir. Bu tr bir
inceleme ASM1 zerinde de yaplm ve nitrifikasyon denitrifikasyon yapan tesislerdeki uzun amur
yalar sebebiyle, giri KO deerinin model sonular zerinde ok etkili olmad grlmtr
(JEPPSON, 1996). Nitrifikasyon-denitrifikasyon yapan sistemler zerindeki en ok etkili
parametreler:

249
- Heterotrof mikroorganizmalarn lm hz
- Heterotrofik mikroorganizmalarn anoksik artlar altndaki byme hz
- Maksimum spesifik hidroliz hz
- Hidroliz iin yar doygunluk sabiti
- Ototrofik mikroorganizmalarn spesifik byme hz
Yaplan kalibrasyon almalarnda farkl parametre setlerinin yaklak olarak ayn model
davranna neden olabilecei gsterilmitir. Bunun nedeni modelin birok parametresinin birbiriyle
korelasyonlu olmasdr. Bu sebeple parametreleri teker teker kalibre etmek yerine, tm parametre
setini ayn anda kalibre etmek gerekmektedir. Aada parametreler arasndaki ilikilerden baz
rnekler verilmitir.
- oalma hz ve lm hz: oalma hzn arttrmak ve lm hzn azaltmak daha byk
bir net oalmaya neden olur, fakat bu ayn zamanda sbstrat tketim hzn ve oksijen
ihtiyacn arttracaktr.
- Biyoktle dnm oran ve oalma hz: Ayn anda hem biyoktle dnm orann hem
de oalma hzn arttrmak substrat dnm orannda birbirlerini dengeleyebilir fakat bu
durum oksijen tketimini artracaktr.
- Biyoktle dnm oran ve giri atksuyundaki heterotrof mikroorganizma miktar: Yksek
biyoktle dnm oran ve giri akmnda dk heterotrofik mikroorganizma
konsantrasyonu, dk biyoktle dnm oran ve giri akmnda yksek heterotrofik
mikroorganizma konsantrasyonuyla ayn sonular verebilir.
ASM1 iin nerilen parametre deerleri ve bu parametreler iin literatrde bulunan deerler Tablo
90da verilmitir. Yaplan modelleme almalarnda, Tablo 90daki parametre deerlerinin evresel
artlardan ok etkilendii unutulmamal ve bu deerler mertebe olarak ortalama deerler kabul
edilmelidir.






250
Tablo 90. ASM1in nerilen parametre seti (HENZE ve di., 1987)
Model Parametreleri Sembol Birim 20
0
C 10
0
C Literatr
Stokiyometrik Parametreler
Heterotrofik verim YH g hcre KO/g KOsbstrat 0,67 0,67 0,38-0,75
Ototrofik verim YA g hcre KO/g Ngiderilen 0,24 0,24 0,07-0,28
Biyoktlenin partikler
rnlere dnen ksm fP - 0,08 0,08 -
N/KO aktif biyoktle iXB g N/g KObiyoktle 0,086 0,086 -
N/KO inert biyoktle XP g N/g KOinert biyoktle 0,06 0,06 -
Kinetik Parametreler
Heterotrofik maksimum
spesifik byme hz H 1/gn 6 3 0,6-13,2
Heterotrofik lm hz bh 1/gn 0,62 0,2 0,05-1,6
Heterotrofik yar doygunluk
sabiti Ks g KO/m
3
20 20 5-225
Heterotroflar iin oksijen yar
doygunluk sabiti KO,H g O2/m
3
0,2 0,2 0,01-0,2
Heterotroflar iin nitrat
doygunluk sabiti KNO g NO3-N/m
3
0,5 0,5 0,1-0,5
Ototrofik maksimum spesifik
byme hz A 1/gn 0,8 0,3 0,2-1
Ototrofik lm hz bA 1/gn 0,2 0,1 0,05-0,2
Ototroflar iin oksijen yar
doygunluk sabiti KO,A g O2/m
3
0,4 0,4 0,4-2
Ototroflar iin amonyak yar
doygunluk sabiti KNH g NH3-N/m
3
1 1 -
Heterotroflarn anoksik
oalmas iin dzeltme
faktr g - 0,8 0,8 0,6-1
Amonifikasyon hz ka m
3
/g KO.gn 0,08 0,04 -
Maks. Spesifik hidroliz hz kh KOyava ayran/KOhcre.gn 3 1 -
Yava ayrabilen sbstrat
iin hidroliz yar doygunluk
sabiti KX KOyava ayran/KOhcre 0,03 0,01 -
Anoksik hidroliz iin dzeltme
faktr h - 0,4 0,4 -
3.1.2.4. ASM1 Modelinin Kstlar
ASM1de atksu artma sistemlerinin matematiksel olarak modellenebilmesi iin bir ok kabul ve
basitletirme yaplmtr. Bu kabullerin bazlar fiziksel sistemin kendisiyle ilgilidir, bazlar ise
matematiksel modellemenin getirdii baz sorunlar amak iin yaplmtr. ASM1 ile ilgili baz
snrlamalar ve kstlar aada zetlenmeye allmtr:
- Sistem sabit scaklkta iletilmektedir. Model parametrelerini scaklk deiimlerine gre
ayarlayabilmek iin Arrhenius denklemi kullanlabilir.
- pH sabit ve ntr deerlere yakndr. pH deiimlerinin model parametrelerine etkisi yoktur.
Alkalinite, model kullanclarnn pH kontrolyle ilgili potansiyel problemleri saptayabilmesi
iin modele eklenmitir.
- Hz denklemlerindeki katsaylar sabit deerler olarak kabul edilmektedir. Bu yzden atksu
karakterindeki deiimlerin modele olan yansmalar snrldr (Hz ifadelerinin zamana bal
deikenler olarak tanmland uygulamalar dnda).

251
- Fosfor ve dier inorganik ntrientlerin mikroorganizmalarn oalmasna ve organik substrat
giderimine olan etkileri gz nne alnmamaktadr. Mikroorganizmalarn dengeli bir ekilde
oalabilmesi iin ntrientlerin miktarlarnn yeterli olup olmad belirlenmelidir.
- Denitrifikasyon iin kullanlan dzeltme faktrleri sabitlenmitir.
- Nitrifikasyon prosesindeki katsaylar sabit kabul edilmitir. nhibitrlerin bu katsaylar
zerindeki olas etkileri gz nne alnmamtr.
- Heterotrofik biyoktle homojen kabul edilmekte ve zaman ierisinde tr dalmnda bir
deiiklik olmad kabul edilmektedir. Sbstrat konsantrasyon gradyanlarnn ve reaktr
konfigrasyonu gibi faktrlerin amur kelmesine olan etkileri gz nne alnmamaktadr.
- Organik madde ve organik azotun hidrolizinin ayn hzlarda ve ayn anda gerekletii kabul
edilmitir.
- Mevcut olan elektron alcsnn aktif biyoktle lm ve heterotrofik dnm katsaylar
zerinde herhangi bir etkisi yoktur.
3.1.3. ASM1 ve ADM1 Modellerinin Birletirilmesi
Artma tesisleri birbirleriyle yakn iliki ierisinde alan birok farkl prosesin birletirilmesiyle
oluur. Artma tesislerindeki kat ve sv akmlarn tmnn matematiksel olarak modellenmesi
esasna dayanan tesis apl modelleme yaklam, gnmzde olduka ilgi ekmektedir. Artma
tesislerindeki proseslerin modellenmesi iin gnmzde kullanlan modeller ya sv akmlar (birincil
kelme, aktif amur prosesi, ikincil kelme) ya da amur akmlar (younlatrma, rtme,
susuzlatrma) zerine odaklanmtr. Artma tesislerindeki prosesleri modellemek iin hazrlanan
modeller genellikle dier birim prosesleri dikkate almadan hazrlandklarndan dolay, tm tesisin
matematiksel olarak modellenmesi yaklam olduka karmak bir ilemdir. Bunu nedeni
gnmzde ayr prosesleri modellemek iin kullanlan matematiksel modellerin birbirlerinden farkl
durum deikenleri kullanmasdr. Bu durum zellikle aerobik ve anaerobik biyolojik artma
modelleri iin de geerlidir.
Tm artma tesisinin modellenmesi sayesinde; hem tesisin genel durumu hakknda bilgi sahibi
olunabilir hem de tesisteki farkl proseslerin birbirleriyle etkileimi daha iyi anlalabilir. Ayrca bir
proses zerindeki dinamik deiimlerin etkisinin dier proseslere yansmalar ok daha iyi
incelenebilir. Bu durum, zellikle kontrol ve optimizasyon almalarnn ok daha verimli
yaplabilmesine olanak salar (COPP ve di., 2003).
Tesis apl modelleme yaklamn karmaklatran en byk faktr baz proseslerin biyolojik
bazlarnn ise fiziksel veya kimyasal olmas ve bu prosesleri modellemede kullanlan durum

252
deikenlerinin farkl olmasdr (rnein, aktif amur ve kelme modelleri). Birok kelme
modelinde toplam askda kat madde (AKM
top
) bir durum deikeni olarak kullanlr, fakat aktif
amur modellerinde AKM
top
bir durum deikeni olarak yer almaz. AKM
top
, aktif amur
modellerindeki durum deikenlerinden hesaplanabilir fakat bu durum ilave lm ve kabuller
yaplmasn gerektirir. Durum deikenlerinde grlen bu fark biyolojik artma proseslerini temsil
eden farkl modeller iin de geerlidir.
Farkl durum deikenlerinin tesis apl modelleme yaklam ierisinde kullanlabilmesi iin durum
deikenlerini bir modelden dier modele aktaracak protokol ve algoritmalara ihtiya duyulur. Bu
algoritmalarn tmne arayz ad verilir. Arayzler oluturulurken, bir modelin giri ve k
akmlarndaki durum deikenlerinin farkl evresel artlar altndaki davranlar ok iyi incelenmeli
ve belirlenmelidir. (r: farkl biyoktle populasyonlarnn aktiviteleri, substratn biyolojik olarak
ayrabilirlii, substrat karakterizasyonundaki farkllklar vb.) Arayzlerde durum deikenleri dier
modele aktarlrken mutlaka elementel (C, N, P) ktle dengeleri korunmaldr. Oluabilecek
dengesizlik ve belirsizlikleri gidermek iin ilave kabuller yaplabilmekte ve ilave deikenler
tanmlanabilmektedir. Baz durum deikenleri ayn gibi gzkse de (r: ASM1 ve ADM1deki
partikler inert KO), farkl modellerdeki reksiyonlar gerei her iki modelde de ayn deeri
almayabilir. Aerobik artlarda inert olan KOnin bir ksm anaerobik artlarda biyolojik olarak
ayrabilir, ya da bu durumun tam tersi geerli olabilir. Ayrca, arayzler uygulanrken durum
deikenlerinin birim deiikliklerine dikkat edilmelidir (Tablo 91).
Tablo 91. ASM1 ve ADM1de kullanlan durum deikenlerinin birimleri
Deiken ASM1 ADM1 ADM1 ASM1
KO g / m
3
kg / m
3
*1000
norganik azot, S
IN
g / m
3
kMol / m
3
*14000
norganik karbon, S
IC
Mol /m
3
kMol / m
3
*1000
Temelde farkl modeller olan ASM1 ve ADM1in tesis apl modelleme yaklam ierisinde
birletirilebilmesi iin durum deikenlerini bir modelden dier modele aktaracak bir arayze ihtiya
duyulmaktadr. Bu arayzde ktle dengeleri KO, TKN ve baz durum deikenleri zerine
dayandrlacaktr.
3.2. Biyometanizasyon Pilot Tesisi iin Modelleme almalar
Havasz artmnn modellenmesi almas 3 aama halinde yrtlmtr. Bu kapsamda pilot
tesisten farkl iletme dnemlerde elde edilen veriler kullanlarak aadaki almalar yaplmtr:
1- Yemekhane atklarnn havasz artmnn modellenmesi almalar
2- Hal atklarnn havasz artmnn modellenmesi almalar

253
3- Hal atklar ve artma tesisi amurlarnn birlikte havasz artmnn modellenmesi almalar
Simlasyon almalar Aquasim 2.1b (REICHERT ve di., 1998) bilgisayar program kullanlarak
yrtlmtr. Bu program kullancnn belirledii diferansiyel denklem takmlarn yine kullancnn
belirledii zaman aralklar iin zmekte, ayrca diferansiyel denklem takmlarn oluturan durum
deikenlerin belirlenen zaman aralklar ierisindeki deiimlerinin grafiksel gsterimini
yapabilmektedir. Simlasyon almalar iin ADM1 modelini oluturan matrisler Aquasim
programna yazlm ve elde edilen simlasyon sonular pilot tesisten elde edilen lm sonular
ile kyaslanmtr. Pilot tesisin rtme kademesini simle etmek iin Aquasim programnda tam
karml reaktr kullanlmtr.
Yaplan modelleme almalarnda, ADM1 modelinde mezofilik amur rtm iin nerilen
parametreler kullanlmtr. Doru model tahminleri yapabilmek iin reaktre giren atk
karakterizasyonunun modelde kullanlmak zere uygun ekilde belirlenmesi gerekmektedir. Bu
almada, evsel organik kat atk (EOKA) iin ADM1e uygun giri KO bileenlerinin
belirlenmesinde literatrden, pilot tesis verilerinden ve biyokimyasal metan potansiyeli deneylarinde
elde edilen verilerden yararlanlmtr. Atn KO baznda protein ierii organik azot miktarnn
9,357 g KO/g azot katsays ile arpm ile hesaplanmtr (MIRON ve di., 2000).
Yaplan simulasyon sonular ve gerek verilerin karlatrlmasnda rlatif hata esas alnmtr.
Rlatif hata;
Rlatif Hata (%) = (X
Gerek
X
Model
) * 100 / X
Gerek

olarak hesaplanmtr. ADM1 modeli kullanlarak elde edilen simlasyon sonularnda rlatif
hatalarn %10 aralnda kalmas yksek tahmin kalitesi, %30 aralnda kalmas orta tahmin
kalitesi olarak snflandrlmaktadr (BATSTONE VE KELLER, 2003).
3.2.1. Yemekhane Atklar ile Yrtlen Havasz Modelleme almalar

27.11.07 - 28.12.07 tarihleri arasnda pilot tesiste elde edilen verilerin ortalamas kullanlarak
rtcnn modellenmesi amacyla ADM1 modeli uygulanmtr. Yemekhane atklar iin yrtlen
modelleme almalarnda kullanlan atk zellikleri Tablo 92de verilmitir.
Reaktrn etkili hacmi 4,2 m
3
, reaktrn st ksmnda gazn biriktii hacim 0,5 m
3
dir. rtcye
giren ortalama atk debisi 120 L/gn olup, hidrolik bekletme sresi 35 gndr. Reaktr mezofilik
artlarda iletilmektedir.



254
Tablo 92.Yemekhane atklar iin karakterizasyon deerleri
Parametre Birim Deer
KO mg/L 54900
znm KO mg/L 26150
TUKM/TKM - 0,92
TKN mg/L 1300
NH
4
-N mg/L 19
KO
UYA
mg/L 1532

Yaplan deneysel almalardan ve literatrden yararlanlarak yemekhane atklar iin elde edilen
model bazl atk karakterizasyon deerleri Tablo 93 ve Tablo 94de verilmitir. Tablo 94dan
grld gibi bu dnemde pilot tesise beslenen yemekhane atklar yksek oranda partikler inert
madde ve protein iermektedir.
Tablo 93. Yemekhane atklar iin kabul edilen karakterizasyon deerleri
f
SI_xc
Partikler maddenin znebilir inert KO ierii 0
f
XI_xc
Partikler maddenin partikler inert KO ierii 0,340
f
ch_xc
Partikler maddenin karbonhidrat ierii 0,165
f
pr_xc
Partikler maddenin protein ierii 0,329
f
li_xc
Partikler maddenin lipid ierii 0,165
Tablo 94. Model bazl KO karakterizasyonu
Parametre Sembol Birim Deer
Partikler KO X
c
mg KO/L 28750
Protein X
pr
mg KO/L 9462
Karbonhidrat X
ch
mg KO/L 4756
Lipid X
li
mg KO/L 4756
znm inert KO S
I
mg KO/L 0
Partikler nert KO X
I
mg KO/L 9775
Monosakkarid S
su
mg KO/L 12309
Uzun zincirli ya asidi S
fa
mg KO/L 12309
Asetik Asit S
ac
mg KO/L 1532

ekil 190 ve ekil 191den grld gibi pH ve znm KO parametreleri iin gerek durum
deerleri ve simlasyon sonlar olduka uyumludur. bu iki parametre iin rlatif hatalar %10un
altnda kalmtr. Biyogaz parametresi iin simlasyon sonular ve tesis verileri arasnda bir miktar
fark grlmektedir (rlatif hata: -%38). Biyogaz parametresi iin model tahminleri pilot tesisten elde
edilen gerek deerin zerinde kalmtr (ekil 192 ve Tablo 95). Bunun pilot tesis rtcsnde
istenilen tam karm artlarnn salanamamas, mekanik arzalar ve elektrik kesintileri nedeniyle
kararl ve srekli iletme artlarnn salanamamasndan kaynakland dnlmektedir.


255

ekil 190. pH iin simlasyon sonular

ekil 191. znm KO iin simlasyon sonular


256



ekil 192. Biyogaz iin simlasyon sonular
Tablo 95. Model sonular ve gerek verilerin karlatrlmas
Parametre lm Model Rlatif Hata (%)
pH 7,80 7,97 -2,1
KO (mg/L) 1580 1536 2,7
Biyogaz (m
3
/gn) 1890 2612 -38,2

3.2.2. Hal Atklar ile Yrtlen Havasz Modelleme almalar
28.04.08 - 08.09.08 tarihleri arasnda pilot tesiste elde edilen verilerin ortalamas kullanlarak
rtcnn modellenmesi amacyla ADM1 modeli uygulanmtr. Hal atklar iin yrtlen
modelleme almalarnda kullanlan atk zellikleri Tablo 96da verilmitir.
Reaktrn etkili hacmi 4,3 m
3
, reaktrn st ksmnda gazn biriktii hacim 0,4 m
3
dir. rtcye
giren ortalama atk debisi 130 L/gn olup, hidrolik bekletme sresi 33 gndr. Reaktr mezofilik
artlarda iletilmektedir.



257
Tablo 96. Yemekhane atklar iin karakterizasyon deerleri
Parametre Birim Deer
KO mg/L 19753
znm KO mg/L 8591
TUKM/TKM - 0,72
TKN mg/L 933
NH
4
-N mg/L 200
KO
UYA
mg/L 3000

Yaplan deneysel almalardan ve literatrden yararlanlarak hal atklar iin elde edilen model
bazl atk karakterizasyon deerleri Tablo 97 ve Tablo 98de verilmitir. Tablo 98dan grld gibi
bu dnemde pilot tesise beslenen hal atklar yksek oranda partikler inert madde, protein ve
karbonhidrat iermektedir.
Tablo 97. Hal atklar iin kabul edilen karakterizasyon deerleri
f
SI_xc
Toplam KOnin znebilir inert ierii 0,06
f
XI_xc
Partikler maddenin partikler inert KO ierii 0,48
f
ch_xc
Partikler maddenin karbonhidrat ierii 0,07
f
pr_xc
Partikler maddenin protein ierii 0,34
f
li_xc
Partikler maddenin lipid ierii 0,11
Tablo 98. Model bazl KO karakterizasyonu
Parametre Sembol Birim Deer
Partikler KO X
c
mg KO/L 11162
Protein X
pr
mg KO/L 3792
Karbonhidrat X
ch
mg KO/L 794
Lipid X
li
mg KO/L 1264
znm inert KO S
I
mg KO/L 614
Partikler nert KO X
I
mg KO/L 5312
Monosakkarid S
su
mg KO/L 3318
Amino Asit S
fa
mg KO/L 1659
Asetik Asit S
ac
mg KO/L 1500
Propiyonik Asit S
pro
mg KO/L 1500

ekil 193 ve ekil 194den grld gibi pH ve znm KO parametreleri iin gerek durum
deerleri ve simlasyon sonlar olduka uyumludur. bu iki parametre iin rlatif hatalar %10un
altnda kalmtr. Biyogaz parametresi iin simlasyon sonular ve tesis verileri arasnda bir miktar
fark grlmektedir (rlatif hata: -%41). Biyogaz parametresi iin model tahminleri pilot tesisten elde
edilen gerek deerin zerinde kalmtr ( ekil 195 ve Tablo 99). Bunun pilot tesis rtcsnde
atk tipine de bal olarak istenilen tam karm artlarnn salanamamas, fakat rtcnn ideal
tam karml olarak modellenmesi dnlmektedir.

