-:

Membro de Ia UnlZVa Komitato
.mena komlsaro & Ia Esperanto-Instituto por Ia Germaba
RespublilcO en Leipzig

MONDO. Internacia legolibro. lia PARTO.
prog;eelntoJ.
Kun aldono de 4 komponajoj por unu voêo
kun akompano de fortepiano. 1922. 144 pagoj. Kartonita RM. 2.20
NHAVO:

•• êapitro: VortoJ de I'sago. 2. êapltro: EI Ia mondIIteraturo.
3. capitro: EI Ia vivo, Ia artoJ kaj sciencoj.
4ac:apltro: Porveaperaj horoj. Aldono: Kvarkomponajoj.

KritlkoJ:
E s p e r a n to (1922, No. 11): " •.. La dua parto de ,Tra Ia Mondo' plenuas Ia promesojn dedukteblajn de Ia kvalitoj de I'unua. Ambaü volumoj formas
krestomation de neordinara intereso kaj valoro ... Ni devas admiri, ke tia
ampleksa.verko, kíel ,Tra Ia Mondo' estas tiom zorge preparita; multon ni âuldas
alia klopodado de soro Bennemann; en êiu serioza esperantista librokolekto
,Tra Ia Mondo' trovos indan lokon flanke de I' fundamento Krestomatío."
M arto (1922, No. 10): ••.•• Tiamaniere êi tiu alportas por êiu ion sciindan,
interesan aú iatindan, kaj kiel komuna legolibro en progresintaj rondoj gi
certe plenumos Ia deziron de Ia verkinto ,instigi ai vigIa diskutado'. La libro
ne nur volas instrui, sed pli a\ten gvidi kaj evoluigi Ia konon kaj uzadon de
nia kara Iingvo. Tial ankaü Ia dua parto, estante vere internacia legolibro,
povas esti plej varme rekomendata ai Ia esperantistoj de Ia tuta mondo."

HISTORIO
DE LA LINOVO ESPERANTO
de D-ro EDMOND PRIVAT
Vol. I:
Vol. 11
Deveno kaj komenco 1887-1900
Lil movado: 1900-1~27
Dua eldono. 1923.74 pago], Karton1927. 199 pagoj
ita RM. 1.60. Luksa tolbindajo RM.2.50
Luksa tolbindajo RM. 6."La du libroj helpu Ia novajn generaciojn iom pli funde koni kaj kornbrení kiel semi~is kaj kreskis el tero unu el Ia plej mirindaj greneroj de
I' homa penso.'
(EI Ia Antaúparolo)
Kritiko:
••.•. La nuna ,Historio' igas imagi grandiozan orkestron tutmondan, el kiu
talenta estro Privat laübezone ekorgenigas Ia voêojn ai historia simfonio
pri Ia mondvenkanto Esperanto. Legante vi aüdas kvazaú verkon de j.5. Bach:
Science precize li teksas; genia rigardo kaptas êion nur esencan j poeta koro
elea6das profunden j stilisto-entuziasrnulo kolorigas êefajojn imprese per
,velant-lÍIalplianta florego. Gigante kreskas de pago aI pago Ia templo, kiun
I konstruas. ilí, Ia revokitaj de li adeptoj êiukontinentaj, iIi konstruadas inter
Ido kanona, sur mortlito, en nokto malluma, êe diplomataj tabloj, en
lumo de internada L. d. N., konstante, rebatite, rekreante, êiuj kun Ia
n si de Ia lumo eterna, savonta Ia mondon: Sur firma bazo altímplo sur unueca sento de bezono homara. Per tiu tutmonda akordo
••• tmfunlo prí-ka] perlingva." A li s tria Esperantisto
(1927, Nr.ll)

0CJR.o" ~

~ ~f~~~~
• (\ I";G,., i O
"JP

~

!'(V\ (1.-(1 (Nt-'- ~ \

Á~

frJ-P-

:}

~
/

OfW · ,/y2
TRALA MONDO

n'

.JV a-u-<t>. ,
'---

l n t e r n a c a le g o l b r o
í

í

RALAMONDO

J

Proverboj, aforisrnoj kaj sentencoj. FabIo;, fabelo]
kaj rakontoj. lnteresajoi el Ia vivo kaj sciencoj.
Sercaio], arnuzajoj kaj kantoj por Iíberaj horoí

.,

IAt
,

Kolektita kaj prilaboríta de

PAUL BENNEMANN
Membro de Ia Lingva Kornítato
Ekzamena kornisaro- êe Ia Esperanto-Instltuto
por Ia Gerrnana Respublíko en Leipzíg

y/r'-',
AX

'"
Por

komencantoj

ildoj kaj ml!ki~notoj

ti

'·'ERDINAND HIRT © SOHN / LEIPZIG 1929
ESPERANTO

1

•.FAKO

TABELO DE LI ENHAVO.
pa!l:o

,f

Antaiiparolo . . . .
Ia êapitro: Proverbo] .
o

#,1

4,( •

L
.

EI Ia
fi Ia
1.:1Ia
1:1Ia

lingvo
lingvo
lingvo
lingvo

latina
germana
angla .
franca
o

o

.

o

.
9
10
11
12

.,

•.
o

••

.,

••

o

o

Deve no de Ia terpomoj
22
Kondamno de l' milito
23
Sta, Helena
23
la »Morta Maro23
Oro en Ia marakvo .
24
La plej altaj montoj
••
24
lugado de Ia suno
.
24
Pri Ia fino de l' mondo
25
Prahomoj vivantaj
26
Miraklo de hinda fakiro
26
Konservo de vivantaj fiêoj
27
Piramidoj kaj obeliskoj.
27
Orandegaj domoj
27
la unuaj fervojoj kaj gaslampoj 29
la karbo-provizoj de Ia tero
29
ravaj eltrovajoj , .
30
la komponisto Rossíní .
31
I>lIigentaj homoj. .
31
o

••

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

'o

••

o..........
EI
EI
EI
EI

7
9

••

...

Ia lingvo rusa ••••.••
13
Ia lingvo itala
. . . • _ 13
Ia lingvo araba
•..•
_ 14
diversaj Iingvoj
••••
• 14

a êapitro: Aforismoj.
êapitro: Interesajoj el Ia: vivo kaj sciencoj
o

o

o

••

o

16

••••••••

22
L. L.Zamenhof, Ia aütoro de Esperanto
33
La vorttrezoro de diversaj Iingvoj 34
Longvivintoj kaj altkreskintoj • • 34
La ago de bestoj kaj plantoj . . 34
Kial Ia homoj oscedas
34
Kruela malamiko de Ia infanoj (Ia
alkoholo) ..
35
Kio estas Ia manao?
36
Interesa kalkulado .
37
la kredo aI sorêistinoj
•.•
37
Katarino Ia Unua
38
la haroj de blondulino. • ••
38
Katoj
38
La poêhorlogo kiel kompaso
. 38
La plej granda kolekto de poêtmarkoj
38
Kio estas Ia homo? . . . . . . . 38
o

,

o

o

o

o

••••••

o

o

o

••

"

"

o

o

o

o

••••

o

o

o

o

o

o

o

o

o

o

"

êapitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoJ .
39
39 Ila akvo de l' vivo (Oermana fabelo) 47
o

la cedro (Ooethe) . . . ..
a histrikoj (Schopenhaüer) .
Parabolo (Rückert) . . .
La matenrugo (Herder)..
La pento (Krummacher).
la rozarbo (Bennemann)
~.
,.
la êemizeto de 1 mortinto (Oermana fabelo) . . "
L.a rozo (Oermana fabelo)
Kicl Ia. diablo kreis Ia newon
(Brazila fabelo) . . . . . .
La elefante kaj Ia kaprino (Negra
fabelo) . . . . . . . . . .
I,a senditoj de I' morto (Oermana fabelo) . . . . . . .
o

o

êiuj rajtoj estas rezervitaj
Copyright 1921 by Ferdinand Hirt & Sohn en Leipzig
Presejo: Oünther, Kirstein & Wendler, Leipzig

o

40
40
41
42
42
43
44
44
45
45

o

••••••

o

La tri fratinoj kun Ia vitraj koroj
(Oermana fabelo) . . . . . .
Ou vortetoj (HebeI)
Kurioza promena rajdo (HebeI).
Malbona servo (Ella r~sa Iingvo)
La blanka pasero (Olaubrecht)
Cedemo (Ella rusa Iingvo) . . .
La persikoj (Krummacher) .
Divido (EI Ia rusa Iingvo) . . .
La nigra virino (El la sveda Iingvo)
Viktimo de l' milito (Ella japana
Iingvo) . . . . . . . . . . .
La patro (EI Ia armena lingvo) .
Tricent sesdek-kvar kaj unu noktoj
(Rosegger).........
o

"

o

51
54
54
55
55
56
57
58
59
62
64
69

Tabelo de I' enhavo

b

pago

~
5a êapitro s Sercajoj .

. .

êu eble? ....
La lerta tradukanto

Severa patrineto .
Distreco
Efikarimedo. . .
75 Nepripensita respondo
75 La dangereco de I' tifo .
75- Balzac kaj lia tajloro
75 Bona· respondo
Saga jugisto , . .
76
Tri vortoj ....
76
Milda mallaüdo .
76
En malgusta loko
76
Malafabla afablulo
76
Nekonata f1uidajo
76
EI infanaj traktajoj .
77
77
................
6a êapitro: Por lIberaj horoj
La saga derviâo . . . .'
82 Skribludoj . . . . . . . . . . .
Neplenumebla deziro. .'
82 Ankoi aü trí ludoj por gajaj kunuloj:
1. Mi vidis gin!
Kurioza kvadrato .
.v•
83
2. Diveno de urbnomoj.
Por sagaculoj . . . . "
83
3. ta malpermesita sepo.
Forprenu! . . . . . .
84
Du dancludoj: . . . . . . . . .
En kiu tago de I' semajno vi
1. Foriru!
naskigis? . . . . .
84
2. Kara amikino!
Li ne povas ekstari
85
La Iudo de I' 15 . . .
86 Popola kanto: La f1oroj de l' gardeno (2- kaj 3-voêa) . . . . .
MaIfacila transkonduko
86
êevalira problemo . .
87 Kanto: êielen ai Dio! (Por miksitaj voêoj)
Esperantaj sercdemandoj
87
Sprita respondo . . .
ta ruzulo . . . . . .'
Tolstoj kaj Ia policisto
Frandemulino . ...
Malfacila problemo .
..,
Trafa respondo ..'
Kion li bezonas . .
La enuiga vizitanto .
Infana demando . .
Antaií Ia ekzameno
Bona filo . . . . .
Kiu kreis Ia mondon?
Certiga antaüsigno .
Ne genas . . . .
Si estas prava . .
Nesolvebla tasko .
êe Ia sunhorlogo

Pri niaj bildoj
Solvoj de Ia problemoj

74
74
74
74
74

74
77
77

78
78
78
78
78
79
79
80
80
80
80
81
81
81

82
88
89

90

92
94
95

. . . . . .

96

Uzitaj libroj. - Por tiu êi legolibro kelka materialo estas prenita el jenaj
rekomendindaj verkoj: Zamenhof; Fundamenta Krestomatio. Esperantista Centra
Librejo, Paris. - Peter Rosegger; Waldheimat. Erzãhlungen aus der Jugendzeit
(Arbara hejmo. Rakontoj ella junago). L. Staackmann, Leipzig. - Allerlei interessante Zahlen und Kleinigkeiten (êiaj interesaj nombroj kaj faktoj). Danner,
Mühlhausen i.Th. - Fürst-Moszkowski; Das Buch der 1000 Wunder (La Iibro
de Ia 1000 mirakloj). A. Langen, München. - Ahrens; Mathematische Spiele
(Matematikaj ludoj). Teubner, Leipzig. - Dãhnhardt; Naturgeschichtliche Volksmãrchen (Naturhistoriaj popolaj fabeloj). 1eubner, Leipzig.

iu êi legolibro estas destinita; esti unuavice komptemento de êiu ternIIbro. La aütoro] de lernlibroj devas ordigi Ia materialon laü gramatikaj
vldpunktoj. Sed bonaj literaturajo] nur tre malofte respondas aI tiuj regulo],
Ia verkisto ja skribas artajon kaj ne gramatikan ekzereilon. Krorne Ia
nlibro ne povas enhavi sufiêe multajn legajojn, êar per tio gi estigus
ampleksa kaj tro multekosta. Tial en esperantistaj rondoj oni êiam
lonte uzis kune kun Ia lernlibro ankaü legolibron, tiel ke tiaj verko]
it Ia milito preskaü êiuj estis elêerpitaj. Eble tiu êi mia Iibreto sekve
,t08 bonvenanta tiel aI Ia kursestroj kiel aI Ia lernantoj.
Mia êefa ceIo dum Ia kolekto de l'materialo por tiu êi verketo estis,
I. Iibron, kiu malgraü sia facile komprenebla stilo estu plejeble interesa
,J multflanke uzebla .. Ôi logu Ia leganton de unu artikoleto aI Ia alia,
Ia malgrandaj aI Ia pli grandaj, tiel ke li ne legas, por ekzerci Ia lingvon,
por ekseii interesajn novajojn.
Uzu Ia lingvon!
Tio devas resti
Ia êefa postulo aI êiu estiganta Esperantisto; kaj por akceli tion, mi
metis ekz. kelkajn ludojn, kiuj instigos Ia lernanton, skribi kaj paroli
ranton, kaj tiel faeile kaj en agrabla maniero perfektigos Iin en Ia uzado.
Kvankam gramatikaj vidpunktoj ne gvidis min êe Ia elekto de l'matelalo, lerta kaj sperta instruisto tamen trovos multajn lokojn, kiuj konvenas
r ekzercado de gramatíkaj specíalajoj, ekz. de Ia tabelvortoj kiu, kie, kiam
ktp. en Ia grupo "Proverboj", de Ia nombroj en kelka] artikoletoj de Ia
upo "Interesajoj el Ia vivo kaj seiencoj" ktp. Ankaü por rerakontado
1 trovos Ia plej diversan materialon, de Ia simpla proverbo kaj mallonga
.10 gis mezlongaj fabeloj kaj rakonto]. Tiamaniere Ia instruisto povos
lekti, kio estas uzebla por Ia individua kapablo de Iiaj lernantoj.

Antaiíparolo

8

.

