LÓPEZ GÓMEZ, F. S. (1981). A rosacea: Arqueoloxía e ximboloxía dunha figura geométrica.

En Brigantium, 2, 83-104.
Brigantium. Bol. Museo Arqu. Hist.
Coruna. 1981. vol. 2 pp. 83-104

A ROSACEA: ARQUEOLOXIA E SIMBOLOXIA
DUNHA FIGURA XEOMETRICA
FELIPE -SENEN
Museo Arqueoldxico e Histdrico. Castelo de San Antdn. A Coruna

Resume: A arosdcea#, figura xeometrica feita a compos, 6 un dos elementos m3is enxebres e de mSis
longa pervivencia na arte popular da Galiza. Introducese eiqul ao significado m3xico-relixioso dalgunhas figuras que, inicialmente tifian ise valor usual, pero que co paso do tempo quedan reducidas,
unicamente a elementos decorativos feitos cunha certa destreza tScnica.
A «rosacea# aparece moi representada na Cultura Castrexa: escultura. orfebreria. Ca romanizacidn o
seu uso espSllase: musivarla, estelas funerarias... tradicidn que se slgue ca cristianizacidn, tomando
novos xeitos e diferentes significados, pero sempre vencellada ao cosmos, ao Paradiso Astral. As!
ddixase en herdo ao periodo Prerrom3nico e RomSnico, pervivindo na actualidade na arte rural.
A perfeccidn xeometrica da figura ISvanos xa 3s doctrinas filosdficas gregas, relacionadas ca aritm6tica, ca xeometria, astronomla e mCisica, esencialmente o pitagorismo, sectas que espallaron as suas
teorias por toda a area de Influencia cISsica.

Abstract: The «rosacea», geometric figure drawn with a compass, constitutes one of the most longlasting representative elements in popular Galician art. Here it is introduced into the magical-reli¬
gious significance of some figures which initially had this value but with the passing of time have
been reduced only to decorative elements of some technical skill.
The arosacea# is fraquently expressed in the Castro Culture: sculpture, gold and silver craftsmanship.
Its use becomes widespread with the Romanization: mosaic studies, funerary stelas... This tradition
continues during the Christianization assuming new forms and different meanings, but always linked
to the cosmos, astral paradise. In this way it was carried over to Preroman and Romand periodis and
still exists today in rural art.
The geometric perfection of the figure, takes us back to Greek philosophical doctrines related to
arithmatic. geometry, astronomy, music, essentially Pythagoreanism. sects which spread their theo¬
ries throughout the area of classical influence.

INTRODUCCION AO MOTIVO ORNAMENTAL DA ROSACEA
Un dos temas m3is representados na arte popular da Galiza dos nosos
dias, elemento simbolico con fonda vida de tradicidn, e a figura xeometrica
da rosacea, que asimesmo recibir£ outros nomes: roseta, rosa, estrela, flor...
Como motivo ornamental aparece vencellado 3 mesma arquitectura,
nalguns casos nos encintados das casas ou dos cabaceiros, asi como grabada na carpinteiria das follas das portas ou xanelas, e por suposto xa no in¬
terior da casa aparecera no moblaxe: uchas, alzadeiros, escanos... asf como
na mesma ferramenta do traballo cotidian: cangas, trebellos do tear, man83

gos de ferramentas. Pero tamen se representarci a figura da rosacea nos tecidos, como cobertores ou encaixes, panos... e hastra grabada ou pintada
nos mesmos zocos, por poner alguns exemplos.
Non hai dubida de que o que hoxendia vemos cos olios da sociedade
de consumo como algo «ornamental», tivo ainda non hai moitos anos caracter profil£ctico, esa era a sua funcidn elemental, o considerarse ensena
protectors dos elementos en relacibn ca casa, co graneiro, co traballo tanto
no agro como na beiramar.
Veleiqui como no motivo xeometrico da rosacea hai un simbolo que
tera relacion ca fecundidade, ca renovacion e o cotian devalar das cousas e
da mesma vida. Idea que colle millor pulo de reafirmacidn ao atopar o tema
da rosacea vencellado con elementos da liturxia, e sobor de todo en todo
aquelo que ten relacibn co pasamento, ca morte.
Insist6use dende sempre en que o simbolismo da rosacea tina que ver
co Paradiso Astral, co Cosmos, ca dialectics sol-lua, poren ten que haber un
contexto cultural que amahou, fixo sua e espallou esta idea.
Si reparamos na area xeogreifica poia que se atopa o motivo da rosa¬
cea, alcontraremonos con que non somentes 6 a Galiza a area na que se d3
iste motivo, sinon que encanto 3 peninsua teremos a rosacea esparexida
por todo o Norde, Pais Vasco, Burgos, Santander, Asturias, Leon, Soria,
Portugal Norte e deica o extremo Sur, Cadiz... No que se refire a Europa
atopamola en Irlanda, Francia, Alemania, Suiza... reaparecendo con mais
forza nos pobos Mediterraneos (1).
Esto levanos a teimar na pescuda do orixen da rosacea, aspectos que
trataron, non ben a fondo, investigadores como Riegl, Cumont, Fortes, Balil,
Dolores Juli£, Sara Rodriguez, etc., ainda que detendose no caracter orna¬
mental e deixando entrever o ambente social no que se d£ tal simbolo.
Temos abondantes cabos soltos no intre de tentar clarexar o orixen e
mciis o significado da «ros£cea», na filosofia e no sentimento maxico-relixioso que condicionou esta enseiia artificial, elemento grÿfico, abstracto e
ideal pra representar a complellidade, a inmensidade infinda e a armonia do
Cosmos, sempre en continuo devalar. 0 mundo das estelas galaico-romanas sera o baril punto de partida pra ponernos en relacidn cas filosofias gregas, especialmente ca doctrina de Pitcigoras e cos movimentos posteriores,
que a sua vez, inspirados nas culturas orientais, influiran fondamente na
sensibilidade rom£n, pobo que fai suas e espalla estas ideas, pra ser mudadas e revitalizadas ca filosofia cristiana, co mundo musulman, con movi¬
mentos herexes que na Outa Edade Meia deixarSnse sentir en toda a area
romanizada, e por suposto no Noroeste da Peninsua. Priscilianismo, culturas suevicas e visigodas, cruzadas e pelengrinaxes a Compostela, templarios, rosacruz... iran dSndolle pulo e mantendo o latexo simbolico e orna¬
mental da rosacea.
(1) Compriria precisar en traballos vindeiros as areas xeogrÿficas nas que se
do asimesmo o seu contexto material e ideoldxico.

