Você está na página 1de 11

102K H A H C X A H I V A N H A N V A N

1. Tnh ca ch vn ho a Vi t Nam trong m i


quan h so sa nh v i c trng vn ho a Nho
gia o
1.1. Tnh ca ch vn ho a Vi t Nam truy n
th ng
Xe t theo lch a i, khi no i n vn ho a truy n
th ng Vi t Nam, ng i ta nh c n khu v c B c
b (vu ng ng b ng sng H ng - sng Ma va
vu ng phu c n) v i chu th vn ho a la ng i Vi t
(ng i Kinh). Ng i Vi t c s m nh c vu ng
ng b ng sng H ng - sng Ma b ng l i s ng
nng nghi p lu a n c, ki u t ch c c ng ng
theo ca c n v la ng xo m khe p kn, l y nng
nghi p lu a n c la m n n ta ng kinh t chnh.
Theo chi u lch s , vn ho a Vi t Nam tra i
qua ba th i ky vn ho a l n, bao g m 1/ th i k
hnh tha nh vn ho a ba n a (La c Vi t) c tnh
t th i ti n s n u Cng nguyn; 2/ th i k
tranh ch p va giao lu v i vn ho a Trung Hoa,
n , trong o giao lu vn ho a v i Trung
Hoa la su s c nh t ( u Cng nguyn n nay);
va 3/ th i ky giao lu v i vn ho a phng Ty
(t TK. XV-XVI n nay).
Ba n v loa i hnh kinh t - vn ho a, Vi t Nam
thu c ki u vn ho a g c nng nghi p lu a n c
ng Nam A truy n th ng. Loa i hnh na y cu a
vn ho a Vi t Nam la sa n ph m t t y u cu a s
t ng ho a ba y u t 1/ Mi tr ng s ng thu n
ti n v i kh h u no ng m va a hnh sng n c,
2/ Ch t tnh cu a dn ha i l m va nng nghi p
Ba ch Vi t - t tin ng i Vi t hi n a i; va 3/
Loa i hnh kinh t chu y u la ngh nng nghi p
lu a n c [Tr n Ngo c Thm, 2001, 2010].
Ch t m tnh na y cu a vn ho a Vi t Nam chu
s ta c ng t nhi u t bn ngoa i, c bi t la t
Nho gia o trong m i quan h v i Trung Hoa va
t a nh h ng cu a vn minh phng Ty. S
tng ta c gi a vn ho a truy n th ng Vi t Nam
va Nho gia o Trung Hoa la m i quan h qua la i,
trong o Nho gia o b khu c xa ma nh b i ta c ng
cu a vn ho a ba n a, ng th i co o ng go p quan
tro ng trong vi c hnh tha nh tnh ca ch vn ho a
Vi t Nam.
Ba n v tnh ca ch vn ho a truy n th ng Vi t
Nam, ta c gia Tr n Ngo c Thm [2007] a ru t ra
nm c trng l n, g m tnh c ng ng, tnh a
ha i ho a, thin v m tnh, tnh t ng h p va tnh
linh hoa t. Cu th nh sau:
1.1.1. Tnh c ng ng
Vi t Nam la qu c gia nng nghi p, trong
truy n th ng la ki u nng nghi p thu n tu y. Tnh
th i vu va nhu c u ch ng thin tai, ba o v an
ninh tr t t xa h i a quy nh ki u lin k t la ng
xa c ng ng trong l i s ng. Va do s ng c ng
ng, ng i Vi t Nam t n ng v n quan h
c ng ng, do v y tnh ca ch vn ho a chu a nh
NHO GIA O
VA TNH CA CH VN HO A VI T NAM
. Nguy n Ngo c Th
*
ThS., Khoa Vn ho a ho c, Tr ng HKHXH&NV, HQG-HCM
K H A H C X A H I V A N H A N V A N 103
h ng su s c. H qua t t y u cu a no la tinh
th n c ng ng ma nh, tnh tro ng th di n (theo
Phan Ngo c la di n ma o lu n [2002]), tnh tinh
t va ch t dn chu trong tnh ca ch vn ho a. M t
tra i cu a no la s coi nhe vai tro ca nhn (v th
thi u tnh ca nh tranh), tho i d a d m, tho i ca o
b ng, o c be pha i a phng v.v...
1.1.2. Tnh a ha i ho a
Ng i Vi t Nam theo nng nghi p t xa xa,
mang trong mnh t duy l ng phn - l ng h p,
sau pha t tri n tha nh tri t ly m dng ( c cho
la a nh h ng t Trung Hoa). Ng i Vi t Nam
nh n th c c quy lu t cn b ng cu a cu c s ng
b ng l i s ng qun bnh m dng. Quy lu t
m dng ha i ho a khng ch u ng v i vu tru ,
gi i t nhin ma no co n r t chnh xa c i v i
i s ng xa h i. Do v y, trong cu c s ng ng i
Vi t lun c g ng duy tr s cn b ng, qun bnh,
tra nh tha i qua . Ta c gia Ty phng Neil Jamieson
[1993: 13] nh n nh "vn ho a Vi t Nam truy n
th ng, t ch c xa h i va ca tha i cu a ng i
Vi t Nam lun th hi n s i tro ng cn b ng
gi a m va dng". M c du m dng cn b ng,
t t ng xa h i chnh th ng i u chnh theo
h ng dng tng ln, song n khi no tng qua
pha m vi cho phe p th y u t m la i ln ti ng va
ke o v v i tr t t cn b ng ban u. o co n la
bi u hi n cu a khung gia tr ng v i tnh m c
th c trong h th ng tnh ca ch vn ho a Vi t Nam.
1.1.3. Thin v m tnh
Cn b ng, ha i ho a m dng la ch n, song
trn th c t do i u ki n t nhin x no ng quy
nh l i s ng nng nghi p m tnh, do v y ma
tnh ca ch vn ho a Vi t Nam cu ng thin v m
tnh ch ng m c nh t nh. Bi u hi n cu a no co
th tm th y trong b t c lnh v c na o cu a t duy
nh n th c, l i s ng xa h i, v t ch t va tinh th n.