La libra estas destinita preeipe por Ia junularo; gi enhavas nenion, kio
estas nekomprenebla aü nekonvena por inteligentaj geknaboj 12-jaraj. Se
tamen iu kredos kelkan artikolon tro malfaeila, oni pripensu, ke Ia legolibro ne nur servu por Ia leciono], saed ke gi estu akompananto por jaroj.
Kion oni tute perceptis tuj unuavide, tion oni ordinare formetas kaj ne
plu rigardas aü studas. Sed Ia legolibro estos verãajne Ia sola Esperantoliteraturajo de multaj geknaboj por longa tempo; kaj tial estas bone, ke
Ia pliiganta. seio trovu en gi daiíre kvazaií ion novan, kio antaiíe ne aü
nesufiêe estis komprenata; ka] tiel ni edukos eble niajn junajn gesamideanojn aI ripetata
legado, kiu ja sole donas Ia veran Iingvan profiton.
Plej multe mi g9jus, se Ia junaj legantoj uzus Ia Iibron, por legi aü
rakonti el gi ankaü aI Neesperantistoj en siaj gepatraj Iingvoj, se ili ludus
giajn ludojn, solvus giajn problemojn kaj kantus giajn kantojn kune kun
gajaj samagulo],
Tamen mi elektis Ia materialon tiel, ke ankaií plenaga] personoj trovos
en Ia Iibro sufiêe da interesajoj, Preeipe iIi legos multon laü aliaj, pli
. altaj vidpunktoj 01 junaj lernantoj. Se ekz. infano ordinare estos kontenta,
kiam gi legis kaj komprenis Ia sencon de iu proverbo, Ia plenagulo kun
intereso esploros, kiel Ia instruo en tiu êi frazo ofte trovigas ankaií en
aliaj lingvoj - Ia libra enhavas tekstojn el pli 01 20 lingvoj - sed en
alia, por tiuj naeioj karakteriza formo. Kelka] ludoj kaj Ia lasta kanto
ankaií êainas al mi taüga], por vigligi Ia vivon en Ia grupoj. La multaj
bildoj, kiuj estas faritaj de unuarangaj artistoj, donos multan okazon por
rigardado kaj priparolado.
La dua parto de Ia libro sin turnas al perfektuloj. Ôi enhavas malpli
faeilajn tekstojn el Ia literaturo (preeipe de modernaj aütoroi) kaj seriozajn sciencajn traktajojn, tamen interesajn por êiu klerulo ankaií sen Ia
scioj de specialisto. Kelka] el Ia literaturajo] de fiu êi uriua parto jam
staras êe Ia limo de Ia dua, ekz. Ia bonega armena rakonto: "La patro."
Espereble mia modesta laboro, kiu tamen postulis sufiêe grandan kaj
ofte subtilan penon, helpos varbi novajn aspirantojn kaj agrable distros
Ia malnovajn amikojn de nia bela Iingvo.
Leipzig,

en Septembro

1921.
PAUL BENNEMANN.

PROVERB0J.
a} EL LA LATINA LINOVO.
Kiu komencis, jam finis duone. - êiu homo povas erari; sed nur
malsagulo persistas en sia eraro. - En malfeliêaj aferoj konservu anín trankvilan. - êion venkas Ia amo. - Pafarko trostreêita tuj rornpos. - La arto estas longa, mallonga Ia vivo. - Aurora 1) estas amikino
Ia muzoj. - Oni ne altrudu bonfarojn. - Per konsento rnalgranda]
roj kreskas, per malkonsento disfalas Ia plej grandaj. - Pri Ia gusto
nl ne povas diskuti. - Kíam vi estos feliêa, vi havos multajn amikojn;
ubo sur Ia êiel' ilin forigos de vi. - Kiel longe mi spiras, tiel longe
li esperas. - Kiarn du malpacas, gojas Ia tria. - Oni mangu por vivi,
d ne vivu por mangí, Laü Ia oreloj oni ekkonas Ia azenon. Mnlsato estas Ia plej bona kuiristo. - Malbona kokino demetas ovojn
malbonajn. - Mortintan leonon eê Ia leporoj insultas. - Ne elver§~Ma
kvon, antaií 01 vi havas alian. - La laiidantoj estas Ia plej dangera
peco de malamikoj. -'- Prudenta demando estas kvazaü duona sagaJo. lu ne progresas, tiu malprogresas, Ripetado estas Ia patrino de
I'aa~eco. - Ordinara barelo ofte enhavas plej bonan vinon.
I) Oiino de Ia rnatenrugo.

<;-

10

ta êapítró:

EI Ia angla Iingvo

Proverboj

b) EL LA GERMANA

LINGVO.

La komenco estas êiam malfacila. - Kiu ne volas labori, tiu ankaü
ne mangul - Malriêeco ne estas malhonoro. - La okulo de I'sinjoro
grasigas Ia êevalon. La esceptoj konfirmas Ia regulon. - Rapida
helpo estas duobla helpo. - Malsata urso dancas malbone. - Diligenta
kampulo estas pli êatinda 01 maldiligenta nobelo. - Altaj arboj [etas
longajn ombrojn. - Ekzemploj ne estas argumentoj. - Sur kverkoj ne
kreskas piroj. - Eê blinda kokino kelkfoje trovas greneron. - Ne faro
Ia kapron gardenisto! - Malbonaj ekzemploj detruas bonajn morojn. Kiu havas blankan panon, tiu rifuzas Ia nigran. - La azeno êatas kardojn
pli 01 rozojn. - Kia Ia arbo, tia Ia frukto. - Tri aferoj karakterizas Ia
sagulon: silenti, kiam malsagulo] parolas; pensi, kiam aliaj kredas; 'agi,
kiam maldiligentuloj revas. Kíu volas edzigi kun Ia filino, rigardu
antaüe aI Ia patrino. - Oni ekkonas Ia birdon laü giaj plumoj. - Por
forkuranta malamiko konstruu oran ponton. - La paco estas pli bona
01 dek venkoj. - La malpermesitaj fruktoj estas Ia plej bongustaj. Dormanta vulpo ne kaptas kokinon. - La donajo glorigas Ia doninton. Kíu ne lernis obei, tiu ne povas ordoni. - La âranko de I'avarulo estas
plena, sed Ia diablo havas gian êlosilon. - Kie parolas Ia mono, tie
silentas Ia mondo. - Pura konscienco estas pli bona 01 cent atestantoj. Ne êio estas oro, kio brilas. - En vino dronas pli multe da homoj 01
en akvo. - Unu gramo da feliêo estas pli valora 01 dek funtoj da sageco. Feliêo kaj malfeliêo Iogas sub Ia sarna tegmento. - Homo projektas,
Dio direktas. - Kiu deziras ricevi ovojn, ne rostu Ia kokinon. - Ne
êasu du leporojn sarrreempe! - Unue kaptu Ia urson, kaj nur poste
vendu gian felon! - Ne êiuj estas sanktuloj, kiuj iras en Ia pregejon. Kiu semas malamon, ne povos rikolti amon. - Ne estas agrable, rnangi
êerizojn kune kun moêta] sinjoroj j êar ili [etas ai oni Ia kernojn. - Via
koro ne estu sur via lango! - Estante inter Ia lupoj, oni devas boji kun
ili. - Espero ne satigas. - La virto estas Ia plej bona doto de junulino.Kiu deziras Ia kernaskas
mensogon.
non, tiu devas dis- Kiarn Ia kato ne
rompi Ia nukson.
estas hejme, tiam Ia
- La malsano vemusoj dancas sur Ia
nas rajdante, sed
tablo. - Kíu volas
foriras
piede. kolektí rozojn, tiu ne
Kiu pafas per oraj
timu Ia dornojn.kugloj,
tiu certe
Neniu povas salti
trafos Ia celon. trans sian propran
Lernu multon, diru
ombron. Paroli
malmulton, aüdu
estas argento, silenti
êion! Mensogo
estas oro. - Malica

tranêas pli 01 akra glavo. Kiarn lumas Ia SUl10, liam pali~~11
Silenti ne signifas konsenti. - Unu bato ne faligas kvcrkon, -- Kie ne estas pekuloj, tie ne estas sanktuloj. - La diablo havas
pli 01 dekdu apostolojn. - Ne ekzistas medikamento kontraü Ia morto.
Longa disesto mortigas Ia amon. - Ciama gutado kavigas Ia stonou.
Virto nobeligas. EI du malbonoj elektu Ia malpli grandan.
ta paco konstruas, malpaco detruas. - Dormo kaj morto estas dunaskltoj. - Birdo amas Ia Iiberecon pli 01 oran kagon. - Kiu ne riskas,
tlu I1Cgajnos. - Kolero blindigas. - Ne provu flugi, antaü 01 kreskis
via] ílugiloj. - Kiom da kapoj, tiom da opinioj. - La luno ne êagrenAS, kiam Ia hundoj albojas gin. êiu balau antaii sia propra pordo.
nvío estas Ia kunulo de I'feliêo. - Kíu volus entombigi Ia veron,
tlu bezonus multajn êovelilojn. Laboro havas maldolêan radikon,
d dolêan kernon. - êiu birdo kantas laü sia beko. - Kiu sidas en vitra
orno, tiu ne [etu ãtonojn. - Ne laiidu Ia tagon antaü Ia vespero.

