Você está na página 1de 36

JAARBOEK VOOR

MUNT- EN PENNINGKUNDE
42

KON. NED. GENOOTSCHAP VOOR MUNT- E N


A M S T E R D A M 1955

PENNINGKUNDE

D E V O N D S T A M E R S F O O R T 1894
door
Dr. H. E N N O V A N GELDER

O p m a a n d a g 19 februari 1 8 9 4 deden twee arbeiders w e r k z a a m bij


de verbouwing van een herenhuis aan de N i e u w s t r a a t te A m e r s f o o r t
een voor de N e d e r l a n d s e numismatiek bijzonder belangrijke vondst. Bij
het maken van een kalkput vonden zij dicht bij de a c h t e r m u u r v a n de
tuin op ongeveer 4 0 cm diepte drie Keulse potten, die 1 2 . 3 5 kg gouden
munten en 9 . 9 kg zilveren munten bleken te bevatten, vermoedelijk de
omvangrijkste muntvondst ooit in ons land a a n de dag

gekomen: bij

latere telling w e r d e n 3 6 6 2 gouden en 2 0 1 5 zilveren munten aangetroffen.


Berichten over de opzienbare ontdekking k w a m e n onmiddellijk in de
dagbladen en de numismatische wereld kwam in koortsachtige bedrijvig
heid. H e t eerst w a s ongetwijfeld ter plaatse de numismaat J . Schulman,
toen

in

Amersfoort

gevestigd,

die

terstond behulpzaam w a s bij het

maken van een voorlopige verdeling tussen de vier rechthebbenden en


na enkele d a g e n in een interview een overzicht v a n d e inhoud v a n de
vondst bekend m a a k t e . E v e n later verscheen de toenmalige directeur van
het Kon. Penningkabinet, D r . H . J . de Dompierre de Chaufepi met een
assistent ter plaatse, die de eigenaars had overreed goed te vinden d a t
de munten v o o r n a d e r onderzoek n a a r D e n H a a g g e b r a c h t w e r d e n . V a n
aankoop van de gehele kostbare collectie v o o r het Rijk w e r d al spoedig
afgezien

en

de

munten

werden

nadat

een

globaal

overzicht w a s

o p g e m a a k t en de verdeling tussen de eigenaars, die aanvankelijk n a a r


het gewicht w a s geschied, enigszins w a s gecorrigeerd, w e d e r a a n hen
ter hand

gesteld .

D e z e besloten allen hun aandeel ten spoedigste te gelde te maken.


H e t feit d a t toen twee elkaar scherp beconcurrerende muntzaken beston
den, leidde ertoe dat de verkoop over t w e e veilingen verdeeld werd.
Schulman
A.

van

kreeg
der

het

Heyden,

gekregen benevens

leeuwendeel
die

te

verkopen:

de porties van mej.

als eigenaresse van de tuin de helft

d a t v a n de arbeider B .

E l s e n a a r , die

van

had
de

andere helft had. D e a a n n e m e r M . van der H e y d e n en de a n d e r e vinder

DR. H. ENNO VAN GELDER

J . van de W e t e r i n g , die ook ieder

van deze helft hadden

gekregen,

v e r t r o u w d e n hun aandelen toe aan de oude te A m s t e r d a m

gevestigde

z a a k G . T h . B o m ; deze droeg het samenstellen van de catalogus op a a n


d e bekende verzamelaar, toen voorzitter van het G e n o o t s c h a p T h .

M.

Roest. Schulman won met zijn grotere routine in dit soort werk de r a c e
om het eerst gereed te zijn en wist ook de meeste belangstelling

uit het

buitenland v o o r zijn veiling te trekken en d a a r m e d e voor de eigenaars


niet onbelangrijk hogere prijzen te verkrijgen dan later te A m s t e r d a m :
zijn

veiling

had

te

Amersfoort plaats op 18, 19 en 2 0 juni 1 8 9 4 : de


2

veiling B o m te A m s t e r d a m op 2, 3 en 4 juli 1 8 9 4 . Ongetwijfeld

een

prestatie om in zo korte tijd de voorbereidingen voor twee grote veilingen


tot een goed einde te brengen.
D e o n g e h o o r d e schat w a s zo binnen vijf m a a n d e n over heel E u r o p a
verspreid. D e eigenaars konden 'tevreden zijn. D e opbrengst w a s :
aandeel mej. A . van der H e y d e n
aandeel M . van der H e y d e n

(Schulman)

(Bom)

aandeel B . E l s e n a a r ( S c h u l m a n )

aandeel J . v a n de W e t e r i n g ( B o m )

11.832.75

3.004.35

4.053.20

2.785.90

T e z a m e n bruto
De

prijzen

die

voor

individuele

21.676.20

munten betaald werden, lijken in

aanmerking genomen de enorme massa die tegelijk op de markt k w a m


en het toenmalige zeer lage prijsniveau redelijk. Philippusguldens

gingen

v o o r 3 . 7 5 van de hand, bij betere conservatie of m e r k w a a r d i g e o m


schriften w a r e n zij al spoedig merkbaar duurder. Z i l v e r e n dubbele stuivers
v a n Philips de S c h o n e brachten 0 . 3 0 a 0 . 5 0 per stuk op. Gelderse
ClemmerEngelse

en

rijderguldens

rozenobels,

deden

waarvan

tenminste 3 . 2 5 . D u u r d e r w a r e n

de

prijzen tussen

varieerden en F r a n s e zonnekronen,
z a m e stukken

100. .

die v a n 5 . a f opliepen.

b r a c h t e n veel meer op: 14 munten

Gekocht

werd

door

1 2 . en 4 6 .
kwamen

het K o n . Penningkabinet

Zeld

boven

de

en talrijke

N e d e r l a n d s e verzamelaars, benevens door enkele belangstellende

buiten

s t a a n d e r s . H e t merendeel v a n de munten ging echter n a a r de

buiten

landse h a n d e l a a r s , w a a r v a n Serrure, Rollin en F e u a r d e n t , C a h n , M e r z b a c h e r en H a m b u r g e r de veilingen bijwoonden en veel kochten, v o o r een


deel allicht in o p d r a c h t van v e r z a m e l a a r s en musea. T e g e n w o o r d i g

is

dan ook nog slechts een klein deel van de gevonden munten in openbare
collecties als het Kon. Penningkabinet, T e y l e r s M u s e u m

( w a a r de col-

DE VONDST AMERSFOORT

1894

lectie R o e s t b e w a a r d w o r d t ) , het Brits Museum, met zekerheid te iden


tificeren *.
B e w a a r d zijn echter de zeer uitvoerige gegevens van de beide veiling
catalogi. D e bewerkers hiervan w a r e n immers genoodzaakt, alleen al om
de verkoopbaarheid van tientallen, soms honderdtallen e x e m p l a r e n van
dezelfde muntsoort te verhogen, de stukken minutieus te beschrijven en
v a n elkaar te onderscheiden. V a n de meeste munten w o r d e n dan ook
de omschriften in extenso w e e r g e g e v e n of door verwijzing n a a r literatuur
nauwkeurig vastgelegd. V a n w e e r g a v e van de tekening is natuurlijk in
een tijd toen ruime illustratie van veilingcatalogi nog niet

gebruikelijk

w a s , geen sprake. Bij vergelijking met de thans nog te ' s - G r a v e n h a g e


en H a a r l e m b e w a a r d e exemplaren blijken deze beschrijvingen een zeer
bevredigende

graad

van

nauwkeurigheid

te

bezitten.

W e l zijn v e r

scheidene drukfouten aan te wijzen en nog meer te veronderstellen, m a a r


de

citaten

en

omschriften

maken zeer v a a k een onderlinge controle

mogelijk; bovendien zijn gelijksoortige stukken steeds in de vier aandelen


door t w e e deskundigen

onafhankelijk van elkaar beschreven en

tenslotte d e verkoopprijzen dikwijls aanwijzingen

geven

v o o r de kritiek van

de gedrukte tekst. D e beschrijvingen zijn voldoende om de munten stuk


voor stuk te herkennen en met weinig te w e n s e n overlatende zekerheid
n a a r plaats en tijd van vervaardiging te ordenen en zodoende een inzicht
te v e r w e r v e n in de samenstelling van deze omvangrijke schat.
Inderdaad
Want

geven

de

catalogi hiervoor niet meer d a n de

gegevens.

bij alle zeer te w a a r d e r e n details kan men er onmogelijk

een

algemeen beeld uit verkrijgen. V o o r e e r s t zijn de e x e m p l a r e n van iedere


muntsoort steeds verdeeld over de afzonderlijk beschreven aandelen van
de vier eigenaars, dan zijn ze gegroepeerd in lots, w a a r v a n de o m v a n g
uiteenloopt v a n n stuk tot soms honderd gelijke munten, ten slotte zijn
de a a n g e h a a l d e w e r k e n thans merendeels verouderd en door nieuwere
handboeken v e r v a n g e n . Bovendien is de interpretatie v a n de op zich zelf
juiste

beschrijvingen

wel

verre van volmaakt, v e r o o r z a a k t deels door

onvoldoende kennis, m a a r veel vaker door de gebrekkige toenmaals ten


dienste s t a a n d e literatuur. D e vondst is dan ook ondanks zijn eminent
belang, vrijwel nooit

gebruikt in wetenschappelijke

studies .

E e r s t e vereiste hiertoe is een systematisch overzicht van de inhoud,


zoals hierachter volgt, samengesteld door hergroepering en kritiek v a n
de tekst der beide catalogi. V e r v o l g e n s is nodig een kritische beschou
wing v a n het geheel,

die hier tevens

aan toegevoegd

w o r d t om

als

grondslag te kunnen dienen voor verwerking van afzonderlijke gedeelten


van het geboden materiaal elders.

10

DR. H . ENNO VAN

GELDER

E r is geen twijfel of de vondst is volledig beschreven en er heerst


vrijwel zekerheid over de identiteit van iedere munt. W e g g e l a t e n zijn
slechts de overvloedig in de catalogi aangeduide variaties in de a f k o r tingswijze

der omschriften, die weinig b e t r o u w b a a r zijn en

bovendien

als meestal door het toeval veroorzaakt, numismatisch en geldhistorisch


van weinig belang zijn. W e l zijn zoveel mogelijk verwerkt alle gegevens,
die voor datering en toeschrijving aan bepaalde ateliers v a n belang zijn,
zoals

jaartallen, emissietekens,

tekens.

Ongetwijfeld

beschrijving

direct

bevat
naar

de

interpuncties,

de

lijst

stukken

munt- en muntmeester-

een aantal onjuistheden, die bij


niet

zouden behoeven v o o r te

komen, en wel hetzij tengevolge van fouten in de oorspronkelijke teksten,

hetzij

doordat

in

een aantal gevallen de meest waarschijnlijke

interpretatie v a n de tekst niet steeds de enig mogelijke is. Kwantitatief


zijn deze gevallen echter ongetwijfeld van weinig betekenis, zodat deze
lijst, mits de wijze van ontstaan in het oog gehouden w o r d t , als basis
voor verdere onderzoekingen zal kunnen

dienen.

D e lijst is uiteraard door de zuiver numismatische instelling en door zijn


lengte v o o r geldhistorische doeleinden weinig bruikbaar. In ieder geval
heeft d e 16e eeuwse eigenaar van het geld zich om zo v r g a a n d e o n d e r scheidingen niet bekommerd. Hij w a s geen verzamelaar, v a n vreemde en
zeldzame

munten, m a a r h a d een zeer belangrijk bedrag in de vorm

van b a a r geld in kas. H e m interesseerde dus vooral of het g a n g b a r e


munten w a r e n en w a t de koers v a n ieder stuk w a s . V a n d a a r dat het
om de schat in historisch perspectief te zien, noodzakelijk is een tweede
korter overzicht toe te voegen, waarin de munten w o r d e n ingedeeld

in

de v o o r de gebruiker van de tijd zelf geldende categorien. T e n g r o n d 6

slag w e r d gelegd het N e d e r l a n d s e tarief van 1 5 4 8 , de laatste algemene


regeling der koersen vr 1 5 5 7 , het jaartal van de jongste munten.

Bourgondische

Nederlanden

1 V l a a m s e nobel

ex a 3 : 1 2 i

7:5

2 Braspenning
(dubbele g r o o t )
3 - 4 G o u d e n rijder

0:14

1:19

3:18

leeuw

21

ex a

2:4

46:4

11

ex

1:9

15:19

1 ex

0:6

0:6

1:154

8:174

13 Zilveren reaal
4-15

0:11

ex

Andriesgulden

58 Gouden
9-12

' 1 ex

Schuitken
(halve nobel)

ex

DE VONDST

16-38

AMERSFOORT

11

1894

4 8 - 8 8 Dubbele

stuiver

8 9 - 9 0 Gouden

reaal

9 1 - 9 6 H a l v e gouden
97-112

653:15

523

ex

1:5

17

ex

0:3

1683

ex

0:2

168:6

15

ex

3:0

45:0

90

ex

1:10

135:0

711

ex

1:0

711:0

Philippusgulden'

3 9 - 4 7 Zilveren vlies

reaal.