84

o motivo da rosdcea, especlfican-

DENDE A FUNCION SIMBOLICA A ORNAMENTACION
Enxergar o significado de determinados elementos que enriquecen a
ornamentacidn de moitas formas populares non e sinxelo, pois supon, por
unha banda descender no tempo, facer arqueoloxia sin excavacion, reparar
nas formas herdadas; supon, por outra banda, mergullarse en diferentes
contextos filosofico-culturais de distintos pobos e tempos; interrelacionar e
tirar datos que 6s veces poden ser dubidosos, pero que non deixaran de dar
luz pra seguir o fio deica o orixen.
As formas trocan o seu senso primitivo, tinxen seu valor funcional, seu
uso, que neste caso e o contido simbblico, profilcictico, propio das sociedades precapitalistas e que co esparexer do comercio, do trafego e das importacions culturais diferentes, o valor simbolico, funciona’I irase mudando somentes en elemento ornamental dentro do conxunto decorativo das cousas,
mantendo, eso si, a destreza tecnica.
Xa dixemos arriba que no folclore galego fican ensehas suficientes pra
voltarnos aos orixenes, ao simbolo, entendendo por tal o intento de definicidn de toda realidade abstracta, sentimento ou idea indivisibel aos sentidos pra facer desta forma unha imaxen. Asi, pois, o simbolo e unha imaxen
que permite unha relacibn antre dous niveis do sentido. (BEIGBEDER,
1971, p. 6 ss.).
0 simbolo corresponde a unha etapa de asociacibn de ideas, a unha
concepcion filosofico-maxico-relixiosa do mundo, tinxindo a este co caracter animista, tipico nas sociedades primitivas. (TYLOR, 1977, p. 41 ss.) (2).
Raros son os fenomenos mbxico-relixiosos que non impliquen cadeseu simbolismo.
Devolvesenos ao traveso do simbolo o conecemento do ambente relixioso e incluso ideoloxico e social dos devanceiros. A forma e o contido do
mesmo simbolo mudarase pola influencia dos diferentes contactos cultu¬
rais, asi como polo paso do tempo.
Os simbolos poderiamolos clasificar en natural's e artificials. Os primeiros entrarian dentro do mundo das imaxes tomadas da mesma natureza: animais, vexetais, elementos da xeografia e a paisaxe, astros... Namentras que as imaxes artificiais serian as creadas polo home, antre as que, por
suposto, estarian as formas xeometricas. Nuns e noutros simbolos o parti¬
cular representaria ao xeral. Unha vez m6is isto reafirma a tesi de Cirlot que
a arte de pensar en imaxes precedeu a arte de pensar en palabras e artellar
conceptos abstractos con pretensibns a un valor de universalidade (CIR¬
LOT, 1979, p. 7).
0 codigo do simbolo sera sempre unha referencia no intre de xuzgar
ou afondar no porque das cousas. Os mesmos xeitos do vestir, os colores,
os acenos son codigos de comunicacion. No mesmo mundo animal a variedade de formas ambstralle aos homes que as decoracibns son as que dife(2| Hai anos as teorias de Tylor consider Arnnse desacreditadas. Nembargantes a Escola de Piaget reactualizdu o
problems do animismo aplicado & pslcoloxla Infantil (DELVAL. 1975. p. 19 ss ).

85

renciardn a unhas castas de outras, coutan os dereitos territoriais e sulinaran as connotacidns de casta, rango e patrimonio, as! como as connota¬
cidns de forza, poder, crueldade... (SIGURTA, 1976, p. 34).
0 estudo dos fenomenos da moda debe levarnos ao estudo das transformacidns socio-culturais, eixo fundamental que moverd multiples efectos.
Todo cambio socio-cultural cadra con un novo estilo, cunha moda diferente
que transforma e tamen refuga dos elementos herdados.
Teremos en conta que os slmbolos poden ser ambivalentes, nalgun
caso poden representar cousas diferentes, opostas: vida-morte, sol-lda,
etc., ainda que por outra banda tenan un significado xeral. Esta particularidade terdmola sempre enconta respecto aos slmbolos que fan alusidn aos
astros ou a determinadas cosmogonias, antre eles a figura da rosdcea
(BEIGBEDER, 1971, p. 17).
A representacidn do microcosmos e do macrocosmos sera unha teima
pro Mundo Antigo. Marcel Eliade di que o simbolismo presdntase como un
linguaxe, como un feito solidario co cosmos. Establecer o vencello antre o
micro e o macrocosmos sera un obxetivo nas figuras xeomdtricas.
A figuracion xeomdtrica considerase como un espello ideal pra repre¬
sentar a perfeccidn do cosmos, entendido iste como orden, armonia, numero ao que se lie opuxo o concepto caos.
Tentarase, enton, que as figuras xeomdtricas estean en relacidn ca ar¬
monia aritmetica, dende as mdis sinxe/as como o cuadrado, o tridngulo ou a
circunferencia deica as formas mdis complellas como as figuras poligonais
ou as combinacidns circulares, antre as que estd a rosacea.
Riegl di que as configuracidns xeomdtricas con fins simbdlicos presupofien unha fase evolucionada (RIEGL, 1 980, pÿ 26). A habilidade pra tdcnica da configuracidn xeomdtrica presupdn, por unha banda certos conecementos, e pola outra de determinados materiais auxiliares de certa precisidn, escuadra, compas ou sistemas semellantes (3).
A figura xeomdtrica, partindo das formas sinxelas, pode acadar, polo
sistema de repeticidn infinda. ou polo sistema de entrelazos ou multiples
combinacidns, moi complellas figuracidns, nas que se busca, dediante de
todo, o caracter ornamental ou decorativo. Iste d o caso mdis dado na orfebreria protohistdrica (LENERZ - de WILDE, 1979). Sistemas xeomdtricos
que alcontramos na cultura castrexa, escultura e orfebreria, na arte musivaria romana e nos alicatados musulmans, as! como na arte Prerromdnica.
ARQUEOLOXIA DA ROSACEA

A figura xeomdtrica da rosdcea ten unha longa vivencia, renovada dei¬
ca hoxendia pola arte popular. Poren teremos que repasar os diferentes in13) Na cultura Castrexa comprdbase o cofiecemento do compos e do sacapuntos. amdls por exemplares aparecidos en excavacidns arqueoldxicas, o que persoalmente comprobei na camparta de 1974 no Castro de Vila-

donga

86

-

Lugo.