258

ekil 193. pH iin simlasyon sonular

ekil 194. znm KO iin simlasyon sonular

259

ekil 195. Biyogaz iin simlasyon sonular
Tablo 99. Model sonular ve gerek verilerin karlatrlmas
Parametre lm Model Rlatif Hata (%)
pH 7,23 7,30 -1,0
KO (mg/L) 724 800 -10,5
Biyogaz (m
3
/gn) 0,70 0,99 -41,4

3.2.3. Hal Atklar ve Artma Tesisi amuru ile Yrtlen Havasz Modelleme almalar
09.03.09 - 29.04.09 tarihleri arasnda pilot tesiste elde edilen verilerin ortalamas kullanlarak
rtcnn modellenmesi amacyla ADM1 modeli uygulanmtr. Hal atklar ve artma amurunun
birlikte artm iin yrtlen modelleme almalarnda kullanlan at model bazl karakterizasyon
zellikleri Tablo 100 ve Tablo 101de verilmitir. Hal atklar ve artma tesisi amuru TUKM baznda
80:20 orannda kartrlm ve elde edilen atk sisteme beslenmitir. Bu dnemde pilot tesise
beslenen hal atklar yksek oranda partikler inert madde, protein ve karbonhidrat iermektedir.
Reaktrn efektif hacmi 4,3 m
3
, reaktrn st ksmnda gazn biriktii hacim 0,4 m
3
dir. rtcye
giren ortalama atk debisi 100 L/gn olup, hidrolik bekletme sresi 43 gndr. Reaktr mezofilik
artlarda iletilmektedir.


260
Tablo 100. Hal atklar ve artma tesisi amuru karm iin kabul edilen karakterizasyon deerleri
f
SI_xc
Toplam KOden oluan znebilir inert fraksiyonu 0,019
f
XI_xc
Kompozit maddeden oluan partikler inert fraksiyonu 0,301
f
ch_xc
Kompozit maddeden oluan karbonhidrat fraksiyonu 0,268
f
pr_xc
Kompozit maddeden oluan protein fraksiyonu 0,324
f
li_xc
Kompozit maddeden oluan lipid fraksiyonu 0,088

Tablo 101. Hal atklar ve artma tesisi amuru karm iin kabul edilen model bazl
karakterizasyona gre toplam KOnin dalm
Parametre Sembol Birim Deer
Partikler KO X
c
mg KO/L 23660
Protein X
pr
mg KO/L 7665
Karbonhidrat X
ch
mg KO/L 6340
Lipid X
li
mg KO/L 2082
znm inert KO S
I
mg KO/L 450
Partikler nert KO X
I
mg KO/L 7122

ekil 196 ve ekil 197den grld gibi pH ve znm KO parametreleri iin gerek durum
deerleri ve simlasyon sonular olduka uyumludur. Bu iki parametre iin rlatif hatalar %10un
altnda kalmtr. Sz konusu iletme dneminde pilot tesisin gaz hatlarnda grlen sorun
nedeniyle retilen biyogaz llmemitir. Ancak model sonular atktan retilebilecek biyogaz
miktarnn 870 L/gn civarnda olabileceini gstermektedir.

ekil 196. pH iin simlasyon sonular

261

ekil 197. znm KO iin simlasyon sonular

ekil 198. Biyogaz iin simlasyon sonular
Tablo 102. Model sonular ve gerek verilerin karlatrlmas
Parametre lm Model Rlatif Hata (%)
pH 7,13 7,20 -1,0
KO (mg/L) 600 614 -2,3

262
3.3. Haval Artma Modelleme almalar
3.3.1. Model Bazl Optimum letme Stratejisinin Belirlenmesi
almann bu aamasnda aktif amur modelleri kullanlarak bilgisayar simlasyon almalar
yardmyla Biyometan projesi-pilot lekli ardk kesikli reaktr sisteminin uygun iletme koullar
tesisin SCADA sistemine uygulanmtr. Bu aamada pilot lekli tesisi iletilmeye balanarak
sistemin dengeye gelmesi beklenmektedir.
Ardk kesikli reaktr sisteminin iletme dzeni gnde 3 evrim olacak ekilde bilgisayar
simlasyonu yardmyla belirlenmitir. lk aamada nitrifikasyon bakterilerinin aklimasyonu iin
havalandrma periyodu (T
A
) Terkos Durusu AKR sistemine gre daha uzun alnmtr. Simlasyon
almalarnda Aktif amur Modeli No2. (HENZE ve di, 2000) modeli kullanlm olup model bazl
atksu karakterizasyonu Tablo 103deki verildii ekilde yaplmtr.
Tablo 103. Model bazl atksu karakterizasyonu (Insel, 2004)
Parametre Birim Konsantrasyon
Toplam KO C
T
mg/L 430
Kolay ayran Organik Madde S
S
mg/L 85
Yava Ayran Organik Madde X
S
mg/L 270
Partikler nert Organik Madde X
I
mg/L 45
znm nert Organik Madde S
I
mg/L 30
UAKM - mg/L 160
TKN - mg/L 40
TP - mg/L 7
Tablo 104: AKR sistemi alma dzeni*

Adm letme periyodu Sre, saat
1 Doldurma** 0.5
2 Anoksik 0.5
3 Aerobik 1
4 Anoksik 1
5 Aerobik 1
6 Anoksik 1
7 Aerobik 1
8 keltme 1.5
9 Boaltma 0.5
*
Toplam evrim sresi: 8 saat, ** Doldurma kartrma periyodunun iindedir

Yukarda tablolarda belirtilen giri atksu karakterizasyonu, tasarm verileri ve AKR alma dzeni
WEST simulasyon program (VANHOOREN ve di., 2003)na girilerek k kalitesi modellenmitir
(ekil 199). Sistemin amur ya 10 gn olarak seilmitir.

263

ekil 199: AKR dzenine ait simulasyon akm emas
ASM2d modeli ile elde edilen simlasyon sonular Tablo 105de verilmektedir.
Tablo 105: Model simlasyon sonular
Parametre Birim Konsantrasyon
k znm KO mg/L 30
TKN mg/L 22
TP mg/L 4.5
3.3.2. Ardk Kesikli Reaktr Sisteminin Modellenmesi
3.3.2.1. Giri
Projede biyolojik amur retimi amal kullanlan pilot lekli Ardk Kesikli Reaktr (AKR)
sisteminin ncelikle biyolojik azot giderimini yerine getirecek ekilde iletilmesi planlanmtr. Bu
amaca ynelik olarak, artma tesisi iletme aamasnda elde edilen deneysel veriler modellenerek
belirli seviyede biyolojik azot ve fosfor giderimini salayacak ekilde simlasyon bazl optimizasyon
almas yaplmtr. ncelikle bu rapor kapsamnda belirli seviyede biyolojik azot giderimi
salayacak ekilde AKR sistemi iletilmi ve elde edilen veriler modellenmitir.
3.3.2.2. letme Bilgileri
Simlasyon programna tantlacak AKR sistemine ait iletme parametreleri ve periyodlarna ait
bilgiler Tablo 106 ve Tablo 107de verilmektedir. Tablodan anlalabilecei gibi toplam evrim
sresi 8 saat olup, evrim says 3e karlk gelmektedir. Reaktrn toplam slak hacmi 9,5 m
3
olup
doluluk oran %54 mertebesindedir.

264
Tablo 106. AKR sistemine ait iletme parametreleri
Parametre Birim Deer
Toplam Reaktr Hacmi, V
T
m
3
9,5
Balang Reaktr Hacmi,V
0
m
3
6
Doldurulan Reaktr Hacmi, V
F
m
3
3,5
evrim Sresi - 3
Toplam amur Ya* Gn 20
Efektif amur Ya Gn 15
Dengeleme Tank Hacmi m
3
10
Gnde Artlan Atksu m
3
/gn 12

Tablo 107. AKR sistemine ait evrim sreleri ve periyotlar
Periyod Sre Deer
Toplam evrim Sresi Saat 8 (480 dakika)
Doldurma Dakika 40
Doldurma/Kartrma Dakika 50
Aerobik #1 Dakika 60
Anoksik #1 Dakika 60
Aerobik #2 Dakika 60
Anoksik #2 Dakika 60
Aerobik #3 Dakika 60
Anoksik #3 Dakika 60
kelme Dakika 90
Boaltma Dakika 40

3.3.2.3. Simulasyon Yaklam
AKR sistemi iin yrtlen simlasyon almalar istenilen ortalama proses artlarn yanstacak
ekilde planlanmtr. lk aamada, giri atksu karakterizasyonundaki KO ve TKN fraksiyonlar
evsel atksu karakterizasyonuna benzeyecek ekilde ve modele girdi oluturmak zere
tanmlanmtr (ekil 201). Pilot tesisin iletme bilgileri de WEST simlatr programna girilerek
AKR sistemi iin denge durumu simlasyon almas sonucunda kararl iletme koullarnn
ortalama deerlerini yanstacak ekilde k KO, NH
4
-N, PO
4
-P, AKM konsantrasyonlar
hesaplanmtr. Elde edilen bu deerler lm sonular ile karlatrlmtr. kinci aamada
modelin ilgili parametrelerinin kalibrasyonu yaplmtr. Modelleme almalarnda biyolojik azot ve
fosfor giderimi proseslerini ieren ASM2d (Henze ve di., 2000) modeli kullanlmtr. kelme
prosesinin modellenmesi iin TAKACS ve di. (1991) almasnda nerilen ift eksponansiyel
fonksiyon kullanlmtr. kelme srasnda biyolojik reaksiyonun olmad kabul edilmitir.


265

ekil 200. AKR sistemi simulasyon akm emas
3.3.2.4. Giri Atksu Karakterizasyonu
Modelleme almas iin esas alnan istenilen ortalama iletme koullarn yanstan konvansiyonel
giri atksu karakterizasyonu Tablo 108de verilmektedir. Atksudaki giri KO ve azot
fraksiyonasyonlar sras ile UBAY OKGR ve di. (1998) ve HENZE ve di. (1995)e gre
yaplmtr. Tablo 6da ise simlasyon programna girdi oluturacak ekilde KO ve TKN
parametreleri fraksiyonlarna ayrlmtr. Fosfor parametresi ise llen TP deeri olarak
deerlendirilmitir. Atksu karakterizasyonundan da anlald gibi KO/TKN orannn yksek olmas
atksudan azot gideriminin salanabileceinin gstergesidir (ORHON ve ARTAN, 1994). Ortalama
atksu scakl 15C olarak alnmtr. Giri atksuyundaki kabul edilen UYA ierii biyolojik fosfor
giderimi iin dk seviyededir. Aerobik koullardaki znm oksijen konsantrasyonu 3,0 mg/L
olacak ekilde ayarlanmtr.
Tablo 108. Girite konvansiyonel atksu karakterizyonu
Parametre
Birim
Deer
Atksu Scakl C 15
Toplam KO
mg/L
465
znm KO
mg/L
160
Toplam Fosfor, TP
mg/L
6,9
Askda Kat Madde, AKM
mg/L
50
Uucu Askda Kat Madde, UAKM
mg/L
40
Toplam Kjeldahl Azotu, TKN
mgN/L
36
Amonyum Azotu, NH
4
-N
mgN/L
30
NH
4
-N/TKN
-
0,80
TKO/TKN
-
12,9
TKO/TP
-
67

266
Tablo 109. Giri Atksuyunda KO Fraksiyonlar

Parametre Model Bileeni Toplam KO %si, (C
T
)
Konsantrasyon
(mgKO/L)
Toplam KO, C
T
465
Kolay Ayrabilen KO (S
A
+S
F
) 0,20 93
Uucu Ya Asidi (VFA), S
A
0,06 27
Fermente olabilen KO, S
F
0,14 65
Yava Ayran KO, X
S
0,55 255
znm nert KO, S
I
0,10 46
Giri atksuyundaki TKN fraksiyonlar Tablo 110da verilmektedir. Buna gre giri atksuyunda TKN
konsantrasyonu 36 mg/L olmaktadr.
Tablo 110. Giri Atksuyundaki Besi Maddesi Fraksiyonlar

Parametre
Konsantrasyon
(mg/L)
Toplam Kjeldahl Azotu, TKN 36
Amonyum Azotu, NH
4
_
N 30
Toplam Organik Azot 6,0
znm Organik Azot, S
ND
2,0
Partikler Organik Azot, X
ND
4,0
Toplam Fosfor, (~PO
4
-P) 6,9
3.3.2.5. Modelleme Sonular
AKR sisteminin denge durumuna gelmesi amur kelme zellii ve amur atma dzeneinden
kaynaklanan problemlerden dolay yerine getirilememitir. AKR sisteminin bu problemleri
06.11.2007 tarihinde zlm ve amur atma ilemi dzgn olarak gerekletirilmeye
balanmtr. Modelleme ile sonularn deerlendirilmesi 27.11.2007 gnne ait veriler kullanlarak
yrtlmtr. ASM2d modeli ile yrtlen simlasyon/kalibrasyon almalarnda Tablo 111de
verilen k suyu kalitesi hesaplanmtr. Model kalibrasyonunda ototrofik bakterilerin maksimum
byme hz 0,8 gn
-1
olarak hesap edilmitir. Ar biyolojik fosfor depolayan bakterilerin (X
PAO
)
isel solunum parametreleri, 0,08 gn
-1
olarak kalibre edilmitir. Bunun dndaki dier model
parametreleri ve scaklk dzeltme faktrleri orijinal modeldeki varsaylan (default) deerleri olarak
alnmtr. kelme prosesinin modellendii TAKCS (1991) modeli iin herhangi bir kalibrasyon
ilemi yaplmamtr.




267
Tablo 111. AKR k kalitesinin modellenmesi

Parametre

Birim Deney
Model
Askda Kat Madde, AKM
mg/L
<7 7
znm KO
mg/L 40
46
Amonyum Azotu, NH
4

mgN/L 1.2
1.4
Nitrat Azotu, NO
3
-N*
mgN/L 9.2
9.0
Toplam Fosfor, (~PO
4
-P)
mgP/L 4.3
5.0
* NO
2
-N lm limitinin altnda

Kalibrasyon almalar sonucunda elde edilen gnlk evrim ii simlasyon sonular ekil 201-
ekil 204de verilmektedir. Simlasyonlarda ekil 201 reaktrn slak hacminin zamanla deiimini,
ekil 7 amonyak ve nitrata ait konsantrasyon deiimlerini, ekil 203 znm oksijen
konsantrasyonlarn, ekil 204 orto-fosfat konsantrasyonu profilini ve ekil 205 ise ktaki AKM
konsantrasyonlarn gstermektedir.

ekil 201. AKR hacminin gn iindeki deiimi

268

ekil 202. evrim ii azot (amonyak ve nitrat) fraksiyonlar

ekil 203. evrim ii znm oksijen konsantrasyonlar

269

ekil 204. evrim ii fosfor konsantrasyonlar

ekil 205. evrim ii k AKM kosantrasyonlar

270
Tablo 112, AKR iindeki biyoktle kompozisyonunu gstermektedir. Buna gre reaktr iinde en
ok inert madde olarak biriken partikler inert madde X
I
konsantrasyonudur. Aktif heterotrofik
biyoktle 1140 mgKO/L, ototrofik biyoktle ise 60 mgKO/L olarak hesaplanmtr. k
kalitesindeki fosfor konsantrasyonunun yksek olmas ve X
PAO
konsantrasyonunun az olmasndan
anlald gibi sistem ar biyolojik fosfor giderimini efektif olarak salayamamaktadr.
Tablo 112. Reaktr ii biyoktle kompozisyonu
Komponent
Birim
mg/L
Inorganik madde, X
FS

mgAKM/L
445
Partikler inert KO, X
I

mgKO/L
2825
Heterotrofik biyoktle, X
H

mgKO/L
1140
Ototrofik biyoktle, X
A

mgKO/L
60
Hidroliz olabilen organik madde, X
S

mgKO/L
144
Fosfor depolayan organizmalar, X
PAO

mgKO/L
50
Depolanan fosfor, X
PP

mgP/L
12





























271
BLM 4. PAKET 4: TAM LEKL TESS N FZBLTE ALIMASI
Bu blmde 100.000 kiilik (Edeer Nfus-EN) bir ehir iin n keltmeli aktif amur sistemi (C,
N, P giderimli) ve kaynanda ayr toplanm organik kat atk (AT-OKA) (Lokanta ve Kantin Atklar
le Hal/Pazaryeri At) karmn artacak entegre biyometan tesisi n fizibilite almas
sunulacaktr.
4.1. Kentsel Atksu Artma Tesisi (AAT)
100.000 ENlu bir ehir iin n keltmeli ve C, N, P giderimli bir aktif amur sistemi esas alnmtr.
Bu tesisin iin tasarma esas kirletici yk ve konsantrasyonlar ile proses hesaplar zeti srasyla
Tablo 113 ve Tablo 114de verilmitir. AAT knn AB Hassas Alc Ortamlara Dearj Standart
deerlerini salamas hedeflenmitir. Ancak, sulama suyu ve sv gbre talebinin olmad souk ve
yal dnemlerde (Kasm Nisan/Mays) AAT dearjnda N ve P limitlerinin belli oranda
almasna izin verilmitir.
Tablo 113. Atksu artma tesisi tasarmna esas yk ve konsantrasyonlar
Parametre
Ykler
(kg/gn)
Konsantrasyon
(mg/L)
BO
5
5500 327
KO 9000 535
AKM 6000 356
TN 800 48
TP 150 9

Tablo 114. Atksu artma tesisi tasarm zeti
Parametre Birim Deer
Ortalama Atksu Debisi m
3
/gn 16830
Anoksik blge hacmi/Toplam hacim - 0,4
Denitrifikasyon potansiyeli mg NO
3
-N/L 28,3
Toplam amur ya gn 20
Gnlk retilen amur miktar kg AKM/gn 2115
Anaerobik blme hacmi m
3
1050
Anoksik blme hacmi m
3
3820
Aerobik blme hacmi m
3
5730
Toplam reaktr hacmi m
3
14400
sel geri devir oran - 3,2
Aktif amur geri devir oran - 1
Toplam geri devir oran - 4,2
Oksijen ihtiyac kg O
2
/saat 213
Son ktrme tank toplam yzey alan m
2
935


272
4.1.1. Kentsel AAT lk Yatrm Maliyeti
Kentsel AAT ilk yatrm ve iletme maliyetlerinin tahmininde balca aadaki kaynaklar esas
alnmtr:
- LAMPERT ve di., 2008; ZESSNER ve di., 1998; LNDTNER ve di., 2006.
- IMC, 1999.
100.000 ENli (KO = 110 g/N.gn esas ile) ve C, N, P giderimli bir Aktif amur Tesisinin Avusturya
artlarndaki ilk yatrm maliyeti 250 /EN olarak verilmektedir (LAMPERT ve di., 2008). Trkiye
artlarnda birim KOnin genelde 90 g/N.gn alnd ve yatrm maliyetinin Avusturyaya gre
asgari % 20 daha ucuz olduu dikkate alnarak, 100.000 ENli bir ehir AAT iin ortalama birim ilk
yatrm maliyeti:
EN
x

165 80 , 0
22 , 1
250
~

alnmtr. Bu durumda AAT toplam ilk yatrm maliyeti:
AAT YM = 100.000 x 165 = 16,5.10
6

bulunur. Trkiyede AAT ina ve ekipman/tesisat maliyetleri oranlarnn sras ile % 45 ve %55
olduu esas alnarak;
na maliyeti: 0,45 x 16,5.10
6
= 7,4.10
6