Karolusgulden

1 ex

113 Zonnekroon

54

1 1 4 - 1 1 7 Zilveren reaal

ex

2:11

1:16

1:16

0:3

8:2
1808:1

Overige

Nederlandse

gewesten

118 W i l h e l m u s schild
1 2 1 - 1 3 7 Clemmergulden
138-158

ex a

1:19

513

ex a

0:19

487:7

15:12

559

ex a

1:1

586:9

ex a

1:1 -

ex a

0:11

2:4

89

ex a

0:5J

24:9i

ex a

0:1

0:3"

Gelderse
* rijdergulden

119, 1 5 9 - 1 6 1

Diverse

goudguldens
120, 162 Postulaatguldens
1 6 3 - 1 7 2 Snaphaan
1 7 3 - 1 7 4 Stuiver

4:4

1120:184

Engeland
1 7 5 - 1 8 0 Nobel (noble)

15

1 8 1 - 1 9 0 Rozenobel

3 2 ex

4:5

138:5i

1 1 8 ex

2:17

336:6

1 9 1 - 2 1 4 Angelot

(ryal)

(angel)

ex

3:15i

56:12|

537:3|

Frankrijk
2 1 5 Saluut ( s a l u t )

1 ex

1:18

1:18
38:10

2 1 6 - 2 3 2 O u d e kroon
( c u la c o u r o n n e )
233-348

22

ex

1:15

55

ex

1:16

Zonnekroon
( c u au soleil)

818:0
858:8

12

DR. H. ENNO VAN

GELDER

Spanje
3 4 9 Castiliaen
(castellano)

1 ex

2:11

2:11

3 5 0 - 3 5 3 Dubbele dukaat
(doble excelente)

41

ex

3:18

159:18

3 5 4 - 3 5 7 Dukaat (excelente)

13

ex

1:19

25:7
187:16

Portugal
3 5 8 T i e n cruzados
(portuguesa)
Duitse

ex

18:10

346

ex

1:8

484:8

27

ex

1:4

32:8

67

ex

1:2

73:14

ex

1:19

5:17
143:3

37:0

Rijk

359480 Keurvorster guldens


4 8 1 - 4 8 9 Diverse

guldens

4 9 0 - 4 9 2 O o s t - F r i e s e guldens
4 9 3 - 4 9 5 Dukaat
4 9 6 - 5 5 7 Daalders

0 2 i ex

1:8

5 5 8 - 5 6 5 Schreckenberger

64

0:4

ex

12:16
752:6

Hongarije
5 6 6 - 5 7 6 Dukaat

14

ex

1:19

27:6

34

ex

1:18

64:12

Itali
577-601

Dukaat
T o t a a l generaal

5677

ex

/5387:11|

Z u i v e r numismatisch is de vondst vooral in twee opzichten v a n belang,


afgezien

v a n de rijke aanvullingen

die vele collecties e r a a n ontleend

hebben en nog steeds ontlenen. V o o r e e r s t kunnen enkele b e t r o u w b a r e


gegevens

v o o r het bestaan van een aantal varianten e r a a n ontleend

w o r d e n , d a a r n a a s t kunnen door de grote omvang van de vondst met


enig v e r t r o u w e n statistische methoden w o r d e n toegepast. V a n ieder zij
een enkel voorbeeld gegeven.

Beide catalogi vermelden

onafhankelijk

van elkaar dubbele stuivers van A n t w e r p e n 1 5 1 4 en van M a a s t r i c h t 1 5 0 4

DE VONDST

AMERSFOORT

( n o s 6 7 en

1894

7 3 ) . Hoewel

13

beide jaartallen in openbare

collecties

schijnen voor te komen, kan aan het bestaan niet getwijfeld


Hetzelfde

geldt voor V l a a m s e halve gouden

niet

worden.

realen v a n K a r e i V

met

interpunctie klaverblad (no 9 3 ) , w a a r v a n het bestaan uit het voorkomen


v a n dezelfde

interpunctie op andere denominaties reeds

geconcludeerd

kon w o r d e n en hier bevestigd wordt.


D e statistische beschouwing brengt uitsluitsel over de omvang v a n de
emissies van enkele veel voorkomende N e d e r l a n d s e muntsoorten in de
M u n t te Dordrecht, w a a r v o o r de rekeningen niet zijn overgeleverd, zoals
'uit de volgende

Philippusgulden

tabellen moge

Philips

de

blijken .

Schone
geslagen

in vondst

Antwerpen 1 4 9 6 1 5 0 6

1.217.000

Maastricht 1 5 0 0 1 5 0 6

42.000

2 ex.

759.000

7 9 ex.

124 ex.

Brugge 14961506
Dordrecht
D a a r voor A n t w e r p e n
a 9 . 7 0 0 geldt

en B r u g g e een verhouding

van

121 ex.

1 op 9 . 6 0 0

( v o o r M a a s t r i c h t is het getal te klein om te g e b r u i k e n ) ,

mag voor D o r d r e c h t een dergelijke verhouding aangenomen w o r d e n , w a t


doet veronderstellen, dat daar c a . 1 . 2 0 0 . 0 0 0 stuks w e r d e n
Philippusgulden

Karei

Antwerpen 1 5 0 6 1 5 1 9 .

Maastricht 1 5 0 6 1 5 1 9
Brugge 15061519
Dordrecht

geslagen.

15061519

1.225.000

109 ex.

82.000

4 ex.

ca. 2 5 0 . 0 0 0

24 ex.

2 6 ex.

O o k hier liggen de verhoudingsgetallen in dezelfde orde van grootte,


zodat een productie te D o r d r e c h t van c a . 3 0 0 . 0 0 0 stuks waarschijnlijk
lijkt.
Karolusgulden

Karei

Antwerpen 1 5 2 0 1 5 4 5
Maastricht 1 5 2 0 1 5 4 5
Brugge 15201545
Dordrecht
Hasselt

15201545

15271535

1.660.000
'

3 6 7 ex.

103.000

23 ex.

694.000

158 ex.

121 e x .

15.000

3 ex.

14

DR. H. ENNO VAN GELDER

D e verhoudingsgetallen liggen hier bij een veel j o n g e r e munt hoger


en bewegen

zich met kleine afwijkingen

rondom 1 : 4 5 0 0 . V o o r D o r

drecht kan op grond hiervan een productie van c a . 5 4 0 . 0 0 0 stuks w o r d e n


aangenomen.
Vermoedelijk zal verder onderzoek, in het bijzonder van de buiten
landse series, tot overeenkomstige resultaten kunnen

leiden.

V o o r de beoordeling van het karakter van de vondst als geheel

is

het van belang de samenstelling n a d e r te beschouwen. D e geldmassa is


in vier groepen in te delen:
a.

Gouden

en

zilveren

munten van de Bourgondische

Nederlanden

geslagen onder Philips de S c h o n e en Karei V , en wel in de periode


1 4 9 6 ' 1 5 5 7 , w a a r i n het muntstelsel o n d a n k s wijziging

van

de n a a m

van de r e g e r e n d e vorst in 1 5 0 6 en van de beeldenaars in 1521 geen


wezenlijke verandering heeft o n d e r g a a n . D e munten v a n v r o e g e r e v o r s t e n
en die uit de eerste r e g e r i n g s j a r e n van
spaarzaam

vertegenwoordigd.

'Dat

Philips

de S c h o n e

zijn zeer

is volkomen begrijpelijk: de

ver

laging van de muntvoet in 1 4 9 6 h a d geleid tot een versmelting van het


oudere

geld,

waarvan

in

de

vondst

dan ook slechts enkele,

meest

afgesleten exemplaren voorkomen '. E e n dergelijke omsmelting v a n het


oude geld heeft

d a a r n a eerst w e e r in de eerste jaren van Philips

II

plaats gevonden, dus n a afsluiting van deze schat. Alle geslagen soorten
zijn vertegenwoordigd, behalve de zilveren munten beneden de dubbele
stuiver, dat zijn de munten met een zilvergehalte lager dan
b.

E e n opvallend

groot aantal Gelderse gouden

0.666.

en zilveren

munten

van Karei van E g m o n d ; ook hier ontbreken de kleinere zilverstukken,


w a a r v a n het gehalte beneden 0 . 6 6 6 ligt. H e t is bekend, d a t het

geld

van de politieke t e g e n s t a n d e r van Karei V , dat op l a g e r e voet geslagen


werd, een

geduchte concurrent w a s van het geld

Oostenrijkse N e d e r l a n d e n

der B o u r g o n d i s c h -

en ondanks d a a r t o e a a n g e w e n d e

pogingen

niet g e w e e r d kon worden. T o t dezelfde categorie zouden gerekend kun


nen w o r d e n de O o s t - F r i e s e en andere W e s t - D u i t s e goudguldens,

die

een overeenkomstige rol als concurrenten van de B o u r g o n d i s c h e munten


speelden.
c.

D e overige gouden munten behoren alle tot de meest gezochte in

geheel

W e s t - E u r o p a g a n g b a r e internationale soorten: E n g e l s e

nobels,

rozenobels en angels, F r a n s e kronen en zonnekronen, S p a a n s e dubloenen


en

dukaten,

dukaten

1 0

goede

Duitse

goudguldens,

Hongaarse

en

Italiaanse

. D a a r e n t e g e n zijn met geen enkel e x e m p l a a r v e r t e g e n w o o r

digd de vreemde goudstukken van minderwaardige samenstelling, w a a r -

DE VONDST AMERSFOORT

1894

15

tegen de regering van Karei V

herhaaldelijk w a a r s c h u w d e en die in

vondsten uit de tijd van Philips II zo veelvuldig voorkomen: bijv. E n g e l s e


kronen en Italiaanse scudi.
d.

V r e e m d zilvergeld is uitsluitend vertegenwoordigd door de

Duitse

daalder en schrickelbergers". D e eerste w e r d e n in de tijd van Karei


in zeer g r o t e hoeveelheden

aangemunt en begonnen

steeds

meer het

a l

goud als v o o r n a a m s t e munt te v e r d r i n g e n . Z i j zijn hier e c h t e r nog


lang niet in zo groot aantal aanwezig als de plakkaten en muntvondsten
zouden doen veronderstellen. Geheel ontbreken de a n d e r s r e e d s in v o n d
sten uit de laatste j a r e n v a n Karei V

massaal v o o r k o m e n d e S p a a n s e

realen, geslagen uit het A m e r i k a a n s e zilver.


D e v r a a g dient gesteld te w o r d e n of deze samenstelling in o v e r e e n
stemming is met w a t v e r w a c h t mag w o r d e n op grond van a n d e r e gegevens
voor een in 1 5 5 7 in de N e d e r l a n d e n b e g r a v e n schat; met a n d e r e w o o r
den of deze schat als typerend beschouwd mag w o r d e n v o o r de

geld

circulatie in de N e d e r l a n d e n in en omstreeks 1 5 5 7 . H e t zal blijken dat


dit eigenlijk niet het geval is. D e jongste munten zijn t w e e daalders
van 1 5 5 7 , resp. van de stad N e u s s ( n o . 4 9 7 ) en v a n het h e r t o g d o m
Brunswijk-Wolfenbttel

(no. 5 1 2 )

l S

. H e t tijdstip van definitieve

ver

berging kan blijkens het ontbreken van de in de j a r e n 1 5 5 7 1 5 5 9 zo


ruim

aangemunte

Philipsdaalders

zeker

niet later dan ditzelfde

jaar

gesteld worden. D e verwachting echter, dat zoals gewoonlijk een groot


aantal munten uit de jaren onmiddellijk hieraan v o o r a f g a a n d e gevonden
zouden zijn, w o r d t hier niet vervuld. R e e d s een oppervlakkige beschou
wing van d e reeksen vreemde munten maakt dit duidelijk:
onder

de

Franse

kron-en

komen slechts

10 n a

1541

geslagen

exemplaren van F r a n s I voor ( n o s 3 4 2 3 4 7 ) en geen nkele v a n diens


zoon H e n d r i k II

(15471559);

onder de E n g e l s e
en

ontbreken

munten

de

latere

Eduard V I ( 1 5 4 7 1 5 5 3 )
onder de S p a a n s e

zijn de jongste stukken v a n c a . 1 5 3 0

emissies

van

en M a r i a

munten

Hendrik

VIII

en

die

w o r d t geen enkel e x e m p l a a r v a n

in 1 5 3 7 ingevoerde en overvloedig aangemunte escudo of pistolet


getroffen

1 3

; evenmin

van

geheel;

enig zilverstuk,

de

aan

w a a r v a n de productie 'reeds c a .