tres culturais nos que iste motivo simbdlico-ornamental alcontrou maior representatividade:
*Cultura Castrexa: Atdpase na orfebreria,
cilindros decorados
elementos arquitectdnicos,
moimentos funerarios
elementos da casa,
do traballo,
pezas de tipo militar...
*Romanizacion: Revive a tradicidn da rosacea en
estelas funerarias,
mosaicos (figura composta, repeticion)
complementos da arquitectura
cerdmica, na «sigillata» abonda en forma de roseta.
*Primeiras comunidades Cristi&ns: Toma outro caracter simbdlico;

arquitectura funeraria,

obxetos luttirxicos...
*Cu/turas Suevo e Visodogo: Profusion como alegoria:
Arquitectura: frisos, canceles...
Funerario,
liturxia...
*Rombnico: Rendvase o simbolismo astral, cosmos, universo...
Na arquitectura, porticos, frisos...
Na pintura e na miniatura...
A rosdcea chega asi, dempois dun longo percorrido deica a arte popu¬
lar dos nosos dias, onde prevalece vencellada a todo o que arrodea a casa, a
economia e a mesma relixibn popular.
Piaget di que «existe unha coherencia funcional no pensamento
simbdlico», o que mdis abaixo levaranos a afondar nos movimentos filosdficos preocupados polo simbolo. Sulinando, unha vez mdis, que todo simbolo
aspira a integrar e unificar o meirande numero posibel de zonas e sectores
da experiencia antropomdrfica. Todo simbolo tende a identificarse co maior
numero de obxetos, situacidns e modalidades (ELIADE, 1974, t. II, p. 242).
Os simbolos presentardnse como coherentes e sistemdticos, ainda dentro
do ambente mdxico-relixioso que permitird ao home transformarse en sim¬
bolo. Todos os sistemas i experiencias antropocdsmicas son posibles entanto, encanto o home mesmo se convirte en simbolo. O home considerardse
como un microcosmos vivo.
A rosdcea, como calisquer outro simbolo seria propiedade de certas
sectas, incluso estas con cardcter esotdrico. 0 paso do simbolismo culto ao
popular dariase, tendo enconta o proceso de racionalizacidn, degradacidn e
infantilizacidn que sofriria o mesmo simbolo ao ser interpretado nos pianos
mdis baixos; chegando a ser popular, pero cun orixen culto, cosmoldxico
neste caso (ELIADE, 1974, t. II, p. 233).
87

Afirma Lbvy Bruhl que a maioria dos slmbolos primitivos son participacidns ou sustitutos do que se considers elemento relixioso, formando
parte da liturxia funcional. Remitirnos, pois a unha filosofia orixinaria diste
tipo de simbolos, formarb parte do obxetivo deste traballo, ainda que denantes haxa que sulinar que Riegl considera que todo arte, e por tanto ta¬
rn en a arte decorativa estb en comunibn ca natureza. «Todo producto artistico traduce outro natural, xa sena no estado inalterado que ofrece na natu¬
reza, ou modificado polo home para seu beneficio ou placer (RIEGL, 1 980,
p. 9). A’ ffcrma da rosbcea e a da roseta inspiranse na natureza e siguen o
principio' filosbfico pitagorico de que todas as cousas son numero e que todo numero poderia construirse ca regia e mbis co compbs. Nefeuto, os numeros estan na natureza, segun tambn comprobarfa Fibonacci: Si miramos
a disposicion das follas dun talo atoparemos cunha relacibn perfects na que
entrarian en combinacibn o sol que fai xirar as follas, o talo e as series de
numeros, segun vemos no dibuxo (fig. 1) (WARUSFEL, 1968, p. 97).
A busqueda da «divina proporcidn», do «numero aureo» e unha cons¬
tants no pensamento pitagbrico, algo que se porb en relacibn ca astronomia, co cosmos e que se representarb ao traveso do numero, da xeometria
e a musica.
0 estilo xeometrico serb fiel bs leises da simetria e do ritmo, levarbse
bs formas da cesteria, das tecedeiras, da cerbmica, da orfebreria, da madeira e a pedra, contando cos condicionantes dos elementos tbcnico-materiais
a empregar que influirbn no diseno e variacibns das formas.

As culturas orientais imitaron as formas vexetais, en Exipto a flor de
loto creou series, segun se mirase, asi b que vista de frente resulta sacarse a
figura da roseta (fig. 2), tema que serb moi representado antre asirios, fenicios e gregos, e que pasarb ao arte grego-romano (AUBET, 1 97 1, p. 1 4). En
Exipto, no Imperio Antigo a roseta b un tema ornamental e simbolico moi
repetido, incluso nas diademas imperiais, sendo, xunto ca palmeta, no primeiro rnilenio denantes de Cristo, o elemento mbis representative da arte
asiria, ainda que o seu orixen poidbramolo levar deica as Culturas Mesopotbmicas (RIEGL, 1980, p. 62).
A rosbcea aparece asimesmo representada directamente na natureza,
lembremonos do trebo, ensena de San Patricio, apbstol de Irlanda, quen
aproveita o vello simbolo pra darlle unha nova relacibn cristibn que tera que
ver ca Santisima Trinidade. As follas do trebo partidas pola sua mitade darbnnos a figura da roseta de 6 pbtalos. Tambn encol do fungo dalgunhas
medusas das costas occidentais do Atlbntico aparece, en color rosado, a silueta da roseta.
A simplificacion xeombtrica da figura da rosbcea require unha serie de
pasos pra facela, tendo enconta a rosbcea de seis pbtalos, que b a mbis empregada no contexto galego, anque tamen se daran as de catro pbtalos, 8,
10 e 12, asi como a roseta, entendendo esta como a union de pbtalos sin
deixar espacios intermedios ceibes.
88

8
4

7

Jl

1

I*,

6

7

(

5
I

mU

1

•M
3

2

w

%

5

3

8
0

A

B
Figura 7


M

Wfi

»

V!

m

\

: « g|
Figura 2

89

*A.— Tendo enconta que o radio dunha circunferencia 6 igual ao da
sexta parte do seu perfmetro pddese dividir esta en seis partes iguais (Fig. 3 A).

*B. — Si facemos centro en cadeunha das seis divisidns da circunfe¬
rencia, ca medida no compos do mesmo radio da circunferencia, trazando
arcos que toquen os puntos da circunsferencia, teremos asi a aplicacion
xeomdtrica da rosacea de seis pdtalos. (Fig. 3 B).
*C. — Partindo da forma simple, e polo sistema de repeticidn infinda
podemos obter un interesante conxunto repetitivo. Tema moi empregado
no mundo romano, sobor de todo na arte musivaria. (Fig. 3 C).
*D. — Conquerirdnse, asimesmo, outras figuracidns mdis complellas,
encadrelados, entrelazos, combinacidns circulares... temas que veremos na
Cultura Castrexa e incluso nas acrdteras das eirexas romdnicas.