H qua cu a no la tnh thn thi n, tinh th n da nh
u tin cho n gi i. M t tra i cu a no la tho i quen
ch m cha m, t nha y be n, tro ng tnh nhe ly v.v...
Nh ng m t tra i na y v hnh chung km ha m s
pha t tri n kinh t - xa h i th i hi n a i.
1.1.4. Tnh t ng h p
i s ng nng nghi p thu n tu y o i ho i ng i
Vi t Nam pha i c g ng bao qua t h t mo i di n
bi n cu a th i ti t, thin nhin co c vu mu a
b i thu nh t. Lch s vn minh tr ng tro t y cu a
ng i Vi t Nam a giu p ta o hnh tnh t ng h p
trong tnh ca ch vn ho a Vi t Nam. Nh m t minh
ch ng s ng ng nh t, Vi t Nam khng sa n sinh
ra b t c tn gia o na o, y v y ma Vi t Nam co
mo i th tn gia o, t Ph t, Nho, a o, tn ng ng
dn gian truy n th ng cho n Ki-t, Islam (du
nh p th i c n a i), va co ca ca c tn gia o m i ra
i trn c s t ng h p nguyn ly cu a ca c tn
gia o co tr c, nh Cao a i (Ph t, Ki-t, tn
ng ng th ng ba ), Ho a Ha o (Ph t, tn ng ng
th t tin). H qua cu a no la kha nng bao qua t
v n cao, song m t tra i cu a no la t duy phn
tch (t duy khoa ho c - th c n thi t cho pha t
tri n kinh t , khoa ho c ky thu t) la i y u ke m.
1.1.5. Tnh linh hoa t
L i s ng nng nghi p theo c ch la ng xa
khe p kn khi n ng i Vi t Nam pha i co u o c
linh hoa t trong ng x t n ta i. Tnh linh hoa t
th hi n ro ne t trong t duy, trong l i s ng, trong
cung ca ch ng x v i ca t nhin va xa h i. H
qua cu a no la tnh linh hoa t, kha nng thch nghi
cao v i mi tr ng, s c sa ng ta o, song m t tra i
cu a no la tho i tu y ti n, thi u y th c tn tro ng
pha p lu t.
2. c trng vn ho a Nho gia o (trong m i
quan h so sa nh v i vn ho a ba n a Vi t
Nam)
Nho gia ra i Trung Hoa trong b i ca nh
xa h i loa n la c, i s ng ng i dn o i kh , c
c c. o cu ng la i u ki n xu t hi n Ba ch gia
ch t , m i v i tm m t phng ca ch ring
bnh n xa h i, a Trung Hoa thoa t kho i chi n
tranh loa n la c. Kh ng T xu t "trung dung la
chnh sa ch hay nh t", do v y c n pha i co " c
tr". Mu c tiu cao nh t cu a ho c thuy t Nho gia
la a o ta o ng i qun t v a co c v a co ta i
tham gia qua n ly xa h i [Trnh Doa n Chnh
2002: 43]. D i y la m t s i m kha c bi t
c ba n gi a c trng Nho gia o va tnh ca ch vn
ho a Vi t Nam truy n th ng:
Qua ba ng so sa nh d i y, ta co th th y s
kha c bi t c ba n trong tnh ch t, n i dung va ca
s th hi n gi a vn ho a truy n th ng Vi t
Nam va Nho gia o. Cu ng v i ca c i u ki n lch
s - xa h i c thu (giai oa n B c thu c ke o da i
g n 10 th ky ), Nho gia o a du nh p be n r
Vi t Nam.
Xe t kha ca nh tch c c, Nho gia o du nh p
va o Vi t Nam a a p ng m t s yu c u co
th c trong xa h i Vi t Nam th i b y gi , g m
co nhu c u th ng nh t t t ng; nhu c u t ch c
104K H A H C X A H I V A N H A N V A N
va v n ha nh Nha n c; nhu c u a o ta o nhn ta i
va ch n hng gia o du c va nhu c u b sung do ng
vn ho a c i n. Chnh v a p ng c nh ng
nhu c u y, Nho gia o a tr tha nh h t t ng
chnh th ng Vi t Nam su t ca c tri u a i phong
ki n trong lch s .
3. Nh ng a nh h ng cu a Nho gia o i v i
tnh ca ch vn ho a Vi t Nam
3.1. V m t t t ng xa h i
Trong s ca c c trng tnh ca ch vn ho a
truy n th ng Vi t Nam th tnh dn chu t p
th do i s ng c ng ng a c b sung thm
c trng tnh tn ti do Nho gia o mang la i. Nho
gia o v i chu trng Tam cng, Ngu th ng a
b sung va o truy n th ng qun bnh cu a vn
ho a nng thn Vi t Nam v n t n ta i va v n ha nh
b ng ca c hng c cu ky v i t m bao phu he p
b ng t m nhn t t ng r ng l n hn cu a Nho
gia o. N u nh Ph t gia o va a o gia o b sung h
th ng tri t ly g n nhi u hn v i th gi i tinh
th n (tm linh) th Nho gia o a b sung t t ng
th tr gi th cn b ng trong xa h i.
H qua cu a no , c trng thin v m tnh
cu a vn ho a truy n th ng a c b sung t
ch t dng tnh, i u o a c Neil Jamieson
[1993: 13] kh ng nh "Vi t Nam hnh tha nh
trn c s m tnh song trong lch s cu ng co
lu c h ng n dng tnh..".
Tng t , t duy t ng h p cu a dn gian c
b khuy t b ng ki u t duy phn tch khoa ho c
do t ng l p tr th c nho ho c o ng go p. Tng t
nh v y, do ng minh tri t Vi t c la m m i b ng
ca c nguyn t c ra ch ro i, co h th ng va phng
pha p cu th cu a Nho gia o.
Song song o , ca c c trng tiu c c nh tho i
ca o b ng, thi u tinh th n tn tro ng pha p lu t trong
dn gian cu ng c kh c phu c ho c ha n ch do
c trng tn ti cu a tinh th n Nho gia o (tam cng,
ngu th ng, tinh th n qun t v.v..).