lanao

Ia luno. -

c) EL LA ANGLA LINGVO.
undo, kiu bojas, malofte mordas. Tempo estas mono. Se
Iroj estus êevaloj, almozuloj rajdus. - Foresto pliíortigas Ia amon.
or de I'okulo - for el Ia mernoro. Kio sidas en Ia ostoj, tio
Ikreskas el Ia karno. - Kie estas volo, tie estas vojo. - Neniam estas
malfrue, ripari eraron. - Rigardu, antaü 01 vi saltas. - Tiu estas
bona vento, kiu ne aI iu alportus ion bonan. - Sango estas pli densa
I akvo. - Ne bruligu kandelon de ambaii pi~.
- Devas esti du, por
lpacigi. - Se vi amas min, vi amu ankaü mian hundon. - Malsagulo
,J lia mono estas facile disigeblaj. - Neniuj estas pli blindaj, 01 ili, kiuj
volas vidi. Se vi [etos sufiêe da koto, iom da gi êiam restos
ul~il1ta. - Bona reputacioplivaloras
01 oro. - Unu gramo da praktiko
Ivaloras mil kilogramojn da teorio. - Pripensu, ke vi ne estas Ia sola

f
12

EI Ia rusa Iingvo -

1a êapitro: Proverboj

âtoneto êe Ia bordo de I'maro! - Ne saltu el Ia pato en Ia fajron!
Loko estu por êio, kaj êio estu en sia loko. - Unu kudrila piko gustatempe
farita sparigas nau. - Duonscio estas dangera. - Beleco estas nur sur Ia
haüto. - La poto insultas Ia kaldronon nigrulo. - Nur saga homo
povas esti kortega pulêinelo. Bela estas, kiu bele agas. - Hundon
dormantan lasu kusanta. - La kukon vi ne povas rnangi kaj konservi
samtempe. Gardu Ia pencojn!
La silingoj gardos sin mem. -.
Saüco por Ia anserino estas ankaü saüco por Ia viransero. Mortinta
muso ne sentas malvarrnon. - La muelilo ne povas mueli per akvo
preterfluinta. - Agoj estas fruktoj, vortoj estas nur folioj. - Samson estis
forta viro; sed ankaü li ne povis pagi, antaü 01 li havis monon. Nobelo sen mono estas kiel kolbaso sen graso.

d) EL LA fRANCA

LINGVO.

La raíto de I' pli forta estas êiam Ia plej bona. - La bela plumo faras
belan birdon. - Kíu senkulpigas sin, kulpigas sino - financa vundo ne
estas mortiga. - [Oní devas esti kapabla, fari sagon el êia Iigno. - La
forestantaj estas êiam malprava]. - Nur Ia unua paão penigas. - Abundo
de posedajo] ne malutilas. - La vesto ne estas Ia homo. - Retenu unu
piron por Ia soifo. - En Ia regno de I'blinduloj Ia unuokululo estas
rego. - forpelu Ia naturon- gi tamen revenos galope. - Unu hirundo
ne faras printempon. - La apetito venas dum Ia mangado. - Nenia
akvo estas pli dangera, 01 dormanta. - Oni ne jungu Ia bovojn malantaü
Ia êaron. - Ne veku Ia katon dormantan! - La sukceso deklaras justaj
Ia rimedojn. - Kiu ridas vendrede, dimanêe ploros, Saga vulpo
neniam mangas Ia kokinojn de sia najbaro. - La kokino ne volu kanti
antaü Ia koko. - Oni kaptas pli multe da musoj per mielo 01 per vinagro.
'Lupa ne mangas lupon. Kiu venas de malproksime,
senriske
povas mensogi. - Sep fojojn turnu Ía langon en Ia buêo , antaü
01 vi paro Ias. La vera amo komencigas êe Ia propra persono. -

EI Ia itala Iingvo

11

Ia kapro estas alligita, tie gi devas paêtigi. - Kíu taras sln ~:irl),
mangos Ia lupo. Avareco estas kiel fajro; ju pli da ligno uni
lmeías, des pli gi brulas.

tlUII

e) EL LA RUSA LINGVO.
Kiu timas Ia lupojn, ne iru en Ia arbaron. - En Ia bela printempo
floroj, en Ia aütuno Ia fruktoj. ~- Pacienco kaj penado traboras êion.
I)onacanta mano ne malriêigas, ~ Ne kraêu en Ia puton; êar eble
vi 111111 devos trinki el gi. - Ne pregu pro longa, sed pro varma somero!
llodiaüan taskon ne prokrastu gis rnorgaü. - Malsaga amiko estas
n(tcra malamiko. - Laüdu Ia pomon nur, postkiam gi estas distranItll. - - Kiam pluvas rublojn, oni ne havas sakon; kiam oni havas sakon,
IC pluvas rublojn. Ne aêetu Ia broson, antaü 01 vi posedas Ia êapelon. - Unu putra kukurbo malbonigas dek sanajn. - Kiam kato vidas,
nuson, gi tuj forgesas Ia solenan promeson de sinretenado. - Amu min
m mi estas nigra; êar kiam mi estas blanka, êiuj amas mino -' Unu
nalnova amiko estas pli bona 01 du novaj. - La aglo naskas agIon; sed
IIro nur naskas strigon. - Ora êlosilo malfermas Ia koron eê de Ia
. - Kiu silentas, ties lango ne doIoras. - Vian pelton batu forte,
n edzinon dolêe.

111

f) EL LA ITALA LINGVO.
lu ridas, eItiras najlón el sia êerko. - Kíu nwfaras sian .metion,
rtns supon en korbo. - Se vi scias uzi Ia monon, gi estas via sklavo;
ne, ~i estas via mastro. - Malsata hundo ne atentas Ia bastonon. I oni estas estirnata, kieI oni estas vestita: Kiu .ne volas ' obei ai
nl patrino, tiu devos obei aI malbona duonpatrino. - Por esti riêa,
111 bezonas parencon en Ia domo de I' diablo. Beleco sen boneco
domo sen pordo, §ipo sen vento, fonto sen akvo. - Vivanta azeno
leras pli 01 mortinta doktoro. - Kiu bonfaras aI nedankemuloj, ofenion.

,

14

EI diversaj Iingvoj

Ia êapitro: Proverboj
g) EL LA ARABA UNGVO.