0 TEMA DA ROSACEA NA GALIZA
Referente d aparicidn da rosdcea hai diversas teorias: Unhas fan refe¬
renda ao aporte directo dende as culturas orientals, aparecendo xa denantes da romanizacidn na Cultura Castrexa. Outras, como Caumont, Garda
Bellido insisten en que o simbolismo da arte funeraria dos romanos queda
dentro da tradicidn heldnica, influenciada esta, a sua vez, polas culturas
orientals, e que foron os soldados do exSrcito romano os que introduxeron
estas creencias con alicerces nos pobos orientais (RODRIGUEZ LAGE,
1974, p. 63). Caberia unha teoria intermedia, pois por unha banda conecemos que nos estractos anteriores Sromanizacidn da Cultura castrexa aparece xd o motivo da rosdcea, concretamente na orfebreria en remates dalguns
torques, nos que son frecuentes os temas xeomdtricos: Nun torques da Provincia de Lugo (Museo Arqueoldxico-Lugo), tema que se repite con mdis
pureza tecnica e filigrana nos exemplares de Lebupao, reiterdndose no brazalete deste mesmo lugar, Codepais (fig. 4). Asi como tamen aparece co xeito da roseta no poldmico carneiro alado de Ribadeo (Museo Arqueoldxico Lugo) (BLANCO FREIJEIRO, 1976, p. 4 ss.). 0 que indudabelmente, e sin
entrar no tema do orixen de semellantes pezas de orfreberia (4) pdnnos en
relacidn cas culturas orientais, afeitas a opoher as suas divinidades e filosofia mdxico-relixiosa slmbolos ou signos. Elo pdnnos tamdn en relacidn cas
culturas do Sur da Peninsua que poideron servir de ponte, pois semellanzas
ca orfreberia da Galiza atdpanse en Villena, Carambolo, Cortixo de Evora...
(KUKAHN, 1 97 1, p. 110 ss.). Non hai dubida de que as influencias orientais
favorecen 6s tradicidns indfxenas e aos herdos culturais de tipo cdltico, o
que pervivird cos aportes sirios, coptos recollidos na Edade Media polas pelegrinacidns e as cruzadas. No sdculo IV florece o paganismo tradicional,
cunha volta de iniciacidn aos misterios gregos e orientais. 0 emperador Juliano representa a volta ao paganismo, facendo do monoteismo solar o elemento fundamental da relixidn oficial. Con Trajano e a conquista de Persia
supdn retornar ds influencias orientais e a relixidn con inspiracidn astral
(LOPEZ CANEDA, 1966, p. 186).
90

s
-y.
»

iifcifK

&

*

••

:

m

i

Hk*

:

t'

*

A

is•
«

I

i

A

B

s

4
0

/

\/

!

\
K

f
I

\

i

Y

I
I
i

'/

V

\

I

/

/

\

I

I

I
I

»

\

>

I

\
V*

'

/

/

/

/

I

\

I

/

I

I
s

C

\X

Figura 3

91

o

oZ

\A

vVJ

tN§#|

1
o

Wl

*v>‘*

o

Figura 4

-

;

«

»

rv

->

*

-

I

*

*

P

\V,*'

i-

«.

Figura 5

92

.- . *

Poden ser tamen representatives da existencia da rosacea na Cultura
Castrexa os cilindros graniticos decorados con motivos xeombtricos que
aparecen nestes asentamentos: espirais, trisqueles, nos, e a mesma rosa¬
cea... elementos aos que se lie vb o seu carbcter profilbctico (fig. 5 - cilindro
castrexo - Museo Ourense) (4). A rosbcea aparece tambn, non moi frecuentemente, na cerbmica, tal 6 o caso dun testo provinte da Cividade de Terroso (Museo do Porto) onde estb impresa a figura da rosacea (5) (CARDOZO,
1972, p. 180). En periodos do asentamento romano o motivo da roseta
aplfcase na «sigillata» con carbcter ornamental e de xeito moi abondante.
Asimesmo o tema da rosacea aparece vencellado bs furnas funerarias
en forma de casa; son interesantes os exemplares provintes de Poza de la
Sal, Burgos, (GOMEZ MORENO, 1951, t. CXXVIII).
Pero serb a partir da romanizacibn, antre os sbculos l-IV, cando a figu¬
ra da rosacea ocupe millor espacio na simboloxia e na ornamentacibn. Ao
traveso do estudo de pezas do periodo galaico-romano poderemos reafirmar o seu carbcter profilbctico e a sua ambivalencia en relacibn co Cosmos,
co mundo astral, no que a dialectics sol-lua porbse de relevo. As estelas fu¬
nerarias distes perfodos son ben representativas: os complellos do Pais
Vasco, Santander, Asturias, Le6n, Burgos, Zamora, Extremadura, Portugal
Norte, e incluso no Sul da Peninsua, xunto ca Galiza darbn un material importantisimo pra achegarnos ao conecemento da simboloxia e dos movimentos sociais e relixiosos que a condicionaron.
As influencias da arte importada, do simbolismo revitalizado vese no
«esti/o Provinciano» dos exemplares (RODRIGUEZ LAGE, 1974, p. 56). Os
elementos indixenas, abstractos, con un simbolismo idealists misturaranse,
ao mesmo tempo, co realismo herdado das culturas gregas. Xurde asi unha
arte particular que se verb condicionada pola imitaci6n da arteculta, asi como pola tbcnica e polos materiais do pais a empregar, xeralmente o granito:
Abstraccibn, descohecemento do canon, ansia simbolista levarbn b teima
da xeometrizacidn das formas.
Exemplares son o grupo de estelas atopadas no barrio do Areal en Vi¬
go no ano 1 953, as da Provincia da Coruna, Troitosende, Pontedeume, Mazarelas. Na provincia de Burgos, Poza da Sal, Lara dos Infantes ou a tessera
de Sasambn (ano 239)... puntos que indudablemente estarbn en relacion
cas vias, guarnicions e asentamentos portuarios, de influencia romana (fig.
6 A - Lara de los Infantes. B - Vigo). Nestas pezas a tradicion escultbrica galega seguirb sendo fiel aos temas non figurativos, predominando a influen¬
cia da cesteria, da cerbmica e da talla na madeira. Influencias que terbn
moito que ver ca arte musivaria romana, con exemplos en Coimbra, Clunia
ou Lugo, onde as figuras de esquema a compbs tomarbn formas repetitivas
de fermosos conxuntos (fig. 7 - Mosaico - Lugo).
(4) Merecen estudarse os exemplares do Museo de Ourense. Togra, Briteiros nos que o tema da rosacea 6 o mils
insistente. DescoAecese a sua funciAn. ainda que parece que son elementos da mesma arqultectura. cun ca-

rActer protector, ou en relaclAn cas crencias funerarias.
(5) Kendrick pon en relaclAn este anaco con outro da Gallen Priory (Irlandal.

93

Jti

ftiaross

PA

£

m

J&
k\
,J

mM

Mb

I

g
.*

v*»

r.

vjKixaÿi

: t

i'

s
i*I
; *4-|

S*\

»&

JsS?
>i-i
T
?

*
3

4*

V

s

'*

§

M

sa

*

-•ÿ

c,

RUF

k%

/i
»

:-

'i Z£t
flRr

»&'

;ÿ?*

-'

«>-

*3ÿ

V

m

**ÿ*

iBfl

jfej?.

-*.!aj
V

i*y
>

iiTEÿ
I.25L
11

Figura 6

94

v* : 'ÿ
5. *v

-:

*>

:•

V

*ÿ3®
V'ÿ

_-'f

Li

<<

.
r.

4

i,#

IPJI
- *$, -s.j
/

f

i

r

VCl'

1

v

..

0&
,imnii—l

*-

iiTfT*

T

Figura 7

.

rv.

i'-l
5*.

\ :/

/.

•::::::uii;H!;igir*-"

i

ii
ii

k

.

nl

==:!!

f

.i

\ y

f

i

&

*
.