Ekipman/tesisat: 0,55 x 16,5.10
6
= 9,1.10
6

bulunur. Faiz ve amortisman oran % 6, inaat yaplar mr 30 yl ve ekipman/tesisat mr 15 yl
alndnda sermaye deme faktrleri (SF) sras ile
naat ileri iin SF = 0,07265
Ekipman/tesisat iin SF = 0,10296
olur. Bu durumda yllk yatrm maliyeti (YYM):
YYM = (7,4 x 0,07265 + 9,1 x 0,10296) x 10
6
= 1,475.10
6
/yl
olur.
4.1.2. Kentsel AAT letme/Bakm Maliyeti
Yakn tarihli verilerle, 100.000 ENli ve C, N, P giderimli bir Aktif amur Tesisinin Avusturya
artlarndaki iletme ve bakm maliyeti 11 /EN.yl (1,1.10
6
/yl) mertebesindedir (Lampert ve di.,

273
2008). Trkiye artlarnda iletme/bakm maliyetlerinin ~ %20 daha ucuz olaca kabul ile birim ve
yllk iletme/bakm maliyetlerinin ~ 9 /EN.yl (900.000 /yl) olmas beklenmektedir.
Bu durumda, 100.000 ENli bir aktif amur sisteminin Trkiye artlarndaki beklenen yllk toplam
maliyeti:
900.000 + 1.475.000 = 2.375.000 /yl (~24 /EN.yl)
4.1.3. Edeer Nfuslar 100.000 1.000.000 Kii Aralnda Deien ehirler in AAT
Maliyet Analizi
Proje Paketi 4 kapsamnda, nfuslar 100.000 1.000.000 aralnda deien 5 farkl nfus iin
pilot tesis denemelerinden elde edilen sonular ve ilgili gncel uluslar aras veriler nda gerek
lekli kentsel AATleri + Tamamlayc Biyometan Tesisleri n fizibilite almas yaplmas
ngrlmektedir. paketi 4 kapsamnda, ekil 206de verilen entegre Kentsel AAT ve Biyometan
Tesisi proses emas esas alnarak gerek lekli tesisler iin n fizibilite analizi yaplmtr.

ekil 206. Kentsel AAT ve Entegre Biyometan Tesisi Proses Akm emas
ekil 206den de grld zere, biyometan tesisinde kentsel AAT birincil amurlar ile (ncelikle)
kaynanda ayrlm lokanta/kantin ve hal/pazaryeri atklarnn slak sistemde birlikte anaerobik
rtlerek biyometan retimi hedeflenmitir. ngrlen proses akm emasnda, organik kat atk
akm iin asgari magnetik ayrc, paralayc ve hamurlatrc birimlerini ieren bir n artma
kademesi dnlmtr. Kentsel AAT ve Biyometan Tesisinde oluan biyokatlar ayr ayr veya bir
ara haznede kartrlarak birlikte susuzlatrlacaktr. Susuzlatrma sonucu aa kan kek
(kompost) toprak artlandrcs olarak kullanlacaktr. Sznt suyu, sulama mevsiminde sv gbre
Biyolojik N, P Giderimi
Anaerobik
Anoksik Aerobik
Aktif amur Geri Devri
Fazla Aktif amur
Kum Tutucu
Terfi
Merkezi
Enerji Geri
Kazanm
n ktrme
Son ktrme
sel Geri Devir
Kek
Dearj
Dezenfeksiyon
nce Izgara
Yzdrmeli Younlatrc
Anaerobik
rtme

Mekanik
Susuzlatrma
Mknats
Metal
tc Hamurlatrc
nertler
Birincil amur
Kartrma
Tank
amur
Depolama
Sznt Suyu (Sulama Dnemi Dnda)
Biyogaz
Ayr Susuzlatrma
(Gerektiinde)
Hafif (yzen)
Ksm
Orta Faz
Sv Gbre
(Dorudan Sulamaya)

274
olarak kullanlacak, sulama mevsimi dnda ise tercihen (arazi msait ise) ~6 aylk depolanmak
suretiyle sulama mevsimi iin bekletilecek veya kentsel AAT bana geri evrilecektir. Sznt
suyunun sv gbre olarak kullanlmak zere tankerlerle uzak mesafelere tanmas gereken
durumlarda, AAT biyolojik amurlarnn ayrca susuzlatrlarak sznt suyu debisinin azaltlmas
yoluna gidilebilecektir. Sznt suyunun kentsel AATde artld dnemlerde ktaki N, P
parametrelerinin belli oranlarda ykselmesi beklenmelidir. Byle bir kalite dmesinin tolere
edilemedii durumlarda, sznt suyu dn akmna da ilave artma uygulanabilmektedir. Ancak
bu projede, sznt suyu artm alma kapsam dnda tutulmutur.
Kentsel AAT birim yatrm maliyetlerinin, 100.000 ENli bir ehrin maliyet verileriyle normalize
edilmek suretiyle, Trkiye artlarnda aadaki gibi deiecei esas alnmtr (ZESSNER ve di.,
1998; IMC, 1999).
Tablo 115. Farkl edeer nfuslar iin birim maliyet deerleri
EN Birim Maliyet Oran Birim Yatrm Maliyeti
(/EN)
100.000 1 165
200.000 0,95 157
250.000 0,90 148
500.000 0,80 132
1.000.000 0,75 124

Tablo 115deki birim yatrm maliyetleri ve takriben ayn ekilde normalize edilen birim
iletme/bakm maliyetleri esas alnarak 100.000 1.000.000 nfuslu yerleimlere ait C, N, P
gideren aktif amur sistemli AAT maliyetleri iin elde edilen sonular Tablo 116de zetlenmitir.
Tablo 116. Kentsel AATleri (C, N, P giderimli aktif amur sistemi) ortalama maliyet tahminleri
(100.000 1.000.000 EN)
EN lk Yatrm
Maliyeti
(/EN)
Toplam lk
Yatrm
()
Yllk Yatrm
/yl (/EN.yl)
Yllk letme ve
Bakm
(/EN.yl)
Yllk Toplam
Maliyet
(/EN.yl)
100.000 165 16,5.10
6
1.475.000 (15) 9
(2)
24
2 x 100.000
(1)
157 31,4.10
6
2.803.000 (14) 8 22
250.000 148 37.10
6
3.319.000 (13) 8 21
2 x 250.000 132 66.10
6
5.900.000 (12) 7,2 19,2
4 x 250.000 124 124.10
6
11.665.000 (11) 6,8 17,8
(1)
: Tablodan da grld zere 200.000 ENli ehir iin 2 x 100.000 EN, 500.000 ENli ehir iin 2 x 250.000 EN, 1.000.000
ENli ehir iin 4 x 250.000 ENli ehir AATlerinin modler olarak kullanm esas alnmtr.
(2)
: Yllk iletme/bakm maliyetlerinin de takriben, ilk yatrm maliyetlerine paralel tarzda, artan nfusla orantl olarak azald
kabul edilmitir. Ayrca iletme maliyetlerinin ~ 1/3 amur artma ve uzaklatrma maliyetinden olumakta olup, AATdeki
toplam birim enerji tketimi ortalama 22 kWh/EN.yl civarndadr (Lampert ve di., 2008).

275
4.2. Biyometan Tesisi
4.2.1. Proses Tasarmna Esas Veriler ve Temel Ktle Dengesi Hesaplar
4.2.1.1. Tesiste Artlacak amur ve Atk Miktarlar
Birincil amur Miktar
Kentsel AATlerde aa kmas beklenen tipik birincil ve fazla biyolojik amur miktarlar iin Tablo
117deki tipik deerler verilmektedir (SPINOSA VE VESILIND, 2001).
Tablo 117. Kentsel AATlerde olumas beklenen tipik birincil ve fazla biyolojik amur miktarlar
amur Tr retim
L/N.gn
TKM
%
Ham Birincil 0,92 2,20 2 8
rtlm Birincil 0,25 0,54 6 10
Ham Aktif amur 1,40 7,31 0,5 1,5
Ham Birincil + Aktif amur 1,80 2,80 3 6
rtlm Birincil + Aktif amur 0,6 1,02 2 12

Tipik ham birincil amur retimi ~1,5 L/N.gn ve TKM = %4 alnarak, EN bana birincil amur
oluumu:
1,5 x 0,04 0,060 kg/N.gn (60 g/N.gn)
alnmtr. Birincil amurda UKM/TKM 0,80 ve birim hacim arl ~ 1010 kg/m
3
alnacaktr.
Organik Kentsel Kat Atk (O-KKA) Miktar
lk aamada (tercihen lokanta ve kantinler ile hal ve pazaryeri/spermarket sebze-meyve
blmlerinden ayr olarak toplanacak O-KKA miktarnn KKAnn organik ksmnn (~0,25 g/N.gn)
%20si zerinden 0,050 kg/N.gn (50 g/N.gn) olmas beklenmektedir. O-KKA miktarnn daha
sonralar ikili toplamadan gelen belli oranda (~%20) kentsel organik atklarn da (mutfak atklar)
ilavesi sonunda ~0,100 kg/N.gn (100 g/N.gn) seviyesine ulatrlabilecei beklenmektedir. Ancak
etkin bir ikili toplama sonucu biyometan tesisine gelecek 3 ayr snf O-KKAnn tipik zellikleri Tablo
118de zetlenmitir (MATA-ALVAREZ, 2003).





276
Tablo 118. Farkl O-KKAnn tipik zellikleri (Parantez ii deerler ortalamalar gstermektedir)
O-KKA Tipi TKM
(%)
UKM/TKM

KO
toplam

(g O
2
/g TKM)
AT-OKA
C

(1)
21,4 27,4 (25,6) 91 99 (97) 1,2 1,3 (1,2)
AT-OKA
FVM

(2)
5,4 13,3 (8,2) 78 92 (82) 0,7 1,5 (1,0)
KA-OKA
FW

(3)
17 - 20 88 90 1,1
(1)
: Kaynandan ayr toplanan kantin/lokanta at
(2)
: Kaynandan ayr toplanan hal/spermarket sebze-meyve blmleri at
(3)
: kili (ayr) toplanm evlerden gelen mutfak at
Sonu olarak kentsel AAT yannda, ona entegre olarak kurulacak Biyometan Tesisine gelecek
artma amuru ve organik KKA miktarlar aadaki gibi alnabilir.
q
B
= 60 g KM/N.gn, (%4 KM, UKM/TKM = 0,80,
B
= 1010 kg/m
3
)
q
O-KKA
= 50 g KM/N.gn, (%12 KM, UKM/TKM = 0,90,
O-KKA
= 1015 kg/m
3
)
= 100
*
g KM/N.gn, (%15 KM, UKM/TKM = 0,85,
O-KKA
= 1015 1020 kg/m
3
)
= 200
**
g KM/N.gn, (%17 KM, UKM/TKM = 0,80,
O-KKA
= 1020 kg/m
3
)
Kent genelinde;
*
%20 orannda, ikili toplama atnn ynlendirilmesi halindeki
**
Kent genelinde %80 orannda ikili toplama atnn ynlendirilmesi halinde
4.2.2. Biyometan Tesisi Atk Akm ve Temel Ktle Dengesi Hesaplar
Daha nce ekil 1de belirtildii zere, Kentsel AAT birincil amuru, O-KKA ile n artmann son
birimi olan hamurlatrc da kartrlacaktr. Hamurlatrcya giren ve kan akmlar ekil 207de
verilmitir.










ekil 207. Tasarlanan Biyometan Tesisi Hamurlatrc nitesine giren kan akmlar
q
B
= 60 g KM/N.gn
q
O-KKA
= 50 g KM/N.gn iin hesap:
Q
OA+B
= 182,6 m
3
/gn, %5,5
Q
B
= 148,5 m
3
/gn
Q
O-KA
= 41,1 m
3
/gn
Q
AF
= 4,1 m
3
/gn (alt faz)
st Faz: Q
F
= 2,9 m
3
/gn

277
KM m EN x x
x
Q
BC
4 % , 5 , 148 000 . 100 10
1010 04 , 0
60
3 3
= =



KM m EN x x
x
Q
KKA O
12 % , 1 , 41 000 . 100 10
1015 12 , 0
50
3 3
= =


Q
F
= 0,10
*
x (41,1 x 10
3
x 0,12 x 0,90)/(0,15 x 1015) = 2,9 m
3
/gn, %15 KM
Q
AA
= 0,10
**
x (41,1 x 10
3
x 0,12)/(0,12 x 1010) = 4,1 m
3
/gn, %12 KM
Q
OA+B
= 148,5 + 41,1 (4,1 + 2,9) = 182,6 m
3
/gn, %5,5 KM
Q
OA+B
akmnda;
) 5 , 5 (% 055 , 0
6 , 182
) 12 , 0 1 , 4 15 , 0 9 , 2 ( 12 , 0 1 , 41 04 , 0 5 , 148
=
+ +
=
x x x x
TKM

*
: O-KKA akm UKMsinin ~%10u hamurlatrc st akm ile sistemden atlmaktadr.
**
:O-KKA akmnn ~%10u mertebesindeki inorganik maddeler de hamurlatrc dip akmyla
sistemden atlmaktadr.
q
O-KKA
= 100 g KM/N.gn iin hesap:
KM m Q
BC
4 % , 5 , 148
3
=
KM m EN x x
x
Q
KKA O
15 % , 7 , 65 000 . 100 10
1015 15 , 0
100
3 3
= =


Q
F
= 0,10
*
x (65,7 x 10
3
x 0,15 x 0,85)/(0,15 x 1015) = 5,5 m
3
/gn, %15 KM
Q
AA
= 0,10
**
x (65,7x 10
3
x 0,15)/(0,12 x 1010) = 8,1 m
3
/gn, %12 KM
Q
OA+B
= 148,5 + 65,7 (5,5 + 8,1) = 200,6 m
3
/gn, %7 KM
Q
OA+B
akmnda;

) 7 (% 07 , 0
6 , 182
) 12 , 0 1 , 8 15 , 0 5 , 5 ( 15 , 0 7 , 65 04 , 0 5 , 148
KM
x x x x
TKM =
+ +
=

4.2.3. Biyometan Reaktr (rtc) zerinde TKM ktle dengesi
Beslenen atk:
W
OA+B
= 182,6 x 0,055 = 10,04 t TKM/gn

278
UKM/TKM 0,90
W
OA+B
= 9,04 t UKM/gn
rtcde oluan anaerobik biyoktle %50 UKM giderimi ve 1 g UKM = 1,5 g KO esas alnarak
P
x
= 9,04 x 0,50 x 1,5 x 0,05 0,340 t UKM/gn
k akmndaki UKM/TKM oran:
TKM = 0,1 x 10,04 + 0,5 x 9,04 + 0,340 = 5,86 t
UKM = 0,5 x 9,04 + 0,340 = 4,86 t
UKM/TKM = 4,86/5,86 = 0,83
Biyometan Reaktr (Anaerobik rtc) zerinde kat madde ktle dengesinin grafiksel gsterimi
ekil 208de verilmitir.





















ekil 208. Biyometan Reaktr (Anaerobik rtc) zerinde kat madde ktle dengesi
Beslenen Q
OA+B
debisinin 200,6 m
3
/gn olmas halindeki ktle dengesi de, benzer tarzda
hesaplamalar sonunda aadaki gibi ifade edilebilir:
Beslenen atk:
W
OA+B
= 200,6 x 0,07 = 14,04 t TKM/gn
UKM/TKM 0,90
10,04 t/gn
UKM
nert
KM
1 t/gn
% 100
% 10
rtc
Girii
rtc
k
Metana dnen UKM
% 100
10,04 t/gn
5,86 t/gn
5,52 t/gn
nert
KM
% 55
% 10
0,340
UKM
4,52
4,18

279
W
OA+B
= 12,6 t UKM/gn
rtcde oluan anaerobik biyoktle %50 UKM giderimi ve 1 g UKM = 1,5 g KO esas alnarak
P
x
= 12,6 x 0,50 x 1,5 x 0,05 0,473 t UKM/gn
k akmndaki UKM/TKM oran:
TKM = 0,1 x 14,04 + 0,5 x 12,6 + 0,473 = 8,18 t
UKM = 0,5 x 12,6 + 0,473 = 6,77 t
UKM/TKM = 6,77/8,18 = 0,83
Biyometan Reaktr (Anaerobik rtc) zerinde kat madde ktle dengesinin grafiksel gsterimi
ekil 209da verilmitir.






















(UKM/TKM = 0,85) (UKM/TKM = 0,75)

ekil 209. Biyometan Reaktr (Anaerobik rtc) zerinde kat madde ktle dengesi
4.3. Biyometan Enerjisi Geri Kazanm
retilecek biyometan miktar, tesiste gnde 4,18 t UKMnin biyometana dnt kabul ile (net
metan geri kazanm verimi = 0,90 kabul edilmitir);
Q
CH4
= 4180 kg UKM/gn x 1,5 x 0,395 x 0,90 2230 m
3
CH
4
/gn
bulunur. Bu durumda geri kazanlabilecek elektrik ve s enerjisi gelirleri:
14,04 t/gn
UKM
nert
KM
2,11 t/gn
% 100
% 15
rtc
Girii
rtc
k
Metana dnen UKM
% 100
14,04 t/gn
8,21 t/gn
7,74 t/gn
nert
KM
% 55
% 15
0,473
UKM
6,3 t
5,83t

280
M
el
= 2230 x 0,35 x 10 kWh/m
3
CH
4
x 0,07 /kWh x 365 200.000 /yl
M
s
= 2230 x 0,40 x 10 kWh/m
3
CH
4
x 0,02 /kWh x 365 65.000 /yl
olmak zere toplam 265.000 /yldr. Bu enerjinin %85inin darya satlabilir durumda olduu
kabul ile net enerji gelirinin ~225.000 /yl civarnda olmas beklenir.
Tesise q
O-KKA
= 100 g KM/N.gn organik atk gelmesi halinde elde edilmesi beklenen net elektrik +
s enerjisi geliri de (5500/4180) x 225.000 = 296.000 /yldr.
Edeer nfusu 100.000~1.000.000 kii aralnda deien ehirler iin AAT ile birlikte kurulacak
Entegre Biyometan Tesislerinden geri kazanlacak yllk net biyometan enerjisi (MWh/yl) ve net
birim biyometan enerjisi retimi (kWh/EN.yl) miktarlar Tablo 119de zetlenmitir. Hesaplarda BO
5

deerleri <500.000 EN iin ~50 g/EN.gn; 500.000 EN iin ise ~55 g/EN.gn alnmtr. Tablodan
da grld zere <500.000 EN iin birim net biyometan kaynakl elektrik enerjisi geri kazanm 26
34 kWh/EN.yl iken, 500.000 EN iin ayn deerin 27 37 kWh/EN.yl aralnda kalmas
beklenmektedir. Entegre biyometan tesisi kombine elektrik ve s geri kazanm biriminde (CHP)
elektrik retimi iin gerekli asgari kurulu g deerleri de (N
el
), yllk 330 gn alma esas alnarak
Tablo 119nin son kolonunda ayrca verilmitir.
Tablo 119. Kentsel AAT ile birlikte kurulacak Entegre Biyometan Tesislerinden geri kazanlabilecek
elektrik enerjisi deerleri (2010 yl itibariyle)
EN Yllk Net
Biyometan Elektrik
Enerjisi retimi
(MWh/yl)
Birim Net
Biyometan Elektrik
Enerjisi retimi
(kWh/EN.yl)
N
el

(kW)
100.000 2,6 3,4 26 34 330 430
200.000 5,2 6,8 26 34 660 860
250.000 6,5 8,5 26 34 820 1070
500.000 14,3 18,7 28,6 37,4 1805 2360
1.000.000 28,6 37,4 28,6 37,4 3610 4720
- EN<500.000 iin ~50 g BO5/EN.gn, EN500.000 iin ~55 g BO5/EN.gn esas alnmtr.
- Deiim aralndaki kk (alt) deer, ~50 g TKM/EN.gn, st deer ise ~100 g TKM/EN.gn
miktarnda O-KKA iin tahmin edilen deerlerdir.
- Nel hesabnda yllk alma sresi 330 gn alnmtr.

Sonu olarak biyometan tesisinde artlacak birincil amur + O-KKAtan geri kazanlabilecek enerji
miktarlar, 100.000 EN esas alnarak 2,25 2,96 /EN.yl aralnda kalacaktr. Biyometandan elde
edilen enerjiye %100 orannda yenilenebilir enerji tevii uygulandnda sz konusu enerji gelirleri
4,5 5,92 /EN.yl aralndaki deerlere ykselecektir.