Oni [etas êtonoin nur ai arbo, kiu portas fruktojn. Bona rego
estas Ia ombro de Dio sur Ia tero. - La vivo similas ai Ia fajro; gi
komencigas per fumo
kaj fínigas en cindro.
- Kiu neniam êasis,
neniam amis, neniam
serêis Ia odoron de l'floroj kaj neniam ektremis
êe Ia sonoj de I'muziko:
tiu ne estas homo, sed
azeno.-Kiu
ne havas
homamon,
ne havas
religion. - Kio pasis,
tio mortis. - Kiu vin
frapas, tiu vin amas. Nur mulo malkonfesas
sian devenon. - 00naco estas ãnuro, kaj
gia kompenso
estas
kamelo. - Kiu Meias
ovon, tiu âtelos kamclon.
- Kiu iras tra bulbokampon, tiu odoras laü
gi. Bonan tagon,
ho najbaro! Restu en
via domo, kaj mi restos
en Ia mia. - Vizitu
parfumiston, kaj vi bonodoros; vízitu íorgiston, kaj vi estos kovrita de
karbopolveroj; vizitu regou, kaj vi gajnos malkvieton. - Kiam forestas Ia
leono, tiam Ia hienoj ludas.
h) EL DIVERSA]

UNGVO].

Silenta malspritulo estos estimata kiel scienculo. (Híspana.) - Kiorn
Ia pokalo grandigas, tiom rnaldikigas Ia korpo. (Hispana.) - Plimulte
kuracas Ia dieto 01 Ia lanceto. (Híspana.) - Estu bonvenanta, malfeliêo,
se vi venas unuopa. (Hispana.) - Cent kudristoj plus cent muelistoj plus
cent teksistoj estas entute tricent friponoj. (Hispana.) - Cion venkas Ia
amo, êion atingas Ia mono, êion finas Ia morto, êion englutas Ia tempo.
(Hispana.) - Okazo kreas rabanton. (Portugala.) - Kia Maria, tia ãia
filino (Portugal a.) - La diablo ne estas tiel malbela, kiel oni pentras Iin.

15

ugala.) - Eê Ia plej malgranda haro havas sian ombron. (Skota.) mas pli Ia fumon de I'patrolando 01 Ia fajron de I'fremdlando.
nda.) - La malfeliêo havas ordinare frateton aü fratineton. (Holanda.)tulu bovon, tiam vi facile ricevos bovidon. (Holanda.) - Kiam Ia
lsto] diskutas, tiam Ia urso estas sekura. (Norvega.) - Neniu fião sen
ItOj, neniu hOl11Osen malperfektajoj, (Norvega.) - Bona konscienco
êiutaga festenado. (Sveda.) - Freêa kurago I estas bona kiraso.
veda.) - Kiel oni krias en arbaron, tiel oni estas respondata. (Sveda).m Ia gojo estas en Ia
aI vi. (Pola.) - Ne parolu
ial~.,_II,bro, Ia malgo]o estas
velurajn vortojn, se vi povas
Ia antaüêambro, (Dana.)
fari stona]n agojn. (Tatara.)
r mensogoj oni iras
Kiun serpento mordis,
tuta mondo, sed ne
tiu timas eê lacerton. (Serba.)
. (Pola.l-> êiu mano
- Gasto kaj fiêo malbonobela, kiu donacas.
doraspostla triatago.(Serba.)
Ia.) - fidu aI neniu
- Eê Ia tombon de Kristo oni
,te ai Dio kaj iomete
ne gardas senpage. (Serba.)
lueo mangas ankaü denombritajn êafojn. (Bulgara.) - En maldensan
ne [etu êtonon. (Bulgara.) - Se Dio farus, kion volas Ia korvoj,
nu azeno restus en Ia mondo. (Bulgara.) - Kiu salutas per bastono,
nl resatutas per basto nego. (Húngara). - Malsata porko songas
'Iano. (Hungara.), êiu koko estas rego sur sia sterkamaso.
ilMunnra.) Pli rapide oni atingas mensoginton 01 laman hundon.
ra.) Ne esploru Ia laktodentojn de donacricevita êevalo.
ra.) - Hundbojado ne penetras en Ia êielon. (Hungara.) - Kiu
Ibas ofendojn en marmoron kaj bonfarojn en sablon, tiu estas
nulo. (Turka.) - Ekzistas neniu homo sen êagreno; kaj se ekzistas
\I ne estas homo. (Turka.) - La kokino de I'najbaro êajnas ai ni
• (Turka.) - La morto estas nigra kamelo, kiu ekgenuas antaü êiu
• (Turka.) - La malliberejoj estas tage kaj nokte ãlosita], kaj tamen
nstante estas plenaj; Ia temploj êiam estas malfermitaj kaj tamen
malplenaj. (Cina.) Kiam viro fartas bone, tiam li komencas
n aü konstruas domon. (Cina.) - Akvo ne restas sur Ia montoj,
ne restas en nobla koro. (Cina.)

_temo

EI Ia Biblio

10 estas mia pastisto, mi mankon ne havos.

Sur vcrdaj herhejo] li
lias min, apud trankvilaj akvoj li kondukas mino Li kvictigas miau
ion, li kondukas min laü vojo de Ia vero, pro sia nomo. Eê kiam
lros tra vaIo de malIumo, mi ne timos malbonon; êar vi estas kun
, via bastono kaj apogigilo trankviligos mino Vi kovras por mi tablon
'IÜ mia] malamikoj; vi grasigas per oleo mian kapon, mia pokalo estas
Irnlllita. Nur bono kaj favoro sekvos min en Ia daüro de mia tuta vivo,
ml restos en [a domo de Dio multajn jarojn.
Psalmo XXIII.
lnfano], aüdu min, Ia patron, kaj agu laü miaj verto], por ke vi bonu. êar Ia Sinjoro starigis Ia devon, ke [a infanoj honoru sian patron,
11fiksis Ia rajtojn de Ia patrino ai êia] filoj. Kiu honoras Ia patron,
bonfaros siajn pekojn; kaj kiu honoras sian patrinon, tiu egalas
, kiu kolektas trezoron; kaj kiam li pregos, [a Sinjoro aüdos Iin.
Itestimas Ia patron, tiu havos longan vivon; kaj kiu agas laü [a
noj de I'Sinjoro, tiu gojigos sian patrinon. Honoru vian patron per
kaj verto], por ke lia beno venu sur vin. Car Ia beno de I'patro
, ke Ia domoj de I'infanoj staras firme; sed Ia malbeno de I'patrino
i1in gis Ia fundamento.
Jesuo Siraft I1I, 1-9.

AFQRISMOI.
La kaiízo de êiu homa mizero estas Ia nescio.

Buddha.

lru ai Ia formiko, vi maldiligentulo, rigardu gian agadon kaj sagigu.
Kvankam gi ne havas estron, nek kontrolanton, nek reganton, gi pretigas
en Ia somero sian panon, gi kolektas dum Ia rikolto sian mangou. Ôis
kiam, maldiligentulo, vi' kusos? Kiarn vi levígos de via dormo? Ne
multe vi dormos, ne multe vi dormetos, ne multe viaj manoj estos interplektitaj por kuêo: kaj venos via malriêeco kiel vojiranto, kaj via senhaveco kiel armita viro.
Sentencoj de Salomono VI, 6-1l.
Feliêa estas Ia homo, kiu trovis sagon, kaj Ia homo, kiu akiris prudenton; êar estas pli bone aêeti gin, 01 aêeti argenton, kaj gia rikoltajo estas
pli bona 01 pura oro. ó: estas pli kara 01 juveloj; kaj nenio, kion vi povus
deziri, povas esti komparata kun gi.
Sentencoj de Salomono I1I, 13-15.
Kiu amas argenton, tiu ne satígos per argento; kaj kiu amas riêecon,
ai tiu gi ne donos utilon. ju pli estas da havo, des pli multaj estas giaj
konsumantoj; kaj kian profiton havas gia mastro, krom vidi gin per sia]
okuloi?- Dolêa estas Ia dormo de laborinto, êu li mangas mal multe aü
multe; sed trosateco ne lasas dormi Ia riêulon.
La Predikanto V, 9-1l.
forta estas Ia amo kie\ Ia morto;' fortika kiel Ia infero estas pasio.
Ôia ardo estas fajro, fiamo de Dio. Multaj akvoj ne povas estingi Ia amon,
nek riveregoj gin superakvi. Se iu volus fordoni por amo êiajn riêalo]n
de sia domo, oni nur malestimus lin, Alta Kanto de Salomono VIII, 6-7.