3.2. V m t t ch c va v n ha nh Nha n c
Th i ky cha ti p xu c v i vn ho a Ha n, t
tin Vi t Nam t ng co ca c t ch c nha n c s
khai nh Vn Lang, u La c c . Tng Chiu
Hoa n [1994: 43] th go i Vn Lang la n c La c
Vi t, n c tng i l n so v i ca c ti u qu c
co n la i trong vu ng Lnh Nam. Theo Bernet
Kempers A.J. [1988: 269-270], nha n c Vn
Lang nh hnh hoa n thi n va o khoa ng 800 nm
TCN, kha tng ng v i m c 696-682 TCN cu a
Bu i Thi t [1999: 37, 123], co thu la M Linh
(Phu Tho , Vi t Nam), c c u t ch c kha hoa n
thi n bao g m vua Hu ng, La c h u, La c t ng,
Quan lang, La c dn v.v., du v y m hnh nha
n c Vn Lang la b c pha t tri n ti p theo cu a
hnh th c lin minh b la c, do v y trong tnh
ch t nha n c cu a no t nhi u co n lu la i d u v t
ca c c trng cu a hnh th c lin minh b la c c
xa.
Nho gia o va o Vi t Nam cu ng v i h th ng t
ch c qua n ly ki u Trung Hoa, t nhi u a b
sung tnh hoa n thi n cu a m hnh nha n c
phong ki n ti n b va hi u qua . Bo qua th i ky
B c thu c, nha n c a i Vi t t th ky X v sau
a xy d ng b ma y nha n c va qua n ly hoa n
toa n m pho ng theo cung ca ch Trung Hoa, trong
o co chnh i cho phu h p v i tnh hnh ba n
qu c. Tr n Vn oa n [2002: 82-89] phn tch
cho th y ng i Vi t Nam xa khng tr c ti p
ti p xu c v i Nho gia o chnh th ng, ma chu y u
ti p nh n tri t ho c Trnh - Chu. i u na y co ngha
la Nho ho c Vi t Nam tr c ti p xm nh p va o
i s ng ca c t p oa n phong ki n, coi phu c vu
nha n c la ch c nng ha ng u.
Tnh t Ly , Tr n sang L, cu ng v i m c
c trng c trng vn ho a Vi t Nam c trng Nho gia o
Ba n ch t vn ho a Thin v m tnh Thin v Dng tnh
H qua Thin v tnh ca m Thin v ly tr
T m nhn theo khng gian T m nhn la ng xa T m nhn qu c gia
(vn ho a hng thn) (vn ho a quan phng)
Vai tro n gi i Coi tro ng vai tro n gi i Nam tn n ti
Tnh dn chu / tnh tn ti Tro ng dn chu t p th Tro ng Tn ti
Ba ng: S kha c bi t gi a vn ho a truy n th ng Vi t Nam va Nho gia o
K H A H C X A H I V A N H A N V A N 105
R ng th i Tr n (TK.XIII-XIV) ang trong qua trnh chuy n
i
tng d n cu a t m a nh h ng cu a Nho gia o th
b ma y nha n c cu ng d n hoa n thi n. Th i nha
Ly ch co hai B la Hnh va La i, n th i Tr n la
b n B g m Hnh, La i, Binh, H , sang th i L
a tng ln sa u B , t c La i, L , H , Binh, Cng,
Hnh. Ch c nng cu a t ng B cu ng hoa n thi n d n.
V i ca ch t ch c y, n c a i Vi t th i L (TK.
XV-XVI) c cho la m t trong nh ng nha n c
hoa n chnh, co h th ng nh t ng Nam A .
3.3. V gia o du c - a o ta o
V i t ca ch la m t ho c thuy t xa h i chuyn
a o ta o ng i ta i, Nho gia va sau la Nho gia o
h ng n m t n n gia o du c chnh th ng v i
ca c u i m n i tr i sau [Trnh Doa n Chnh
2002: 44-45]:
(1) Phng pha p i thoa i gi a th y va tro
(phng pha p Socrate) nh m nng cao kha nng
sa ng ta o va t duy c l p cu a tro ;
(2) Phng pha p th c t , nh v y tra nh c
tnh tra ng ho c khng i i v i ha nh;
(3) Phng pha p cao kha nng t ca ch
tn, tm to i tri th c va kha nng la m vi c c l p
cu a ng i ho c.
Nh ng i m tch c c trn y t nhi u la m
n n ta ng cho ly lu n gia o du c trong Thi n Trung
Hoa v sau: "a i nghi a i ng , ti u nghi ti u
ng , b t nghi b t ng ".
Chnh tnh nng a o ta o ng i qun t ,
Nho gia o a p ng nhu c u cung c p nhn s,
thn s go p ph n tham gia qua n ly nha n c va
ch n hng gia o du c n c nha . Tr c khi Nho
gia o n, ng i Vi t Nam xa t ng co h th ng
ch vi t khoa u v i s l ng ch vi t co ha n
va cha th t s khoa ho c (v du ba i a Sapa
[vanhoahoc.edu.vn], minh tri t dn gian, kinh
nghi m s ng va sa n xu t chu y u c truy n
ba b ng mi ng (k ca theo khng gian va th i
gian).
K t khi Nho gia o du nh p va o Vi t Nam
va o th i u Cng nguyn th n n ho c v n theo
Nho ho c (b ng ch Ha n) cu ng be n r Vi t Nam.
Kh i u cu a Ha n ho c Vi t Nam la s o ng go p
cu a m t s quan cai tr ng i Ha n nh Tch
Quang, Nhm Din, Sy Nhi p, trong o c bi t
la Sy Nhi p. ng l p ghe p tinh th n Ha n ho c
va o trong c th Vi t, va v th ta c gia Tr n Vn
oa n [2002: 82-88] cho r ng ng kh i u cho
phong tra o "Vi t Nho" trong lch s gia o du c
Vi t Nam. n y th vn ho a truy n th ng
Vi t Nam c b sung ca c tri th c c i n do
Nho ho c (r ng hn la Ha n ho c), go p ph n thu c
y do ng vn ho a c i n h th ng ho a hoa n
chnh va pha t tri n.