281
4.4. Biyometan Tesisi Maliyet Analizi
4.4.1. lk Yatrm Maliyeti
Kentsel AAT birincil amurlar ile organik kentsel kat atk (O-KKA) ve benzer nitelikte dier organik
atklarn (hayvan atklar, mezbaha atklar, enerji bitkileri vb.) birlikte artmna imkan vermek zere
tasarlanan Biyometan Tesisi olarak, yakn zamanda Suluova (Amasya) Besi OSBde 10.000
Bykba Hayvan (BBH) atn artmak zere tasarlanan Merkezi Biyometan Tesisi esas alnmtr
(ekil 210). Sz konusu tesis 500 m
3
/gn (%5 KM) 310 m
3
/gn (%8 KM) organik atk artma
kapasitesinde mezofilik anaerobik tam karml reaktr sistemi olarak projelendirilmitir. Bu projede
100.000 EN iin gerekli biyometan tesisi kapasitesi:
min Q
B+O-KKA
= 182,6 m
3
/gn, %5,5 KM
max Q
B+O-KKA
= 200,6 m
3
/gn, %7 KM
Dolaysyla 10.000 BBH at artma kapasiteli bir modlde ~200.000 ENli bir ehrin kentsel AAT
birincil amuru ve O-KKAlarn artmaya yetecek kapasite mevcuttur. Bu tesisin 2009 yl piyasa
fiyatlar ile n fizibilite dzeyinde hesaplanan ilk yatrm maliyeti bileenleri Tablo 120de
zetlenmitir (ztrk ve di., 2009).


282
V=500m
3
Dengeleme Havuzu:
H
sv
=3,5m +0,5m
B=8,5m
L=17m
Dalg mikser:
N~10kW
1 2
4 3
V
1
=40000m
3
V
1
=40000m
3
140 m
70 m
Flare
CHP birimi
Elektrik Enerjisi (max: 560)
Is Enerjisi (max: 720)
Kontrol ve idare binas
(100m
2
oturma alanl
2 katl betonarme bina)
Anaerobik reaktler (4 adet)
Qgaz=7200m
3
/gn (%65 CH
4
)
Atk biriktirme lagnleri
(ileri geomembranla
kapl toprak havuzlar)
H
sv
=4m +0,5m (hava pay)
B=70m
L=140m
Giri Terfi Merkezi (T.M.)
Besleme Pompalar:
Q
1
=25m
3
/h
n=1+1 (yedek)
H
m
=15m
nce zgara
Hayvan at tayan tanker
V
1
=2700m
3
(etkili hacim)
H
sv
=5,5m +1m (kpk iin)
D=25m
Kartrc:
N=18kW
Boaltma Pompalar:
Q
1
=75m
3
/h
H
m
=15m
n=2 adet (1+1)
Pastrizasyon
Sv
gbre
Dekantr
Kek
Kat gbre
Ara T.M.

ekil 210. Suluova (Amasya) Besi OSBde 10.000 Bykba Hayvan (BBH) atn artmak zere
tasarlanan Merkezi Biyometan Tesisi akm emas
Tablo 120. 10.000 BBH at (~ 200.000 ENli ehir AAT birincil amuru + O-KKA) artma kapasiteli
Biyometan Tesisi ilk yatrm maliyeti ana bileenleri
Maliyet Bileenleri Tutar ()
naat ileri (mhendislik ve mavirlik dahil) 2.477.500
Mekanik ekipman, enstrmantasyon, tesisat ve
montaj ileri

1.656.825
Toplam 4.134.325
- /$ = 1,3

naat ileri maliyeti ierisinde ~6 aylk sv gbre depolama kapasiteli lagn maliyetleri (~875.000
$) ile pastrizasyon ve amur susuzlatrma maliyetleri de dahildir. Fizibilite hesaplarnda esas
alnan biyometan modl tipik yerleim plan ve akm emas Ek D.3te, tank, ekipman ve
enstrman listesi ise Ek D.4te verilmitir.


283
TBTAK Evsel Atksular ve Organik Kat Atklarn Birlikte Artm Yoluyla Yenilenebilir Enerji
(Biyometan) Geri Kazanm Teknolojilerinin Aratrlmas Projesi kapsamnda kentsel AAT amurlar
ile O-KKAlar birlikte artmak zere nerilen Biyometan Tesisinde O-KKA hatt zerinde bir n
artma kademesi bulunacaktr (ekil 211). Szkonusu n artma tesisi ilk yatrm maliyetlerinin,
Tablo 120de maliyet zeti verilen modln ilk yatrm maliyetinin ~%25i alnabilecei ve
inaat/mekanik ekipman + borulama maliyetleri dalmnn sras ile %45 ve %55 olduu esas
alnmtr.

ekil 211. Entegre biyometan tesisi n artma aamas
Bu durumda n artmann maliyetleri de eklendiinde elde edilen nihai toplam ilk yatrm maliyetleri:
naat ileri: 2.477.500 + 0,25 x 4.134.325 x 0,45 = 2.942.612
Mekanik ekipman, tesisat, montaj ileri: 1.656.825 + 0,25 x 4.134.325 x 0,55 = 2.225.295
Toplam ilk yatrm maliyeti= 5.167.907 (~52 /EN)
olmas beklenmektedir.
Yllk yatrm maliyeti:
naat ileri: Faiz + amortisman = %6, yap mr: 30 yl, SF = 0,07265
Mekanik ekipman, tesisat, montaj ileri: Faiz + amortisman = %6, ekonomik mr: 15 yl, SF =
0,10296
Bu durumda yllk yatrm maliyeti (YYM):
YYM = 2,943 x 10
6
x 0,07265 + 2,225 x 10
6
x 0,10296 443.000 /yl
olarak bulunur.
Biyometan tesisinin 100.000 ENye hizmet vermek zere (yukarda maliyet analizi verilen yar
kapasitede) yapm halinde gerekli toplam ilk yatrm ve yllk yatrm maliyetlerinin aadaki gibi
olmas beklenmektedir:

284
Toplam Yatrm Maliyeti = 0,60 x 5,168 x 10
6
= 3,1.10
6

YYM = 0,60 x 443.000 /yl 266.000 /yl
Sonu olarak 100.000 ENli bir ehir iin gerekli entegre Biyometan Tesisi birim yatrm maliyeti ~31
/EN (~2,7 /EN.yl) olacaktr.
4.4.2. letme ve Bakm Maliyeti
n artma kademesi olmakszn, ~200.000 EN iin gerekli Entegre Biyometan Tesisi yllk
iletme/bakm giderlerinin ~300.000 /yl olaca hesaplanmtr (ztrk ve di., 2009). n artma
kademesinin ilavesi ile szkonusu tesisin iletme ve bakm giderlerinin %20 orannda artmas
beklenmektedir. Bu durumda n artmal biyometan tesisi yllk iletme ve bakm maliyeti ~360.000
/yl olacaktr. 100.000 EN iin gerekli Entegre Biyometan Tesisi yllk iletme ve bakm maliyetinin
ise ~0,60 x 360.000 = 216.000 /yl olmas beklenmektedir.
Sonu olarak 100.000 ENli bir ehir iin gerekli Entegre Biyometan Tesisi birim iletme ve bakm
maliyetinin 2,2 /EN.yl (216.000 /yl) civarnda olmas beklenmektedir. Bu durumda yllk toplam
maliyet de 266.000 + 216.000 = 482.000 /yl (~4,9 /EN.yl) olacaktr.
Daha nce Blm 4.3te belirtildii zere, %100 yenilenebilir enerji tevii uygulanmas halinde
100.000 ENli Entegre Biyometan Tesisinden geri kazanlabilecek enerji miktar ~4,5 /EN.yl olup,
birim yllk toplam yatrm bedelinin ~%90na kar gelmektedir. Dolaysyla Entegre Biyometan
Tesisi kurulduunda, asgari kapasitede iletim sonucu (182,6 m
3
/gn) geri kazanlan biyometan
enerjisi ile Biyometan Tesisi yatrmnn ~%90 veya 100.000 ENli kentsel AAT (C, N, P giderimli)
enerji giderlerinin (1,54 /EN.yl) yaklak 3 kat dzeyinde (4,5 /EN.yl) bir gelir elde etme
potansiyeli bulunmaktadr. En kt durumda bile (182,6 m
3
/gn kapasite ve yenilenebilir enerji
tevii olmadan) 100.000 ENli kentsel AAT enerji giderlerinin ~1,5 kat biyometan enerjisi geliri
salanmas mmkn grlmektedir.
4.5. Edeer Nfuslar 100.000 1.000.000 Kii Aralnda Deien ehirler in Entegre
Biyometan Tesisi Maliyet Analizi
Daha nce Blm 4.1.3te kentsel AAT iin verilen maliyet analizine benzer bir deerlendirme
Entegre Biyometan Tesisleri (EBMT) iin de yaplabilir. EBMT iin yatrm ve iletme maliyetlerinin
kapasiteye (EN) gre deiiminde daha nce Blm 4.1.3te verilen EN-Birim Maliyet Oranlar esas
alnm ve bu proje iin nerilen deerler Tablo 121de verilmitir.




285
Tablo 121. EBMT Kapasite (EN) Birim Maliyet Deiim likisi
EN Birim Maliyet Oran Birim Yatrm Maliyeti
/EN
100.000 1,0 31
200.000 0,95 29,5
250.000 0,90 28
500.000 0,80 25
1.000.000 0,75 23

Yukardaki birim ilk yatrm maliyetleri ve takriben ayn tarzda normalize edilen birim iletme/bakm
maliyetleri esas alnarak 100.000 1.000.000 ENli yerleimler iin nerilen EBMT maliyetleri iin
elde edilen maliyet deerleri aada Tablo 122de topluca verilmitir.
Tablo 122. 100.000 1.000.000 ENli ehirler iin nerilen EBMT maliyet tahminleri
EN lk Yatrm
Maliyeti (/EN)
Toplam lk Yatrm
()
Yllk lk Yatrm
/yl (/EN.yl)
Yllk letme
ve Bakm
(/EN.yl)
Yllk Toplam
Maliyet
(/EN.yl)
100.000 31 3,1.10
6
266.000 (2,7) 2,2 4,9
2 x 100.000
(1)
29,5 5,9.10
6
505.000 (5,1) 2,1 4,7
250.000 28 7,0.10
6
299.000 (6,0) 2,0 4,4
2 x 250.000 25 12,5.10
6
1.064.000 (10,6) 1,8 3,9
4 x 250.000 23 23.10
6
1.995.000 (20,0) 1,7 3,7
(1)
: Tablodan grld zere 200.000 ENli, 500.000 ENli, 1.000.000 ENli EBMTlerin modler olarak
kullanm esas alnmtr.
(2)
: amur susuzlatrma birimlerinin mterek oluu dolaysyla kentsel AAT maliyetleri ortalama deerlerin bir
miktar zerinde kalaca, ancak bunun n fizibiliteyi etkileyecek dzeyde bir fark oluturmayaca
dnlmektedir.
4.6. Biyogazn Ara Yakt Olarak Kullanm
4.6.1. Mevcut durum ve uygulamalar
Atklardan retilen biyogazn aralarda yakt olarak kullanmnn giderek yaygnlamasnda balca
aadaki etkenler rol oynamaktadr:
- Ara kaynakl hava kirliliinin azaltlmas
- Grlt kirliliinin azaltlmas
- D kaynakl petrole bamllnn azaltlmas
- Atklardan retilen biyogazn, gaz yakma bacasnda yaklarak heba edilmesinin
nlenmesi
- Biyogazn aralarda yakt olarak kullanlmas yoluyla gelir elde edilmesi

286
- Benzin ve dizel yerine atklardan retilen biyogaz kullanm yoluyla ekonomik
fayda temini
Yakn tarikli veriler itibaryla ~14 Avrupa ehrinde biyogaz ara yakt olarak kullanlmaktadr. Bu
alanda nc konumundaki iki lke sve ve sviredir. Avrupada biyogazn ara yakt olarak
kullanld ehirler ile tipik biyogaz maliyetleri Tablo 123te zetlenmitir (LANDAHL VE PLOMBIN,
2004).
Tablo 123. Biyogazn ara yakt olarak kullanlmakta olduu ehirler (Landahl ve Plombin, 2004)
ehir Nfus Biyogaz Kayna Yllk retim
(10
6
Nm
3
/yl)
Ara Park retim
Maliyeti (/m
3
)
Sat Fiyat
(/m
3
)
Stokholm 600.000 Kentsel Atksu 1,5 (+3) 425 otomobil
3 kamyon
0,7 0,9
Lille 1.200.000 Kentsel Atksu 1 124 otobs 0,75 -
psala 200.000 Gda Endstrisi At +
Hayvan At
2 46 otobs (+2
hibrit otobs)
- 0,85
Zrih 1.200.000 Doal Gaz + Biyogaz - 9 kamyon
600 hafif vasta
- -
Roma 2.800.000 Kentsel Atksu 3,5 12 kamyon - -
Riykjevik 170.000 Atk Depolama Alan - 42 belediye
otomobili
- 1,1
Linksping 132.000 Gda Endstrisi
Organik At
3 68 otobs
200 otomobil
- 0,12
Gteborg 800.000 Doal Gaz + Biyogaz - 1490 ara - 0,81
Trollhttan 52.000 Atksu, Gda Endstrisi
At
0,6 100 otomobil
10 otobs
5 kamyon
0,2 0,61
Helsingborg 300.000 Atk Depolama Alan - 60 ara - 0,88
Kristienstad 70.000 Atksu, Hayvan At 1,5 22 otobs
2 kamyon
50 otomobil
- 0,66
Kalmar 57.000 Atksu, Hayvan At 2,5 35 otomobil
5 kamyon
- 0,77
Jnkping 118.500 Atksu 1,5 95 otomobil - 0,75
Eslv 29.000 Atksu 0,2 50 otomobil
2 otobs
2 kamyon
0,33 0,66

Uygun bir slak gaz temizleyici (scrubber) sisteminde artlarak CH
4
ierii %95 (90) dzeyine
ykseltilen biyogaz daha sonra 200 250 bar basn altnda depolanp biyogaz istasyonlarnda
otogaza benzer tarzda satlmaktadr. Takriben 0,7 /m
3
e malolan bu tr biyogazn ara yakt
olarak sat bedeli 0,7 1,1 /m
3
aralnda deimekte olup, benzine gre daima daha ucuz
tutulmaktadr. Aralarda yakt olarak kullanlan biyogazn CO
2
emisyonlar dier yaktlara gre ok
dktr (ekil 212). NO
x
ve partikl emisyonlar bakmndan biyogazn dier ara yaktlarna gre
ok nemli evresel ve ekonomik stnlkleri mevcuttur (dizel yakta gre ~8 kat daha az NO
x
+
partikl emisyonu retimi).

287
0
2
4
6
8
10
12
Dizel SBG SDG Etanol

ekil 212. Ar tatlardan (kg/10 km) CO
2
emisyon deerleri (SBG: Sktrlm biyogaz, SDG:
Sktrlm doal gaz) (Lens ve di., 2004)
Ara yakt olarak kullanlacak sktrlm biyogazn tamas gerekli zellikler (sve Standartlar)
Tablo 124de zetlenmitir (TILCHE VE GALATOLA, 2008).
Tablo 124. Ara (otomobil) yakt olarak kullanlacak artlm biyogaz iin kalite standard (sve
Standard SS No: 155438)
Parametre Birim Standart Deeri
Alt Wobbe indeksi MJ/Nm
3
43,9 47,3*
Motor oktan says - >130
Su younlama noktas
0
C Ortam scakl 5
CO
2
+ O
2
+ N
2
Hacimsel % <5
O
2
Hacimsel % <1
NH
3
mg/Nm
3
20
Toplam slfr mg/Nm
3
<23
* %95 99 CH
4
e karlk gelir

4.6.2. 100000 ENli bir ehir iin Entegre Biyometan Tesisinde retilen Biyogazn Ara
Yakt Olarak Kullanm
Byle bir ehirde kentsel AAT birincil amuru ile O-KKA karmnn birlikte artld entegre
Biyometan tesisinde retilen ve tesis ii enerji ihtiyac dldkten sonra darya sat hazr
durumdaki beklenen net Biyometan miktar Blm 4.3te verildii zere aadaki gibidir:
- 2230 m
3
/gn {q
x
= 60 g TKM/EN.gn (Birincil amur) + 50 g TKM/EN.gn (O-KKA),
%100 CH
4
, T = 35
0
C, P = 1 atm}
- 2934 m
3
/gn {q
x
= 60 g TKM/EN.gn (Birincil amur) + 100 g TKM/EN.gn (O-KKA),
%100 CH
4
, T = 35
0
C, P = 1 atm}

288
Bunun %55 ve (%95) CH
4
ierikli biyogaz edeerleri de;
- 4054 m
3
/gn (2342 m
3
/gn)
- 5334 m
3
/gn (3081 m
3
/gn)
olacaktr. %95 CH
4
iermek zere slak gaz artma (scrubber) teknolojisi ile zenginletirilen 3081
m
3
/gn biyogazn ara yakt olarak kullanlmas halinde kullanm nlenebilecek dizel yakt ve
benzin miktarlar srasyla 810.590 L dizel/yl ve 1.019.370 L benzin/yl olarak tahmin edilmektedir.
Tablo 125den grld zere 1 m
3
zenginletirilmi biyogaz (%95 CH
4
) takriben 0,8 L dizel yakt
veya 1 L benzine edeer yakt tasarrufu salamaktadr.
Gaz artma/zenginletirme, basnlandrma ve depolama ilemleri sonunda 1 m
3
%95 CH
4
ieren
biyogaz 0,4 0,5 (en fazla 0,7) /m
3
e mal edilebilmekte olup. 0,75 1,1 /m
3
ten satlmaktadr
(MURPY ve di., 2004; LANDAHL VE PLOMBIN, 2004).
Tablo 125. retilen Biyogazn Dizel Kamyon/Otobs Yakt ve Benzin Edeeri (100000 EN ehir
iin Birincil amur (60 g TKM/EN.gn) ve O-KKA (50 100 g TKM/EN.gn) Biyometan Tesisi
a. Ar vasta dizel yakt edeerlii (0.052 km/MJ yakt tketimi esas alnarak)
- %95 CH
4
ieren zenginletirilmi biyogazn %90 verimle kullanan ar vastalar iin MJ
yakt enerjisi bana gidilen km 0.047 km/MJ
- Biyogazla gidilebilecek mesafe 3081 m
3
/gn x 330 gn/yl * 35,9
(1)
MJ/m
3
x 0,047
km/MJ = 1.715.529 km/yl
- 50.000 km/yl mesafe kat eden dizel yaktl ar vasta says = 34 adet
- %95 CH
4
ieren 3081 m
3
/gn biyogazn dizel yakt edeeri = 3081 x 330 x 35,9 x
(0,047/0,052) x 10
-3
= 32.991 GJ/yl
32.991 GJ/yl x 24,57 L dizel/GJ = 810.590 L/yl (0,8 L/m
3
zen. CH
4
)
b. Benzin edeerlii (0,439 km/L yakt tketimi esas alnarak)
- %95 CH
4
ieren zenginletirilmi biyogaz %90 verimle kullanan otomobiller iin MJ
yakt enerjisi bana gidilen km 0.396 km/MJ
- Biyogazla gidilebilecek mesafe 3081 m
3
/gn x 330 gn/yl * 35,9 MJ/m
3
x 0,396 km/MJ
= 14.454.240 km/yl
- 20.000 km/yl mesafe kat eden benzinli otomobil says = 723 adet
- %95 CH
4
ieren 3081 m
3
/gn biyogazn benzin edeeri = 3081 x 330 x 35,9 x
(0,396/0,439) x 10
-3
= 32.925 GJ/yl
- 32.925 GJ/yl x 30,96
(2)
L benzin/GJ = 1.019.370 L/yl (~1 L/m
3
zen. CH
4
)
(1)
%95 CH
4
ieren biyogazn enerji ierii 35,9 MJ/m
3
zen. CH4
(2)
1 GJ %95 CH
4
ierikli biyogaz = 24,57 L dizel veya 30,96 L benzin edeeri alnmtr
4.7. Fizibilite iin Yrtlen Havasz Modelleme almalar
Fizibilite hesaplarnda ayrntlar verilen entegre biyometan tesisi, modelleme almasnda ekil
Cdeki gibi ifade edilmitir. Modelleme almalar 200.000 EN iin yaplm, atksu artma tesisi ve
kat atk artma tesisi tasarm verileri esas alnarak uygulanmtr. Burada atksu artma tesisinin
modellenmesi amacyla ASM1, anaerobik rtcnn modellenmesi amacyla ADM1 ve