n, kion vi deziras, ke Ia homoj faru ai vi, tion vi faru ai iIi.
Jesuo, Mat. VII, 12.
Ne jugu, por ke vi ne estu [ugata]. êar per kia jugo vi iugas, per
stos [ugata]; kaj per kia mezurilo vi mezuras, per tia oni mezuros
Kaj kial vi vidas Ia lignereton en Ia okulo de via frato, kaj ne
illlvldaa Ia trabon en via okulo? Aií kial vi diras al via frato: "Lasll min
Ia Iignereton el via okulo!"
Ka] jen Ia trabo en via okulo! HípoIa, eljetu unue [a trabon el via okulo , kaj tiam vi klare vidos, por
'I Ia Iignereton el [a okulo de via frato.
jesuo, Mat. VII, 1-5.
tro nia, kiu estas en [a êielo , via nomo estu sanktigita.
Venu via
, farigu via volo , kíel en [a êielo, tiel ankaü sur [a tero.
Nian
11 êiutagan donu ai ni hodiaü, kaj formetu a[ ni niajn ãuldo]n, kiel
ni formetas ai niaj suldanto].
Kaj ne konduku nin en tenton, sed
u nin de [a rnalbono.
Amen.
jesuo, Mat. VI, 9--13.
stos eble, restu pacaj viaparte kun êiuj homoj.
Ne vengu vin,
,j, sed cedu lokon al [a kolero de Dio; êar estas skribite: "Vengo
nas ai mi; mi rekompencos! diras Ia Sinjoro." Sed se via malamiko
[""II •• tas, do nu al li por rnangi; se li soifas, donu ai li por trinki; êar,
te tiel, vi amasigos fajrajn karbojn sur Iian kapon. Ne estu venkita
Ibono, sed venku malbonon per bono.
Paiílus; Rom. XII,18-21.
mi parolas Ia Iingvojn de homoj kaj angelo], sed ne havas amon,
s sonanta kupro aü tintanta sonorileto.
Kaj se mi posedas Ia
ovon kaj konas êiujn misterojn kaj êiun sciadon; kaj se mi havas
?

2a êapitro: Aforismoj

Orientaj lingvoj, Luther, Rousseau ktp.

êiun fidon, tiel ke mi povus formovi montojn, sed mi ne havas amon,
mi estas nenio.
kaj se mi disdonas êiujn miajn havajojn , por nutri Ia
rnalsatulojn , kaj se mi lasas bruligi mian korpon, sed ne havas amon,
per tio mi neniom profitas. La amo longe suferas kaj bonfaras; Ia amo
ne envias; Ia amo ne fanfaronas, ne ãveligas sin,: ne kondutas nedece, ne
celas por si mem, ne kolerigas, ne pripensas malbonon.
Ôi ne gojas
pri Ia maljusteco, sed kungojas kun Ia vereco; êion gi toleras, êion kredas,
êion esperas, êion paciencas kaj neniam pereas. Paülus en 1. Kor. XIII, 1-8.

KiE>estas tio, neniam rabata de êtelisto , kaj malgraü ke gi JlC estas
videbla, êiam donas Ia plej grandan plezuron ai sia posedanto?
Kio
estas tio, kio per malavara disdonado êiuflanken ne perdas eê punkteton,
sed kontraüe duobligas êiufoje, kiam gi estas fordonatar
Kío estas tio,
kio estas trezoro per si mem kaj neniam elêerpigas?
Ho, tio estas Ia
Seio! Ôi iras nur kun tiu, kiu posedas gin; kaj kiuj sencele vagadas
post gi, estas Ia malsagulo].
Hinda.

18

f
\

Estu bonaj ai viaj gepatroj kaj parencoj , ai orfoj kaj malriêuloj, ai
via najbaro, êu li estas proksima êe vi aü malproksima, ai viaj intimaj arnikoj,
ai migranto kaj ai viaj sklavoj. êar Dio ne amas Ia fierulojn kaj arogulojn.
- Kiu] estas avaraj kaj kiuj konsilas ai aliaj, ke ili avaru, kaj kiuj kaêas
Ia havajon, kiun Dio favore donis ai ili: nekreduloj ili estas, kaj senhonoriga puno trafos ilin. - Kiuj donas almozojn ruir pro tio, ke Ia
homoj tion vidu, kaj kiuj ne kredas Dion kaj lian lastan jugon: ili havas
Ia satanon kiel kunulon, kaj satano estas malbona kamarado.
Mohamed, 4a suro de l'Korano.
Kiu estas saga? Kiu lemas de êiu ajn. Kiu estas forta?
Kiu
venkas sin mem. Kiu estas ri~?
Kiu kontentígas je sia havajo. Kiu estas honorinda?
Kiu honoras Ia homojn.
Talmud.
Solom Alejhom instruas:
"La pruneloj malbonigas Ia kampon; Ia pekoj pereigas Ia homon, kaj
virtoj kondukas ai bona fino, diras Buddha." - Ka] mi diras: La pruneloj
malbonigas Ia kampon kaj kreskasêie; Ia pekoj pereigas Ia homon, kaj
tamen pekas êiuj hornoj; Ia virtoj kondukas aI bona fino, kaj tamen estas
malmulte da virtaj homoj! "Kiam vi parolas, via parolo estu pli bona, 01 se vi silentus," diras
araba proverbo. Ka] mi diras: Kiam vi silentas, via silento estu pli
bona, 01 se vi parolus. "Vivu, kvazaü vi devus baldaü morti!"
diras Markus Aürelius,
Ka] mi diras: Vivu, kvazaü vi [us naskigis! "Se Ia sago ne trafis guste, Ia bona pafisto kulpigas sin mem kaj ne
Ia sagon", diras Kung-fu-tse. - Ka] mi diras: Se Ia sago ne guste trafis,
Ia bona pafisto pafas duan fojon. Hebrea.
Plej bone oni ekkonas
drinkado kaj en kolero.

Ia karakteron

de homo

en rnonaferoj, en
Hebrea. ,

êiu patrino opinias, ke âia filo estas farita el oro kaj ke Ia filoj de
êiuj sia] najbaroj estas el argento.
Hinda.

O

Kiam vi Ievigas matene, demandu vin: Kiun bonon mi faros hodiaüKa] kiam Ia suno subeniras, pripensu, ke gi kunforprenas pecon de Ia
vivtempo, kiu estas destinita por vi.
Hinda.

CIl

Dorlotita filo akceptas nek instruon
ombro ne donas fruktojn.

nek edukon,

La tagoj estas folioj en Ia libro de via vivo.
cscepte de bonaj faroj kaj idealaj penoj.
Estas pli facile, per pinglo siri montaron
Ia egoismon el Ia koro.

IIJ

kaj palmo staranta
Afgana.

Tial enskribu

for de giaj radiko] , 01 eligi
Persa.