*

!4

\

i

aiS'Jr

/

i
'a

Vl
.

Figura 8

95

Progresivamente o tema da rosacea coller£ unha sensibilidade diferente 3 orixinaria, ca implantacibn do cristianismo a trav6sdas primeiras comunidades posiblemente constituidas por soldados romanos (DIAZ Y DIAZ,
1976, p. 109) (6).

Pode ser tesi acertada o que da ros3cea de catro petalos, nacera a
cruz inscrita na circunferencia, que posteriormente dar3 lugar ao Crismdn
(fig. 8). Pois xa nos cilindros decorados dos Castros aparece iste motivo, como no Castro de Santo Tom3, Ourense (7).

Na arquitectura i elementos liturxicos paleocristianos, no prerrom3nico, nos canceles e nas celosias, slguese repetindo o tema da rosacea. No
moimento de Santa Eulalia de Bdveda aparece tamen a ros3cea, vencellada
3 figuracion da lua no couce: grabura nunha pedra reaproveitada de banzo,
representacidn que nos devolve ao simbolfsmo das estelas do areal de Vigo.
0 car3cter profil3ctico, a relacidn astral permanecer3 niste simbolo, que a
sua vez ser3 anovado polo mundo musulm3n, herdeiro das filosofias orientais e cofiecedor do pitagorismo. Dende os modilldns moz3rabes e visigoticos deica os timpanos e rosetdns do rom3nico a ros3cea reaparecer3 co
simbolismo cosmico, astral que sempre a caracterizou (fig. 9 A - Churiu, Betanzos, ros3cea incrustada na parede. B - Mandaio, Betanzos, acrotera. C Eire, porta).
UNHA REPRESENTACION DO PARADISO
ASTRAL: A PERFECCION XEOMETRICA
Todo o Baixo Meditenr3neo, Xerm3nia, Pannoia, Lusitania, antre outros pobos romanizados tenen antre os seus motivos ornamentais a rosacea
(JULIA, 1971, p. 24). Iste tema xeom6trico coincide, asimesmo ca ocupacion militar romana, poren a existencia da ros3cea denantes da romanizaci6n somella demostrarse, o cal quere decir que denantes diste periodo xa
chegaron a Galiza influencias orientais, ben traidas directamente polos navegantes gregos, fenicios, cartaxineses, ou a traves de portos intermedia¬
ries do Sul da Peninsua, tradicidn esta comentada por poetas, xedgrafos e
cronistas romanos, e reafirmada pola revisidn de materials castrexos: El¬
vina, Castromao, Ponte da Lima...
Encanto aos temas representados nas estelas funerarias correspondentes aos tempos do asentamento difinitivo romano, debemos reparar no
caracter alegdrico dos rexistros labrados na parte superior aos datos epigr3ficos. Atoparemonos, pois, que os temas ter3n que ver con animais: cervo,
xabarin, cabalo; con banquetes, esceas da vendima. ca caza, co tear, cos
instrumentos do canteiro ou do carpinteiro, cas follas de edra, arbres, em16) As recentes excavacibns dirixidas por Chamoso Lamas an Iria Flavia. parecen confirmar estractos cristianos
anteriores ao sbculo II.
(7) «La Regionn de 26-111-78 recolle. por Blanco Guerra, istes achbdegos.

96

L6
6 ejn6ij

/

1151

s? : \

ms

in

.a
ir

M

>
*

*2?

:ri

-<

fv>-

*r

*

VtA

\

la
*/

L#’

•-

x

4if

o
*5 -

fc;
VTifrTÿ

m

m

m

'/

m

'>ÿ31

2

:>«'•

•:.

5.«

r

V,

-.1ÿ

£v.

V

MB m
j-

rp

V

..

r.

HR

2

3a

KK

i

wm

-i.

-,

;

T;-

a

t
F/

V

VÿfeVA

a

i

r*'V

>
f

S

Mi

E8M

I

-v

-r

*

t
n.

k-

"2

*s .
V

.1

;\r' ,\

barcacions, abondando os temas xeomdtricos: as aspas, a cruz inscrita na
circunferencia, o cadrado, o tridngulo, a circunferencia, a rosacea, a silueta
da lua no couce, as portas...
Poida que en todos istos temas haxa algo de comun e serd a filosofia
que os inspirdu, unha filosofia que descubriremos no pitagorismo, como xa
defendeu Castro Nunes, referente d estela de Sdrria, na que se representa
unha embarcacidn, querendo ver nela o pensamento neoplatdnico: a alma
do difunto en ruta cara ao Paradiso Astral. Namentras que Balil sulina o caracter pitagdrico da representacidn (TABOADA CHIVITE, 1965, p. 25). 0
que non hai dObida e que Platdn crea as suas teoriasfilosdficas cun conglomerado herdado, ideas tiradas do chamanismo n6rdico e por suposto, cos
contactos cos pitagdricos no 390, misturdndo racionalismo e ideas mdxicorelixiosas, sufrindo un proceso de transformacidn (DODDS, 1980, p. 197).
0 contido simbdlico das estelas funerarias estd inspirado na filosofia
de Pitdgoras, nas que se trata de representar a alma en ruta, en «Katharsis», en «askesis» de purificacion deica chegar ao Paradiso Astral, a misturdrse co Cosmos (Dodds, 1 980, p. 1 51 ). As portas, a arbre, a edra, a barca,
a dialectics dos dias, sol-lua, dia-noite, as fases da lua, o cervo, o cabalo, a
escuadra do carpinteiro, o tear... son ensenas dise devalar de purificacidn.
Antre as formas xeomdtricas a rosdcea reune unha chea de contidos,
non esquenzamos que nela armonizanse os contrarios. fundindose na me¬
dia, principio fundamental da filosofia pitagdrica (THOMSON, 1 970, p. 41 ).
Pois pra trazaresta figura precisase dividir en partes proporcionais o perimetro da circunferencia, creando unha forma poligonal (exdgono, no caso da
rosacea de seis pdtalos), paso intermedio antre o cuadrado e a circunferen¬
cia. A armonizacidn e base nas filosofias de Pitdgoras e Platdn, acudindo d
constante dos simbolos: Sol-lua, luz-oscuridade, dia-noite, vida-morte...
0 pitagorismo pon a cdlebre dicotomia na natureza humana, o que levard, posteriormente a Platdn a distinguir antre o mundo sensible e o mundo intelixible. Asi como a concepcidn de Pitdgoras de que os numeros son a
esencia das cousas, esto preparard o camifio d doctrina Platdnica das ideas.
A obra de Platdn foi, pois, modelar as ideas de Pitdgoras sometdndoas ao
metodo socrdtico: A beleza diste mundo d simbolo da beleza verdadeira, do
mundo intelixible, do Un. Exipto, Mesopotamia, o Oriente latexan neste
pensamento (CIRLOT, 1979, p. 8).
Asi os simbolos adequiren, amdis da significacidn moral e escatoloxica un valor ornamental e comunicativo, sempre en relacidn co Alen-morte,
ca renovacidn e o Cosmos. Eis, pois, o simbolismo da rosdcea, sempre en
relacidn cos dous astros que marcan o devalar do calendario, o sol e a lua;
ca estrela Venus, a primeira da manan e a primeira da tarde, ensenas do renovar das cousas, da feliz resurreccidn (BEIGBEDER, 1971, p. 26). Semellante representacidn tdmola na filosofia oriental de quen a tomard o cristianismo, tal 6 o simbolismo do hovo Cdsmico, orixen das cousas, representado polo circulo «manda/a» que aparecerd aureolando aos Pantocrator do
Romdnico, ensena do Cosmos, do Universo, do Paradiso Astral.
98