1 5 4 0 zeer omvangrijk begon te worden;


onder de I t a l i a a n s e m u n t e n

komt evenmin een enkele scudo o f

pistolet voor, een muntsoort die blijkens de talrijke verbodsbepalingen


reeds v r 1 5 4 0 in de N e d e r l a n d e n in ruime m a t e w a s d o o r g e d r o n g e n ;
slechts de D u i t s e

d a a l d e r s lopen betrekkelijk regelmatig tot 1 5 5 7

door, al is de hele

groep zwak vertegenwoordigd in

verhouding

tot

16

DR. H. ENNO VAN GELDER

de goudguldens w a a r v a n de a a n m a a k reeds c a . 1 5 2 0 practisch een einde


h a d genomen en die in 1 5 5 7 in de omloop een veel geringer rol speelden
dan d e zilveren daalders.
N o g m e r k w a a r d i g e r resultaat geeft een meer gedetailleerd onderzoek
van d e N e d e r l a n d s e munten. U i t e r a a r d ontbreken alle stukken op n a a m
van Philips II, doch deze zijn niet voor het n a j a a r van 1 5 5 7 in circulatie
gebracht. Bijna even volledig ontbreken echter stukken uit de laatste
jaren v a n Karei V :
er is slechts n N e d e r l a n d s e

zonnekroon

( n o . 1 1 3 ) , hoewel

er tussen 1 5 4 0 en 1 5 5 6 voor 2 . 0 0 0 . 0 0 0 , van deze muntsoort in omloop


werd

g e b r a c h t en de eigenaar van

het

geld

blijkens

zijn bezit

van

F r a n s e zonnekronen geen enkel b e z w a a r tegen de muntsoort als zodanig


heeft

gehad;

ook ontbreken geheel de z i l v e r e n

Karolusguldens

geslagen

sedert 1 5 4 2 en de zilveren vier stuivers geslagen sedert 1 5 3 6 . O o k deze


kunnen n a a s t de Gelderse snaphanen en het Duitse

zilver

nauwelijks

opzettelijk geweerd zijn;


tenslotte bevinden zich onder de g o u d e n
en K a r o l u s g u l d e n s

realen, halve

realen

slechts zeer enkele stukken, die blijkens

interpunctie na ca. 1 5 4 0 geslagen zijn (no. 9 8 , 1 0 8 en 1 1 0 )


in overeenstemming is dat h a l v e

r e a l e n en

1 4

de

. Hiermede

Karolusguldens,

die in hoofdzaak in het begin v a n de regering van Karei V

geslagen

zijn, in verhouding tot het totale in omloop g e b r a c h t e bedrag zeer veel


sterker vertegenwoordigd zijn dan de vooral tegen het einde v a n

de

regering geslagen hele realen.


U i t deze reeks aanwijzingen moet met stelligheid geconcludeerd w o r den, d a t de te A m e r s f o o r t in 1 5 5 7 w e g g e s t o p t e schat niet kort voordien
uit d e dagelijkse omloop w a s bijeengebracht. Alles
munten

daarentegen

zeker

een

jaar

wijst erop dat de

of vijftien eerder in hoofdzaak

tezamen g e b r a c h t moeten zijn. Hiermede is meteen de mogelijkheid uitgesloten, d a t w e hier te doen hebben met een krijgskas, een kas v a n
een stedelijk of landelijk a m b t e n a a r of het handelsgeld van een reizend
koopman! H e t gebruikelijke a x i o m a , dat een muntvondst een beeld

geeft

van d e geldcirculatie op plaats en ogenblik van verberging, mag in dit


geval niet w o r d e n toegepast, al verliest dit hierdoor voor vondsten v a n
minder buitengewone omvang niets v a n zijn w a a r d e .
N a te g a a n is nog of de tijd w a a r i n de munten wel zijn s a m e n g e b r a c h t
n a d e r te bepalen is. E e n aanknopingspunt hiervoor leveren de N e d e r landse, Gelderse en F r a n s e munten:

17

DE VONDST A M E R S F O O R T - 1 8 9 4

onder de g o u d e n

K a r o l u s g u l d e n s

is de H o l l a n d s e reeks het

scherpst te dateren. H e t blijkt dat de emissie 1 5 3 6 1 5 4 4 ( n o . 1 0 7 ) nog


ruim v e r t e g e n w o o r d i g d is, de latere d a a r e n t e g e n nauwelijks
onder de G e l d e r s e

munten

v a n E g m o n d ruim aanwezig,

zodat a a n g e n o m e n moet w o r d e n dat tot

vrij kort voor het einde van deze muntslag in


schat w e r d e n

toegevoegd

1 5

(no. 1 0 8 ) ;

zijn alle emisssies op n a a m v a n K a r e i


1 5 4 3 stukken

a a n de

onder de F r a n s e m u n t e n is de emissie van 1 5 4 0 1 5 4 1

(no. 3 2 7

3 3 0 ) in verhouding tot de korte tijd van a a n m a a k goed gerepresenteerd,


die v a n

15411547

Hieruit volgt,
de schat w e r d e n
nemen,

dat

(no. 3 4 2 3 4 7 )

dat nog

de

d a a r e n t e g e n zeer zwak.

tot ca 1 5 4 2 regelmatig nieuwe

toegevoegd.

de

schat

toegevoegd.

aan

E r is d a a r t e g e n o v e r geen r e d e n a a n te

opeenhoping

van

het geld lange tijd eerder reeds is

begonnen. In de j a r e n 1 5 4 2 1 5 5 7 zijn nog incidenteel


aan

stukken

Zeer

enkele

stukken

goed mogelijk is natuurlijk, d a t de

eigenaar in deze j a r e n toen het geld v o o r hem regelmatig bereikbaar


w a s , er ook muntstukken aan heeft onttrokken. H e t is niet na te g a a n
in welke mate dit gebeurd is; v a n veel invloed op de kwalitatieve s a m e n
stelling kan deze onttrekking niet zijn
Tenslotte

dient

onderzocht

bijeenbrenging de samenstelling

te

geweest.

worden

in hoeverre de plaats v a n

kan hebben beinvloed.

U i t het boven

s t a a n d e is duidelijk geworden, dat de s c h a t eerst g e d u r e n d e een reeks


v a n j a r e n zijn uiteindelijke vorm heeft g e k r e g e n en niet in
een bijzonder doel

w e r d bijeengebracht. D i t

impliceert,

1 5 5 7 voor

dat het

geld

heeft behoord a a n de bewoner van het huis, waarbij het gevonden w e r d


en maakt het waarschijnlijk, dat de munten door hem in zijn w o o n p l a a t s
Amersfoort

bijeengebracht

zijn.

Deze

gevolgtrekking

wordt

bevestigd

door het v o o r k o m e n v a n zoveel G e l d e r s e munten. In 1 5 5 7 lag A m e r s


foort middenin
een

veel

in de Bourgondisch-Oostenrijkse N e d e r l a n d e n

geringer

percentage

Gelderse

munten

en

zou

te v e r w a c h t e n

zijn

geweest: immers gedurende de gehele regering v a n K a r e i v a n E g m o n d


w e r d v o o r een b e d r a g in de o r d e v a n g r o o t t e v a n | a 1 millioen

gulden

1 G

a a n g e m u n t , in dezelfde tijd in de 'Nederlanden e c h t e r v o o r c a 12 mil


lioen gulden.

Voor

1 5 4 3 lag A m e r s f o o r t e c h t e r als g r e n s s t a d a a n de

r a n d v a n het vijandige Gelre; toen zal allicht G e l d e r s geld in de s t a d


en h a a r deels op Gelders gebied gelegen omgeving
gespeeld

een veel groter rol

hebben. Juist de l a g e r e muntvoet v a n de C l e m m e r g u l d e n s

en

rijders g a f deze, zolang de aanmunting v o o r t d u u r d e , in het gebied onder


Gelderse

invloed

een

voorsprong,

die

ze n a

1 5 4 3 , toen G e l r e

was

ingelijfd en de regering de koersen zelf vaststelde, geheel verloren. D e z e

18

DR. H. ENNO VAN GELDER

overvloed v a n Gelders geld is meteen een bevestiging v a n de datering.


Indien b o v e n s t a a n d e bewijsvoering juist is, m a g de s c h a t beschouwd
worden

als

representatief voor

de

geldcirculatie in de N e d e r l a n d e n

omsteeks 1 5 4 0 , althans voor de aan het nog onafhankelijke G e l r e g r e n z e n d e gebieden. D e schat w a s met enige zorg samengesteld en b e v a t t e
n a a s t N e d e r l a n d s en Gelders geld, dat uiteraard in de o n t v a n g s t e n v a n
de

e i g e n a a r gedomineerd

moet hebben, uitsluitend b e t r o u w b a a r inter-

nationaal g a n g b a a r v r e e m d geld, m a a r d a a r v a n dan ook alle beschikbare


soorten. Uitgesloten is slechts klein zilvergeld, op een drietal wel over
het hoofd geziene stukjes n a ( n o s 173 en 1 7 4 ) . E r is g e e n enkele reden
a a n te nemen, dat de vreemde munten direct uit het buitenland gemporteerd

waren:

het

zijn alle soorten, die g e r e g e l d in deze streken als

betaalmiddel dienden en dus zeer goed ter voldoening

v a n dagelijkse

betalingen uit hoofde v a n bedrijf of beroep in handen v a n de A m e r s foorter gekomen kunnen zijn. E v e n m i n als a a n een v e r z a m e l a a r of a a n
een

beheerder van

een

speciale

kas

behoeft

a a n een koopman met

speciaal buitenlandse relaties gedacht te w o r d e n . Duidelijk w o r d t hier


weer eens het verschil tussen de 16e eeuwse geldomloop en de huidige.
N u betaalt men vrijwel uitsluitend met inheemse munten v a n de laatste
~emissie: toen w a s d a a r n a a s t een grote hoeveelheid vreemd en oud geld
in dagelijks gebruik. Ditmaal kan de verhouding v a n deze groepen zelfs
kwantitatief w o r d e n benaderd, al kunnen de uit de vondst

afgeleide

p e r c e n t a g e s slechts bij benadering als algemeen geldig beschouwd w o r den. N a a r de tijd van vervaardiging is de verdeling v a n het bedrag v a n
5 3 8 7 : 1 1 | de volgende:

V o o r ca. 1495 Nederlands


vreemd

100:12

1.8%

832:3|-

15.3%

Ca. 1 4 9 5 - 1 5 2 0 Nederlands
vreemd

1 7

1313:0

24.5%

759:9

14.2%

932:15f=17.2 %

2073:9
Ca.

1 5 2 0 - 1 5 4 0 Nederlands
vreemd

1508:10i =
732:10

=38.6 %

28.2%
13.6%
2250:161 = 41.8 %

C a . 1 5 4 0 - 1 5 5 7 Nederlands
vreemd

6:17

0.1 %

124:13

2.3%'
131:10 =

2.4%

DE VONDST AMERSFOORT

19

1894

D a t het oudere geld in verhouding


voor

1 5 4 0 geslagen

munten,

behoeft

veel s c h a a r s e r is

dan de kort

geen verwondering te wekken:

afgezien van het feit, dat de t o t a l e , muntproductie in W e s t - E u r o p a in


de 15e eeuw wel geringer geweest is dan in de eerste helft van de 16e
eeuw, is het begrijpelijk dat van de oudere munten relatief veel meer
door versmelting voor nieuwe aanmuntingen en voor industrieel gebruik
en door oppotting

en uitvoer n a a r andere gebieden

a a n de circulatie

onttrokken is. Hierbij sluit geheel aan dat in de jongere groepen het
aandeel van de inheemse munten veel hoger is dan bij de oude stukken:
de v r e e m d e ihebben

door elkaar genomen langer de tijd nodig om in

de inheemse circulatie te komen dan de N e d e r l a n d s e , die

integendeel

langzamerhand meer en meer afvloeien.


N a a r de herkomst kan het totaalbedrag als volgt verdeeld w o r d e n :
Bourgondische
N e d e r l a n d e n 1808:1

= 3 3 , 6 %

Overige Nederlanden
(vnl. G e l r e )

1 1 2 0 : 1 8 4 = 2 0 , 7 %
2928:194 = 54,3
531:3|

9,9%'

Frankrijk

858:8

15,9%.

S p a n j e en P o r t u g a l

224:16

4,2 %

Duitse Rijk

752:6

14,0 %

91:8

1,7%

Engeland

H o n o a r i i e en Itali

2458:1|

= 45,7

H i e r zijn de cijfers niet zonder meer uit a l g e m e e n - w e r k e n d e f a c t o r e n


te

verklaren.

Boven

is

er al op gewezen,

d a t het h o g e p e r c e n t a g e

Gelderse munten waarschijnlijk a a n de ligging v a n de vindplaats moet


w o r d e n toegeschreven. D e cijfers voor de verschillende E u r o p e s e landen
mogen niet zonder meer in relatie g e b r a c h t w o r d e n met de intensiteit
van het verkeer met ieder dier landen, al kan deze factor een rol gespeeld
hebben. Belangrijker zijn vermoedelijk de omvang v a n de aanmuntingen
1 S

in ieder land, w a a r v o o r vergelijkbare cijfers niet ten dienste s t a a n ,


en de muntpolitieke maatregelen zowel v a n de N e d e r l a n d s e als van de
v r e e m d e regeringen.
Geindigd m o g e w o r d e n met een g e w a a g d e , m a a r wellicht niet geheel
w a a r d e l o z e hypothese. D e vondst bevatte voor 6 5 3 : 1 5 a a n Philippusguldens en voor 7 1 1 : a a n Karolusguldens. D a a r beide muntsoorten

20

DR. H. ENNO VAN GELDER

als geld gezien volkomen


den

dat beide soorten

gelijkwaardig

w a r e n , mag a a n g e n o m e n

in de totale circulatie w a a r u i t de schat

w e r d in dezelfde verhouding van 12 : 11 aangetroffen w e r d e n .

wor
geput

Geslagen

zijn echter bedragen van resp. 5 en 3 millioen gulden, die in 1 5 4 0 niet


meer volledig in de N e d e r l a n d e n
van een

omloop

aanwezig

w a r e n , m a a r ten

van gemiddeld resp. 3 2 j a a r en

10 j a a r

gevolge

gedeeltelijk

afgevloeid w a r e n en d a a r d o o r gereduceerd tot b e d r a g e n die zich 11 : 12


tot elkaar verhouden. Hieruit kan berekend w o r d e n
in 1 5 4 0 c a . 2 . 5 millioen gulden a a n Karolusguldens
gulden a a n Philippusguldens bevat moet hebben.