289
susuzlatrmadan kan sznt suyunun aerobik artma tesisine geri dngsnn modellenmesi
amacyla ADM1 ASM1 arayz kullanlmtr (ekil 213). Modelleme almalar Aquasim 2.1b
simulasyon program kullanlarak yaplmtr. Modelleme almasnda kullanlan ham atksu
zellikleri, aerobik artma kademesi ve anaerobik artma kademesi zet tasarm deerleri Tablo 126
- Tablo 128de verilmitir.

ekil 213. Modelleme almasnda esas alnan artma emas

Tablo 126. Atksu artma tesisis ham atksu giri zellikleri
Parametre
Ykler
(kg/gn)
Konsantrasyon
(mg/L)
BO
5
11000 327
KO 18000 535
AKM 12000 356
TN 1600 48
TP 300 9





290
Tablo 127. Kentsel atksu artma tesisi tasarm verileri
Parametre Birim Deer
Ortalama Atksu Debisi m
3
/gn 33660
n keltim tank toplam yzey alan m
2
935
n keltim amuru hacmi m
3
/gn 180
Anoksik blge hacmi/Toplam hacim - 0,4
Denitrifikasyon potansiyeli mg NO
3
-N/L 28,3
Toplam amur ya gn 18
Gnlk retilen amur miktar kg AKM/gn 4230
Anoksik blme hacmi m
3
7640
Aerobik blme hacmi m
3
11460
Toplam reaktr hacmi m
3
19100
sel geri devir oran - 3,2
Aktif amur geri devir oran - 1
Toplam geri devir oran - 4,2
Oksijen ihtiyac kg O
2
/saat 425
Son ktrme tank toplam yzey alan m
2
1870

Tablo 128. Entegre biyometan tesisi tasarm verileri
Parametre Birim Deer
Organik kat atk miktar kg TKM/gn 10000
Organik kat atk debisi m
3
/gn 82
Hamurlatrc st faz debisi m
3
/gn 5,8
Hamurlatrc alt akm debisi m
3
/gn 8,1
rtc giri debisi m
3
/gn 246
rtcde TKM % 6
rtcde hidrolik bekletme sresi gn 30
rtc hacmi m
3
7500
rtcde organik ykleme hz kg TUKM/m
3
.gn 1,74

amur susuzlatrma nitesinin kat madde tutma verimi %95 ve sznt suyu debisi susuzlatrma
nitesine gelen debinin %78i olarak kabul edilmitir.
Birleik atk (n ktrme amuru + O-KKA) iin ADM1 modeli bazl atk karakterizasyonu Tablo
129deki gibi kabul edilmitir (MATA-ALVAREZ, 2002). Buna gre evsel atsu artma tesisi birincil
amuru ile O-KKAnn birlikte artlmas durumunda anaerobik rtcy gelecek kark atkta
karbonhidrat ve lipid ieriinin yksek olmas beklenmektedir. Kabul edilen bu deerler modelleme
amal yaklak deerlerdir. Fakl atk tipleri iin ya da ayn atk tipi iin farkl blgelerde (lkelerde)
bu deerler olduka deikenlik gsterebilmektedir. Giri atk zellikleri rtcde elde

291
edilebilecek biyogaz miktar bata olmak zere artma performans ve fizibilite zerinde nemli
derecede etkiye sahip olduundan biyometanizasyon projelerinde atk karakterizasyonunun
mutlaka deneysel olarak belirlenmesi gerekmektedir.
Tablo 129. ADM1 bazl atk karakterizasyonu
f
SI_xc
Toplam KOnin znebilir inert ierii 0,05
f
XI_xc
Partikler maddenin partikler inert KO ierii 0,17
f
ch_xc
Partikler maddenin karbonhidrat ierii 0,34
f
pr_xc
Partikler maddenin protein ierii 0,17
f
li_xc
Partikler maddenin lipid ierii 0,27

Fizibilite hesaplarnda esas alnan bir atksu artma tesinin evsel organik kat atk ve birinil amuru
birlikte artacak bir entegre biyometan tesisi haline dntrlmesi halinde, model sonularna gre
elde edilebilecek metan gaz miktar yaklak 5000 m
3
/gndr (ekil 214).

ekil 214. Simulasyon sonucu tahmin edilen biyoz miktar
ekil 215de grld zere byle bir tesisin ortalama k toplam azot konsantrasyonu ~10,5
mg/Ldir. Bu tesisin sadece atksu artmna ynelik altrlmas durumuna gre (O-KKA artm
dnlmeden) yaplan simlasyonlara gre tesisin toplam k azot konsantrasyonunun ~8,5
mg/L olmas beklenmektedir. Sznt suyunun kentsel AATde artld dnemlerde ktaki
toplam azot parametresinin ykseldii grlmektedir. Bu durum Kentsel Atksu Artma

292
Ynetmeliinin toplam azot standart deerinin (10 mg/L) alabileceini gstermektedir (KAAY,
2005).


ekil 215. Simulasyon sonucu tahmin edilen atksu artma tesisi k azot konsantrasyonu















293
BLM 5. PAKET 5: SONULAR ve DEERLENDRME
5.1. Sonu ve neriler
evre ve Orman Bakanl evre Ynetimi Genel Mdrlnn mterisi olduu, T evre
Mhendislii Blm Yrtclnde TBTAK 1007 Kamu Arge (KAMAG) programnca
desteklenen 105G024 Evsel Atksular ve Organik Kat Atklarn Birlikte Artm Yoluyla Yenilenebilir
Enerji (Biyometan) Geri Kazanm Teknolojilerinin Aratrlmas balkl bu projeden elde edilen
balca sonular ve uygulamaya ynelik neriler aada zetlenmitir.
1. Evsel atksu artma tesisi (AAT) amurlar (tercihen birincil amurlar) ile kaynanda ayrlm
ve/veya ayr (ikili) toplanm organik kentsel kat atklarn (O-KKA), entegre bir biyometan tesisinde
mezofilik anaerobik artm sonucunda bu tr atklarn uucu kat madde (UKM) ieriinden
retilmesi beklenen biyometan potansiyeli ile kyaslanabilir miktarda biyometan retilebilecei pilot
ve laboratuar lekli artlabilirlik deneyleri ile gsterilmitir.
2. Evsel AAT birincil amurlar ile O-KKAlarn (hal/pazaryeri atklar ve lokanta atklar) birlikte
mezofilik anaerobik artm sonunda, evsel AAT (EN 100.000 kii) enerji ihtiyacnn asgari 1,5 kat
civarnda biyometan enerjisi geri kazanlabilecei gsterilmitir. Biyometandan elde edilecek elektrik
enerjisine %100lk yenilenebilir enerji tevii uygulanmas halinde szkonusu oran ~3 kata
ykselmektedir. Dolaysyla evsel AAT ile btnleik biyometan tesisi uygulamas sonunda
oluturulacak AAT Biyometan Tesisi Entegre Sistemi, atksu ve atk artm yapan ve darya
fazladan enerji satan bir tr yenilenebilir enerji santrali haline dntrlebilmektedir.
3. Evsel AAT Biyometan Tesisi Entegre Sistemi ile elektrik enerjisi retimi yannda, retilen
elektrik enerjisinin ~1,3 kat mertebesinde s geri kazanm da mmkn olmaktadr. Bu snn
bina/tesis stmas, seraclk veya AAT ve Biyometan tesisinde oluan biyokatlarn (anaerobik
amur ve AAT fazla amurlar) younlatrma sonras kurutulmasnda kullanm mmkndr. Bu
sayede son zamanlarda, zellikle byk kapasiteli kentsel AAT amurlarn kurutmak zere baz
bykehirlerimizde balatlan ayr doalgaz santrali kurulma yanllnn nne geilmi olacaktr.
4. Evsel AAT birincil amurlar ile O-KKAlarn birlikte rtlmesi sonucu, etkin bir stabilizasyon da
gerekletirilmi olduundan, atk bnyesindeki UKM azatlm (~%50) yannda bu tr organik
atklarn kat atk dzenli depolama tesisleri dna (tarmsal gbre ve toprak artlandrc olarak
kullanm) ynlendirilmesi salanmaktadr. Bylece AB Dzenli Depolama Direktifinde biyolojik
olarak paralanabilir atklarn (O-KKA, artma amurlar vb.) dzenli depolama tesislerinde
bertarafn kstlayan kotalarn salanmasna katk salanacak ve dzenli depolama tesislerinde
hacim ihtiyac nemli oranlarda azaltlacaktr.

294
5. Entegre AAT Biyometan Sistemi ile artma sonras aa kan anaerobik kompost ve sv
gbre ok iyi birer toprak artlandrcs ve organik gbre tamamlaycs durumundadr. Bu iki
rnn tarmsal maksatl kullanm ile nemli oranda kimyasal gbre kullanm azatlm yannda,
tarm topraklarnda organik madde ve mikro besi elementi (zellikle Zn) takviyesi ile topran su
tutma kapasitesinin arttrlmas salanarak, uzun sreli kuraklklar karsnda stnlk
kazanlacaktr.
6. Trkiyede kentsel kat atklarn organik madde ieriinin zengin AB lkelerine gre ~%50 daha
yksek oluu (%45 65), O-KKAtan geri kazanlabilecek biyometan miktar bakmndan da zel bir
frsat ve stnlk oluturmaktadr. Dolaysyla Entegre AAT Biyometan Sistemi uygulamalar
zellikle EN > 100.000 olan ehirlerde uyguland takdirde organik atklardan yksek oranda
yenilenebilir enerji geri kazanm ile Kyoto Protokolnde ngrlen yenilenebilir enerji retimi
hedeflerine ulalmas bakmndan da nemli faydalar temin edilecektir.
7. Entegre biyometan tesisinden geri kazanlan biyometann CH4 bakmndan zenginletirilip (%95
CH4) basnlandrldktan sonra ara yakt olarak kullanlmas halinde EN = 100.000 kiilik bir ehir
iin ylda ~811.000 L dizel yakt veya 1.019.000 L benzin edeeri yakt elde edilebilmektedir.
Atktan geri kazanlan biyometann belediye otobsleri ile atk toplama/tama aralarnda kullanm,
skandinav lkeleri bata olmak zere, giderek yaygnlamaktadr.
8. Bu projede nerilen Entegre AAT Biyometan Sistemi ile geri kazanlacak biyometan enerjisi
nemli bir fosil yakt kaynakl enerji ikamesi salamaktadr. Bu sayede Kyoto Protokolnde
ngrlen fosil yakt kullanm ve sera gaz azatlm hedeflerine ulalmasna katk salanacaktr.
9. Artma amurlar ve organik kentsel kat atklardan yenilenebilir enerji (biyometan) geri
kazanmnn tevik ve yaygnlatrlmas lkemizde atktan enerji retimi sektrnn gelierek
uluslararas alanda da rekabet edebilecek nemli bir teknolojik s ve istihdam piyasas
oluturmasna imkan salayacaktr.
Uygulamaya ynelik neriler:
1. Trkiyede organik atklardan biyometanizasyon yoluyla yenilenebilir enerji geri kazanm
sektrnn dnya ile rekabet edebilir dzeyde gelitirilmesi ile atklarn yol at evre sorunlarnn
aklc ve evre dostu yntemlerle zme kavuturulabilmesi iin balca aadaki tevik ve
destekler salanmaldr:
a) Entegre biyometan tesislerinde artlan/bertataf edilen atklar iin tesis iletmecilerince atk
reticilerinden ton atk bana bertaraf creti alnmas salanmaldr.
b) Entegre biyometan tesisi ilk yatrm bedellerinin %40 50si hibe olarak desteklenmeli, kalan
ksm iin de uzun vadeli ve dk faizli kredilendirme imkan getirilmelidir.

295
c) Bu tr tesislerde atklardan geri kazanlan biyometandan retilen elektrik ve s enerjisi piyasa
fiyatlarnn ~%100 mertebesinde daha yksek fiyattan satn alnarak tevik edilmelidir.
(Bu tr tevikler bata Almanya olmak zere AB lkelerinin ounda yllardr uygulanmaktadr.)
2. Entegre biyometan tesislerinde aa kan biyokatlar (kompost) ve sv gbrenin tarmsal
maksatl kullanm tevik edilmelidir.
3. Entegre biyometan tesislerinin mezofilik artlarda (35 37 0C) iletilmesi halinde hijyenik
kalitenin salanmas bakmndan Pastrizasyon uygulamas (70 0Cde ~1 saat tutma)
yaptrlmaldr. Genelde termofilik sistemler iin ayr bir pastrizasyon gerekmemektedir.
4. AAT amurlar (tercihen birincil amur) ile O-KKA ve dier atklarn (hayvan atklar, endstriyel
proses atklar, zirai atklar, endstri bitkileri (msr slaj, eker pancar atklar vb.)) birlikte anaerobik
artm yoluyla biyometan retimnde, ncelikle mevcut atksu artma tesislerindeki anaerobik
rtcler ile baz byk endstriyel atksu artma tesislerinin anaerobik reaktrlerindeki
kapasiteler deerlendirilebilir. Bu kapsamda Kayseri Bykehir Belediyesi AAT, Ankara
Bykehir Belediyesi AAT ve SK Tuzla AAT sahalarndaki mevcut anaerobik amur
rtclerden yararlanlmas dnlmelidir.
5. zellikle hayvan atklarnn da rtld entegre biyometan tesislerinde, aa kan
biyokatlar bnyesindeki antibiyotik ierii ve tarmsal amal kullanm srecindeki etkileri ile ilgili
sistematik bilimsel izleme ve deerlendirmeler gerekletirilmelidir.
6. Entegre biyometan sistemi ile organik kat atklardan yenilenebilir enerji ve organik gbre
(kompost + sv gbre) geri kazanm projeleri Tarm Bakanlnn organik gbre uygulamalar ile
egdml yrtlmelidir.
5.2. Projeden Elde Edilen Yaynlar ve Tezler
5.2.1. Lisans Tezleri
Canbakal, E. Evsel Atksuyun Artld Pilot-lekli AKR amurunun Mezofilik-Alt Scaklklarda
letilen Havasz rtlebilirliinin ncelenmesi, stanbul Teknik niversitesi, 2009. (Danman:
Do. Dr. idem YANGIN GME)

zerol, H. T. Evsel Atksuyun Doal Ortam Scaklnda letilen Pilot-lekli HYRde
Artlabilirliinin Aratrlmas, stanbul Teknik niversitesi, 2009. (Danman: Do. Dr. idem
YANGIN GME)


296
nci, . B. Evsel Atksuyun Artld AKR amurunun Kesikli Havasz Reaktrde Mezofilik
rtlebilirliinin ncelenmesi, stanbul Teknik niversitesi, 2009. (Danman: Prof. Dr. zzet
ZTRK)

zdemir, N. K., Yemek Atklarnn Anaerobik Artlmas, stanbul Teknik niversitesi, (Danman:
Do. Dr. Ali Fuat AYDIN), devam ediyor.

Aksa, H. H., Artma amurlarnn Anaerobik Artlmas, stanbul Teknik niversitesi, (Danman:
Do. Dr. Ali Fuat AYDIN), devam ediyor.

ztrk, B., Yemek At-Artma amuru Karmnn Anaerobik Artlmas, stanbul Teknik
niversitesi, (Danman: Do. Dr. Ali Fuat AYDIN), devam ediyor.
5.2.2. Yksek Lisans Tezleri
Balaban, ., Yemekhane Atklarnn Anaerobik Artma Kinetii, stanbul Teknik niversitesi, 2009.
(Danman: Prof. Dr. zzet ZTRK)

Horasan, B. Evsel Atksularn Mezofilik Alt Scaklklarda Laboratuar ve Pilot lekli Reaktrlerde
Havasz Artm, stanbul Teknik niversitesi, 2009. (Danman: Do. Dr. idem YANGIN
GME)

Kbra Eriyel, Maya Endstrisi Artma amurlarnn Katk Malzemesi Olarak Fndk Kava ve
Paralanm Msr Sap Kullanarak Kompostlatrlmas, stanbul Teknik niversitesi, 2008.
(Danman: Yrd. Do. Dr. Osman A. ARIKAN).

Ahmet Burak BAPINAR, Hidrojen Slfr eren Gazlarn Artlmas: Kkrt ve Azot evrimlerinin
Birletirilmesi, stanbul Teknik niversitesi, 2008. (Danman: Prof. Dr. zzet ZTRK)

Bihter Sezer, Organik Kat Atk-amur Karmnn ki Kademeli Anaerobik Artm, stanbul Teknik
niversitesi, (Danman: Do. Dr. Ali Fuat AYDIN), devam ediyor.

Arda Glay, Population Dynamics in Two-stage Anaerobic Digester Treating Solid Wastes, stanbul
Teknik niversitesi, (Danman: Prof. Dr. zzet ZTRK), devam ediyor.




297
niversite 501061720
Enstit Istanbul Technical University
Anabilim Dal Institute of Science and Technology
Program evre Mhendislii
Danman Ad Prof. Dr. zzet ZTRK
Tez Tr Yksek Lisans
Ay Nisan
Yl 2009
Tez rencisi mit BALABAN
Balk YEMEKHANE ATIKLARININ ANAEROBK ARITMA KNET
zet
Son yllarda, kat atk ynetimi evre mhendislii alannda en ok ilgi
eken konulardan biri haline gelmitir. Birok lke iin dzenli
depolama, alan sknts, kontrol edilemeyen gaz emisyonlar ve sznt
suyu nedeniyle srdrlebilir bir atk ynetim metodu olmaktan
kmaktadr. Dzenli depolama yerine, evresel etkileri daha kolay
kontrol edilebilen dier alternatif yntemler (kompostlatrma, anaerobik
rtme, yakma v.b.) de yaygn olarak kullanlma yolundadr. Organik
kat atklarn anaerobik artlar altnda biyolojik olarak artlmas
sayesinde atn organik madde ierii azaltlmakta, besi maddeleri geri
kazanlmakta, elde edilen son rn toprak artlandrc olarak
kullanlmakta ve retilen biyogaz da enerji kayna olarak
deerlendirilmektedir. Bu alma, kentsel nitelikli organik kat atk
retimi ierisinde nemli bir yeri olan yemekhane atklarnn, anaerobik
artlarda ift kademeli olarak artlmasn ve bu srete gzlenen
proses kinetiklerinin deneysel olarak belirlenmesini kapsamaktadr.
Yemekhane atklarnn anaerobik artlarda artlmas 37C mezofilik
sabit scaklk odasnda farkl kat madde oranlarnda aamada
yrtlmtr. Hidroliz ve fermentasyon kademesinde kat madde
konsantrasyonu arttka .KO art oran, .KOnin UYAya dnm
oran ve giderilen TUKM bana retilen gaz oranlar artmaktadr. pH
kontroll olarak yrtlen hidroliz ve fermentasyon kademesinde, pH
kontrolsz olarak yrtlen hidroliz ve fermentasyon kademesine gre
gzlenen dnm oranlar ok daha yksek olmaktadr. pH kontroll
olarak gerekletirilen rtme kademesinde kat madde
konsantrasyonu arttka .KO art oran ve .KOnin UYAya
dnm oran deimemi, giderilen TUKM bana retilen gaz
oranlar ise azalmtr. ki kademeli anaerobik artmann proses
kinetiini yanstan deerler ise yksek substrat yklemesi yznden
literatrde gzlenen deerlerin altnda kalmtr.
Anahtar Kelime Anaerobik artma, yemekhane atklar, fermentasyon, rtme
Bilim Kodu 6150100