Th i ky ta i c l p (TK. X), do ng Nho ho c
ti p tu c cha y trong c th vn ho a a i Vi t, ng
th i chuy n t giai oa n thu ng sang giai oa n
chu ng. N n ho c v n lu c b y gi hoa n toa n
do ng i Vi t la m chu . K t 1075, nha n c
m khoa thi va t th i Tr n tr i, ca c khoa thi
tr nn u n. Xu t pha t t c trng tnh dn
chu nng thn cu a vn ho a ba n a, ai cu ng co
quy n i ho c va a c la m quan.
Song xe t v ba n ch t, n i dung a o ta o theo
Nho ho c trong su t lch s gia o du c Vi t Nam
th i phong ki n la Nho ho c t chng (Nho ho c
khoa c ). Nho s Vi t Nam xa ho c T th -
Ngu kinh chu y u v n la la m quan, ch m t
va i danh nho m i th c s chuyn tm nghin
c u va b khuy t cho ho c thuy t Nho gia ho c
bi n t u va v n du ng cho phu h p v i tnh hnh
Vi t Nam. Toa n Th i L (1428-1527) t ch c
26 khoa thi: 989 ti n s; 20 tra ng nguyn, ring
th i L Tha nh Tng (1460-1497) co t i 12 khoa
thi, 501 ti n s; 9 tra ng nguyn, co n nha Ma c
(1527-1592), coi Nho gia o la c s cho mo i hoa t
106K H A H C X A H I V A N H A N V A N
ng chnh tr, trong 65 nm a t ch c n 22
l n thi [Nguy n c S : vientriethoc.com.vn;
Ta Ngo c Lin [2007], co ngha la co ch ng y
v ti n s a c song khng m y ai th c s i
su nghin c u Nho ho c ngha ly . Pha i chng
th c ti n Vi t Nam th i b y gi khng c n n
Nho ho c ngha ly ? Pha i chng truy n th ng vn
ho a nng nghi p dn gian quan tm nhi u hn
m t ng du ng cu a minh tri t tr c ti p va o sa n
xu t hn la nng no tha nh m t do ng tri t ho c co
h th ng? Hay do v ng i nng nghi p Vi t
Nam v n co t duy t ng h p, thi u o c phn tch
su s c nn Nho ho c ngha ly khng pha i la tro ng
tm quan sa t? Theo chu ng ti, ca ba i u na y
u pha n a nh u ng th c t .
Tuy vy, trong lch s Nho hoc Vit Nam
cu ng co nhi u nha nho n i danh v i ca c cng
trnh va tha nh t u nghin c u Nho ho c ngha ly
cu a mnh. Trong s y pha i k n L Quy n
(1726-1783), Ng Th Nh m (1746-1803),
Nguy n Huy Oa nh (1713-1798), Nguy n Du
(1765-1820) v.v...
3.4. V vn ho c - ngh thu t
Vi t Nam cu ng nh Trung Qu c - va no i
chung la ca vu ng vn ho a ch Ha n - trong m t
th i gian da i Nho gia o c coi la y th c h
chnh th ng. v tr y th c h chnh th ng, Nho
gia o chi ph i vn ho c ngh thu t. Ta c du ng chi
ph i cu a Nho gia o su s c, nhi u m t va qua
nhi u y u t kha c nhau. T t ca la m hnh tha nh
trong lch s ca vu ng m t loa i hnh vn s, ngh
s, m t loa i hnh vn ho c ngh thu t, vi t cu ng
m t th loa i, theo cu ng m t quan ni m Vn ho c,
cu ng nh ng tiu chu n v ca i e p ngh thu t
[Tr n nh H u, 1995: 20]. Kh ng T t ng
no i "ke qun t ho c r ng ra i vn, c thu c
b ng l th co th s ng khng tra i a o ngha"
(Lu n Ng ). Ca kh i ng vn, ch Nh t Ba n
la tng i t do, co n la i Trung Qu c, Tri u
Tin va Vi t Nam u ch coi vn, th, phu , lu c
m i la vn chng. Tng t nh v y, ngh thu t
Vi t Nam ca hnh kh i l n di n x ng u chu
chi ph i ma nh me cu a Nho gia o. L y iu kh c
la m th du , so v i ca c n n vn ho a ln c n nh
Chm-pa, Angkor hay Indonesia, iu kh c Vi t
Nam khng pha t tri n, k ca v n i dung l n
hnh th c. Quanh i qu n la i v n la ca c m tp
t linh, ba t v t, tu ng - tru c - cu c - mai (t qun
t ), ca c ph c h p co y ngha may m n mang
m d u n Nho gia o. Trong khi o do ng iu
kh c dn gian th th ra p, ch chu y u chuy n
ta i gia tr n i dung ch khng c u ky tnh th m
my . L y ca c b c t ng trai ga i u a vui [Tr n
Ngo c Thm, 2004] la m th du i n hnh. Trong
lnh v c di n x ng cu ng khng m y kha quan.
"X ng ca v loa i" la chu trng chung cu a ca c
t p oa n phong ki n. Chnh v th , n n ngh
thu t di n x ng dn gian du r t pha t tri n tr c
o a pha i chu s c e p n ng n cu a xa h i, qua
ha ng nga n nm t n ta i n d t nng thn a
th c s h i sinh tr la i khi Nho gia o a m t d n
s c a nh h ng xa h i cu a no , ng th i n i dung
va hnh th c du mang ba n ch t thu n Vi t nhng
a b thu he p r t nhi u. Ca c nghin c u c bi t
v nga y t t l ng t ng 3 tha ng ba m lch mang
g c ga c ba n a cho th y t tin Vi t Nam da nh
tro n nga y na y cho l h i ca mu a, y v y no a b
mai m t qua th i gian ti p xu c v i Nho gia o,
R ng Ph t gia o th i Ly (TK. X-XII) thin v dn gian: m t ma , uy n chuy n
K H A H C X A H I V A N H A N V A N 107
ng th i tn go i va y ngha cu a no cu ng phai
nha t d n va b thay th [Nguy n Ngo c Th,
2008].