1 D

, d a t de circulatie

en c a . 2 . 3 millioen
V a n deze

bedragen

is dan 0 , 0 2 8 % in de vondst o v e r g e g a a n . N u is er v o o r s h a n d s geen reden


aan te nemen, dat de eigenaar van de a n d e r e beschikbare
een

belangrijk

afwijkend

circulatie a a n klein geld kan als kwantitatief onbelangrijk


worden)

geldsoorten

p e r c e n t a g e in zijn bezit gekregen heeft

verwaarloosd

en mag het totale bedrag van de v o o r 1 5 4 0 geslagen

in de vondst, 5 2 5 6 : li

(de

munten

beschouwd w o r d e n als 0 . 0 2 8 % van de totale

muntcirculatie in de N e d e r l a n d e n

ca. 1 5 4 0 . D e z e kan d a a r d o o r begroot

w o r d e n op een bedrag in de orde van grootte van 18 millioen

gulden.

Stukken in het archief van het Kon. Penningkabinet (o.a. een door de vinder
ondertekend proces-verbaal) en dagbladberichten (het uitvoerigst in het Utrechtsch
Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 21 t/m 27 febr. 1 8 9 4 ) , aangevuld door welwil
lende mededelingen van de heer A. O. van Kerkwijk, die ten tijde van de vondst op
het Penningkabinet werkzaam was.
- Cat. auctie J. Schulman, Amersfoort 1820 juni 1894 (1711 nummers); Cat.
auctie G. T h . Bom, Amsterdam 2 4 juli 1894 (962 nummers). Gebruikt werden ex. in
de bibliotheek van het Kon. Penningkabinet, voorzien van kopers en prijzen, benevens
ter zitting gemaakte aantekeningen en correcties. Zij worden hierna aangehaald als A
( = Cat. Schulman) en B (Cat. B o m ) ; nummers niet door A of B voorafgegaan ver
wijzen naar de hierachter volgende lijst.
3

175
357
358
358
412
435
474
475
476
495
590
598

De volgende stukken gingen boven 100,:


Engeland, nobel Hendrik I V
Spanje, dukaat Karei V , Majorca
Portugal, 10 crusados Jan III
ld
Stad Frankfurt, goudgulden 1515
Bisdom Regensburg, goudgulden 1523
Brandenburg, goudgulden Joachim I 1518
ld. 1519
ld. 1521
Pommeren, dukaat Bogislaw X
Pauselijke staat, dukaat Pius II
ld. Leo X

B
A
A
A
A
A
B
A
A
A
A
A

444
269
270
271
1173
1134
491
1454
594
1660
1678
1111

120,
100,
303,
202, 190,
f 135,
f 152,
150, 215, 125,
140,
265,-

DE VONDST AMERSFOORT 1 8 9 4

's-Gravenhage, Kon. Penningkabinet

21
(60 e x . ) :

17 = B 685; 19 = B 716; 27 = B 305, .310, 3 1 1 ; 29 = B 239, 2 4 1 , 242, 785;


33 = A 1022; 37 = B 715; 48 = A 1342; 57 = B 218; 5 8 = B 222; 6 6 = B 260;
72 = B 208; 78 = B 327, 328, 329; 79 = A 1475, B 330; 90 = B 332; 91 = B 266,
270, 733; 93 = A 1475; 97 = B 278; 102 = B 336; 111 A 1045; 121 = A 731;
122 = B 2; 126 = B 25; 130 = B 20; 131 = B 24; 133 = B 573; 134 = A 729:
196 = B 30; 254 B 374; 285 = B 395, 832: 2 9 4 = B 396; 3 1 6 = B 411, 412;
331 = B 443; 334 = B 437; 349 = B 349; 352 = B 355; 3 6 0 = A 1686; 397 = B 951;
403 = B 952; 4 2 5 = A 1206; 433 = B 478; 474 = B 491; 486 = A 1011;
492 = A 1114, B 900; 497 = B 536; 512 = B 493; 5 5 8 = B 518; 592 = B 8 9 8 .
Haarlem, Teylers Museum (75 e x . ) :
111 = B 611*; 112 = A 865; 121 = A 730, B 550; 124 = A 704, 724; 125 = A 701.
709, 714, B 8, 1 0 - 1 3 , 5 5 5 , 5 5 8 . 560; 126 = B 6, 2 5 - 6 , 556, 565; 127 = A 697.
711, B 557; 130 = B 21: 131 = B 24, 572; 132 = A 726, B 14; 133 = B 573:
136 B 577; 138 = A 773, B 3 1 3 8 , 581; 139 = A 758, B 4 0 - 4 3 ; 140 = A 763,
B 55; 141 = A 761, 815, B 46, 50, 583; 142 = A 746; 143 = B 53; 145 = B 58, 61;
147 = A 765; 148 = B 63; 149 = A 814; 152 = B 597; 153 = B 56, 596; 155 = B 66,
7 2 - 7 6 , 78; 159 = B 86; 163 = B 80; 166 = B 82.
Leiden, Penningkabinet der Rijksuniversiteit (1 ex.) 3 5 8 = A 2 7 1 .
London, Brits Museum (51 e x . ) :
5 = A 281; 8 A 873; 10 = A 283; 11 = A 608; 12 = A 1462; 14 =
15 = A 874; 16 = A 1327; 19 = A 419; 2 6 = A 610; 29 = A 655; 32 =
33 = A 1022; 3 6 = A 1031; 37 = A 463; 91 = A 509; 93 = A 1213; 95 =
97 = A 534, 1416; 100 = A 668; 104 = A 954; 118 = A 871; 160 =
162 = A 1128; 272 = A 1285; 301 = A 164; 3 0 4 = A 258; 3 0 8 =
310 = A 249; 331 = A 254; 337 = A 234; 355 = A 77; 357 = A 269; 3 7 6 =
377 = A 1682; 379 = A 1121; '389
A 1047; 3 9 0 = A 1659; 419 =
421 = A 1145; 428 = A 2.79; 472 = A 1179; 477 = A J 0 4 9 ; 479 =
490 = A 1044; 494 = A 1096; 582 = A 1459; 594 = A 1104; 595 =
5 9 8 = A 1111.

A-284;
A 941;
A 951;
A 1148;
A 250;
A 1681;
A 1141;
A 1094;
A 1107;

Een overzicht wordt door Dr. de Dompierrc gegeven in Tijdschrift voor Munten Penningkunde 3 ( 1 8 9 6 ) , p. 103111; hier worden echter alleen de muntsoorten, niet
de van ieder stuk aanwezige aantallen ^vermeld. 0

11/17

Zie voor de edities van dit plakkaat: M. Hoe, L'ordonnance


juillet 1548 (Bibliotheca Belgica).

V o o r een dergelijk gebruik zie: Jaarboek


p. 90.
s

Revue

Munt-

monetaire

en Penningkunde

41

(1953),

Zie: A. de W i t t e , Histoire monetaire du Brabant II, p. 114 vlg. M. Hoe in


beige de num. 85 ( 1 9 3 3 ) , p. 152 en 90 ( 1 9 3 8 ) , p. 79.

De oudere munten zijn blijkens de catalogi meest niet meer dan t(rs)
c(onserve), d.w.z. gesleten.
1 0

du

O v e r deze soorten A. Dieudonn in Revue

suisse

de numismatique

22

b(ien)
(1920),

p. 5.
1 1

Zie F . Braudel, La mditerrane


Phdippe II, Paris 1949, p. 3 7 3 .
1 2

et

Ie monde

Beide thans in het Kon. Penningkabinet.

mditerranen

a Vpoque

de

1 3

In hoeverre zich onder de Spaanse dukaten late ex. hebben bevonden is niet na
te gaan.
1 4

De in vrij groot aantal, maar slechts na 1544 geslagen


Holland zijn in het geheel niet vertegenwoordigd.
1 0

gouden

realen

van

De muntslag op naam van Karei werd na diens dood in 1538 voortgezet (Revue
beige de numismatique
49 ( 1 8 9 3 ) , p. 1 3 4 ) . Het is echter onbekend welke van de
bekende en alle hier vertegenwoordigde interpuncties typerend is voor de -jaren
1538-1543.

22

DR. H. ENNO VAN GELDER

1 0

De rekeningen zijn bewaard voor 15 jaar; deze wijzen een totaal van fl. 218.000
aan gouden munten aan.
1

' V o o r Gelre is bij gebrek aan exacte gegevens aangenomen dat alle Clemmerguldens van 1520, alle rijdergtildens na 1520 zijn geslagen, hoewel beide soorten veelal
tegelijk werden aangemunt.
Voor Spanje is om dezelfde reden aangenomen, dat de munten op naam van F e r dinand en Isabella voor de helft onder Karei V zijn aangemunt.
Slechts voor Engeland is een vergelijking met ons land mogelijk. In de periode
14851523 is voor ca. 12 millioen gulden aan goud aangemunt. In de Bourgondische
Nederlanden 14961521 voor ca. 5 millioen gulden (Zie J . Craig, 'The Mint C a m bridge 1953. p. 4 1 3 ) .
l s

i 9

Indien het jaarlijks afvloeiingspercentage


vergelijking worden opgesteld:
(5.000.000 32 X
Hieruit volgt p =

p genoemd

X 5.000.000) : (3.000.000 X

wordt kan de
3.000.000) =

volgende
65.1 : 708.

1,7%.

SYSTEMATISCH

OVERZICHT

De lijst geeft een systematisch naar muntsoorten gerangschikt overzicht van de


inhoud van de beide veilingcatalogi.
De getallen in de eerste kolom zijn uitsluitend volgnummers om het citeren te
vergemakkelijken.
De omschrijving is zo kort mogelijk gehouden en wordt verduidelijkt door een citaat
uit de voor iedere munt gebruikelijke literatuur (vdC = V a n der Chijs voor de NoordNederlandse gewesten, W = De W i t t e voor Brabant, D d P = Deschamps de Pas voor
Vlaanderen). D e citaten bedoelen niet meer dan een aanduiding te zijn van het type,
niet van bijzonderheden van omschrift en tekening, w a a r v o o r de oorspronkelijke uit
gave, voorzover hierop staat gemaakt mag worden, geraadpleegd dient te worden.
V a n alle gedateerde stukken is het jaartal vermeld, voor alle ongedateerde stukken
is zo nauwkeurig mogelijk'de periode van vervaardiging tussen haakjes- vermeld (deze
valt slechts in uitzonderingsgevallen met de regeringsperiode van de op de munt
genoemde vorst samen). Gegevens over munt-, emissie- en muntmeesterstekens zijn
zo volledig mogelijk opgenomen, evenals de interpunctie voorzover deze voor de
datering van belang leek.
In de voorlaatste kolom wordt verwezen naar de beschrijving in de veilingcatalogi
( A = auctie J . Schulman 1820 juni 1894; B = auctie G. T h . Bom 2 4 juli 1 8 9 4 ) .
De laatste koiom geeft het aantal in de vondst voorgekomen exemplaren van iedere
beschreven variteit. V o o r samenvatting per muntsoort en land wordt verwezen naar
het overzicht op pag. 10.

DE VONDST AMERSFOORT 1 8 9 4

Bourgondische

23

Nederlanden

Philips de Goede

Vlaanderen

Gouden
(141925)

nobel
D d P 20, 42

Jan zonder Vrees

Vlaanderen

Dubbele
(141619)

groot

Gouden

r ij d e r

3
4

Philips de Goede

5
6
7
8

Philips de Goede

Brabant ( 1 4 3 4 4 0 )
Vlaanderen ( 1 4 3 4 4 0 )

D d P 10, 26

W 468
DdP 21, 44

Gouden leeuw
Brabant ( 1 4 5 4 6 0 )
W 1470
Vlaanderen ( 1 4 5 4 6 0 )
D d P 2 1 , 51
Henegouwen ( 1 4 5 4 6 0 ) Chaln 157
Holland ( 1 4 5 4 6 0 )
vdC 14, 9

9
10
11

Karei de Stoute
Maria de Rijke
Karei de Stoute

A n d r i e s g[ u 1 d e n
Brabant ( 1 4 7 4 7 7 )
W 5001
Brabant ( 1 4 7 8 8 1 )
W 515
Vlaanderen ( 1 4 6 7 7 7 )
DdP 4, 57

12

Maria de Rijke

Vlaanderen ( 1 4 7 7 8 2 )

DdP 13, 68

Philips de Schone

Zilveren
Vlaanderen (1487)

reaal

13

Halve
14
15

Philips de Schone

Brabant 1488
Holland 1488

16
17
1.8

Philips de Schone

Brabant

19

Karei V

A 604, 1460

B 757

B 140
B 301

1
1

281-2, 1325
605-6, B 302, 758
868
873

9
10
1
1

B 663
A 283
A 607-8, 1461. B 303,
759
A 1462, B 7 6 0

1
1
7
2

A 609

A 284, 1326, B 664


A 874, 1587

3
2

A 285, 1327, B 164


A 317, B 6 8 5
A 286-316, 318, 1212,
1328-40, B 141-63,
665-76 .
A 4 1 9 - 6 1 , 1371-87,
B 226-38, 704-14,
716-7
A 319
B 696
A 1388
B 725
A 320-1
A 630, B 761
A 610-2, 1463,
B 762-3"
A 613-20, 623-9,
1464-74, B 305-12,
765-72
A 621-2, B 304, 764
A 651-6, 1483-4,
B 239-42, .785
A 909-10, 1588,
B 625-6

3
2

A
A
A
A

D d P 15, 16
nobel
W 534
vdC 17, 5

Philippus gulden
(149699)
1499
(1500-06)

W
W
W

595
597
5989

(150619)

629, 631

20
21
22
23
24
25
26

Philips de Schone
Karei V

Philips de Schone

27

ld: Maastricht 1502


1503
1508
1515
1518
Vlaanderen (1496)
(1499)

W 602
W 602
W 634
W 634
W 653
D d P 4, 69
D d P 6, 70

Vlaanderen
interp.