Remexendo na tradicidn astral da Galiza, atoparemonos con iste culto
no Megalltico, na orientacidn dos moimentos, ritos que chegan £ Cultura
Castrexa. Estrabon fala do culto £ lua decindo que os pobos do Norte, os
celtlberos, danzaban dediante das portas das suas casas nas noites de lua
chea, ainda que logo especificar£ que os Gal£icos eran ateos, contradicion
dificil de explicar, a non ser que naquel tempo o nome de «Gallaici» se aplicase a unha tribu, antre as moitas que existlan na Galiza.
A lua na mitoloxfa universal 6 o recept£culo rexenerador das almas,
aspecto tornado polo pitagorismo. 0 espacio lunar non era m£is que unha
etapa na ascension; habia outras: sol, via l£ctea, Venus... As almas dos xustos purific£banse na Ida, namentras o corpo volta £ terra, e a razdn ao sol
(ELIADE, 1 974, p. 207). Tradici6ns collidas do mundo Asirio-babildnico, fenlcio, hitita, Anatolia, e que se transmiten a Grecia e Roma, o que reafirma
as relacidns antre Galiza con Africa e Oriente (JULIA, 1971, p. 37).
Asimesmo a Ilia dos Benaventurados proxectarase encol dos pianos
celestes. Diste xeito comprobaremos como os slmbolos manteran a sua
ambivalencia, sempre en relacidn co poder, ca soberanla, a iniciacidn, elites
no aspecto social, prefigurando o Alen-morte, en relacidn co retorno e a feli-

cidade eterna.
0 home tentar£ integrarse no Cosmos, por eso mesmo acudir£ aos
simbolos, e isto non pode realizarse m£is que si o home conquire armonizarse cos dous ritmos astrais, lua-sol, centros de enerxla sacro-cosmica;
tentarase esto ao traveso do slmbolo. Cecais por esto mesmo predomine en
algunhas estelas como motivo unico e central a ros£cea, elemento ambivalente que resume o concepto sol-lua, Paradiso Astral (CUMONT, F., 1942).
A lua verase como «tecedeira» vela! que se represente en algunhas es¬
telas o tear (ELORZA, 1970, p. 235), ou o peine, co simbolo de tecer destinos, de vencellar armonlas, simetrias, participaci6ns, ritmos lunares que
marcaran a secuencia dos meses e dos anos ao traveso das suas fases
(ELIADE, 1974, p. 15). Esas mesmas fases que estan tan marcadas na tra¬
dicidn popular, que influien tanto na regulacidn das augas, vexetacion e no
mesmo home (8).
Por outra banda no folclore galego cons£rvase este culto astral: fogueiras rituais que marcan as estacidns do ano, e por suposto nos motivos
ornamentais como a ros£cea, elementos neopitagdricos vivos, ideas escatoldxicas.
A ros£cea e centre de concentracidn doutras circunferencias, punto
de intersecidn de niveis cdsmicos (ELIADE, 1974, p. 1 59, t. II), en relacidn
cos intervalos que separan as drbitas e que tenen antre iles as mesmas proporcidns armdnicas que as notas da ganma (SOUBIRAN, 1 979, p. 1 76). En
astronomla as velocidades e as distancias dos corpos celestes estan rexidas
por proporcidns dunha armonfa que se chamarla «armonia das esferas». As
(8) Na Galiza as fases da lua m4rcanse popularmente como: Arregoada. no devalo. couce. nova.

99

formas e as superficies que delimitan os corpos tanxibles representardnse
nos movimentos filos6ficos, que parten do pitagorismo, polas figuras perfectas da xeometrta (CORNFORD, 1980, p. 58).
Tamen na figura da rosacea de seis pdtalos pretendemos ver unha relacidn co numero seis que se consideraba perfecto: 6 (= 1 +2+3). Seu
cuadrado 36 era circular e o cubo, 216, esfdrico, e pola sua naturaleza estaba dotado de poder palingenGsico (PRAECHTER, 191 1, p. 470 ss.). Conecementos moi vivos na Edade Media, considerdndo ao circulo como a figura
perfecta empregada polo cristianismo, cosmogonias herdticas como o Priscilianismo, reforzadas por influencias sirias e coptas de cruzados e pelengrins, prefiguradas no mesmo Cristo como alfa e omega, principio e fin,
simbolo que se recollerd sintetizado nos crism6ns, nas acrdteras, participando outros movimentos tamdn cun amplo sustrato pitagorico; nos templarios, conecedores da astronomla e do principio de que o unico cambio
que pode ser continuo e perpetuo 6 o movimento circular no espacio.
OS MOVIMENTOS PITAGORICOS E A RELACION
CO TEMA DA ROSACEA

Analizamos xd unha serie de simbolos que inspirados no pitagorismo
eran ensenas da «askesis».
De Pitdgoras somentes se conecen textos ao traveso dos seus discipulos, trozos soltos que seran modificados constantemente. A vida de Pitdgoras vai dende o 572 ao 492 a. C. establecendo o centra do seu pensamento na Magna Grecia, tendo, pois, unha zona de referencia e unhas datas
pra conecer millor o esparexer desta corrente simbolista.
Alcmedn de Crotona d un disclpulo que nos da abondantes datos, por
suposto teran moito que ver co interds pola xeograffa, astronomia, aritmdtica, xeometria, musica... o que condicionard unha serie de xeografos, aventureiros, fildsofos con ansia de curiosidade que caracterizard ao sdculo IV a. C.
A filosofia pitagdrica era matemdtica pero a sua inspiracidn mfstica e
relixiosa estd levada por un grupo pechado, esotdrico de industrials e negociantes ricos (THOMSON, 1970, p. 36), cunha serie de prdcticas traidas de
Exipto.
A cosmogonia pitagdrica exprdsase en relacions numdricas, a «tetraktis» 6 a xeneracidn dos numeros que parten da «m6nada initial)), 6 sosten,
fonte da sempre fluinte natura, identificada ca armonia cosmica (MELERO
BELLIDO, 1972, p. 12). En todo elo hai unha base drfica que ao mesmo
tempo seran os alicerces do pitagorismo.
A transmigracidn das almas, a reencarnacidn en ciclos, seran pasos
que na filosofia pitagdrica levaran d purificacidn e liberacidn, creencia asimesmo popular na Galiza, lembrdmonos da sona que ten o Santuario de
San Andres de Teixido, onde se pon meta ao pelengrinaxe de purificacidn
das almas en forma de reptis. 0 ascetismo pitagdrico serd un xeito de vida,
unha filosofia que debemos ter enconta no intre de analizar moitos simbo100