298
niversite 501061712
Enstit Istanbul Technical University
Anabilim Dal Institute of Science and Technology
Program evre Bilimleri ve Mhendislii
Danman Ad Yrd. Do. Dr. Osman Atilla Arkan
Tez Tr Yksek Lisans
Ay Haziran
Yl 2008
Tez rencisi Kbra Eriyel
Balk
MAYA ENDSTRS ARITMA AMURLARININ KATKI MALZEMES
OLARAK FINDIK KAVAI VE PARALANMI MISIR SAPI
KULLANARAK KOMPOSTLATIRILMASI
zet
Miktarlar gn getike artan endstriyel artma tesisleri amurlar kat
atk bertaraf sorununu daha da bytmektedir. Artma amurlarn
bertaraf veya deerlendirilmesi konusunda depolama, yakma,
kompostlatrma gibi farkl yntemler uygulamak mmkndr. Bilhassa
gda endstrisi iin, bu metodlardan en uygun ve faydal olan phesiz
ki kompostlatrmadr. Bu almada artma amurunun fndk kava
ve paralanm msr sapyla kompostlatrlmas, 2007 gz dneminde
Dzce Pakmaya tesisinde yrtlmtr. Oluturulan drt ynda farkl
oranlarda fndk kava ve paralanm msr sap, katk malzemesi
olarak kullanlmtr. Ynlarda kullanlan karm oranlar, paralanm
msr sapnn kullanmn azaltacak ekilde seilmitir. Pilot lekli
almadan sonra kompost rnnn msr bitkisi zerindeki etkileri
saks denemeleriyle aratrlmtr. Bu alma srasnda kompostun
stabilitesini belirleyebilmek iin gereken fiziksel, kimyasal ve
mikrobiyolojik analizler yaplmtr. Sonuta, bu almayla maya
endstrisi artma amurlarnn kompostlatrlmasnn organik madde
miktar dk topraklarmzn iyiletirilmesinde srdrlebilir bir zm
olduu ortaya konmutur.
Anahtar Kelime
artma amuru, kompost, katk malzemesi, fndk kava, paralanm
msr sap, saks denemeleri
Bilim Kodu 6150100


















299
niversite 501061701
Enstit Istanbul Technical University
Anabilim Dal Institute of Science and Technology
Program evre Bilimleri ve Mhendislii
Danman Ad zzet ZTRK
Tez Tr Yksek Lisans
Ay Ekim
Yl 2008
Tez rencisi Ahmet Burak BAPINAR
Balk
HDROJEN SLFR EREN GAZLARIN ARITILMASI : KKRT VE
AZOT EVRMLERNN BRLETRLMES
zet
Mevcut aktif amur ierisinde elekton alcs olarak nitrat ve nitritin
kullanld pilot lekli bir srekli absorbsiyon kulesi sisteminde H2S
oksidasyonu allmtr. Bu alma, atksu ve biyogazn ykleme
oranlarna bal olarak hem nitratn hem de nitritin kullanlarak H2Sin
elementel kkrt ve ya slfata oksitlenebildiini gstermitir. Bu konuda
yaplacak ilerideki almalarla, anaerobik artma, biyogaz retimi ve
biyogaz artmnn aerobik artma ile birletirilebilecei gsterilmitir. Bu
durum kkrt ve azot evrimlerinin entegrasyonu ile birlikte kkrt
emisyonlarnn indirilmesine olanak vermektedir. Nitrat ve nitrit ile beraber
kkrt gideriminin birletirilmesi H2S emisyon kontrolnn yansra karbon
kayna kullanmadan ototrofik denitrifikasyon prosesi ile azot giderimine
imkan salamaktadr.
Anahtar Kelime Absorbsiyon Kulesi, Aktif amur, Ototrofik Denitrifikasyon
Bilim Kodu 6150100


























300
niversite 501051726
Enstit Istanbul Technical University
Anabilim Dal Institute of Science and Technology
Program evre Bilimleri ve Mhendislii
Danman Ad Do. Dr. idem YANGIN GME
Tez Tr Yksek Lisans
Ay ubat
Yl 2009
Tez rencisi Banu HORASAN
Balk
EVSEL ATIKSULARIN MEZOFLK ALTI SICAKLIKLARDA
LABORATUVAR VE PLOT LEKL REAKTRLERDE HAVASIZ
ARITIMI
zet
almann amac, farkl kirlilik ykne sahip iki farkl kaynaktan alnan
evsel atksularn, mezofilik alt scaklk artlarnda granl a ilaveli
laboratuvar ve pilot lekli yukar akl HYRler ile havasz
artlabilirliklerinin deerlendirilmesidir. Bu almada laboratuvar lekli
HYRde elde edilen ortalama h=7.06 st deerinde yaklak 3 ay ve
ortalama h=5.68 st deerinde yaklak 4 ay sren deneysel alma
sonular deerlendirilmitir. Ortalama KOtop giderim verimi h=7.06
saat deerinde %65; h=5.68 saat deerinde ise %76 olarak
bulunmutur. Pilot lekli HYR ise ortalama h=12.8 saat deerinde
yaklak 4 ay sresince iletilmi ve deneysel alma sonular
deerlendirilmitir. almada ortalama KOtop giderim verimi h=12.8
saat deerinde %76 olarak gzlenmi, KOz giderimi ise %57
bulunmutur. Ayrca giriteki AKM sistem ierisinde ortalama %86
orannda tutulmutur. Bu almada ayrca drt farkl tipte substrat
kaynann (ham-R1, n-keltim uygulanm-R2, sentetik evsel atksu-
R3 ve granl a amuru-R4), havasz znebilirlii mezofilik alt
(232oC) scaklkta deerlendirilmitir. Havasz znlebilirlik tam
karml reaktrlerde, pH kontrol yaplmadan gerekletirilmitir. R1, R2
ve R3 %20 orannda granl amur ile alanm ve R4 ise %100 granl
a ihtiva etmektedir. Tm substrat kaynaklarnn, farkl biyolojik olarak
ayrabilme zellikleri bulunduu iin, sonular kyaslamal olarak
deerlendirilmitir. Sonular uucu askda kat madde (UAKM) giderimi
ile paralel UYA ve KOz retimlerinin substrat olarak sadece granl
amur kullanlan reaktrde olduunu gstermitir. Dier substrat
kaynaklar kullanlan R1, R2 ve R3de UAKM giderimleri ok az
gzlenmi ve bu giderimler UYA ve KOz retimleri ile birlikte
gereklememitir. Ayrca kesikli alma sresince substrat olarak
sadece granl amur kullanlan kesikli reaktr (R4)de her gn biyogaz
retimi gzlenmitir.
Anahtar Kelime
Havasz amur yatakl reaktr (HYR), evsel atksu, mezofilik alt
scaklk, granler amur
Bilim Kodu 6150100







301
ORGANK KATI ATIK-AMUR KARIIMININ K KADEMEL ANAEROBK ARITIMI
Bihter Sezer
Bu almada, organik kat atklarn aktif amur ile birlikte iki kademeli anaerobik artmnn
incelenerek sistem performansnn ortaya konulmas amalanmtr. Bu ama dorultusunda
organik atklar ve aktif amur kartrlarak atn karakterizasyonunun belirlenmesi, iki kademeli
anaerobik biyolojik artma yaplarak her iki kademeden alnacak numunelere yaplacak atk
karakterizasyonu sayesinde sistem performansnn irdelenmesi planlanmaktadr. Bu alma
sonucunda; organik kat hal atklarnn ve aktif amurun birlikte artm konusunda literatre katk
salanrken; iki kademeli anaerobik biyolojik artma sistem performansnn incelenmesi
amalanmaktadr.
Konuyla ilgili almalar kapsamnda tcden geirilmi hal atklar ve aktif amur sisteminden
alnacak amur karm iin karakterizasyon almas yaplamtr. ki kademeli anaerobik biyolojik
artma uygulanacak besi maddesi sisteme verildikten sonra, sistem stabil hale gelene kadar birinci
ve ikinci kademelerden alnan numunelere yaplan karakterizasyon almalar ve gaz lmleri
belirli periyotlarla izlenecektir. Sistem stabil duruma geldikten sonrada izleme almalarna devam
edilerek sistemin iletilmesi sresince, uucu kat madde giderimi, biyogaz retimi ve sistem
stabilizesindeki deiimler gzlenmitir.
lk aamada hal atklar tcden geirilerek ierisinde bulunan iri maddeler daha kk
paracklar haline getirilir ve aktif amur ile karttlarak <%10 kat maddeli numune oluturulur.
Oluan karmn belirli aralklarla karakterizasyonu yaplmtr. Bu amala KO, znm KO,
toplam kat madde, toplam uucu kat madde, toplam kjeldalh azotu, amonyak, toplam fosfor, pH,
alkalinite ve uucu ya asidi parametreleri Standart Metodlar uyarnca llmektedir. Daha sonra iki
kademeli olarak anaerobik biyolojik artma yntemi uygulanmtr. Bu amala STA A.. nde
kurulu olan biyometan pilot tesisinden alnan a kullanlmtr. Organik kat atklarn hidroliz ve
fermantasyonu iin kullanlan 1. havasz reaktr mezofilik atlarda 35
o
Cde iletilen ve srekli
kartrlan bir sistemdir. 2. havasz reaktr de mezofilik artlarda ve tam karml olarak iletilmesi
planlanan ve 1. reaktr k karakterizasyonundan farkl olarak gaz lmnn yaplmas
planlanan bir sistemdir. Sistemin balang aamasndan stabilizasyon aamasna kadar ve
stabilizasyon aamasnda belirli aralklarla deneyler yrtlerek her iki aama da gzlenecektir.






302
POPULATION DYNAMICS IN TWO-STAGE ANAEROBIC DIGESTER TREATING SOLID
WASTES
Arda Glay
Anaerobic digestion technology is the biological treatment of organic waste and wastewater without
input of external electron acceptors (oxygen), offering the potential to reduce treatment cost and to
produce energy as biogas (methane) from organic waste. Although much is known about the basic
metabolism in different types of anaerobic reactors, little is known about the microbes responsible
for these processes.(Hoffman J.2003) Only a few percent of Bacteria and Archaea have so far been
isolated, and almost nothing is known about the dynamics and interactions between these and
other microorganisms. The aim of this research was to get a deeper and better insight into the
population dynamics of anaerobic microbial consortia in anaerobic bioreactors treating solid wastes
using conventional and molecular techniques. Moreover, the investigation was extended to
examining the population changes in bioreactors (fermenter and digester) under different substrate,
pH, loading rate conditions. The use of molecular techniques ( PCR-RFLP: Polymerase Chain
Reaction- Restricted Fragment Length Polymorphism, DGGE:Denaturing Gradient Gel
Electrophoresis, Q-PCR: Quantitative PCR, cloning and sequencing) enabled us to identify several
species in an anaerobic fermenter and digester, both qualitatively and quantitatively.
























303
KAYNAKLAR

AGRAWAL, L.K., Ohashi, Y., Mochida, E., Okui, H., Ueki, Y., Harada, H. ve Ohashi, A., Treatment
of raw sewage in a temperate climate using a UASB reactor and the hanging sponge cubes
process, Water Science and Technology, 36, 6-7, 433-440, (1997).
AHRNG, B.K. and Johansen, K.,. Anaerobic Digestion Of Source-Sorted Household Waste
Together with Manure and Organic Industrial Waste, Proc. Int. Symp. on Anaerobic
Digestion of Solid Waste, Venice, 14-17 April, 203-208 (1992).
AMANN, R., In situ identification of microorganisms by whole cell hybridization with rRNA-targeted
nucleic acid probes, in Molecular Microbial Ecology Manual, pp. 3.3.6: 1-15, Eds.
Akkermans, A.D.L., van Elsas, J.D. and De Bruijn, F.J., Kluwer Academic Publishers,
Dordrecht, (1995).
AMANN, R., Ludwig, W. and Schleifer, K.H., Phylogenetic identification and in situ detection of
individual microbial cells without cultivation, Microbiological Reviews, 59(1), 143-169,
(1995).
ALTSCHUL, S.F., Gish, W., Miller, W., Meyers, E.W. and Lipman, D.J., Basic local alignment
search tool, Journal of Molecular Biology, 215(3), 403-410, (1990).
ANDERSON, G.K. and Saw, C.B., Leach-Bed Two-Phase Anaerobic Digestion of Municipal Solid
Waste, Proc. Int. Symp. on Anaerobic Digestion of Solid Waste, Venice, 14-17 April, 171-
179.
ANDREOTTOLA, G., Bortone, G. ve Tilche, A., 1997. Experimental validation of a simulation and
design model for nitrogen removal in sequencing batch reactors. Wat. Sci.Tech., 35, 113-
120.
ANGELIDAK, I., Ellegaard, L. and Ahring, B. K. A Mathematical Model for Dynamic Simulation of
Anaerobic Digestion of Complex Substrates: Focusing on Ammonia Inhibition. , Appl. Env
Micr., 61, 2442-2445, (1993).
ANGELIDAK, I. ve Ahring, B.K., Codigestion Of Olive Mill Wastewaters with Manure, Household
Waste or Sewage Sludge, Biodegradation, 8 (4), 221-226 (1997).
APHA, Standart Methods for the Examination of Water and Wastewater, 20th edn, /AWWA/Water
Environment Federation, Washington DC, USA, (1998).
ARSLAN-ALATON, I., Eremektar, G., Tanik, A., Gurel, M., Ovez, S. ve Orhon, D., Development of
tools and guidelines for the promotion of the sustainable Urban wastewater treatment and
reuse in the agricultural production in the Mediterranean countries, MEDAWARE, EC, Euro-
Mediterranean Partnership, Task 5, Turkey Report, Istanbul, Turkey, (2005).

304
BAETEN, D. and Verstraete, W., In-Reactor Anaerobic Digestion of MSW-Organics, Science and
engineering of composting: design, environmental, microbiological and utilization aspects,
111-129, (1993).
BATSTONE, D. J., Keller, J., Angelidaki, I., Kalyuzhnyi, S. V., Pavlostathis, S. G., Rozzi, A.,
Sanders, W.T.M., Siegrist, H. and Vavilin, V. A., (IWA Task Group for Mathematical
Modeling of Anaerobic Digestion Processes). Anaerobic Digestion Model No.1 (ADM1),
IWA Scientific and Technical Report No.13, IWA Publishing, London, (2002).
BELANGER, D., Bergevin, P., Lapierra, G., ve Zaloum, R., Conception control and efficiecy of a
sequencing batch reactor for the purification of wastewater from a slaughterhouse, Sci.
Tech, Eau, 19, 142-156 (1986).
CAPELA, I.F., Azeiteiro, C., Arroja, L. and Duarte, A.C., Effects of Pre-Treatment (Composting) on
the Anaerobic Digestion of Primary Sludges from Bleached Kraft Pulp Mill, II International
Symposium on Anaerobic Digestion of Solid Waste, Barcelona, 15-17 June, 113-120,
(1999).
Carucci, A., Chiavola, A., Majone, M. ve Rolle, E., Treatment of tannery wastewater in a
sequencing batch reactor, Wat.Sci.Tech., 40 (1), 253-259 (1999).
CECCHI, F., Traandrso, P.G. and Cescon, P., Anaerobic Digestion of the Organic Fraction of
Municipal Solid Waste. Digester Performance, The Science of Total Environment, 56, 183-
197, (1986).
CECCHI, F., Mata-Alvarez, J., Marcomini, A. and Pavan, P., First Order and Step Diffusional Kinetic
Models in Simulating the Mesophilic Anaerobic Digestion of Complex Substrate,
Bioresource Technology, 36, 261-269, (1991).
CECCHI, F. ve Bolzonella D., Full Scale Experiences of Anaerobic Digestion of the Organic
Fraction of Municipal Solid Waste in Italy From Collection to Energy and Valuable
Products, 4th International Symposium on Anaerobic Digestion of Solid Waste,
Copenhagen, 31 August-02 September, 60-71, (2005).
CHANG, C. H. ve Hao, O. J., Sequencing batch reactor system for nutrient removal: ORP and pH
profiles. J.Chem. Technol. Biotechnol., 67, 27-38 (1996).
CHAUHAN, A. and Ogram, A., Fatty acid-oxidizing consortia along a nutrient gradient in the Florida
Everglades, Applied and Environmental Microbiology, 72(4), 2400-2406, ( 2006).
CHAUHAN, A., Reddy, C.A. and Ogram, A.V., Syntrophic-archaeal associations in a nutrient-
impacted freshwater marsh, Journal of Applied Microbiology, 100(1), 73-84, (2006) .
CHEN, T.H., Anaerobic Treatment of Poultry Mortalities, II Int. Symp. Anaerobic Dig. Solid Waste,
Barcelona, 15-17 June, 2, 69-72, (1999).

305
CHIN, K.-J., Lukow, T. and Conrad, R., Effect of temperature on structure and function of the
methanogenic archaeal community in an anoxic rice field soil, Applied and Environmental
Microbiology, 65(6), 2341-2349, (1999).
CLAPP, J.P., The identification of root-associated fungi by polymerase chain reaction-single-strand
conformational polymorphism (PCR-SSCP), in Molecular Microbial Ecology Manual, pp.
3.4.7: 1-18, Eds. Akkermans, A.D.L., van Elsas, J.D. and De Bruijn, F.J., Kluwer Academic
Publishers, Dordrecht, (1995).
COLMENREJO, M.F., Bustos, A., Garcia, M.G., Borja, R., Banks, C.J,. An analysis of the factors
that influence biological phosphorus removal (BPR) in a sequencing batch
anaerobic/aerobic reactor. Bioprocess Engineering, 19, 171-174, (1998).
COLUNGA, A.M. ve Martinez, S.G., Effects of population displacements on biological phosphorus
removal in a biofilm SBR. Wat. Sci. Tech., 34, 303-313 (1996).
COPP, J.B., Jeppson, U., Rosen, C., Towards an ASM1-ADM1 state variable interface for plant-
wide wastewater treatment modelling, 76th Annual WEF Conference and Exposition, Los
Angeles, 11-15 October (2003).
CROSBY, L.D. and Criddle, C.S., Understanding bias in microbial community analysis techniques
due to rrn operon copy number heterogenety, Biotechniques, 34(4), 790-802, (2003).
DANISH ENERGY AGENCY, Progres Report on the Economy of Centralized Biogas Plants. The
Biomas Section of Danish Energy Agency (1995).
DE BAERE, L., Anaerobic Digestion of Solid Waste: State-Of-The-Art, Wat. Sci. Tech., 41 (3), 283
290, (2000).
DABERT, P., Delgenes, J.-P. and Godon, J.-J., Monitoring the impact of bioaugmentation on the
start up of biological phosphorus removal in a laboratory scale activated sludge ecosystem,
Applied Microbiology and Biotechnology, 66(5), 575-588, (2005).
DELBES, C., Moletta, R. and Godon, J.-J., Bacterial and archaeal 16S rDNA and 16S rRNA
dynamics during an acetate crisis in an anaerobic digestor ecosystem, FEMS Microbiology
Ecology, 35(1), 19-26, (2001).
DEMUYCK, C., Vanrolleghem, P., Mingneau, C., Liessens, J. ve Verstraete, W., NDBEPR process
optimization in SBRs: Reduction of external carbon-source and oxygen supply. Wat. Sci.
Tech., 30, 169-179 (1994).
DEREL, R. K., Evsel Organik Kat Atklar ve Artma Tesisi amurlarnn Birlikte Anaerobik
Artmnn Modellenmesi, Yksek Lisans Tezi, Fen Bilimleri Enstits, stanbul, Trkiye,
(2006).
DOLLERER, J. ve Wilderer, P.A., Biological treatment of leachate from hazardous waste lanfills
using SBBR technology, Wat. Sci. Tech., 34, (7-8), 437-444 (1996).