D d P 6, 8 0 2

28
29

in terp. x
Vlaanderen

Karei V

30

Philips de Schone . Holland

(150004)
(150406)
(150618)

(1499)

DdP
D d P 1, 2
vdC 37, 36

122

110
1
1
1
1
2
2
6

75
4
26
5

DR.

24
31

Philips de Schone

(150006)

vdC 2 1 , 12

(150620)

vdC 14, 17

32

Karei V

33 Philips de Schone
34
35
3 6 Karei V
36a Philips de Schone

Holland

Namen 1499
1502
1503
Namen ( 1 5 1 3 1 6 )
Luxemburg 1502
Halve

Chaln 207
Chaln 2 0 8
Chaln
Chaln
Bernays 2 1 5

Karei V
Philips de Schone

Brabant ( 1 5 0 6 1 9 )
Vlaanderen ( 1 5 0 0 0 6 )

39
40
41
42
43
44
45
46
47

Philips de Schone

Brabant 1496
1497
1498
1499
1500
1502 (1520)
Vlaanderen ( 1 4 9 6 9 9 )
(150003)
Holland 1499

48

Philips de Schone

Zilveren

Dubbele
Brabant 1496

W 630, 632
D d P 7, 83

W 605
W 605
W 605
W 605
W 605
W 605
D d P 6, 73
D d P 7, 84
vdC 22, 25

608

608

50

1498

608

51

1499

VV 6 0 8

52

1500

609

53
54

1501
1502

W
W

609
609

55

1503

609

56

1504

609

57

1505

609

58

1506

609

59
60

1507
onleesbaar
Brabant 1506
1507

(1560)

3
1

A
A
B
A
B
A
A
B
B

4
3
1
1
1
4
1
1
1

322, B 165-7
3 2 3 , B 173
682*
324
183
3 2 5 , B 197, 694
631
325
99

s t u i ve r

1497

(1520)

A 462-3, B 715
B 773

vlies

49

Karei V

A 8 7 5 - 9 0 8 , 1589-1604,
121
B 87-96, 613-24
A 9 4 1 - 5 0 , 1617-20,
26
B 112-8, 641-3
A 1022, B 7 9 6
6
A 1023, B 3 4 5 , 797
4
A 1024, 1642, B 799
3
A 1031
1
A 1012
1

Phi1 ippus g u1 den

37
38

61
62

H. ENNO VAN GELDER

W 609
Nrs 4 8 5 9
W
W

635
635

63
64

1508
1509

W 635
( W 635)

65

1512

635

A 326-35, 1341-7,
B 168-72, 677-81
97
A 336-40, 1348,
B 174, 682
11
A 341-4, 1349,
B 175-7, 683-4
38
A 345-52, 1350-1,
B 178-82, 686-7
43
A 3 5 3 - 7 0 , 1352-6,
87
B 184-92, 688-93
3
A 3 7 5 , 1359, B 196
A 376-86, 4 9 7 - 5 0 1 ,
1360-2, B 198-201,
694*-695, 6 9 5 * *
51
A 390-6, 1363-4,
B 2 0 2 - 5 , 696*-8
47
A 402-9, 1367,
B 210-4, 699, 700
67
A 4 1 2 - 5 , 1369,
B 2 1 5 - 2 1 , 701
27
A 417-8, 1370,
B 222-4, 702
12
1
A 1389
A 3 7 1 , 1212a, B 225,
71
703
A 4 6 4 , 1217
. 3
A 465-6, 1390-1,
B 718
8
A 467-8, B 243
5
A 469-72, 1392,
B 244-7, 719
26
A 474-87, 1393-1400,
B 248-58, 720-2
107

DE VONDST AMERSFOORT

66
67
68
69
70

1894

Karei V

25
1513

1500

W 635
W 635
Nrs 6 1 6 8
W 610

71
72

1502
1503

W
W

73
74
75
76
77
78
79

1504
1505
Philips de Schone

onleesbaar
Vlaanderen ( 1 4 9 6 9 9 )
(150004)
1504
1505
(151218)

W 610
W 610
Nrs 7074
DdP 6, 74 )
D d P 8, 86 l
D d P 8, 85
DdP 8, 85
DdP 1, 4

80

Karei V

Holland

1496

vdC 22, 20

81

Philips de Schone
1499

v d C 22, 2 7 3 1

Philips de Schone

1514
1517
onleesbaar
ld (Maastricht)

635

610
610

82
83
84
85

Philips de Schone

onleesbaar
Namen 1501
1502

N r s 823
Chaln
Chaln 2 1 2

1503

Chaln 213

86
onleesbaar

Nrs 8 4 6

onleesbaar

Nrs 4886

87
88

Philips of

89

Karei

Karei
Gouden

90

91

92
93
94

Karei

Brabant
interp. + ( 1 5 2 1 4 0 )
Vlaanderen
interp. 5 ( 1 5 2 1 5 2 )

reaal
W 659

A 507-8, 1403-5,
B 264-5, 727-8

D d P 2, 12

A 660-1, 1486, B 332,


787-8

Halve gouden
reaal
Brabant
W 660
interp. + (1521 vlg)
ld Maastricht ( 1 5 2 1 5 2 ) W 661
Vlaanderen ( 1 5 2 1 5 2 )
interp. x
D d P 2, 13
interp. . \
Holland

DdP

95
interp. +

(152129)

vdC 25, 56

96
interp.
1

A 488-93, 502, 1401,


30
B 259-62, 723
3
A 494-5, B 724
1
A 496
27
A 473, B 263, 726
A 3 7 2 - 4 a , 1357-8,
17
B 193-5, 6 9 3 *
11
A 387-9, 695*
A 397-400, 1365-6,
18
B 2 0 6 - 9 , 698*
6
A 410-1, 1368, B 700*
1
A 416
10
A 401, 5 0 3
A 632-48, 1476-82,
317
B 313-24, 774-84
5
A 649, B 326-9
A 650, 1475, B 330
A 657-9, 1485, B 3 3 1 ,
786
A 911-21, 1605-6,
33
B 9 7 - 8 , 627-32
A 922-40, 1607-14,
198
B 100-11, 633-40
72
A 1220a, 1615-6
1
A 1643
A 1025-6, 1644-5,
17
B 3 4 6 , 798
A 1027-9, 1646,
33
B 347-8, 800
A 1030, 1220c, 1647,
B 801
33
A 504-6, 1402
135

(152936)

A 509-24, 1212,
1406-12, B 266-70,
729-35
A 565

62
1

A 1213-5, 1488-9,
B 333, 789
A 1487

17
1

A 951-2, B 119,
644-6
A 953, B 120

vdC 25, 7

In de beschrijvingen zijn de beide emissies niet te onderscheiden.


Bedoeld worden lelies of klaverblaadjes. Zie: Jaarboek 41 ( 1 9 5 4 ) , p. 9 1 .

26

DR. H. ENNO VAN


Gouden
Brabant

Karei V
97

K a ro 1 us g u1 d e n

interp. + ( + ) (1521 vlg) W 662

98
99

interp. . (:) (ca 1540)


ld. Maastricht ( 1 5 2 1 5 2 )
Vlaanderen
interp. x

100

W
W

A 525-32, 534-58,
1413-40, B 271-95,
736-53
A 533
A 559-63, 1441-3,
B 296, 754-6

662
663

DdP 2, 14

A 664-5. 667-8, 672,


675-80, 1492-7,
B 3 4 1 , 792-4
A 671, B 3 4 0
A 662-3, 666, 669-70,
673-4, 1490-1,
B 335-9
A 681, 1216, 1498,
B 334, 342, 790-1,
795

interp.
interp. . (:)

DdP
DdP

103

onleesbaar

Nrs

104

10002

( 1 5 2 1 2 9 ) vdC 25, 811

105

interp.

106
107

interp. + (ca 1540)


interp. .*. ( 1 5 3 6 4 4 )

108
109
110
111
112

113

(152936)

interp. . ( 1 5 4 5 5 6 )
onleesbaar
Gelre ( 1 5 4 6 5 2 )
Overijsel ( 1 5 2 9 3 5 )
onleesbaar

Brabant
i

Karei V

1542

Brabant ( 1 5 2 1 4 5 )
Vlaanderen ( 1 5 2 1 4 4 )
Holland
interp. . ' . ( 1 5 2 9 3 6 )
interp. .
(na 1544)

Karei V

116
117
Overige

118

Nederlandse

vdC 44, 1

vdC
vdC 38, 4 0

vdC
Nrs
vdC
vdC
Nrs

25, 14
-10408
20, 5

97112

Z o n n e k ir o o n
W 664

Zilveren
114
115

366
1
23

(152152)

101
102

Holland
interp. +

GELDER

A 954-62, 967, 970,


972-81, 1621-3,
1626, 1629, 1632,
B 121-2, 128.
647-54
A 866, 963-6, 968,
971, 982, 1624-5,
1627, 1630, B 123-7,.
129-30, 661-2
A 997-9, B 136
A 983-95, 1631,
B 131-5, 137,
655-60
A 996,-1628
A 1000, 1220b, 1633
A 864
A 1045, 1658, B 6 1 1 *
A 682, 865, 867

A 564

35
4

46

73

44

24
5

41
2
9
1
3
24

reaal
W 674
D d P 3, 19

A 566-76, B 297-300
A 683, 1217, B 343-4

v d C 24, 24
vdC

A 1001
A 1002

1
1

A 870-2, B 612

40
12

gewesten

Holland en Zeeland: Willem V I

Gouden schild
(140417)
vdC 5, 4

Bedoeld worden lelies of klaverblaadjes. Zie: Jaarboek

41 ( 1 9 5 4 ) , p. 9 1 .

DE VONDST AMERSFOORT

119
120
121

1894

Gouden
gulden
Holland en Zeeland: Jan v. Beieren ( 1 4 2 0 2 5 ) vdC 11,
Utrecht- Rudolf v. Diepholt ( 1 4 3 3 5 5 )
vdC 15,
Gelre: Karei van Egmond
St. Jansgulden ( 1 4 7 7 8 2 )
vdC 15,
Clemmergulden ( 1 4 9 6 1 5 4 3 )
interp. oj* *
vdC 15,

1
12

A 1586
A 1139, B 138

A 7 3 0 - 1 , B 550

A 686, 1500, B 1-2,


551
A 687-8, 690, 1501-04,
B 3-4, 552-3
A 704, 719-24, 1526,
B 23, 571
A 700-3, 705-6,
709-10, 714,
1509-13, 1516-7,
B 8-13, 555, 558-61
A 698-9, 727-8, 1514,
B 6-7, 75-6, 556,
562, 565
A 689, 691-7, 707-8,
711, 1505-8,
1518-20, B 5, 15-6,
554, 557, 563-4
A 1515
A 712-3, 1521-2, B 17,
566-7
A 715-8, 1523-5,
B 18-22, 5 6 8 - 7 0
A 725, B 24, 572
A 726, B 14
A 1527-8, B 573
A 729
A 1216

122
123

interp.

o/.

124

interp.

o/*

125

interp.

o/o

126

interp

*/o

vdC 15, 4

127

interp.

*/*

vdC 15, 4

128
129

interp.
interp.

./*
*/*.

vdC 15, 4
vdC 15, 4

1 3 0

interp. . ' . / . .

131
132
133
134
135
136

137
138 .

vdC 15, 3
'

dC

15, 4

dC

15, 4

vdC 15, 4

interp. r o z e t / x
interp. + / x
interp. lelie/lelie
interp. lelie/x
interp. onzeker
ld. Roermond (na 1505)
interp. o/o

interp. o/*
Rijdergulden ( 1 5 0 9 4 3 )
interp. */*

vdC
vdC
vdC
vdC
Nrs

15, 4
15, 4
15, 4
15, 4
124134

vdC 15, 67

V <

J C 15, 67

vdC 15, 9

139

interp.

140

interp. * / x

vdC 15, 9

141

interp. * / o x ,

vdC 15, 9

142

interp. */geen

vdC

*/

A 732, 735-7,
1529-32, B 27-30,
574-7
A 733-4

vdC

15, 9

15, 9

A 738, 741-5, 748-51,


754, 773, 780, 806-7,
1533, 1535, 1539,
1561-2, 1564-5,
B 31-9, 578-81
A 752-3, 755-8,
B 4 0 - 3 , 582
A 739-40, 763-4,
771-2, 1556,
B 54-5
A 759-62, 767-70,
815, 1550-5, 1558-9,
B 44-50, 5 8 3 - 6
A 746-7

De chronologische volgorde der verschillende interpuncties is niet bekend.


De interpunctie van vz. en kz. wordt afzonderlijk vermeld, daar deze in de regel
verschillend zijn. In de teksten worden 5- en -puntige sterren niet onderscheiden.
4

28

DR. H. ENNO VAN GELDER

143

interp. *.*./**

vdC 15, 9

144

interp. x/*

vdC 15, 9

145

interp. x / x

v d C 15, 9

146

interp. x / o x

v d C 15, 9
vdC 15, 9

147

interp. geen/ox

148

interp.

149

interp. W*

150

interp.