Quan ni m CA I E P, CA I HAY cu a Nho
gia o cu ng chi ph i ngo i bu t. Vn chng pha i
la gia o ho a, co quan h n th a o, nhn
tm, co ta c du ng tu d ng tnh tnh nn pha i
co n i dung a o ly [Tr n nh H u, 1995: 51].
o la ki u sa ng ta c "di n tm tha nh vn". Danh
nho Nguy n Khuy n t ng no i"Nhn h ng cu ng
v a toan c t bu t; Ngh ra la i the n v i ng
a o"co n Phan B i Chu th ku ca "th ki u
Thnh ng va vn khun ti n Ha n". Ng c
K th cho Truy n Ki u - m t ta c ph m vn
ho c la ng ma n sa ng gia Vi t Nam th ky
XVIII, la m t loa i "dm th"! Th i Thnh L
(L Tha nh Tng) l p H i Tao a n, chiu m
n Nh th p ba t tu , sa ng ta c nhn chung la
phong phu song n i dung la i go bo , khun sa o
theo ki u "ca ch ng i ta ngh quy t nh ca ch
ng i ta la m". Trong lch s vn ho c Vi t Nam,
vn s c phn tha nh ba ha ng, g m 1/ ng i
ha nh a o (th ng cung nh), 2/ ng i n
d t ( n nng thn), va 3/ ng i ta i t (nho s
th), song ch co ha ng nho s t do co phong
ca ch t pha va th ng khng c coi tro ng.
Trong su t th i ky phong ki n Vi t Nam,
do ng vn ho c c i n theo Nho gia o t n ta i
song song v i do ng vn ho c dn gian (t t ng
phi Nho giao), song khi nhc ti vn hoc truyn
th ng, ng i ta nh c n vn ho c c i n.
Nhn chung, Nho gia o a km ha m s pha t
tri n cu a vn ho a ngh thu t Vi t Nam c trung
a i.
4. S khu c xa cu a Nho gia o qua tnh ca ch
vn ho a Vi t Nam
Theo nha nghin c u Phan Ngo c [2002]
xu t, kha i ni m "ki u l a cho n" "t tinh th n
lu n n thao ta c lu n", qua o Vi t Nam a
ti p nh n Nho gia o Trung Hoa qua b n pha m
tru thn ph n lu n, t qu c lu n, gia nh lu n
va di n ma o lu n (vn ho a nhn ca ch lu n).
Chnh v th , Nho gia o va o Vi t Nam chu s
khu c xa ma nh me , b i ng i Vi t Nam ti p
nh n Nho gia o thng qua b n lng knh quan
tro ng, l n l t g m 1/ lng knh t qu c; 2/
lng knh la ng; 3/ lng knh vn ho a ng Nam
A ; va 4/ lng knh v th , thn ph n lch s .
Nh ng ta c ng cu a vn ho a truy n th ng
Vi t Nam a bi n Nho gia o du nh p t Trung
Hoa thay i theo nhi u xu h ng kha c nhau,
co ca tch c c l n tiu c c:
(1) Trung qun - a i qu c. y la sa n ph m
cu a go c nhn theo lng knh t qu c [Phan
Ngo c, 2001]. Con ng i Vi t Nam la con ng i
t qu c, vn ho a Vi t Nam tr c h t la v t
qu c. Ch TRUNG trong Nho gia o Trung Hoa
khi sang n Vi t Nam b khu c xa tha nh
TRUNG V I T QU C. Nguy n Tra i, cha u
ngoa i cu a Tr n Nguyn a n v n la m quan to
nha H , khng theo pho nha Tr n va nha H
ma la i cu ng Tr n Nguyn Ha n - cha u n i Tr n
Nguyn a n ln Lam Sn theo L L i. Do v y,
ch TRUNG trong Nho gia o Vi t Nam a tr
tha nh TRUNG QUN - A I QU C [xem Tr n
Ngo c Thm, 2004].
Tng t , ch HI U trong vn ho a Vi t
Nam cu ng b phn ho a tha nh TI U HI U va
A I HI U. Ti u hi u la truy n th ng hi u a o
i v i ng ba , t tin, co n a i hi u la hi u
v i t qu c, v i nhn dn, v i non sng t
n c.
(2) Tnh n c i dn gian - quy t c, song
thin v dn gian. y la sa n ph m cu a go c
nhn theo lng knh la ng xa nng thn Vi t Nam
[Phan Ngo c, 2001]. Vn ho a la ng xa la n n
ta ng cu a tm th c ng i Vi t Nam, do v y
ng i Vi t Nam la con ng i cu a la ng n c.
R ng Nho gia o th i L (TK. XV) m t d n ne t uy n chuy n, m t ma cu a vn ho a dn gian
108K H A H C X A H I V A N H A N V A N
C ng ng la ng xa la n v xa h i c ba n
Vi t Nam, trong khi Trung Hoa la gia t c
(family clans) [Nguyen Quang Dien, 2002: 69].
Ki u quan h na y kha c v i tm th c ng i
Trung Hoa la t gia n qu c, do v y ho go i t
qu c la qu c gia. Ng i VN a ti p thu ca dao
t khi co n be , nghe k ca c th n tch v t tin
tr c khi ho c T th - Ngu kinh, tham d sinh
hoa t h i la ng, t l theo phong ca ch dn gian.
Trong t ch c c ng ng, m i ngi la ng Vi t
Nam la m tha nh m t th hoa n chnh v vn ho a
v i Tha nh hoa ng ring, nh la ng ring, khoa n
c ring, n m c nhi u nha nghin c u Ty
phng a th t ln r ng khng pha i ch co m t
n c Vi t Nam ma la ha ng nga n ha ng va n "n c
Vi t Nam", m i m t la ng la m t "n c Vi t
Nam" v y.
Chnh ca i khung vn ho a la ng xa na y a ta c
ng, la m bi n i vn ho a Vi t Nam. Ng i
Trung Hoa t tro ng tm a o c, song
ng i Vi t Nam la i la ch nhn, ch tnh va
lo ng yu n c cao [Nguyen Quang Dien
2002: 69].