306
DRAAIJER, H., Maas, J.A.W, Schaapman, J.E. ve Khan, A., Performance of the 5 MLD UASB
reactor for sewage treatment at Kanpur, India, Water Science & Technology, 25, 7, 123-
133, (1992).
EARL, J., Hall, G., Pickup, R.W., Ritchie, D.A. and Edwards, C., Analysis of Methanogen Diversity
in a hypereutrophic lake using PCR-RFLP analysis of mrc sequences, Microbial Ecology,
46(2), 270-278, (2003).
EASTMAN, J. A., Ferguson, J. F., Solubilization of Particulate Organic Carbon During the Acid
Phase of Anaerobic Digestion, J. Wat. Poll. Cont. Fed., 53, 352, (1981).
EDELMANN, W., Joss, A. ve Engeli, H., Two-Step Anaerobic Digestion of Organic Solid Wastes. II
Int. Symp. Anaerobic Dig. Solid Waste, Barcelona, 15-17 June, 2, 150-153, (1999).
ELMTWALL, T.A., Anaerobic treatment of domestic sewage at low temperature, PhD. Thesis,
Wageningen University, Wageningen, The Netherlands, (2000).
ELMTWALL, T.A., Oanh, K.L.T., Kiezer, A., Zeeman, G. ve Lettinga, G., Addition of cationic
polymers during anaerobic treatment of domestic sewage at low temperatures, Proceedings
of the Anaerobic Digestion 2001 Conference on Anaerobic Conversion for Sustainability,
Antwerpen, Belgium, September 2-6, Part 1, 499-504, (2001).
ENGEBRESTON, J.J. and Moyer, C.L., Fidelity of select restriction endonucleases in determining
microbial diversity by terminalrestriction fragment length polymorphism, Applied and
Environmental Microbiology, 69(8), 4823-4829, (2003).
ERAHN, M. E., Msr lemesi Atksularnn Anaerobik Artmna ADM1 Modelinin Uygulanmas,
Yksek Lisans Tezi, Fen Bilimleri Enstits, stanbul, Trkiye, (2005).
ESCHENHAGEN, M., Schuppler, M. and Roske, I., Molecular characterization of the microbial
community structure in two activated sludge systems for the advanced treatment of
domestic effluents, Water Research, 37(13), 3224-3232, (2003).
FARNETI, A., Cozzolino, C., Bolzonella, D., Innocenti, L. and Cecchi, C., Semi-Dry Anaerobic
Digestion of OFMSW: The New Full-Scale Plant of Androna (Italy). II Int. Symp. Anaerobic
Dig. Solid Waste, Barcelona, June 15-17, 2, 330-333, (1999).
FELSKE, A., Wolterink, A., Van Lis, R. and Akkermans, A.D.L., Phylogeny of the main bacterial 16S
rRNA sequences in Drentse A grassland soils (The Netherlands), Applied and
Environmental Microbiology, 64(3), 871-879, (1998).
FRANTA, J. ve Wilderer, P.A., Biological treatment of papermill wastewater by sequencing batch
reactor technology to reduce residual organics, Wat. Sci. Tech., 35 (1), 129-136, (1997).
FRUTEAU DE LACLOS, H., Desbois, S. ve Saint-Joly, C., Anaerobic Digestion of Municipal Solid
Organic Waste : Valorga Full-Scale Plant in Tilburg, Holland. Proc. 8th Int. Conf. on
Anaerobic Dig., Sendai, 25-29 May, 2, 232-238, (1997).

307
GHOSH, S., Henry, M.P., Sajjad, A., Mensinger, M.C. ve Arora, J.L., Pilot-Scale Gasification of
MSW by High-Rate and Two-Phase Anaerobic Digestion, II Int. Symp. Anaerobic Dig. Solid
Waste, Barcelona, 15-17 June, 1, 83-90, (1999).
GUIMARES, P., Melo, H.N.S., Cavalcanti, P.F.F. ve van Haandel, A.C., Anaerobic Aerobic
Sewage Treatment Using the Combination UASB-SBR Activated Sludge, Journal of
Environmental Science and Health, Part A: Toxic/Hazardous Substances and
Environmental Engineering, 38, 11, 26332641, (2003).
HAMZAW, N., Kennedy, K.J. and McLean, D.D., Technical Feasibility of Anaerobic Co-Digestion of
Sewage Sludge and Municipal Solid Waste, Enviromental Technology, 19 (10), 993-1003
(1998).
HARTMANN, H., Angelidaki, I. and Ahring, K., Increase of Anaerobic Degradation of Particulate
Organic Matter in Full-Scale Biogas Plants by Mechanical Maceration. II International
Symposium on Anaerobic Digestion of Solid Waste, Barcelona, 15-17 June, 129-136
(1999).
HEID, C.A., Stevens, J., Livak, K.J. and Williams, P.M., Real time quantitative PCR, Genome
Research, 6(10), 986-994, (1996).
HENZE, M., Grady, C.P.L., Gujer, W., Marais, G.R., Matsuo, T., Activated Sludge Model No.1,
Scientific and Technical Report No.1, IAWPRC, London (1987).
HENZE, M., Gujer, W., Mino, T., van Loosdrecht M.C.M., Activated Sludge Models: ASM1, ASM2,
ASM2d and ASM3, Scientific and Technical Report No:9, IWA Publishing, London, (2000).
MC stanbul Master Plan Konsorsiyumu, stanbul Master Plan, SK, stanbul, (1999).
IMURA, M. et al., Advanced treatment of domestic wastewater using sequencing batch reactor
activated sludge process. Wat Sci. Tech., 28 (10) 267-275, (1993).
KAYHANAN, M. ve Tchobanoglus, G., Computation of C:N Ratios for Various Organic Fractions,
Biocycle 33 (5), 58-60 (1992).
KAYHANAN, M. ve Hardy, S., The Impact of 4 Design Parametres on the Performance of a High-
Solids Anaerobic Digestion Process of Municipal Solid Waste for Fuel Gas Production,
Enviromental Technology, 15 (6), 557-567 (1992).
KAYHANAN, M. ve Rich, D., Sludge Management Using the Biodegradable Organic Fraction of
Municipal Solid Waste as a Primary Substrate. Water Environment Research, 68 (2), 240-
252 (1996).
KUBLER, H. ve Wild, M., The BTA-Process High Rate Biomethanisation of Biogenous Solid
Wastes, Proc. Int. Symp. on Anaerobic Digestion of Solid Waste, Venice, 14-17 April, 535-
538, (1992).

308
KUBLER, H., Hoppenheidt, K., Hirsch, P., Kottmair, A., Nimmrichter, R., Nordsieck, H., Mcke, W.
and Swerev, M., Full Scale Co-Digestion of Organic Waste, Wat. Sci. Tech., 41 (3), 195
202, (1999).
LAMPERT, C., Zessner, M., Kroiss, H. And Lindtner, S. Affordability of wastewater treatment in
Black Sea countries, IWA World Water Congress, 7-12 September, Vienna, Austria, (2008).
LANDAHL, G. ve Plombin, C. , Trendsetter: biogas in European vehicles, Resource Recovery and
Reuse in Organic Solid Waste Management, Edt by Lens, Hamelers, Hoitink Bidlingmaier,
IWA Publishing, (2004).
LAPARA, T.M., Nakatsu, C.H., Pantea, L. and Alleman, J.E., Phylogenetic analysis of bacterial
communities in mesophilic and thermophilic bioreactors treating pharmaceutical
wastewater, Applied and Environmental Microbiology, 66(9), 3951-3959, (2000).
LECLERC, M., Delgnes, J.P. and Godon, J.J., Diversity of the archaeal community in 44
anaerobic digesters as determined by single strand conformation polymorphism analysis
and 16S rDNA sequencing, Environmental Microbiology, 6(8), 809-819, (2004).
LEE, S.I., Park, J.H., Ko, K.B. ve Koopman, B., 1997. Effect of fermented swine wastes on
biological nutrient removal in sequencing batch reactor. Water Res., 31 (7), 1807-1812.
LETTINGA, G., High-performance low-cost environmental and sanitation control systems, Water
Science and Technology, 33, 3, 85-98, (1996).
LETTINGA, G., Rebac, S. ve Zeeman, G., Challenge of psychrophilic anaerobic wastewater
treatment. Trends in Biotechnology 19, 363-370, (2001).
LNG, L. ve Lo, K.V., Brewery wastewater treatment using suspended and attached growth
sequencing batch reactor, J. Env.Sci. Health A, 34 (2), 341-355, (1999).
LIU, W.T., Marsh, T.L., Cheng, H. and Forney, L.J., Characterization of microbial diversity by
determining terminal restriction fragment length polymorphisms of genes encoding 16S
rRNA, Applied and Environmental Microbiology, 63(11), 4516-4522, (1997).
MADIGAN, M., Martinko, J. and Parker, J., Brock Biology of Microorganisms, Prentice Hall, NJ,
(2000).
MADOKORO, T.; Ueno, M.; Moro, M.; Yamamoto, T. ve Shibata, T., Anaerobic Digestion System
with Micro-Filtration Membrane for Kitchen Refuse, II Int. Symp. Anaerobic Dig. Solid
Waste, Barcelona, 15-17 June, 2, 105-108, (1999).
MARSH, T.L., Terminal restriction fragment length polymorphism (T-RFLP): An emerging method
for characterizing diversity among homologous populations of amplification products,
Current Opinion in Microbiology, 2(3), 323-327, (1999).



309
MASSOL-DEYA, A.A., Odelson, D.A., Hickey, R.F. and Tiedje, J.M., Bacterial community
fingerprinting of amplified 16S and 16-23S ribosomal DNA gene sequences and restriction
endonuclease analysis (ARDRA), in Molecular Microbial Ecology Manual, pp. 3.3.2: 1-8,
Eds. Akkermans, A.D.L., van Elsas, J.D. and De Bruijn, F.J., Kluwer Academic Publishers,
Dordrecht, (1995).
MATA ALVAREZ, J., Biomethanization of the Organic Fraction of Municipal Solid Wastes , IWA
Publishing, UK, (2003).
MERGAERT, K., Vanderhaegen, B. ve Verstraete, W., Applicability and trends of anaerobic pre-
treatment of municipal wastewater, Water Research, 26, 8, 1025-1033, (1992).
MEYER, R.L., Zeng, R.J., Giugliano V., Blackall L.L., Challenges for simultaneous nitrification,
denitrification and phosphorus removal in microbial aggregates: mass transfer limittation
and nitrous oxide production., FEMS Microbiology Ecology., 52 (3), 329-338, (2005).
MIRON, Y., Zeeman, G., van Lier, J.B. ve Lettinga, G., The role of sludge retention time in the
hydrolysis and acidification of lipids, carbohydrates and proteins during digestion of primary
sludge in CSTR systems, Water Research, 34, 5, 1705-1713, (2000).
METCALF & EDDY, Wastewater Engineering, Treatment Disposal, Reuse, McGraw Hill Inc., New
York, USA, (2003).
MMKO Mhendislik malat Mavirlik Koordinasyon ve Ticaret A.., T.C. evre ve Orman
Bakanl. Kat Atk Ana Plan Projesi Nihai Rapor, (2006).
MOHSEN, B.A. ve Bazari, H., Biological treatment of milk factory wastewater by sequencing batch
reactor, Proc. 2. Int. Sym. On Sequencing Batch Reactor Technology, Vol 2, 153-156, IWA
Publishing Co, London, (2000).
MURAT, S., Genceli A.E., Tasli, R., Artan, N ve Orhon, D., Sequencing batch reactor treatment of
tannery wastewater for carbon and nitrogen removal. Wat. Sci.Tech., 46 (9), 219-227,
(2002).
MURAT, S., nsel, G., Artan, N. ve Orhon, D., Effect of temperature on the nitrogen removal
performance of a sequencing batch reactor treating tannery wastewater. Wat. Sci.Tech., 48
(11), 319-326, (2004).
MURPHY, J.D., McKeogh, E. And Kiely, G., Technical/economic/environmental analysis of biogas
utilisation, Applied energy, 77, s. 407-427, (2004).
MUYZER, G., De Waal, E.C. and Uitterlinden, A.G., Profiling of complex microbial populations by
denaturing gradient gel electrophoresis analysis of polymerase chain reaction-amplified
genes coding for 16S rRNA, Applied and Environmental Microbiology, 59(3), 695-700,
(1993).

310
MUYZER, G. and Smalla, K., Application of denaturing gradient gel electrophoresis (DGGE) and
temperature gradient gel electrophoresis (TGGE) in microbial ecology, Antonie van
Leeuwenhoek, 73(1), 127-141, (1998).
MYERS, R.M., Fischer, S.G., Lerman, L.S. and Maniatis, T., Nearly all single base substitutions in
DNA fragments joined to GC-clamp can be detected by denaturing gradient gel
electrophoresis, Nucleic Acids Research, 13(9), 3131-3145, (1985).
NUBEL, U., Engelen, B., Felske, A., Snaidr, J., Wieshuber, A., Amann, R.I., Ludwig, W. and
Backhaus, H., Sequence heterogeneities of genes encoding 16S rRNAs in Paenibacillus
polymyxa detected by temperature gradient gel electrophoresis, Journal of Bacteriology,
178(19), 5636-5643, (1996).
NOIKE, T., Endo, G., Chang, J., Yaguchi, J. ve Matsumoto, J., Characteristics of Carbohydrate
Degradation and the Rate-Limiting Step in Anaerobic Digestion, Biotechnol. Bioeng., 27,
1482-1489, (1985).
O'KEEFE, D.M., Chynoweth, D.P., Barkdoll, A.W., Nordstedt, R.A., Owens, J.M. and Sifontes, J.,
Sequential Batch Anaerobic Composting, Proc. Int. Symp. On Anaerobic Digestion of Solid
Waste, Venice, 14-17 April, 117-125, (1992).
OLESZKEWCZ, J.A. and Poggi-Varaldo, High-Solids Anaerobic Digestion of Mixed Municipal And
ndustrial Wastes, J. Environ. Eng., 123, 1087-1092, (1997).
ORTA, M., Iwahana, H., Kanazawa, H., Hayashi, K. and Sekiya, T., Detection of polymorphisms of
human DNA by gel electrophoresis as single-strand conformation polymorphisms,
Proceedings of the National Academy of Sciences(PNAS), 86(8), 2766-2770, (1989).
OUEDRAOGO, A., Pilot Scale Two-Phase Anaerobic Digestion of the Biodegradable Organic
Fraction of Bamako District Municipal Solid Waste, II Int. Symp. Anaerobic Dig. Solid
Waste, Barcelona, 15-17 June, 2, 73-76, (1999).
ZTRK, ., Anaerobik artma ve uygulamalar, Su vakf yaynlar, stanbul, Trkiye, (2007).
ZTRK, ., Dereli, R.K., zabal, A., Eriyel, K., Karakaya, ., Suluova (Amasya) Besiciler Birlii
(SBB) Besi Organize Sanayi Blgesi (OSB) Merkezi Biyometan Tesisi (MBT) Fizibilite
Raporu, Amasya l zel dare Mdrl, stanbul, (2009).
PAVAN, P., Battistoni, P., Mata-Alvarez, J. and Cecchi, F., Performance of Thermophilic Semi-Dry
Anaerobic Digestion Process Changing the Feed Biodegradability, Wat. Sci. Tech., 41 (3),
7581, (2000).
POLZ, M.F. and Cavanaugh, C.M., Bias in template-to-product ratios in multitemplate PCR, Applied
and Environmental Microbiology, 64(10), 3724-3730, (1998).
RAMSAY, I. R., Modeling and Control of High Rate Anaerobic Watewater Treatment Systems, PhD
Thesis, University of Queensland, Brisbane, Australia, (1997).

311
RAPER, W.G.C. ve Green, J.M., Simple process for nutrient removal from food processing
effluents, Wat. Sci. Tech. 43 (3), 123-130, (2001).
RINTALA, J.A. and Jarvinen, K.T., Ful-Scale Mesophilic Anaerobic Co-Digestion of Municipal Solid
Waste and Sewage Sludge: Methane Production Characteristics. Waste Management and
Research 14(2), 163-170 (1996).
RITTMANN, B.E. ve McCarty, P.L., Environmental Biotechnology: Principles and Applications,
McGraw-Hill, New York, USA, (2001).
RODRGUEZ, J.A., Pena, M.R. ve Manzi, M., Application of innovative methodology to improve the
starting-up of UASB reactors treating domestic sewage, Water Science and Technology,
44(4), 295-303, (2001).
ROELEVELD, P.J., and Van Loosdrecht, M.C.M., Experience with guidelines for wastewater
characterization in The Netherlands. Water Sci. Technol. 45, 77, (2002).
ROEST, K., Heilig, H.G., Smidt, H., De Vos, W.M., Stams, A.J. and Akkermans, A.D., Community
analysis of a full-scale anaerobic bioreactor treating paper mill wastewater, Systematic and
Applied Microbilogy, 28(2), 175-185, (2005).
ROSEN, C., Vrecko, D., Gernaey, K.V. and Jeppsson, U., Implementing ADM1 for benchmark
simulations in Matlab/Simulink, The First International Workshop on the IWA Anaerobic
Digestion Model No.1, Lyngby, 2-4 September, 11-18, (2005).
ROSENBAUM, V. and Riesner, D., Temperature-gradient gel electrophoresis: Thermodynamic
analysis of nucleic acids and proteins in purified form and in cellular extracts, Biophysical
Chemistry, 26(2-3), 235-246, (1987).
SANDERS, W., Anaerobic Hydrolysis During Digestion of Complex Substrates, PhD Thesis,
University of Queensland, Brisbane, Australia, (2001).
SANG-ILL L, Jong-Ho P, Kwang-Baik K, Ben K., Effect of fermented swine wastes on biological
nutrient removal in sequencing batch reactors.Wat. Res. 31, 1807-1812, (1997).
SAYED, S.K.I. ve Fergala, M.A.A., Two-stage UASB Concept For Treatment of Domestic Sewage
Including Sludge Stabilization Process. Wat. Sci. Tech., 32 (11), 55-63, (1995)..
SCHIMDT, J. E. and Ahring, B. K., Granular Sludge Formation in Upflow Anaerobic Sludge Blanket
(UASB) Reactors, Biotech. Bioeng, 49, 229-246, (1996).
SCULLY, C., Collins, G. and O'Flaherty, V., Assessment of anaerobic wastewater treatment failure
using terminal restriction fragment length polymorphism analysis, Journal of Applied
Microbiology, 99(6), 1463-1471, (2005).
SEGHEZZO, L., Zeeman, G., van Lier, J.B., Hamelers, H.V.M. ve Lettinga, G., A review: The
anaerobic treatment of sewage in UASB and EGSB reactors, Bioresource Technology, 65,
3, 175-190, (1998).

312
SHEFFIELD, V.C., Cox, D.R., Lerman, L.S. and Myers, R.M., Attachment of a 40-base-pair G+C-
rich sequence (GC-Clamp) to genomic DNA fragments by the polymerase chain reaction
results in improved detection of single-base changes, Proceedings of the National Academy
of Sciences(PNAS), 86(1), 232-236, (1989).
SIX, W. ve De Baere, L., Dry Anaerobic Conversion of Municipal Solid Waste By Means of the
Dranco Process at Brecht, Belgium, Proc. Int. Symp. on Anaerobic Digestion of Solid
Waste, Venice, 14-17 April, 525-528, (1992).
SKKY, T.C. evre ve Orman Bakanl, Su Kirlilii KontrolYnetmelii, Teknik Usuller Teblii, T.C.
Resmi Gazete, No:25687, Tarih: 31/12/2004, (2004).
SPEECE, R. E., Anaerobic Biotechnology for Industrial Wastewaters, Archae Press, USA (1996).
STACKEBRANDT, E. and Rainey, F.A., Partial and complete 16S rDNA sequences, their use in
generation of 16S rDNA phylogenetic trees and their implications in molecular ecological
studies, in Molecular Microbial Ecology Manual, pp. 3.1.1: 1-17, Eds. Akkermans, A.D.L.,
van Elsas, J.D. and De Bruijn, F.J., Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, (1995).
APHA, Standart Methods for the Examination of Water and Wastewater, 20th edn,
APHA/AWWA/Water Environment Federation, Washington DC, USA, (1998).
SPINOSA, L. And Vesilind, P.A., Sludge into Biosolids Processing, Disposal and Utilization, IWA
Publishing, (2001)
STRAUB, A.J., Conklin, A.C., Ferguson, J.F. and Stensel, H.D., Use of ADM1 to Investigate the
Effects on Mesophilic Digester Stability of Acetoclastic Methanogens Population Dynamics,
The First International Workshop on the IWA Anaerobic Digestion Model No.1, Lyngby, 2-4
September, 51-58, (2005).
TASL, R., Artan, N., Orhon, D., The influence of different substrates on enhanced biological
phosphorus removal in a sequencing batch reactor. Wat. Sci. Tech. 35, 75-80, (1997).
TCHOBANOGLOUS, G., Theisen, H. ve Vigil, S., Integrated Solid Waste Management Engineering
Principles and Management Issues, McGraw-Hill, New York, (1993).
TEN BRUMMELER, E., Full scale experience with the Biocel-process, II Int. Symp. Anaerobic Dig.
Solid Waste, Barcelona, 15-17 June, 1, 308-314, (1999).
TESKE, A., Wawer, C., Muyzer, G., Ramsing, N.B. and Teske, A., Distribution of sulfate-reducing
bacteria in a stratified Fjord (Mariager Fjord, Denmark) as evaluated by most-probable-
number counts and denaturing gradient gel electrophoresis of PCR-amplified ribosomal
DNA fragments, Applied and Environmental Microbiology, 62(4), 1405-1415, (1996).
TILCHE, A. ve Vieira, S.M.M., Discussion report on reactor design of anaerobic filters and sludge
bed reactors. Water Science and Technology, 24, 193-206, (1991).