*/v

151
152
153
154
155

interp.
interp.
interp.
interp.
interp.

x/v

156
157
158
159
160
161
162

interp. lelie/x
interp. lelie/*
onzeker
Stad Nijmegen
Stad Deventer 1523
Drie Steden van Overijsel 1546
Luik: E v e r a r d van der Mark ( 1 5 0 6 3 8 )

163

Z i1v e re
Gelre: Karei van Egmond ( 1 5 0 9 1 5 4 3 )
Snaphaan
interp. */*

vdC 15, 9
v/v
vdC 15, 9
vdC
vdC
vdC
vdC
vdC

../.".
+/+
lelie/lelie

15,
15,
15,
15,
15,

9
9
9
9
9

vdC 15, 10

vdC 15, 10
vdC 15, 10
Nrs 13857
vdC 1, 1
v d C 11, 6
vdC 3, 4
Chestret 4 3 0
r ij d e r
vdC 18, 3 8 --9

164
165

interp. */
interp. / *

vdC 18, 3 8 --9


vdC 18, 3 8 --9

166
167
168
169
170
171
172

interp. +/*
interp. .*./+
interp. . * . / +
interp. */leIie
onleesbaar
Snaphaan 1513
Snaphaan (Roermond)

vdC
vdC
vdC
vdC
vdC
vdC
vdC

173
174

Utrecht: David van Bourgondie 1478


Luik: Jan van H o m e 1486

S tu

A 774-5, 796-7,
B 52-3, 5 8 8
9
A 776-8, 1536, 1549,
B 57, 5 8 9 - 9 0
17
A 779, 781-95,
799-800, 1534, 1537,
1540-1, 1545-6,
1548, B 5 8 - 6 1 ,
591-2
53
A 1538
1
A 765-6, 1557, 1560,
B 65, 599
8
A 801-2, 810, 1542,
B 62-3, 5 9 3
20
A 804-5, 808, 814,
12
1543, B 594
A 803, 1544, B 5 1 , 587
4
A 798
6
A 813, 1563, B 5 9 7
3
7
A 809, B 56, 5 9 5 - 6
A 811-2, 1547, B 64,
598
10
A 816-36, 839-46,
1566-72, 1575,
B 66-78, 600-09
165
A 1573-4
2
A 837-8
3
A 847, 1576
9
B 86
1
1
A 1148
1
B 139
A 1128, 1685
2

18,
18,
18,
18,
18,
18,
18,

3 8 --9
3 8 --9
389
3 8 --9
3 8 --9
45
42

A 848, 850-4, -858-61,


1220, 1577-8, 1581,
1583, B 79-80, 6 1 0
A 857
A 849, 1582, B 8 1 ,
84, 611
A 1579, B 82
A 855, B 83
A 856
A 1580
A 862-3
B 85
A 1584

54
1
10
2
2
1
1
16
1
1

e r
v d C 18, 27
Chestret 4 0 4

1140
A 1684

2
1

oble)
Brooke, p. 143
, p. 146

B 444
A 1-2, 1221

1
3

Engeland
Nobel
175
176

Hendrik I V ( 1 4 1 2 - 3 )
Hendrik V ( 1 4 1 3 2 2 )

DE~VONDST

177
178
178
180

AMERSFOORT

1894

.29

Hendrik V I ( c a 1 4 2 2 2 5 )
(ca 1 4 2 8 3 5 )
(ca 1 4 4 0 5 0 )
onzeker

Brooke, p. 145, I
A
, p. 145, III
A
, p. 145, V I V I I A
Nrs 1769
B
Rozenobel

(Ryal)

Eduard I V ( 1 4 6 4 7 0 )
181 London
i.m. rose
182 London
i.m. sun
,,
183 Coventry
,,
184
Norwich
185 London
i.m. crown

Brooke, p.
, p. 155,
, p. 155,
, p. 155,
. p. 155,

186
187
188
189

. p. 155, I V .
A
, p. 155, V I V I I A
, p. 155, V I
A
B

Bristol
London
York
London

,,

i.m. cross fitchee


,,

onzeker
Halve

r o z e n o b e 1 (half

Eduard I V ( 1 4 6 4 7 0 )
190 London
onzeker

3 , 1223
1222
4-5, B 445
870-2

155, II
III
III
III
IV

A
A
A
A
A

19, B 446, 877


14, 16, 1224
21-2
17
6-10, 15, 18, 20,
1225-8, 1230-1
12-3
11, 1229
23
873-6

3
3
2
; l
14
2
2
1
4

ryal)

Brooke, p. 155
(angel)

B 878

rose
cross fitchee

Brooke, p. 156, V
, p. 156, V I I

B 879
A 1236

3
1

cross

Brooke, p. 158

A 1207

annulet
cross with pellets
cross pierced

Brooke, p. 158, 1
, p. 158, 3
, p. 158, 4 5

Angelot
Eduard I V ( 1 4 6 4 7 0 )
i.m.
i.m.
Hendrik V I ( 1 4 7 0 7 1 )
193 '
i.m.
Eduard I V ( 1 4 7 1 8 3 )
i.m.
194
195
i.m.
196
i.m.
191
192

i.m. cinquefoil

.197

onzeker

198
Richard III

(14835)

i.m.
Hendrik V I I ( 1 4 8 5 1 5 0 9 )
i.m.
200
i.m.
201
202
i.m.
i.m.
203
i.m.
204
205
i.m.
206
i.m.
199

207
208

209
Hendrik V I I I
210
211
Hendrik V I I I
212
213
214

A 34-7, 3 447
5
A 1237
1
A 3 1 - 3 , 1233, 1238,
,
7
B 448-9
, p. 158, 6
A 2 4 - 3 0 , 1232, 1234-5,
B 450-1
12
Nrs 1912, 1947 B 8 8 0
1

sun and rose

Brooke, p. 160

B 38

cinquefoil
escalop
pansy
lis' issuant from rose
anchor
greyhound's head
crosslet

Brooke, p.
, p. 169,
, p. 169,
, p. 169,
, p. 169,
, p. 169,
, p. 169,

A
A
A
A
A
A
A

3
4
6
1
5
5

i.m. crosslet and pheon


i.m. pheon
onzeker
(150926)
i.m. castle
i.m. portcullis
(152644)
i.m. lis
onzeker
onzeker

169, II
III
III
III
III
IIIIV
IVV

Nrs 2 0 0 2 0 8

1208, 1239, B 891


5 8 - 9 . 1242, 1248
5 0 - 4 , 1245
49
4 5 - 8 , 1247
6 0 - 1 , 1246, B 888-9
55-6, 1243,
B 456-60, 8 9 0
B 4 5 5 , 886-7
A 39-44, 57, 1240-1,
B 452-4
A 1244, B 8 8 1 - 5

12
7

Brooke, p. 183
, p. 183

A 6 2 - 6 , 1249
A 6 7 - 7 5 , 1250, B 8 9 2 - 5

6
19

Brooke, p. 184
Nrs 2 1 0 1 2
Nrs 191212

A 76, B 8 9 6
B 461
A 1209

, p. 169, V
p. 169, V

9
3

2
1
3

30

DR. H. ENNO VAN GELDER

Frankrijk
Saluut
Hendrik V I ( 1 4 2 2 3 5 )
215 Dijon

[salut)
Lafaurie 447
A 104

Kroon

(cu

Karei V I ( 1 3 8 9 1 4 1 1 )
216 Angers
217 Dijon
218 L a Rochelle
2 1 9 "Montpellier
220 Tournai
221 Villeneuve-St. Andr
222 onzeker
Karei V I I ( 1 4 3 6 6 1 )
223 Crmieu
224 La Rochelle
225 Montpellier
2 2 6 Paris
227 Tournai
228 Tours
Lodewijk X I ( 1 4 6 1 7 5 )
229 Angers
230 La Rochelle
231 Rouen
232 onzeker

L la c o u r o n n e )
Lafaurie 378

A
A
A
A
A
A

1264
105
108
106-7
1262
1263

A
B
A
B

110
364
109
363, 812

A
A
A
A
B
A
B
A

149
155
135,
150,
386,
136,
378
144

B
B
A
A
A
A
A

A
3

817
369, 815 123, 1271
121
120
130, B 818
126, 1269, 1272,
B 370
119, 124, 128, B 819
813
127, 1270, 1273,
B 367-8
125
820

A
A
A
A
A
A

115, B 814
122, B 373-4
1268
116
1266
114

Lafaurie 524

Zonnekroon

(c.u d u s o l e i l )
Lafaurie 529

A
B
A

m.m. I ( 1 ) ; rose ( 1 )
m.m. (1)

m.m. trfle
Troyes
onzeker
Karei VIII ( 1 4 8 4 9 8 ) : diff. lis
253 Angers
m.m. A ( 1 )
254 Bayonne
255 Bordeaux
256 Bourges
257 L a Rochelle
258 Limoges

B 826
162
825
B 827

Lafaurie 554

St. L
Toulouse
Tours

101
1261
102
1259
103, B 362
1260
811

Lafaurie 5 1 0

Lodewijk X I ( 1 4 7 5 8 3 )
233 Angers
234 Bordeaux
235 Paris
2 3 6 Perpignan
237 Rouen
238 St. L
239 Toulouse
240 Tours
Karei VIII 1 4 8 3 9 4 ) : diff. couronnelle
241 Amiens
242 Angers
2 4 3 L a Rochelle
m.m. croissant
244 Lyon
245 Montpellier
246 Paris
247 Rouen
248
249
250

A
A
A
A
A
A
B

251
252

Lafaurie 554f

De muntmeestertekens zijn in de beschrijvingen zeer onvolledig vermeld.

31

DE VONDST AMERSFOORT 1 8 9 4

259
260
261
262

Montlimar
Montpellier
Paris
Poitiers

m.m. F
m.m. rose

A
A
A
A

263
264
265
266
266a
267

Rouen
St. L
Toulouse
m.m.-fleur
Tournai
Tours
Karei V I I I : onzeker

A
A
A
B
B
A

Karei' VIII: cu de Bretagne


268

(149198)

Rennes
Lodewijk X I I ( 1 4 9 8 1 5 0 7 ) : cu au soleil

269

Bayonne

270
271
272
273

Bordeaux
Bourges
Gnes
L a Rochelle

274
275

Limoges
Lyon

276
277

Montpellier
Paris

278
279
280
281
282
283

Poitiers
Rouen
St. L
m.m.
Toulouse
m.m.
Troyes
m.m.
Villeneuve-St. Andrm.m.

284

onzeker

A 133

m.m. A.C.
m.m. gland ( 1 ) ; deux
croissants ( 2 ) ; N ( 2 )
m.m. R

m.m. ( 1 ) ; P ( 1 )

rose ( 2 )
arbre ( 1 )
deux annelets
coquille ( 1 ) ,
losange ( 2 )
Lafaurie 594
Lafaurie 597

288

Crmieu
Montlimar

289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299

Bayonne
Bordeaux
Bourges
La Rochelle
Lyon
Montpellier
Paris
Rouen
St. L
Tours
onzeker

(15071514)

cu au porc-pic

m.m. deux croissants

m.m. besant ( 1 )
m.m. deux croissants

6
3
2
1
6
1

14
4
4
2
2
4
3
1
9
7

A 166, B 3 9 5 , 832

A 1283
A 1284

1
1

A 163

Lafaurie 596b

Tarascon
Lodewijk X I I

A 161, 1281-2, B 393,


830
A 139, 1280, B 394
A 152, 156
A 1285
A 141. 147, B 3 8 0 - 1 ,
823
B 382
A 138, 143, 148, 157,
1275, 1278, B 383-5,
824
A 140, B 375-6, 821
A 160, 1276, 1279,
B 388
A 137. B 379
A 142, B 3 8 7
A 154, B 389-90, 828
A 1277, B 377, 8 2 2
A 146
A 145, 151, 153, 158-9,
B 391-2, 8 2 9
A 178, B 381

m.m. croissant ( 1 ) ;
losange ( 3 )

m.m. toile F
Lodewijk X I I ( 1 4 9 8 1 5 0 7 ) : id. de Provence

7
3
1
1
1
1
5

Lafaurie 592

( 1 4 9 8 1 5 0 7 ) : id. de Bretagne

286
287

1
2
4

Lafaurie 557

Nantes
Lodewijk X I I ( 1 4 9 8 1 5 0 7 ) : id. de Dauphin

Lodewijk X I I
285

Nrs 2 4 1 6 6

129
112. B 365
117, B 372
113, 132, 1265.
B 816
111, 1267
131
118
371
366
134, 1274

Lafaurie 598
A
A
A
A
A
B
A
B
A
A
A

176,
171
169,
173
174,
396
175,
399
168
167
170,
834,

B 402, 835
B 833
B 397-8
B 400

172, B 4 0 1 ,
836

5
1
2
1
3
1
2
1
1
1
5

32

DR. H. ENNO VAN

Lodewijk X I I (1507- - 1 4 ) : id. de Bretagne


Nantes
Nantes
Lodewijk X I I (1507 1 4 ) : id. de Dauphin
302
m.m. h
F r a n s I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu au soleil
303 Lyon
m.m. +
304
Milan
F r a n s I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu au soleil
305
Bayonne
m.m. '* +
3 0 6 Lyon
m.m. toile ( 7 ) , deux
losanges ( 2 )
307
Paris
F r a n s I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu au soleil
m.m. deux toiles
308 Lyon
309
Paris
F r a n s I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu au soleil
m.m. D ( 1 ) , B ( 1 )
310 Bayonne
F r a n s I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu au soleil
m.m. ( 6 ) ; D ( 1 3 ) ;
311
Bayonne
M (4); B (14)
300
301