los en relaci6n ca morte, ca purificacibn cara ao Cosmos. En grego o termo
de «Cosmos» signifies beleza, orden, armonia, en oposicibn a «caos» que e o
desbaraxuste. Foi tamen Pitbgoras o primeiro en empregar iste nome
(CORNFORD, 1 980, p. 58). Sintetizar a representacibn do Cosmos foi unha
constante teima pra filosofia pitagbrica, e nada millor que as figuras xeombtricas e combinacibns circulares pra tal representacibn. No xenio de Pitbgoras habia un principio baseado na simplificacibn, na economia dos simbolos
da natureza.
Nesta filosofia, o alma do mundo esta ambis templada polas proporcidns e os nCimeros, en relacibn ca armonia musical. O corpo das cousas estb limitado e conformado por figuras xeombtricas (CORNFORD, 1980, p.
68). A xeometria e a astronomla, son os unicos xeitos pra preguntarse sobre
a configuracibn do Universo. Asi o pitagbrico Alcmebn de Crotona compara
a vida humana co calendario, xa que o ano volta sempre ao seu punto de
partida, e que unha nova primavera sigue ao inverno, mbis no home b vellez
non lie sigue unha nova infancia, a non ser na creencia pitagorica. Tema este que o atopamos na estela de Mazarelas-Oza dos Rios (Museo Arqueolbxico - A Coruna): Un aspa divide en catro compartimentos o rexistro, en cada un dos cales ten tres simbolos, alternando nun e noutro rexistro a rosbcea co circulo concentrico, ensena do devalar sol-lua, o decorrer do tempo
do verau e os invernos, a vida, que nos levarb ao rexistro superior, onde se
figura ao difunto cas formas mbis perfectas da xeometria, o cuadrado e a
circunferencia, abstraccibn pitagbrica que nos remite a «askesis», o camino
cara ao Paradiso Astral (9).
Polas citas de Hiceta de Siracusa (sc IV a. C.), que conecemos segun
Cicerbn, xunto cos pitagbricos Herbclides e Ecfanto, decian que a terra xiraba no centra do Universo, o que limitaba os seus cofiecementos e condicionaba o seu simbolismo. Aspectos que axina a astronomla clbsica foi contradecindo cos novos descubrimentos (VERNET, 1974, p. 41). A idea do cen¬
tra vai parella tamen co simbolismo da rosbcea e o cristianismo farb uso dela para a simboloxia da cruz, eixo do mundo que establecerb as relacibns
antre o mundo terrestre e celeste. Na cruz realizase a conxuncibn dos contrarios: positivo-negativo, vertical-horizontal, superior-inferior, vida-morte.
Sulinaremostambn que o crismbn e a cruz do temple participan desta mesma idea, asi como os entrelazos das aerbteras rombnicas, o simbolismo das
pernas en X das esculturas deste mesmo periodo... (BEIGBEDER, 1971, p.
11 6) (fig. 10, Churiu - Betanzos). Por outra banda o simbolismo da rasa estb perto do significado do circulo e da roda, rosetbns do Rombnico, rasa dos
ventos, roda da fortuna... inspiracibns monbsticas cun senso cosmolbxico.
Os primeiros movimentos critianos tenen antre as suas normas a ascesis. Exemplar na base pitagbrica pode ser o priscilianismo, movemento
herbtico que tenta sintetizar as vellas tradicibns do Noroeste co novo senso
cristiano. E dificil precisar que forzas determinaron o orixen deste movimen(9) Aconsella leerse a noticia de esta estela dada por Francisco Farifta (FARINA. 1975. p. 601 ss.l.

101

to ascetico. 0 que si esta claro 6 que os ideais dos ermitanos exipcios influian fondamente nas provincias occidentais, engadindolle o vello herdo da
cultura castrexa. A ascesis priscilianista busca a integracibn do home dentro dos ritmos astrais e o drama cbsmico, do que cada individuo non 6
m£is que unha reproduccibn (LOPEZ CANEDA, 1966, p. 183).
Itacio que foi quen acusou publicamente ao priscilianismo base£base
nos ritos m£xicos rurais, relacionados co tempo, cos conxuros sobre as coileitas e os ritos de consagracibn con unguentos ao sol e £ lua, seguindo
seus eclipses e ciclos, oficiando dediante de certas penedas (CHADWICK,
1978, p. 80).
A bruxeria practic£base ca lua nova e chea. Os amuletos, a simboloxia
era algo moi espallado antre os priscilianistas, as! como o misticismo numerico, seguindo recursos habituais da antiga astroloxia. Os priscilianistas
tinan o seu calendario solar-lunar, asign£ndolle £ festa de Pascua o domingo que sigue £ primeira lua chea, dempois do equinocio da Primavera
(CHADWICK, 1978, p. 107). 0 corpo distribuiase en doce partes, idea tomada do maniqueismo e tam£n da inspiracibn astral, en relacibn co zodiaco.
Encanto ao problems da alma nos priscilianistas, temos alguns datos
sacados dunha carta do 412 de Xerbme a Marcelino e Anapsyquia: «Si o al¬
ma caeu do Ceo, como coida o fildsofo Pitdgoras e todos os platdnicos e
Orlxenes, ou 6 unha emanacidn da sustancia de Deus, como supohen os estoicos, Manes e metis o herexe Prisciliano; ou si as almas unha vez creadas
por Deus. gSrdanse nun tesouro, como alguns escritores ortodoxos afirman
estupidamente» (CHADWICK, 1978, p. 269).
Predomina a idea de que as almas peregrinan ao traveso dos circos
celestes, influencia maniquea. Existindo, dempois do apresamento da alma
polos eones, un pacto antre os Principes da Luz e das Tebras, ou sefia, o
«fatalismo siderah, influencias de tipo oriental que reafirman o significado
da utilizacibn dun codigo simbblico en relacibn con istas ideas. (LOPEZ CA¬
NEDA, 1966, p. 139).