(3) Xu h ng m tnh ho a va tn tro ng phu
n . y la sa n ph m cu a go c nhn theo lng
knh vn ho a ng Nam A [Phan Ngo c, 2001].
Vn ho a ng Nam A la vn ho a lu a n c,
v n coi tro ng vai tro m tnh, vai tro n gi i,
th hi n s ng ng trong ca c hnh th c th t
bi u t ng ph n sinh, th n th n, tn ng ng
a th n.
Xu h ng m tnh ho a trong Nho gia o u
tin th hi n xu th "tam gia o c ng sinh". C
nhin, trong lch s Vi t Nam khng co m t
th tn gia o gi v tr c tn trn th c t . Ca c
th i Ly Tr n c cho la "Tam gia o (Ph t, La o,
Nho) ng nguyn" hay "Tam gia o tnh ha nh",
bn ngoa i bi t bao n mi u kha c cu a tn
ng ng dn gian. n th i L, c bi t d i
tri u L Tha nh Tng - th ng c s phu i
sau khen la "minh qun lng t ng" (vua sa ng,
ti hi n) - a ra l nh c m xy chu a m i (
da nh u tin cho Nho gia o), ch cho phe p s a
ch a chu a cu . Nh m t " i tro ng" va "siu bu
tr ", ca c ba phi L - Ma c - Trnh la i r t th ng
hay ng ra la m "h i chu " hng cng d ng chu a
m i va s a chu a cu thm nguy nga tra ng l .
Ro ra ng tnh dung h p tn gia o (religion
synthesis/syncre tione religicux) hay s khoan
dung (Generosity/Ge ne rosite ) hay khuynh
h ng dung ho a t t ng va tn gia o ch c ch n
la m t ba n tnh cu a tm th c Vi t Nam [Tr n
Qu c V ng, 2000]. y la m t a nh h ng su
s c cu a tnh ca ch vn ho a Vi t Nam i v i
Nho gia o.
Th hai la xu h ng da nh v tr cao cho n
gi i. Trung Qu c, ng i phu n khng c
T ng trai ga i u a vui [Tr n Ngo c Thm, 2004]
Tin c i r ng [Tr n Ngo c Thm, 2004]
K H A H C X A H I V A N H A N V A N 109
c lp trong kinh t. Con gai c cho la mang
tnh m, y u u i, t i tm va b ng, l thu c
va o con trai t khi co n be . Tu c bo chn phu n
la m t th hi n sinh ng. Trong khi o , phu
n Vi t Nam la ng i qua n ly kinh t , "tay ho m
cha kho a", "l nh ng khng b ng c ng ba ".
n m c, va o th i L khi Nho gia o la m qu c
gia o, dn gian a pha n ng b ng ba i th "Ba
ng m t m a n ng...", nhng "Ba trm m t
mu a n ba .." [xem Tr n Ngo c Thm 2001].
Tng t nh v y, kh p ca c vu ng mi n Vi t
Nam, tn ng ng dn gian a ph n u la th
n th n. Ta i ca c n n vn ho a ng Nam A kha c,
du tn ng ng truy n th ng b thay th b ng
ca c tn gia o kha c song vai tro n th n, c
bi t la Tha nh m u v n t n ta i lu b n.
(4) H ng n s ha i ho a. y la sa n ph m
cu a go c nhn theo lng knh v th , thn ph n
lch s [Phan Ngo c, 2001]. Vi t Nam mang thn
ph n cu a n c nho bn ca nh Trung Hoa nn
pha i "cu i mnh gi c l p", lun lun ch p
nh n m t t thua thi t gi a ho a kh v i bn
ngoa i. i u na y c pha n a nh kha y u va
su s c qua ngo i bu t Brandly Womack [2006]
trong ta c ph m Trung Qu c va Vi t Nam: hai
n n chnh tr b t bnh ng (China and Vietnam:
the politics of anymmestry). Du v y, theo ta c
gia na y, Vi t Nam v n gi c ca i ring cu a
mnh khi pha i ng x v i Trung Qu c.
S khu c xa cu a Nho gia o Trung Hoa khi
va o Vi t Nam co n di n ra theo h ng tiu c c
ho a, o la xu h ng thu ng ho a, v n la m t
tra i cu a xu h ng m tnh ho a.
So v i Nho gia o Trung Qu c va Nh t Ba n
lun co qua trnh ca ch tn trong ca n i dung va
hnh th c th Nho gia o Vi t Nam h u nh
khng thay i trong su t nga n nm lch s k
t khi t n c ta i c l p (TK. X). Cu th ,
Nho gia o Trung Qu c t Nho Kh ng cu i
th i Xun Thu, Nho Ma nh th i Chi n qu c,
r i Ha n Nho, T ng Nho (Neo-Confucianism)
v t qua tri u a i ngoa i t c "Mng-Nguyn"
cu ng co n chu t s c l c l t xa c m t l n n a
tha nh Minh Nho (v i Vng Dng Minh la m
a i di n). Co n Nh t Ba n, qua trnh "lu ho c"
cu a m t b ph n tr th c Nh t Ba n kinh
Tr ng An cu ng v i ca ch th c t n du ng va th
hi n cu a Nho gia o Nh t Ba n (ki u Nho ho c t
do [oa n L Giang, 2005]) th khng ai co th
phu nh n c s sa ng ta o trong ca ch ti p nh n
va s du ng ca c gia tr Nho ho c m t ca ch linh
hoa t, sa ng ta o cu a ng i Nh t Ba n.
Tr n Qu c V ng [2000] t ng no i "N n qun
chu Nho gia o (Vi t Nam) cu i mu a t lu a to
ro la m t m hnh chnh tr - xa h i - vn ho a l i
th i, km ke p s pha t tri n cu a s c sa n xu t xa
h i, c ch quan liu n ba m va o xa h i ti u
nng kh kh gi l y nh ng gia o i u T ng Nho,
v a mang tnh ngoa i sinh, v a mang tnh la c
h u".