Bordeaux

313
314
315
316

Bourges
L a Rochelle
Limoges
Lyon

317
318
319
320
321
322
323

Montlimar
Montpellier
Paris
Poitiers
Rouen
St. L
Toulouse

324
325
326

Tours
Villeneuve-St. Andrm.m. X
onzeker

m.m. I dedans

A 177
A 241-2
A 258
Ciani 1071
A 248, B 407
A 244-6, 1286-7,
B 405-6, 838-9
A 243, 247, 1288
A 250
A 1309
A 249, 1289
Ciani 1073
A 198, 200-2, 205-10,
212-3, 216-7, 219,
1297, 1300, 1302,
1307, B 4 0 8 , 415-7,
419-22, 428-9, 843,
853-5, 861
A 196, 203, 2 1 5 , 1290,
" 1295, 1299, B 414,
851-2
A 199, B 4 2 7
A 204, 2 1 4
B 413, 850
A 179-83, 186, 1292-4,
1303, B 409-12,
844-7
A 195
A 185, B 426, 857
A 188-90, B 840-1
A 1291, B 849
B 842
A 1305
A 184, 187, 192-4,
1298, 1301, 1304,
B 423-5, 8 5 6
A 191, B 848
A 197
A 2 1 8 , 220, 1296,
1306, 1308a, B 430,
858-60, 862

monde
C (1)
C (2)
R (1)

m.m. trfle ( 1 2 )

F r a n s I ( 1 5 4 0 ) : ecu la salamandre
L a Rochelle

F r a n s I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu de Bretagne
m.m. fer de lance ( 6 )
331
Nantes
332
Rennes
m.m. fer de lance

1
1

Ciani 1072

F r a n s I ( 1 5 4 0 1 ) : cu au soleil
327 Bordeaux
diff. K; m.m. croissant
F r a n s I ( 1 5 4 0 1 ) : cu au soleil
328 Bayonne
diff. L; m.m. D
329 Toulouse
diff. M; m.m. coquille

12
3

Ciani 1075

m.m. ( 8 ) , rose ( 1 3 )
F (2)
m.m.
m.m.
m.m.
m.m.

B 837
A 164-5

Ciani 1070

m.m. R ( 4 ) ; fontaine (1
C ( 3 ) , toile (1)

312

330

Lafaurie 6 0 0
600a
Lafaurie 601

GELDER

37

9
2
2
2

30
1
3
7
2
1
1

16
2
1

27

Ciani 1070 var.


B 403-4
Ciani 1073 var.
A 211, B 418
A 1308
Ciani 1089
A 1322
Ciani 1088
A 254, 256-7, B 442-3
A 255
-

8
3

DE VONDST AMERSFOORT

1894

33

Ciani 1081
Frans I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu de Dauphin
onzeker
Ciani 1082
Frans I ( 1 5 1 5 4 0 ) : cu de Dauphin
m.m. croisette ( 4 ) , P ( 1 ) ,
334 Crmieu
I (2)
3 3 5 Romans
m.m. P ( 5 ) , I (9)

333

B 864

336

A 2 2 1 - 5 , 2 3 1 , 1312-3,
B 435-5, 866
A 226-30, 1314-7,
B 439
A 232, B 865

20
5

A 233-7, 1318-9, B 4 4 0
A 238, B 867

10
5

onzeker
Frans I ( 1 5 1 5 4 0 ) :
337 Grenoble
337a onzeker
Frans I ( 1 5 1 5 4 0 ) :
338 Crmieu
338a onzeker
Frans I ( 1 5 1 5 4 0 ) :
339 Crmieu
340 Romans
341
onzeker
Frans I ( 1 5 4 1 4 7 ) :
342 Bayonne
343 Bordeaux
344 Lyon
345
Paris
346 Rouen
347
Toulouse
348 onzeker

Ciani 1083
cu de Dauphin
m.m. E ( 4 ) ; N ( 3 ) ; T ( 2 )
cu de Dauphin
m.m. croisette

Ciani 1084

cu de Dauphin
m.m. croisette
m.m. P L (1)

Ciani 1086

cu a la croisette
m.m. D

Ciani 1091

m.m. F
-

m.m. coquille ( 2 )
Nrs

229347

23

A 239
B 868

1
1

A 1320
A 2 4 0 , 1321, B 441
B 869

1
3
2

A
A
A
A
A
A
A

2
1
1
1
3
2
7

2 5 2 , B 433
1311
432
1310
2 5 1 , B 431, 863
2 5 3 , B 434
1210

Spanje
C a s ti1 ia a n (Castellano)
Castili: Ferdinand en Isabella ( 1 4 7 4 - 9 7 )
349 Sevilla
Heiss 17, 2
Dubbele
350
351
352

353

Castili: Ferdinand en Isabelle


Burgos
Granada
Sevilla

dukaat

B 349

excelente)

(1497-1566)
Heiss 20, 62
20, 63 var.
20, 65 en 74

Toledo

Heiss 20, 63
Dukaat

Castili: Ferdinand en Isabella


354 Sevilla
355
356
357

(d o b le

A 79
. A 97, B 351
A 80-96, 1251-5,
B 352-9, 802-4,
806-9
B 350

1
2

37
1

(e x c e l e n t e )

(1497-1566)

Heiss 20, 69
80, 146
99, 3
105, 12

Barcelona: Ferdinand I ( 1 4 9 7 1 5 1 6 )
Valencia: Ferdinand I ( 1 4 9 7 1 5 1 6 )
Majorca: Karei V ( 1 5 1 6 1 5 5 6 )

A 98-100, _ 1256-8,
B 805
A 77-8, B 360, 8 1 0
B 361
A 269

7
4
1
1

A 270-1

A 1129, B 474

Portugal
Tien
358

cruzados

Jan-III ( 1 5 2 1 - 1 5 5 7 )
Duitse

Rijk
Rijnse

Mainz
359 Johann van
"

(p o r t u g u e z a )
A r a g a o 15, 2

Nassau Bingen

(140916)

goudgulden
Cat. Joseph 1549

De tekens op de munten van Sevilla zijn niet duidelijk

omschreven.

34

DR. H. ENNO VAN GELDER

360
361
362
363

364

Dietrich von
Isenburg
Adolf von Nassau
Bertold von
Henneberg
Ilriel von
Gemmingen
Albrecht von
Brandenburg

365
366
367
368

Trier
W e r n e r von
Falkenstein
Jacob von Sierck

Hchst ( 1 4 5 9 6 1 )

Mainz ( 1 4 6 4 7 5 )

Cat. Joseph 1594


A 1686
var.
1586
A 1130-1, 1687

Mainz 1501

1607

A 1132

A 1688

Mainz 1509

Mainz (1514 vlg.)

1631

B 475

Mainz 1536

1633 var.

A 1133, B 9 0 6

Offenbach

Noss 3 9 8 4 1 2

A 1137

34663
46887

B 477
A 1138

1
1

Noss 2 7 2 8
289319
36198

1
1

2
1
2
1

(140917)

Oberwesel-(141017)
Koblenz ( 1 4 3 9 5 6 )

Keulen '
369
370
371

Dietrich von

Riel ( 1 4 6 3 6 4 )

4003

B 902
B 466
A 1115, 1679, B 465,
901
A 1117-8, B 467

372

Ruprecht von der


Pfalz

Riel ( 1 4 6 4 6 8 )
Riel ( 1 4 6 8 7 2 )
Bonn ( 1 4 6 8 7 0 )
Bonn ( c a 1 4 7 5 )

B
A
A
A

377

Bonn ( 1 4 8 0 8 1 )

46772

378
379
380
381
382
383
384
385
386
387

Bonn (ca 1481)


1503
1508
15TO 1511
1512
1516
'
1520
1522
1547

Bacharach ( 1 4 1 7 2 4 )
Heidelberg 1 4 6 4 7 6 )

(14761480)
1492
1497

Cat. Joseph 1941


1990
2008
2009 v a r .
2010

A
A
A
B
B

1046
1047
1659
502
931

J
1
1
1
1

Frankfurt
Frankfurt
Frankfurt
Frankfurt

Joseph 104
109
112
1202

A
A
A
A

1150
1151, B 9 4 8
1161-2, B 529
1152-60, 1691-3,
B 526-8, 9 4 9 - 5 0

1
2
3

373
374
375
376

388
389
390
391
392

Mors Bonn ( 1 4 1 4 1 9 )
Bonn ( 1 4 1 9 2 3 )
Riel ( 1 4 3 9 6 3 )

Hermann von
Hessen

Philipp von Daun

Herman von W i e d

Adolf von
Schauenburg
Palts
Ludwig III
Friedrich I
Philipp

41118
42339
42733
466

473
4927
526
531
5356
542
5734
599
612
3

468
1116
1680, B 469
1681

A 1120,
903
. B 471
A 1121,
B .473
A 1122
A 1123,
A 1124
A1125
A 1126
A 1127,
B 905

4
3

1682, B 470,

B 472

B 904

1683

24
1
2
1
1
2
1
1
1
2
1

Koninklijke Munt
393
394
395
396

Sigismund
Friedrich III

Zie ook nr. 4 8 1 .

(141831)
(143137)
(144051)
(145190)

24

DE VONDST AMERSFOORT

397
398
399

1894

Frankfurt 1493
Basel ( 1 4 5 1 9 0 )
Nrdlingen ( 1 4 5 1 9 0 )

400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425

Nrdlingen 1491
'
1493
Maximilian I
Frankfurt 1495
"
1496
1498
1499
1501
1502
1503
1505
1507
1511
1515
Nrdlingen 1491
1494
1498
1500
1508
Karei V
Frankfurt 1522
Augsburg ( 1 5 1 9 )
Stad Keulen ( 1 4 7 5 1 5 1 1 )
1515
1518
1527
1534
Stad Straatsburg (1508 vlg.)

426
427
428
429
430
431

Stad Metz
Baden: Christoph

(150312)
1506
1507
'
1508
Wrtemberg: Ulrich ( 1 4 9 8 1 5 1 9 )

432.
433"
434
435
436
437

Christoph 1555
Beieren: Albrecht I V 1508
Fugger: Anton ( 1 5 3 4 6 0 )
Regensburg: Johann van der Pfalz 1523
Salzburg: Leonhard van Kentschach 1500
Tirol: Sigismund ( 1 4 7 8 1 5 2 5 )

438

Brandenburg in Franken:
lbrecht; Achilles ( 1 4 7 0 8 6 )

439

Friedrich

und

440

Friedrich

(149597)

441
442
443
444
445
446
447

Sigismund

1497
1498
1499
1500
1501
1503
1504

(148695)

35
Joseph 127
Geigy 4 5 5 3

A 1694, B 951
A 1143, B 9 4 5
A - 1 1 8 4 - 9 4 , 1704-6,
B 537-8, 954-5
A 1195, 1707
A 1196
Joseph 129
A 1163-4
130
A 1165, 1695, B 952
132
A 1696
133
A 1166, B 530
135
A 1697
136
A 1167
137
A 1168, 1698
138
A 1169-70
141
A 1171-2, 1699-1700
146
A 1701
154
A 1173
B 539
A 1179
A 1198
B 956
A 1199
B 953
156
Forrer 18
A 1141-2
A 1144, 1690
Noss 1621
701
A 1145, B 524
80
A 1146
99
A 1147
108
B 525
A 1206, 1710-1,
Engel 4 1 4 7
B 961
Sauley 4 6
A 1183, 1703
Wielandt 36 vlg.
A 276-8, B 9 0 8
' 74
A 279
78
A 280
84
A 1211
BinderEbner
A 1099-1100, 1676,
51 vlq.
B 519, 943
30
B 944
Beierlein 224
B 478
A 684
Plato 2
A 1134
A 1135, 1689
Bernhart 38 sq.
Moeser 125
A 273-5, B 942

Schroetter 322 sq
360 sq
437 sq

450
457
468
478
486
490
491

sq
sq
sq
sq
sq

A 577, 1444-5,
B 479-80, 9 0 9 - 1 0
A 578-9, 1446,
B 481-2, 911-2
A 5 8 0 - 1 , 1447,
B 4 8 3 - 4 , 913
A 582-3
A 1448
A 584-5, 1449
A 586
B 914
A 1450, B 485
A 587-8

2
2
28
2
1
2
3
1
2
1
1
2
2
4
1
1
1
1
1
1
1
2
4
2
1
1
1
5
2
5
1
1
1
6
1
1
1
1
2
6

21
29
8
2
1
5
2
1
2
2

36

DR. H. ENNO VAN

448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473

Casimir

1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
und Georg

1516
1524
1525
Georg und Albrecht 1533
i
1541
Stad Neurenberg ( 1 4 9 6 1 5 0 6 )
1508
1510
1512
1519
1525
1530
1533
1534
1535
1536
Stad Lneburg, Friedrich III ( 1 4 4 0 9 3 )
Maximilian I ( 1 4 9 3 1 5 1 9 )
Stad Hamburg, Friedrich III ( 1 4 4 0 9 3 )
Brandenburg-Mark
474 Joachim I
Frankfurt 1518
475
1519
476
;
1521
aksen
477 Friedrich, Albert
Leipzig ( 1 4 8 6 9 7 )
und Johann
Leipzig ( 1 4 8 6 9 7 )
478 Albrecht

Schroetter 496 sq
500 sq
5 0 6 sq
5 1 0 sq
513 sq
517 sq
520 sq
535 sq
551 sq
553 sq
589 sq
632 sq
Kellner 5
- 5
7
7
11
11
12
12
12
12
12
Bahrfeldt Sp. 471
Sp. 472
Gaedeckens 263-6
Bahrfeldt 289
290
291