Influencias que se espallan pola Outa e Baixa Edade Media, movimentos de tipo esotbrico recollen o tema da ros£cea e transformano en cruz,
templarios, rosacruz. Nembargantes no Renacimento os movimentos inspirados no pitagorismo perden forza e somentes se manten no sustrato popu¬
lar; o simbolo desaparece e fica a forma ornamental, ainda aplicada a elementos da casa e mais do traballo que tenen relacibn ca fecundidade e ca
morte. Exemplares resultan as «llarri» do Pais Vasco, pedras de difunto nas
que predomina a ros£cea, «ilargi», ou luz dos mortos (BARANDIARAN,
1 980, p. 5). 0 simbolismo lunar e solar ser£ unha constante que nos remitir£ £s vellas filosofias orientals difundidas polo pitagorismo e modificadas
por movimentos posteriores que gardaron relacibn na escatoloxia co cos¬
mos, co Paradiso astral, fin co que se identifies o home, mostra do eterno
devalar.
102

i

i

&


* I

"

"ii

)

h

- :/V\A

mZTn
r

•f

M» *

l VT.i;

i

N-

.*
Zr
\

; i:i

t

*

v

M

-ÿ

V

r

'r

‘1

' ’-i"

f

,ÿr

-i/-:

gljg?

i

g ri

T

*ir—‘

.C-

i*

» '

•i*

%

3

{J

i

,*

*1

t

IV

:

r-- -

->y.

*

: . \4t=-.

I:;r

-ÿr-J

:

r

*

7J*
u

5

•»

K

I“.

r

%kr
£-*

.a

ii s

V*

-

r r-

_

__

T*

y trJru?--;

.?v_

.r:»s

,ÿ2;ÿ

*

i

V-

: ,ÿ=ÿJr >-

•:

r/,-

~5::«

,'•

=->iT

:V > *L> 'TJ

- = -- v=

'ÿ

* 2;

i
•_

>-Tÿ

i

I,

i

_

•*

iltLi'-Lkvis

tit

:

k

•>*

£
a

r; -r

«r-’

f

r

*i

£3“

- urÿa

if!

S

ij

F

•_

rr-i. Vfri

ic

TX

P}

-=

.I i

*iar

•••ir.

i

A

-i.'

-s

;

»•:

r

V

*

r

v

X
r:

r_r •-4

-:iri.r-r
- V V=Tlv
v

'•••-:

i1

t

v;ÿ.-

*-

£
>_

:

*

i

-

'£‘ ‘

"?>

*

h-i;**

Z

<

:J.

[I

T3

«.

V’Tt

N

*

•rs

9

1ÿ

'r
it*? ~

-

-«r

r

I

*

43

.n_

i

<

r.

Hi

*.- -

V-

=->

j

wtF’

r<z


-f

J0

'ÿc

rsi

r

[ >4/»;

Figura 10

103

BIBLIOGRAFIA
AUBET, E. 1971. Estudios sobre el Periodo Orientalizante. Studia Achaeologica, vol. 10. Uni¬
versidad de Santiago de Compostela.
BARANDIARAN, J. M. 1980. Estelas funerarias del Pais Vasco. Edit. Txertoa. Donostia.
BLANCO FREIJEIRO, A. 1976. El carnero alado de Ribadeo. Bellas Artes. Rev. P. N. M. Madrid.
BEIGBEDER, 0., 1971. La simbologla. Col iQu6 s6? n.° 17. Edit. Oikos-tau. Barcelona.
CARDOZO, M. 1972. Catdlogo do Museo Martins Sarmento. Guimaraes,
CUMONT, F. 1942. Recherches sur le symbolisme fundraire des Romans. Paris.
CIRLOT, J. E. 1979. La realidad del slmbolo. Gran biblioteca Marin-3, Edit. Marin. Barcelona.
CORNFORD. F. M. 1980. Antes y despues de Sdcrates. Edit. Ariel, col. quincenal 15. Barcelona.
DIAZ Y DIAZ, M. C. 1976. La cristianizacidn en Galicia. Cuadernos S. Est. cerimicos-16. 0
Castro - Sada - A Corufia.
DELVAL, J. A. 1975. El animismo y el Pensamiento Infantil. Edit. Siglo Ventiuno. Madrid.
DODDS, E, R. 1 980. Los griegos y lo irracional. Alianza Universidad-268. Alianza Editorial. Ma¬
drid.
ELIADE. M. 1974. Tratado de las Religiones. Col. Epifania 7. Ediciones Cristiandad. Madrid.
ELORZA. J. C. 1970. Estelas romanas en la Provincia de Alava. Estudios de Arqueologia Alavesa. Vitoria.
FARINA, F. 1975. Nueva estela funeraria de Galicia. Seminario de Estudios deArte y Arqueolo¬
gia. Universidad de Valladolid.
GOMEZ MORENO, M. 1951. Epigrafla Vizcalna. B. R. Academia Histor/a. t. CXXVIII. Madrid.
JULIA, D. 1971. Etude £pigraphique et iconographique des stales funeraires de Vigo. Deuts¬
ches Archaologisches Institut Abteilung Madrid. F. H. Kerle verlag. Heidelberg.
KUKAHN, E. 1971. Unas relaciones especiales entre el arte Oriental griego y el Occidente.
Simposio de Colonizaciones. Barcelona.
KUKAHN, E. 1 977. Roseta y cruz de cardcter simbdlico en el Mundo Mediterrdneo Antiguo, pp.
803-81 1. XV Congreso Nacional de Arqueologia. Lugo - Zaragoza,
LENERZ - de WILDE, M. 1979. Zur verzierung der rohrenkanne aus dem furstengrab von Waldalgesheim. Archaologisches korrespondenzblatt. 9. heft 3, pp. 313-316. Romisch-Germanisches
zentralmuseums. Mainz.
LOPEZ CANEDA, R. 1966. Prisciliano, su pensamiento y su problems histdrico. Cuadernos de
Estudios gallegos. Santiago de Compostela.
MELERO BELLIDO, A. 1972. Atenas y el Pitagorismo. Universidad de Salamanca.
PRAECHTER, V. K. 1911. Die Harmonirnlehre der Pythagoreer. Hermes - 46.
RIEGL, A. 1980. Problemas de Estilo. Edit. Gustavo Gili. Arte. Barcelona.
RODRIGUEZ LAGE. S. 1 974. Las estelas funerarias de Galicia en la dpoca romana. Instituto de
Estudios Orensanos Padre Feijoo». Orense.
SIGURTA. R. 1976. Rasgos Psicoldgicos de la moda masculina. En Psicologia del vestir. Edi¬
ciones de bolsillo - 445. Editorial Lumen. Barcelona.
SOUBIRAN, J. 1979. L'Astronomie a Roma. L'Astronomie dans I'Antiquitd Classique. Les Be¬
lles Lettres. Colloque tenu 6 I'Universitb de Toulouse - Le Mirail - 23 oct. 1977. Paris.
TABOADA CHIVITE, J. 1965. Escultura Celto-Romana. Cuadernos de Arte Gallego -3. Edit.
Castrelos - Vigo.
THOMSON, G. 1970. La filosofla de Esquilo. Edit. Ayuso. Madrid.
TYLOR. E. B. 1977. Los origenes de la Cultura I - Editorial Ayuso. Madrid.
VERNET, J. 1974. Astrologia y Astronomfa en el Renacimiento. Ariel quincenal - 104. Edit.
Ariel. Barcelona.
WARUSFEL, A. 1968. Los numeros y sus misterios. Edic. Martinez Roca. Barcelona.

-

104