Trong tr ng h p, Nho gia o c du nh p
va o ma khng co sa ng ta o, ch co vay m n;
ch co a p du ng; ch co thch nghi. o la s
th c cu a lch s t t ng chnh th ng phong
ki n Vi t Nam. Du r ng, va o th i Tr n Vi t
Nam, m t s vua Tr n nh Tr n Minh Tng,
Tr n Ngh Tng... a nu cao kh u hi u
"Khng m pho ng ng T ng" "Qu c gia xy
d ng, t co pha p ring" song trn th c t
khng hoa n toa n nh v y. Th m ch, n th
ky XV, L L i va nha L du a a nh u i c
gi c Minh song la i gi y nh c tn T ng
Nho bng cach m phong nguyn ven, n mc
ma Zenryo Tsukamoto [1973: 1919-193] no i
n s thu ng hoa n toa n cu a ng i Vi t Nam
trong ti p nh n Nho gia o so v i ng i Tri u
Tin va ng i Nh t Ba n. Brandly Womack
[2006: 10-11] th hu ng h n "nhn chung, khng
co qu c gia na o gi ng Trung Qu c b ng Vi t
Nam, va v v y khng co qu c gia na o gi ng
Vi t Nam b ng Trung Qu c" (In general, there
is no country similar to China than Vietnam,
and there is no country more similar to Vietnam
than China). Co n quan a i T Tr n Nguyn
a n i Tr n, trong m t ba i th x ng ho a
tr ng thi a vi t:
Ha n ng nh T ng h u Nguyn Minh.
L thi t t khoa tuy n tu n anh.
Ha t tha nh tri u c u t ho c,
ng tri va n th tuy t c bnh.
(Ha n, ng, hai T ng n Nguyn Minh
L m khoa thi, cho n tu n anh
Sao gi ng tri u ta c u th c ho c
Cho mun i d t ti ng ch bnh).
[Tr n Qu c V ng, 2000]
Ta c gia Tr n Vn oa n [2002: 82-88] t ng
ba n v kha i ni m Vi t Nho, cho r ng no b t r
ngay t th i ky B c thu c. Nguyn nhn chnh
110K H A H C X A H I V A N H A N V A N
TAI LIU THAM KHAO
A. Ting Vit
1. Bu i Thi t (1999), Vi t Nam th i c xa, Ha N i, Nxb. Thanh Nin.
2. oa n L Giang (2007), "Nho gia o Nh t Ba n va Nho gia o Vi t Nam", http://dongtac.net/spip.php?article1358.
3. Ha Vn Thu y (2006),"Nhn la i v Sy Nhi p", http://dongtac.net/spip.php?article1581.
4. Kim nh (1999), S i p tr ng ng, An Vi t San Jose ta i ba n.
5. L Anh Du ng, Con ng tam gia o Vi t Nam t kh i nguyn n th ky XIX, http://www.thienlybuutoa.org/
Books/TamGiaoVN/1-NhoGiao.htm.
6. Nguy n c S , "M y v n Nho gia o Vi t Nam th ky XVIII", http://www.vientriethoc.com.vn/
?vientriet=articles_deltails&id=403&cat=48&pcat=.
7. Nguy n Ngo c Th (2008), "T t t l ng t ng dn t c Choang Trung Qu c ba n v t t mng 3 tha ng ba Vi t
Nam", H i tha o qu c t Vi t Nam ho c l n th 3, 2008, Ha N i, www.vanhoahoc.edu.vn.
8. Nguy n Vn u (2009), Th o c la i truy n thuy t Hu ng Vng, www.dunglac.org
9. Phan Ngo c (2001), Ba n s c vn ho a Vi t Nam, Nxb. Vn ho c.
10. Phan Vn Ca c (2005), "Nghin c u nho gia o Vi t Nam trong b i ca nh khu v c va th i a i", Ta p ch tri t ho c.
11. Ta Ngo c Lin (2007), "Nho gia o Vi t Nam th ky XV u th ky XVI", http://dongtac.net/spip.php?.
12. Tr n Qu c V ng (2000), "Nho gia o va vn ho a Vi t Nam", Vn ho a Vi t Nam, Nxb Vn ho a dn t c, tr 501 - 515.
13. Tr n Ngo c Thm (2004), Tm v ba n s c vn ho a Vi t Nam, Nxb. Tp. H Ch Minh.
14. Tr n Ngo c Thm (2010), "So sa nh tnh ca ch vn ho a Vi t - Ha n", Ba i vi t tham gia H i tha o qu c t Vi t Nam
- Ha n Qu c tha ng 2 nm 2010, a La t.
15. Tsuboi Yoshiharu (1992), "Nho gia o Trung Qu c, Nh t Ba n, Ha n Qu c va Vi t Nam", oa n L Giang dch (t
Lch s va tng lai cu a khu v c vn ho a ch Ha n (Ba n ti ng Nh t), Nhi u ta c gia , a i tu qua n th i m xu t
ba n, Tokyo 1992) in trong sa ch a i cng vn hoa phng ng.
16. Vu Khiu (1997), Nho gia o va pha t tri n Vi t Nam, Nxb. Khoa ho c Xa h i.
17. "Nho gia o Nh t Ba n va Nho gia o Vi t Nam", http://dongtac.net/spip.php?article1358.
la do quan cai tr ng i Ha n gieo m m t t ng
Nho gia o trong c ng ng dn Vi t, k t o
Nho gia o tr tha nh m t l c l ng cai tr v hnh
kho co th a nh u i toa n di n trong vn ho a
Vit Nam. Ngc lai, ngi Vit Nam co xu
h ng ch ti p nh n nh ng th mnh c n du ng
(nh m a p ng ca c nhu c u no i trn), chnh v
th ca i go i la Nho gia o Vi t Nam cha th c s
la th Nho gia o hoa n chnh. Nho gia o Vi t Nam
t p trung quy n l i cho giai c p th ng tr, ngha
la no pha i g n v i chnh tr. Sy Nhi p co th a
t n n mo ng Vi t ho a cho Nho gia o, song qua
trnh Vi t ho a o a c ca c nho s Vi t Nam
xy d ng va pha t huy. Ca c phn tch trn y ro
ra ng a tra l i cho nh n nh li u co hay khng
m t truy n th ng Vi t Nho kha c v i Nho gia o
Trung Hoa va ca c qu c gia kha c trong vu ng.