479
480

SilesieMnsterberg:
Karl 1512
1516

Saurma
236

1501
1503'

485
486
487
488
489

234

196
198

Stad Dortmund, Friedrich III ( 1 4 5 1 9 3 )


Lotharingen: Ren II ( 1 4 7 7 1 5 0 8 )
Mnster: Heinrich von Schwarzburg ( 1 4 6 6 9 6 )
Osnabrck: Erich von Braunschweig 1515
Bremen: Heinrich von Schwarzburg ( 1 4 6 3 9 6 )
Oost-Friesland
490 Edzard I ( 1 4 9 1 1 5 2 8 )

Meyer 47
Saulcy X I I , 6
Grote 26
Kennepohl 174
Jungk 38-64

491
492

Knyphausen 6356
6355

Enno II" ( 1 5 2 8 4 0 )
(1528-40)

589, B 486, 915-6


487-8, 9 1 7
590, B 4 8 9
490
591
592
1451
1452-3
593
918
595
919
1200, 1708, B 533
957
1709
1201
1202, B 534
1203, B 9 5 8
535
1204
959
960
1205
1175-8, 1702
1179-82, B 532
531

Meier 18

4
3
2
1
2
1
1
2
1
1
1
1
3
2
1
1
2
2
1
2
1
1
1
5
5
1

B 491
A 1454 A 594

1
1
1

1049

A 1085-7, 1671-2,
B 515, 932

Andere
goudguldens
Keulen (postulatgulden)
481 Ruprecht von der Pfalz Deutz ( 1 4 6 4 6 8 )
Noss 421
GulikBerg (Hubertusgulden)
482 Wilhelm I V
1856
Mhlheim ( 1 4 8 9 1 5 0 0 )
483
484

A
B
A
B
A
A
A
A
A
B
A
B
A
B
A
A
A
A
B
A
B
B
A
A
A
B

GELDER

A 1094
A 1095,

1674

1119

A 1003-5, 1634, B 494,


923
B 495
A 1006, 1635, B 496,
924
A 1149
A 1011
B 907
B 476
A 1114, B 9 0 0
A 1032-43, 1648-56.
B 499-501, 926-30
A 1044
A 1657

14
1
2

9
1
8
1
1
1
1
2

65
1
1

DE VONDST

AMERSFOORT. 1 8 9 4

37
Dukaat

493
494
495

Salzburg: Matthias Lang von Wellenstein 1537


Bernhart 620
SilezieMnsterberg: Karl 1522
Saurma 241
PommerenStettin: Bogislaw X ( 1 4 9 8 1 5 2 3 ) Dannenberg 3 7 3

496

GulikBerg:

497

Stad Neuss 1557

A 1136
A 1096
A 1660

11
1

D a a 1 de r
Wilhelm I V ( 1 5 4 3 6 6 )

Noss 2 9 0 sq
327

Brandenburg in Franken:
4 9 8 Georg und Albrecht 1538
499
1540
500
1541
501
1542
502
1543
503
1544
504
1545
505 Albrecht 1549
506
1550
507 Leuchtenberg: Georg 1548

A 1007-8, 1636-9,
B 497, 9 2 5
B 536

Schroetter 649 sq
681 sq
689 sq
698 sq
706 sq
718 sq
733-4 ,
746 sq
753 sq

A
A
A
A
A
A
B
A
A
A

1455-6
1457
596
597-9
600, B 492, 9 2 0
601-2, B 921
922
603
1458
1009

Miller p. 4
Fiala 115 sq
137 sq

B 462
B 941
A 1093

Fiala 168
88

B 940
B. 493

10
1
2
1
2
3
3
3
1
1
1
1

Oostenrijk
508
509
510

Ferdinand I
Joachimstal ( 1 5 3 0 5 )
Schlick: Stephan 1526
Stephan"1526

Bruns wij k W o l f enb t tel :


Johann Friedrich von Sachsen und
Philipp von Hessen 1546
512 Heinrich d. J .
Goslar 1557 .

511

513

S aksen
Johann
.
Friedrich-Georg

514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534

Annaberg

1537

1538
1539
Buchholz 1534
1536
Freiberg 1534
Schneeberg 1535
onzeker 1539
Johann Friedrich-Heinrich Annaberg 1539
1539
1540
Tohann FriedrichHeinrich-Johann Ernst Buchholz 1539
1540
Johann FriedrichMoritz-Johann Ernst Buchholz
1541
Johann FriedrichMoritz Annaberg 1542
1544
1545
1546
Buchholz 1543
1545
J546
Freiberg
1546

1
1
1

1
r

Engelhardt 133 vlg. A 1067-9, 1664

2
1
4
1
1
1
1
3
1
4

138 vlg.
145 vlg.
114 Anm.
132
115
121

163
166-7
171 vlg.

A
A
A
B
A
A
B
A
A
A

189
190 vlg.

A 1665, B 936
A 1077, B 937

2
2

220 Anm.

B 511

B
A
A
A
A
B
A
A

4
2
2
4
1
1
2
1

199 vlg.
207
210
213
223
229
231 vlg.
215 vlg.

1070-1
1072
1064, B 508
934
1065
1066
509
1073-4, B 935
1075
1076, 1666-7, B 510

512-3, 938
1079-80
1081, 1668
1084, 1670, B 514
1078
939
1082, 1669
1083

38
535
536
537
538
539
540
541
542

DR. H. ENNO VAN GELDER


Moritz

Annaberg

1547
1549
1550
1552
1553
Freiberg
1551
1553
Schneeberg 1549

Mansfeld
Ernst-Hoyer-Gebhardt-Albrecht (1527-8)
Hoyer-Gebhardt-Albrecht-Philipp (1531-40)
.
1532
1535
1536
Albrecht-Philipp-Johann Georg
1542
1543
Gebhardt-Albrecht-Philipp-Johann Georg 1545
Gebhardt-Johann Georg
1547
Gebhardt-Johann Georg-Peter Ernst
1547
1552
Hohnstein: Volkmar WolfgangEberwein-Ernst 1555
555
1557
Stolberg-Rochefort
556 Ludwig
Nrdlingen 1548
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554

Kwart
557

Schlick: Stephan

(152025)

Engelhardt 218
258 vlg.
265-6
275-6
282
2 7 0 vlg.
283
263-4

A
A
A
A
A
B
B
A

1088
1090
1091
1092
1673
516
517
1089

Tornau 87
113
100
107
108
1018-9
1020
- _
891
900
906
910

A
A
A
A
A
A
A
A
A
A
A

1013
1014
1015
1016
1017
1640, B 4 9 8
1641
1018
1019
1020
1021

Knyphausen 9814
9815'

A 1585
A 869

Friederich 3 8 9

A 1048

da a 1 d e r
Fiala 83 sq

B 518

S c h r e c k e n b e r g'e r
Saksen
558 Friedrich-AlbrechtJohann
559 Friedrich-GeorgJohann
560
561
562

Friedrich-JohannGeorg

563
564
565

566
567
568
569
570
571
572
573

Annaberg

Matthias

(1458-90)

Wladislaw II
(1490-1516)

2
1

4211 vlg.

A 1054
A 1052-3, 1055-7,
B 504
A 1058-9, B 503

18
4

4355 vlg.
4 3 6 2 vlg.
4377 vlg.
Nrs 563-5

A
A
A
A

16
16
5
2

Cat. Montenuovo
307e

A 1323

325i
343a

A 259
A 261

341d
363r en u

A
A
A
A

Gtz 4 0 8 0 vlg.

(1500)
(150008)

4 1 5 6 vlg.

Buchholz

(150708)

Annaberg

(150811)
(151223)
(150825)

Buchholz
onzeker
Hongarije
Sigismvmd (1386-1437)
Wladislaw I
(1440-4)
LadislasV (1453-7)

A '1050-1

(14981500)

muntteken I C

H-vogelkop
HG

,.
KP
Nagybanya
onzeker
Hermannstadt
ld. (H-munthamcrs)

38811 en mm

1061-2, 1663, B 5 0 6
1060, 1661, B 5 0 7
1063, 1662, B 5 0 5
1220c, B 933

260
263, 1324
2 6 2 , B 463
264-5

A 266

DE VONDST AMERSFOORT 1 8 9 4
574
575
576

Lodewijk II
Ferdinand I

39

Kremnitz
Kremnitz 1519
Hermanstadt 1529

Rthy 388f
398s

B 464
A 267
A 268

1
1
1

B 523

Papadopoli 13, 5
14, 5
15, 1
21, 7
C.N.I. 10, p. 4 3 4
4, p. 4
3, p. 154
12, p. 64
12, p. 92
11, p. 89

B
A
B
A
A
A
A
A
A
A

521
1097
522, 9 6 2
1098, 1675
1459
946
1218
1499
947
1174

1
1
2
2
1
1
1
1
1
1

Serafini 17, 2 3 5

A 1677, B 8 9 7

18, 16
19, 5
22,145

A 1101
A 1678
A 1102

1
1
1

23, 20

B 898

24,19
25,35
25, 112
27, 145
28, 4
30,28

A
A
A
A
A
A

34,25
9, 16 sq
C.N.I. 19, p. 90

A 1113
A 1112
A 272

Itali

577

Bologna:

(doppio bolognino)

Dubbele
(11461506)
Dukaat

578
579
580
581
582
583
584
585
586
587

dukaat
C.N.I. 10, p. 37

(zecchino)

Veneti: Antonio Veniez ( 1 3 8 2 1 4 0 0 )


Tormaso Mocenigo ( 1 4 1 4 2 3 )
Francesco Foscari ( 1 4 2 3 5 7 )
Leonardo Loredan ( 1 5 0 1 2 1 )
Ferrara: Ercole I ( 1 4 7 1 1 5 0 5 )
Bologna: Giovanni Bentivoglio ( 1 4 9 4 1 5 0 9 )
Genua: Battista Campofregoso ( 1 4 7 8 8 3 )
Florence (fiorino) ( 1 3 8 7 )
"
(ca. 1400)
Lucca (fiorino) (15e eeuw)
Pauselijke staat
588 Nicolaas V
( 1 4 4 7 - 5 5 ) Roma
589 Calixtus III
(1455-8) Roma
590 Pius II ( 1 4 5 8 - 6 4 )
Roma
591 Sixtus I V ( 1 4 7 1 - 8 4 ) Roma
592 Innocentius VIII
( 1 4 8 4 - 9 2 ) Roma
593 Alexander V I
(1492-1503) Ancona
594
Bologna
595 Julius II ( 1 5 0 3 - 1 3 ) Roma
596
Bologna
597 Leo X ( 1 5 1 3 - 2 1 )
Roma
598
Modena
599 Clemens V I I
(1523-34) Bologna
600 Stad Rome (ca. 1420)
601 Napels: Ferrante
Meesterteken T
(1476-94)

1103
1104-5
1106-7, B 899
1108, B 5 2 0
1109-10
1111

.1
2
3
2
2
1
1
1
1

DR. H. ENNO VAN GELDER

40
SUMMARY
The Amersfoort

Find

1894 In 1 8 9 4 three large stoneware jars w e r e

discovered at Amersfoort containing 3 6 6 2 gold a n d 2 0 1 5 silver coins,


probably the largest hoardi ever found in the Netherlands. T h e y had
been buried in 1 5 5 7 .
A f t e r having been examined at the R o y a l Coin Cabinet, they w e r e
sold at two auctions a n d irretrievably dispersed. B u t the
in both catalogues a r e sufficiently

decriptions

clear to recognize each coin.

They

do not suffice, however, to give a general idea of this hoard's significance


in its historical context.
F o r this, first a systematic list is n e c e s s a r y ( p . 2 3 ) . A shorter list
classifies

the coins in the categories which w e r e valid for the o w n e r

himself, based on the Netherlands tariff of 1 5 4 8 ( p . 1 0 ) .


From

a purely numismatic point of view, this find is of

twofold

importance, F i r s t it gives a great number of new variations, Secondly,


its

very

extensiveness

offers

us

the possibility of applying statistical

methods (p. 1 3 ) . T h e latter enable us e.g. to estimate the extent of the


emissions

of the D o r d r e c h t mint.

F o r groups can be distinguished:


a. Burgundian gold and silver coins from 1 4 9 6 till 1 5 5 7 . A s a
debasement took place in 1 4 9 6 , hardly a n y older coin has been included.
b. a strikingly large number of Guelders gold and silver coins, a l w a y s
a formidable rival for Burgundian coinage.
c. internationally current W . E u r o p e a n gold coins, but not one of
inferior alloy.
d.
G e r m a n talers and schreckenbergets
but no Spanish reals.
Coins from the last y e a r s of C h a r l e s V , silver Carolus guilders a n d
silver 4-stivers a r e completely lacking. T h e s e a n d other observations
lead to the conclusion that this h o a r d though buried in 1 5 5 7 , had been
gathered before 1 5 4 2 .
T h e h o a r d must have been gathered at A m e r s f o o r t itself which
a c c o u n t s for the frequency of Guelders coins.
A suggestive hypothesis

is added: as the find contains 0 . 0 2 8 % of

the then current Philippus

a n d Carolus

guilders,

a similar p e r c e n t a g e

m a y be assumed for the other denominations. T h i s h o a r d represents a


v a l u e . of

fl. 5 3 8 7 : 1 I f .

Netherlands

at

that

18 million guilders.

Therefore
moment

the

total m o n e y circulation in the

m a y be supposed

to amount to about