La homo ne vidas Ia dangeron, li vidas nur Ia profiton;
vidas Ia kaptilon, gi vidas nur Ia Iogrnangajon.
Vi, kiuj estas junaj, ne ridu pri Ia blankhara maljunulo:
ckfloranta, kiom longe gi restos ruga?
La bonfaroj de Ia gepatroj estas senlima] kiel Ia êielo.
La mensogo estas kiel negbulo:
pli granda gi estigas,

nenion
Persa.

ju pli longtempe

Ia fiêo ne
êina.

Ia floro .nun\
Cina. )
Mongola.

oni rulas gin, des
M. Luther.

Unu el Ia plej belaj donoj de Dio estas Ia muziko, kaj Ia diablo tre
malamas gin; êar per gi oni forpelas- multajn pekajn pensojn .. Tial Ia
diablo neniain longtempe restadas tie, kie oni muzikas. La muziko estas
Ia plej bona reíreãigo por malgoja koro; gi forpelas Ia malgajecon.
Kiu
selas tiun êi arton, tiu estas gusta homo kaj lerta por êiuj aferoj. M. Luther.
Se oni nur volus esti feliêa, tio estus facila afero. Sed oni volas êiam
esti pli feliêa 01 Ia aliaj; kaj tio estas preskaü êiam malfacila, êar oni
krcdas Ia aliajn pli feliêaj, 01 ili efektive estas.
Montesquieu.
êio estas bona, venante el Ia manoj de I' Kreinto;
Ia manoj de l'homo.

êio degeneras en
Rousseau.

Ekzistas nek patriota arto, nek patriota scienco. Ambaü apartenas, kiel
êiu alta bono, ai Ia tutmondo kaj povas esti akcelataj nur per generala,
libera reciproka efikado de, êiuj samtempe vivantoj kun êiama konsidero
aI tio, kio estas ai ni restinta kaj konata el Ia estinteco.
W. Goethe.
Oni dankas alIa mortintoj tiel, ke oni akcelas Ia ideojn de ilia vivo; ke oni
daürigas, kion ili komencis; ke oni efektivigas, kion ili volis. A. Diesterweg.
'2-

20

2a êapitro: Aforismoj

Th. Mann, frenssen, Rosegger ktp.

Bona nobla homo, kiu vivis kun ni, ne povas esti prenata for de ni.
Li lasas lumantan postsignon, simile kiel tiuj estingigintaj steloj, kies
bildojn Ia teranoj vidas ankoraü post jareentoj.
Th. Carlyle.
Vereeo kaj justeeo ankaü ai Ia kontraüulo,
I'viro.
Kion Ia amo ne ligas, tio malbone
fideleeo, tion eê ne âirmos juro.

tio estas Ia unua devo de
Lassalle.

estas ligita; kaj kion ne sirmas
E. M. Arndt.

La vivo similas ai lerta denteltiro. Oni pensas, ke Ia êefa afero ankoraü
venos, gis kiam oni rimarkas mirante, ke gi jam pasis.
O. v. Bismarck.
La plej sukeesplena milito estas malfeliêo, ne nur por Ia venkito, sed
ankaü por Ia venkinto.
H. v. Moltke.
Kiu estas malkonfida, tiu agas maljuste kontraií aliaj kaj malutilas aI
si mem. Ni havas Ia devon, kredi pri êiu homo, ke li estas bona, gis
kiam li pruvos ai ni Ia malon.
Oanghofer.

c

La feliêo, ankaü Ia granda feliêo, estas nur sumo de malgrandaj gojoj.
Erich Lilienthal.
Mi estas kredanta, ke ni ne naskigis, por esti feliêaj, sed por fari nian
devon; kaj ni estu benitaj, sciante, kie estas nia devo.
fr. Nietzsche.

kontraüdiras

proponon

nur tiam,

kiam oni ne kuraâas
Thomas Mann.

Nia vivo neniam âajnas aI ni esti pli dolêa, 01 en Ia momento
malaperanta doI oro.

La ple] dangera malamiko de I'germana animo estas Ia germana buêo,
R. H. Bartsch.
kzistas nur unu amo tute senegoisma, tute pura, tute dia: Ia amo de
I'patrino ai êia infano.
O. Ebers.
Kial ni ne trovas Ia feliêon? êar ni serêas gin tie, kie gi ne estas:
ur Ia suproj de I'vivo, en Ia malproksimo.
Sed Ia feliêo estas en silen, malhela, profunde kaêita loko, kiu estas tre proksima êe ni kaj kien
men ni iras tro malofte: en ni mem!
J. v. Kapff.
Kristo mem estas dirinta, ke li ne êion seiis. Li diris, ke tio ankaií
ne estas neeesa, sed ni êiam havu konfidon kaj estu puraj kaj amantaj.
I estis kontraüulo de êiu grumblemo kaj pesimismo, de êiu arogeeo
kaj êion-sciemo, de êiu malamo kaj kormalmoleeo.
Havu konfidon! li
dlris, kaj estu puraj kaj kompatemaj!
O. frenssen.
Estas tri speeoj de hornoj, kiuj ne havas monon:

Diru: Malamiko! Sed ne diru: Malbonulo! - Diru: Malsanulo! Sed ne
diru: Kanajlo! - Diru: Malsagulo! Sed ne diru: Pekulo!
fr. Nietzsche.
Kio ne mortigas min, tio min plifortigas.

fr. Nietzsche.

Klera' homo estas tiu, kiu konas sian taskon en Ia vivo kaj laü siaj
fortoj penadas, plenumi gin.
L. Tolstoj.
Granda riêeeo estas akirata nur per mizero de malriêuloj.

L. Tolstoj.

Ne ekzistas io, kio estas malpli dubebla 01 Ia morto, kiu atendas êiun
el ni; kaj tamen êiuj vivas tiel, kvazaü gi ne ekzistus.
L. Tolstoj.
Klereco estas tio, kio postrestas, kiam ni forgesis êion lernitan.

?

[u pli grandigas Ia nombro de bonaj libroj, kiuj plaêas aI ni, des pli
malgrandigas Ia rondo de homoj, en kies societo ni sentas nin feliêaj.
L. Feüerbach.

Ni ne restos bonaj, se ni ne êiam penadas, estigi pli bonaj.

O. Keller.

La homo preteriras indiferente êe Ia malfermita paradízo: kaj li estigas
malgoja nur tiam, kiam gi fermigis,
O. Keller.
Jareentoj estas bezonataj, gis kiam io estas eltrovita; kaj kiam oni gin
trovis, infano lemas gin dum kelkaj minutoj.
Câsar flaischlen.

de
?

Ia avaruloj kaj Ia malriêuloj.

Ia malãparemuloj, )
P. Altenberg.

La plej interesajn aferojn oni ne travivas ekstere en Ia mondo, sed en
Ia propra domo.
P. Rosegger.
Senfina estas Ia batalo kontraü Ia sorto kaj Ia malboneeo.
Kiu peristas en tiu êi batalo kai agas laü sia interna konvinko, tiu atingos Ia
lon.
P. Rosegger.
La patriotismo
propra popolo.

ne estas 'malarno kontraü aliaj nacioj, sed amo ai Ia
P. Rosegger.

Kelkiu kuregas post Ia feliêo kaj ne scias, ke li havas gin hejme.
"Oesundbrunnen".

3a êapitro:

Interesajoj

cl Ia vivo kaj sciencoj

..