5. K t lu n
Nho gia o nh la m t h t t ng chnh tr xa
h i quan phng phng B c c du nh p va o
Vi t Nam a b khuy t cho vn ho a Vi t Nam
v n mang ca c c trng i n hnh cu a vn ho a
nng nghi p lu a n c i n hnh ng Nam A
(tnh c ng ng, tnh a ha i ho a, thin v m
tnh, tnh linh hoa t). Do hai truy n th ng b t
ngu n t hai ki u vn ho a kha c nhau nn gi a
chu ng t n ta i nh ng khoa ng ca ch nh t nh, theo
th i gian khoa ng ca ch y c thu he p do ca hai
a t i u chnh b sung cho nhau.
Nho gia o a go p ph n hnh tha nh h t
t ng chnh th ng trong xa h i phong ki n Vi t
Nam, trc tip chi phi cung cach t chc, quan
ly va v n ha nh nha n c, pha p lu t, gia o du c -
a o ta o va ca l i s ng, tm t, tnh ca m ng i
Vi t Nam. Cu ng t o , Nho gia o a tr c ti p
a nh h ng n tnh ca ch vn ho a ng i Vi t
Nam.
***
Ng c la i, Nho gia o va o Vi t Nam a pha i
chu s khu c xa ma nh me theo h ng m tnh
ho a va thu he p ch t tri t ho c cho phu h p v i
th c ti n i s ng Vi t Nam va ki u t duy t ng
h p tro ng th c t cu a ng i Vi t. Ng i Vi t
Nam a ti p nh n Nho gia o qua b n lng knh
c thu g m lng knh t qu c, lng knh la ng
xa nng thn, lng knh vn ho a nng nghi p
lu a n c ng Nam A va lng knh thn ph n
lu n cu a ng i Vi t.
K H A H C X A H I V A N H A N V A N 111
SUMMARY
Confucianism and Vietnamese Cultural Characteristics
. Nguyen Ngoc Tho, M.A.
Vietnam is known to be one of the Han-script cultural zone, whose traditional culture
has been created by the integration between the indigenous foundation (endogenous)
and the Confucian influences imported from China (exogenous). The basic difference
in the cultural nature of the two sources has created various and complex but interesting
tendencies and movements There were initial conflicts between them; however, they
have gradually accepted each other, mutually complemented and co-existed, both
contribute the fundamental values to shape the cultural characteristics of Vietnam.
This article applies the combination of different research methods including systematic-
structural, cultural typology, interdisciplinary and comparative cultural studies to
investigate the mutual impacts between Confucianism and Vietnamese culture, directly
C. Ting Trung
29. Chu Tng Pha c 1993: Truy n ba lu n vn ho a, Nxb. Pha t thanh- Truy n hnh Qua ng Ty: 177-180 (1gX4g1993
30. Pha m H ng Quy 2004: Ca c dn t c tng quan Hoa Nam va ng Nam A , Nxb. Dn t c, B c Kinh
31.
32. Tng Chiu Toa n 1994: "Ca c ti u qu c Lnh Nam th i tin T n 1, 2, 3", Vn s Lnh Nam, k 1-3
33.
34. Vng Vn Quang, Ly Hi u Bn 2007: Lch s di n bi n pha t tri n dn t c Vi t: t Vi t, Liu n ca c dn t c
thu c ng h Choang - ng, Nxb. Dn t c.
35.
B. Ting Anh
18. Brandly Womack (2006) China and Vietnam: the politics of asymmetry, Cambridge University Press.
19. Eberhard Wolfram (1968), The local cultures of South and East China, translated from German by Alide Eberhard,
Leiden E.J. Brill
20. Ha Thuc Minh (2002), "Vietnamese Confucianism as a philosophy of life", Confucianism in Vietnam, VNU-
HCMC Publishing House.
21. Phan Dai Doan (2002), "Some distinctive features of Confucianism in Vietnam", Confucianism in Vietnam,
VNU-HCMC Publishing House.
22. Neil L. Jamieson (1993), Understanding Vietnam, University of California Press, Berkeley and Los Angeles.
23. Ngo Van Le (2002), "Confucianism: an exogenous cultural element and its contribution to richness and diversity
of a unified Vietnamese culture", Confucianism in Vietnam, VNU-HCMC Publishing House.
24. Nguyen Tai Thu (2002), "Som distinctive features in the introduction and development of Confucianism in
Vietnam", Confucianism in Vietnam, VNU-HCMC Publishing House.
25. Tran Van Doan (2002), "The ideological essence of Vietnamese Confucianism", Confucianism in Vietnam,
VNU-HCMC Publishing House.
26. Tran Van Giau (2002), "A treatise on Vietnamese Confucianism", Confucianism in Vietnam, VNU-HCMC
Publishing House.
27. Trinh Doan Chinh (2002), "Confucian philosophy of education - training, its significance in contemporary
Vietnamese education", Confucianism in Vietnam, VNU-HCMC Publishing House.
28. Zenryo Tsukamoto (1973), "Korea, Japan, Vietnam and Tibet", Half of the world, Anord Toynbee edited, London:
Thames and Hudson.
112K H A H C X A H I V A N H A N V A N
NH CHNH
T p san Khoa ho c Xa h i va Nhn Vn S 52
Trang Do ng a in Xin o c la i la
1, 3 Pha m Vn Trung Pha m Vn Quang
11 4 Dr. Pham Van Trung Dr. Pham Van Quang
18 8 Pham Manh Hung, M.A. Phan Manh Hung, M.A.
Ban bin t p xin tha nh th t ca o l i cu ng hai ta c gia .

discovering the prominent cultural characteristics of Vietnam. Hopefully, the paper


contributes a comparative perspective to explain the interaction between Confucianism
and traditional culture in Vietnam in both their positive and negative aspects.