313
TILCHE, A., Galatola, M. The potential of bio-methane as bio-fuel/bio-energy for reducing
greenhouse gas emissions: a qualitative assessment for Europe in a life cycle perspective,
Water Science and Technology 57 (11) s.1683-1692, (2008).
TMUR, H. ve Ozturk, ., Anaerobic sequencing batch reactor treatment of lanfill leachate. Water
Research, 35 (15), 3225-3230, (1997).
TORRES, P. ve Foresti, E., Domestic Sewage Treatment in Pilot System Composed of UASB and
SBR Reactors., Wat. Sci. Tech. 44 (4), 247-253, (2001).
TORRJOS, M. ve Moletta, R., Winery wastewater depollution by sequencing batch reactor, Wat.
Sci. Tech. 35 (1), 249-257, (1997).
TOUROVA, T.P., Copy number of ribosomal operons in prokaryotes and its effect on phylogenetic
analyses, Microbiology, 72(4), 389-402, (2003).
TRSCH, W. ve Niemann, V., Biological Waste Treatment Using the Thermophilic Schwarting-
Uhde Process, II Int. Symp. Anaerobic Dig. Solid Waste, Barcelona, 15-17 June, 2, 338-
341, (1999).
TRKER, M. Anaerobik Biyoteknoloji: Trkiye ve Dnya'daki Eilimler, Anaerobik Artma
Teknolojileri ve Molekler Ekoloji Tanmlama Teknikleri altay, Ankara-Isparta, 31.10-
02.11, (2006).
UEMURA, S. Ve Harada, H., Treatment of sewage by a UASB reactor under moderate to low
temperature conditions, Bioresource Technology, 72, 3, 275-282, (2000).
UMBLE, A.K. ve Ketchum, A.L., A strategy for coupling municipal wastewater treatment using the
sequencing batch reactor with effluent nutrient recovery through aquaculture. Wat. Sci.
Tech. 35, 177-184, (1997).
VACCA, G., Wand, H., Nikolausz, M., Kuschk, P. and Kastner, M., Effect of plants and filter
materials on bacteria removal in pilot-scale constructed wetlands, Water Research, 39(7),
1361-1373, (2005).
VALLAEYS, T., Topp, E., Muyzer, G., Macheret, V., Laguerre, G., Rigaud, A. And Soulas, G.,
Evaluation of denaturing gradient gel electrophoresis in the detection of 16S rDNA
sequence variation in rhizobia and methanotrophs, FEMS Microbiology Ecology, 24(3),
279-285, (1997).
VAN HAANDEL, A.C. ve Lettinga, G., Anaerobic Sewage Treatment: A Practical Guide For Regions
With a Hot Climate. John Wiley and Sons Ltd., Chichester, UK, (1994).
VAN LER, J.B., Rebac, S. ve Lettinga, G., High-rate anaerobic wastewater treatment under
psychrophilic and thermophilic conditions. Water Science and Technology 35, 199-206,
(1997).
VAVLN, V. A., Rytov, S. V. and Lokshina, L. Y., A Description of Hydrolysis Kinetics in Anaerobic
Degradation of Particulate Organic Matter, Biores. Tech., 56, 229-237, (1996).

314
VERA, S.M.M. ve Souza, M.E., Development of Technology For the Use of the UASB Reactor in
Domestic Sewage Treatment. Wat. Sci. Tech., 18 (12), 109-121, (1986.).
WAGNER, R., The regulation of ribosomal RNA synthesis and bacterial cell growth, Archives of
Microbiology, 161(2), 100-109, (1994).
WAGNER, M., Rath, G., Amann, R., Koops, H.-P. and Schleifer, K.H., Insitu identification of
ammonia-oxidizing bacteria, Systematic and Applied Microbilogy, 18(2), 251-264, (1995).
WANG, G.C. and Wang, Y., The frequency of chimeric molecules as a consequence of PCR co-
amplification of 16S rRNA genes from different bacterial species, Microbiology, 142(5),
1107-1114, (1996).
WANG, K., Integrated Anaerobic and Aerobic Treatment of Sewage, PhD Thesis, Department of
Environmental Technology, Wageningen University, Wageningen, The Netherlands, (1994).
WEDNER, S., Arnold, W. and Puhler, A., Diversity of uncultured microorganisms associated with
the seagrass Halophila stipulacea estimated by restriction fragment length polymorphism
analysis of PCR-amplified 16S rRNA genes, Applied and Environmental Microbiology,
62(3), 766-771, (1996).
WEILAND, P., One- and Two-Step Anaerobic Digestion of Solid Agroindustrial Residues, Proc. Int.
Symp. on Anaerobic Digestion of Solid Waste, Venice, 14-17 May, 193-199 (1992).
WELLNGER, A., Widmer, C. ve Schalk, P., Percolation - A New Process to Treat MSW, II Int.
Symp. Anaerobic Dig. Solid Waste, Barcelona, 15-17 June, 1, 315-322, (1999).
WESTERGARD, R. and Teir, J., The Waasa Process Integrated in the Eco-Cycling Society, II Int.
Symp. Anaerobic Dig. Solid Waste, Barselona, Haziran 15-17, 2, 310-313, (1999).
WHITE, P., Franke M. & Hindle P., Integrated Solid Waste Management: A Lifecycle Inventory,
Chapman and Hall Publications, New York, (1995).
WNTZNGERODE, F.v., Gobel, U.B. and Stackebrandt, E., Determination of microbial diversity in
environmental samples: pitfalls of PCR-based rRNA analysis, FEMS Microbiology Reviews,
21(3), 213-229, (1997).
YLMAZ, G.I. ve Ozturk, ., Biological ammonia removal from anaerobically pretreated landfill
leachate in sequencing batch reactor (SBR). Wat. Sci. Tech., 43 (3), 307-314, (2001).
YU, C.-P., Ahuja, R., Sayler, G. and Chu, K.-H., Quantitative molecular assay for fingerprinting
microbial communities of wastewater and estrogen-degrading consortia, Applied and
Environmental Microbiology, 71(3), 1433-1444, (2005).
ZALOUM, R. ve Abbot, M., Anaerobic pre-treatment improves single sequencing batch reactor
treatment of landfill leachates, Wat. Sci. Tech., 35 (1), 207-214, (1997).
ZEEMAN, G. ve Lettinga, G., The role of anaerobic digestion of domestic sewage in closing the
water and nutrient cycle at community level, Water Science and Technology, 39, 5, 187
194, (1999).

315
ZENG, R.J., Lemaire, R., Yuan, Z., Keller, J., Simultaneous Nitrification, Denitrification, and
Phosphorus Removal in a Lab-Scale Sequencing Batch Reactor, Biotechnology and
Bioengineering, 84 (2), 170-178, (2003).
ZESSNER, M., Fenz, R., Kroiss, Wastewater management in the Danube Basin, Water Science
and Technology 38 (11) s.41-49, (1998).
ZINDER, S. H., Physiological Ecology of Methanogens, in Methanogenesis, Ecology, Physiology,
Biochemistry and Genetics, Edited by J.G. Ferry, Chapman & Hall, New York (1993).
ZOETENDAL, E.G., Molecular characterization of bacterial communities in the human
gastrointestinal tract, PhD Thesis, Wageningen University Research Center, Wageningen,
The Netherlands, (2001).
ZOETENDAL, E.G., Akkermans, A.D.L. and De Vos, W.M., Temperature gradient gel
electrophoresis analysis of 16S rRNA from human fecal samples reveals stable and host-
specific communities of active bacteria, Applied and Environmental Microbiology, 64(10),
3854-3859, (1998).
ZUNGA, M.A.G. ve Martinez S.G., Biological phosphate and nitrogen removal in a biofilm
sequencing batch reactor. Wat. Sci. Tech. 34, 293-301, (1996).






























316








EK D.1: Pilot Tesis P&I Diyagram












































317























































318
EK D.2: Pilot Tesis Ekipman Listesi

POMPALAR

artname
No
artname
Poz No
Proje Poz
No
Ekipman aklamas Marka Model
1.1 P-01 P-01 Fermenter besleme
pompas
Netzsch NM 031BY01L061B
1.2 P-02 P-02 Fermenter sirklasyon
pompas
Netzsch NM 031BY01L061B
1.3 P-03 P-03 Co-digester besleme
pompas
Netzsch NM 031BY01L061B
1.4 P-04 P-04 Anaerobik amur pompas Netzsch NM 031BY01L061B

1.5 P-05 P-05 Atksu terfi pompas Ebara RIGHT 75 MA

1.6

P-06 P-06 UASB besleme pompas Ebara RIGHT 100
1.7

P-07 P-07 SBR besleme pompas Ebara RIGHT 100
1.8

P-08 P-08 Santrifj pompa Ebara RIGHT 100
1.9 P-09 P-09 Fazla aktif amur pompas Netzsch NM 031BY01L061B

1.10 P-10 P-10 Fazla aktif amur pompas Netzsch NM 031BY01L061B

1.11 PD-01 PD-01 Kimyasal dozaj pompas Dosapro
Milton Roy
MODEL: P063
368S3
1.12 PD-02 PD-02 Kimyasal dozaj pompas Dosapro
Milton Roy
MODEL: P063
368S3
LAVE P-11 Hidrosiklon sirklasyon
pompas
Netzsch NM 031BY01L061B

LAVE P-12 Co-digester sirklasyon
pompas
Netzsch NM 031BY01L061B



TANKLAR

artname
No
artname
Poz No
Proje Poz
No
Ekipman aklamas Marka Model
2.1 T-01 T-01 Pulper ASTM
2.2 T-02 T-02 Fermenter tank ASTM
2.3 T-03 T-03 Co-digester ASTM
2.4 T-04 T-04 Anaerobik amur tank ASTM
2.5 T-05 T-05 Asit tank ROTOPLAST T-100 DK
2.6 T-06 T-06 Kostik tank ROTOPLAST T-100 DK
2.7 T-07 T-07 Dengeleme tank ASTM
2.8 T-08 - UASB tank MEVCUT
2.9 T-09 T-09 SBR Reaktr ASTM
2.10 T-10 T-10 Fazla aktif amur tank ASTM







319
ENSTRMANLAR

artname
No
artname
Poz No
Proje Poz
No
Ekipman aklamas Marka Model
3.1 LIT-01 LIT-01 Seviye indikatr Endress-Hauser LIQUICAP M FMI 51
3.2 LIT-02 LIT-02 Seviye indikatr Endress-Hauser LIQUICAP M FMI 51
3.3 LIT-03 LIT-03 Seviye indikatr Endress-Hauser LIQUICAP M FMI 51
3.4 LIT-04 LIT-04 Seviye indikatr Endress-Hauser LIQUICAP M FMI 51
3.5 FIC-01 FIC-01 Debimetre Endress-Hauser PROMAG 50W DN 25
3.6 FIC-02 FIC-02 Debimetre Endress-Hauser PROMAG 50W DN 25
3.7 FIC-03 FIC-03 Debimetre Endress-Hauser PROMAG 50W DN 25
3.8 FIC-04 FIC-04 Debimetre Endress-Hauser PROMAG 50W DN 25
3.9 FM-01 FIC-05 Debimetre Endress-Hauser PROMAG 50W DN 25
3.10 FM-02 FM-02 Gaz sayac ECA G4 INZ 61 PLUS
3.11 FM-03 FM-03 Temiz su debimetresi
3.12 DO DO Oksijenmetre Endress-Hauser OXYMAX - W COS 41
3.13 ORP ORP Redoks metre Endress-Hauser LIQUISYS-M CPM 253
3.14 pHIC-03 pHIC-03 pH metre Endress-Hauser LIQUISYS-M CPM 253
3.15 SSIC PTAL Younluk kontrol cihaz
3.16 PHIC-
01/TIC01
PHIC-
01/TIC01
pH metre Endress-Hauser LIQUISYS-M CPM 253
3.17 PHIC-
02/TIC02
PHIC-
02/TIC02
pH metre Endress-Hauser LIQUISYS-M CPM 253
LAVE LAVE FM-03 Hava debimetresi FIB FLIV 63 T/V


OTOMATK VANALAR
artname
No
artname
Poz No
Proje Poz
No
Ekipman aklamas Marka Model
4.1 SV-01 CV-03 Solenoid vana GEWAX
4.2 SV-02 CV-02 Oransal kontroll oto.
Vana
FLUCON
4.3 - - Basn ayar vanas DUNGS
4.4 - - Emniyet vanas ERGL
MAKNA

LAVE - CV-01
A/B
On-off otomatik kontrol
vanas
FLUCON
LAVE - CV-04 On-off kontrol vanas FLUCON


DER EKPMANLAR
artname
No
artname
Poz No
Proje Poz
No
Ekipman aklamas Marka Model
5.1 SH-01 tc PMAK
5.2 HS-01 Hidrosiklon KREBS U1 - 1434
5.3 H-101 H-01 Istc SIEMENS DH-18100
5.4 EH-
01//05
EH-
01//05
Elektrikli stc WATT
5.5 C-01 C-01 Hava bloweri MAPRO
LAVE Gne kollektr sistemi BAYMAK
LAVE Gne kollektr
sirklasyon pompas
WILO TOP - S 25/7 -M - PN
10




320










EK D3. SULUOVA BYOGAZ TESS YERLEM PLANI
























321





































322
EK D4. SULUOVA BYOGAZ TESS EKPMAN LSTES

1. KATI ATIK HAZIRLAMA SSTEM

1.1 EKPMAN VE NTELER

1.1.1 nce Izgara (S-101)
Miktar : 1 adet
Kapasite : 25 m
3
/h
Malzeme : Paslanmaz elik

1.1.2 Dengeleme Havuzu (V-101)
Miktar : 1 adet
Kapasite : 500 m
3

Malzeme : Betonarme
zellikler : Epoksi yze koruma, zeri kapal

1.1.3 Dengeleme Havuzu Kartrcs (K-101)
Miktar : 1 adet
Tip : Dalg veya trbin
Motor : 7,5 kW
Malzeme : Gvde dkm, mil ve pervane paslanmaz elik
Elemanlar : Kaldrma aparat, klavz ray

1.1.4 Hat Tipi Paralayc (SC-101)
Miktar : 1 adet
Tip : Hat tipi maseratr
Debi : 25 m
3
/h
Motor : 2,2 kW
Malzeme : Galvaniz kapl karbon elik
zellikler : Tkanmaya kar ters yne dn koruma sistemi

1.1.5 Besleme Pompalar (PP-101 A/B)
Miktar : 2 adet
Tip : Eksantrik vidal pompa
Debi : 20 m
3
/h

323
Basn : 2 bar
Motor : 3 kW
zellikler : Frekans invertr ile debi ayarl
Elemanlar : Boru ve vana donanm,

1.2. ENSTRMANLAR

1.2.1. Seviye Transmitteri (LIT)
Miktar : 1 adet
Tip : Ultrasonik ve kapasitif
Sinyal : 4 20 mA
Servis : Dengeleme havuzu

1.2.2. Debimetre (FIC-01)
Miktar : 4 adet
Tip : Elektromanyetik
Sinyal : 4 20 mA
Servis : Atk besleme hatlar

2. ANAEROBK KATI ATIK RTME SSTEM

2.1. EKPMAN VE NTELER

2.1.1. Istma Sistemi (E-201 A/B/C/D)
Miktar : 4 adet
Tip : Reaktr ii boru tip
Scak akkan : Scak su
Souk akkan : Reaktr ierii
Malzeme : Paslanmaz elik

2.1.2. Anaerobik Reaktr (V-201 A/B/C/D)
Miktar : 4 adet
Tip : Silindirik
Kapasite : 2.500 m
3

ap : 25 m
Toplam ykseklik : 6 m

324
Islak ykseklik : 5,5 m
Malzeme : Betonarme
Yzey koruma : Biyogaz ile temas eden ksmlarda korozyona korumas
Is izolasyonu : D ksmda tayn + aluminyum sa s izolasyonu
Elemanlar : Ar basn vakum emniyet vanas, basn reglatr

2.1.3. Anaerobik Reaktr Kartrcs (K-201 A//H)
Miktar : 4 adet
Tip : Side entry veya top-entry tip
Motor : 18 kW
Malzeme : Mil epoksi korumal karbon elik, pervane paslanmaz

2.1.4. Hava Blower (C-202 A//D)
Miktar : 4 adet
Tip : Side channel
Motor : 0,75 kW
Motor koruma : Ex-proof
Servis : Reaktr ii H
2
S giderimi

2.1.5. Biyogaz Deposu (T-201 A//D)
Miktar : 4 adet
Tip : Double Membrane tip
Debi : 2.600 m
3

Basn : 20 mbar
Elemanlar : Hava bloweri (C-201 A/B)

2.2. ENSTRMANLAR

2.2.1. Scaklk transmitteri (TIC)
Miktar : 4 adet
Sinyal : 4 20 Ma
2.2.2. Seviye Sensr (LIT)
Miktar : 4 adet
Tip : Armut veya amandra tip
Sinyal : NO kontak


325
2.2.3. Biyogaz debimetresi (FIC)
Miktar : 4 adet
Tip : Biyogaz debimetresi
Sinyal : 4 20 mA
Servis : Biyogaz hatt

2.2.4. Basn Transmitteri (PIC)
Miktar : 4 adet
Tip : Biyogaz debimetresi
Sinyal : 4 20 mA
Servis : Biyogaz hatt

2.2.5. -yollu Otomatik Oransal Vana
Miktar : 4 adet
Sinyal : 4 20 mA
Servis : Reaktr hatt scak su hatt

3. KO-JENERASYON SSTEM

3.1. EKPMAN VE NTELER

3.1.1. Nem Tutucu (S-301)
Miktar : 1 adet
Tip : Dolgu malzemeli
Kapasite : 300 m
3
/h

3.1.2. Biyogaz Bloweri (C-303)
Miktar : 1 adet
Tip : Santrijj veya lobe tipi
Basn : 150 mabr
Kapasite : 300 m
3
/h
Motor : 3 kW, ex-proof
Malzeme : Dkm aluminyum

3.1.3. Flare (F-301)
Miktar : 1 adet paket nite

326
Tip : Ak tip, otomatik atelemeli
Kapasite : 350 m
3
/h
Malzeme : Paslanmaz elik
Elemanlar : Alev tutucu, elektrik panosu, pilot brlr sistemi ile komple

3.1.4. Ko-jenerasyon nitesi (J-301)
Miktar : 1 adet
Tip : ten yanmal biyogaz jeneratr
Kapasite : 300 m
3
/h
Elektrik enerjisi verimi : % 38
Is enerjisi verimi : % 41
Elektrik retim kap. : 716 kW
Scaklk retim kap. : 740 kW
Elemanlar : Gaz kurutucusu, baca, soutma nitesi, gvde ve baca gaz
eanjr sistemleri, hava filtresi, soutma radyatr, biyogaz
lm ve analiz cihazlar ile komple

3.1.5. Scaksu Pompas (PP-301)
Miktar : 1 adet
Tip : Hat tipi
Debi : 20 m
3
/h
Basn : 2 bar
Motor : 2,2 kW
Servis : Reaktr stma hatt

4. FERMENTE GBRE SEPARASYON SSTEM

4.1. EKPMAN VE NTELER

4.1.1. Dekantr Besleme Pompas (PP-401 A/B)
Miktar : 2 adet
Debi : 15 m
3
/h
Basn : 2 bar
Motor : 3 kW



327
4.1.2. Dekantr (F-401 A/B)
Miktar : 2 adet
Tip : Santrifj dekantr
Kapasite : 15 m
3
/h
Kat madde debisi : 1.000 kg/h
Motor : 37 kW

4.1.3. Katyonik Polimer Hazrlama nitesi (T-401)
Miktar : 1 adet
Kapasite : 2.000 lt/hr

4.1.4. Polimer Dozaj Pompas (PD-401)
Miktar : 1 adet
Kapasite : 2.000 lt/hr