'\

Ia gardenoj kaj sur Ia aliaj kampoj de Ia vilago. Tiel Ia saga apotekto estis akirinta sian celon; kaj Ia rego Ludoviko XVla diris ai li:
"Vi estas trovinta Ia panon de Ia malriêulo]!"
La germana vorto "KartllHd" estas kripligo de Ia itala vorto "Tartuffoli", kiel oni nomis tie Ia
íerpomojn pro i1ia simileco ai Ia trufoj.
.
11

..•..
La kondamno de I'milito kaj Ia postulo ai amo inter Ia homoj estas
multe pli aga 01 Ia kristana religio. En Ia libro "Tao-teh-king", Ia sola
verko, kiun skribis Ia granda êina filozofo Lao-tse (õ-a jarcento antaü
Kristo), trovígas ekz. jenaj vortoj: "La armiloj estas iloj de malíeliõigo
kn] neniam iloj por nobla homo, kiu uzos ilin nur, se li estas nepre
devi gata. êar por noblulo trankvilo kaj paco estas Ia plej altaj bonoj,
kaj li ne gojos eê pri sia venko; êar tio estus gojo pri hombuêado. Kic Ia armiloj de malamikoj interpuêas unu Ia alian, tie venkos li, kiu
hnvas kompaton. - Malamon kompensu per amo!"

INTERESA]OJ EL LA VIVO
KA] SCIENCO].
Deveno de Ia terpomoj. - La terpomoj estas konataj en Eiíropo
nun 370 jarojn.
En 1553 tiu êi frukto estas unuafoje citita en hispana kroniko pri Peru, en kiu estas rakontate, ke Ia Peruanoj rikoltas
trufosimilan terfrukton.
En 1580 Ia unuaj terpomoj venis de Nordameriko ai Anglujo; 1616 oni vidis i1in kiel maloftan mangajon sur Ia
tablo de I'franca rego. En Germanujo Frederiko Ia Granda instigis Ia
kamparanojn ai Ia kulturado de terporno], ofte sen sukceso, kaj ankaü en
Francujo oni kontraiístaris Ia enkondukon de Ia nova frukto. Sed Ia
apotekisto Parmentier uzis ruzon, por venki Ia rnalsagan rezistemon de
Ia kamparanoj: Li plantis terpomojn sur grandan kampon kaj starigis
apude tabulon kun Ia surskribo: "Atentu! êi tie terpomoj estas plantitaj!
Kiu ãtelos de tiuj êi altvaloraj fruktoj, estos grave punata!" La kamparanoj, leginte tion, pensis: "Jen Ia riêa apotekisto!
Li havas sufiêan
monon, por havigi ai si tian maloftajon kaj bongustà[on.
Sed ni malriêuloj devas kontentigi je ordinara mango. [es, Dio disdonis maljuste
siajn donajo]n!"
Sed malpermesitaj fruktoj allogas plejmulte; kaj kiam
Ia vílagano] rimarkis, ke Ia kampo nek tage nek nokte estis gardata, iom
post iom multaj terpomaj pl~ntoj malaperis kaj en Ia postaj jaroj revidigis

.•..
Pri Sta. Helena. - Kiam en Ia jaro 1501 oní trovis Ia insulon
Stn, Helena, gi havis 61 specojn de planto], kiuj - escepte de unu aü
ou - ne estis troveblaj en iu ajn alia regiono de Ia mondo.

.•..

La "Morta Maro" en Palestino estas Ia plej profunda videbla punkto
de Ia tersuprajo. Ôi kuêas 394 m sub Ia marnivelo en terure varmega
vaio. La akvo, kiun precipe aiportas Ia jordan, ne povas elflui, kaj Ia
lago baldaií superakvus Ia bordojn, se Ia vaporigo ne estus grandega.
La restanta salo-ankaií
Ia ordinara akvo de niaj fontoj kaj riveroj enhavas
[a tre malgrandajn kvantojn da saio-sol vigas ree en Ia akvo kaj faras gin
pli kaj pli salhava (25 %). En tiu êi akvo povas vivi neniu planto, nek
konko], nek fiâoj. Homo bananta sin en Ia lago estas suprenlevata, tiel
ke li kuêas sur g-i kiel peco de korko.
..•...

24

3a êapitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

La akvo de I'maro
enhavas grandegan kvanton da solvita oro kaj
argento, EI mil kilogramoj de tiu êi akvo oni povas ekstrakti 6 milonojn
de gramo da oro kaj 19 milonojn de gramo da argento, La taksita
valoro. de l'oro en Ia marakvo estas 5838 bilionoj da markoj, Ia valoro
de l'argento 530 bilionoj da markoj. Se oni dividus tiun êi riêajon inter
Ia 1~00 milionoj da homoj sur Ia tero, êiu ricevus oron por 31/2 milionoj
kaj argenton por 320000 markoj.

..•..

I

Kiuj estas Ia plej altaj montoj sur Ia 5 kontinentoj?
Se vi, kara
leganto, ne povas respondi tiun êi demandon, ne hontu; êar Ia esploroj
de Ia lasta tempo pruvis, ke Ia gisnunaj rezultoj pri Ia montmezurado,
kiujn ni trovas sur niaj landkarto], estas parte negusta] aü almenaü necertaj.
Ke Ia Mont Blanc (4810 m) estas Ia plej alta monto en Eüropo, tio
estas nur vera, se oni kalkulas Ia Kaükasus-rnontaron ai Azio. Alie Ia
Elbrus (5629 m) íarigus Ia rego inter Ia montoj sur nia kontinento. Pri Azio oni instruas en Ia lernejo, ke Ia plej alta monto estas "Ia
Gaürisankar aü Mount Everest" (8840 m), Sed Ia plej novaj esploro]
pruvis, ke ambaü nomoj ne apartenas ai Ia sama monto, sed ke Ia Gaürisankar havas nur 8143 metrojn, ka] Ia Mount Everest, havanta 8882
rnetrojn, estas Ia pie; alta monto en Azio kaj sur Ia tero. - En Ameriko
okupas Ia unuan lokon Ia Aconcagua (7039 m). Sed pri unu el giaj
najbaroj, Ia Huascán, Ia Peruano; asertas, ke gi havas 7500 metrojn.
En 1910 Amerikanino sukcesis, atingi unuafoje gian pinton. Sed pro
terura ventego si povis fari nur
tre suprajan mezuradon, el kiu
,
rezultis alto de 7200 m. Se tiu
.'
EJ
êi rezulto tamen montrigus gusta,
..·.·0.
,
Ia Huascán estus Ia plej alta monto
o
sur Ia amerika kontinento. - Por
:
:.~:
'.
......
Afriko (Kilimandêaro, 6010 m)
'
ka] Aüstralio (Mount Townsend,
.....
,:
2241 rn) Ia gisnunaj nomoj kaj
,. '
nombroj por Ia plej altaj montoj
.,"
estas nepre gustaj~

o

•..

......

..
o'

;1<

::

0

••

,

..•..

La flugado
de Ia suno. Nenio staras senmova en Ia universo; sed êio movígas, eê nia suno.
Ôi (ka] kun gi ankaü gia tuta
planedaro) traflugas en êiu sekundo
57 kilometrojn, verSajne en Ia direkto ai Ia stelgrupo Herkules .

(I

I~,IJ:"'..~

.-/ ..y~~"/

'~'i":.3(-

,~~rl;'1[)jf:;i:~;;r«!t.o
•••

3a êapitro : Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

a demando
pri Ia fino de I' mondo
êiam ekscitis Ia korojn
Ia homoj.
En Ia unuaj jarcentoj post Kristo oni kredis, ke laú
kelkaj profetajoj en Ia Biblio Ia pereo de l'mondo venos en Ia jaro
mil; kaj tial multaj rega] decidoj el Ia 10-a jarcento kornencigas per Ia
vortoj: "êar Ia fino de l'mondo estas jam proksima .... " La nepereo
de Ia mondo tamen ne venkis Ia timon de Ia homoj.
Oni anoncis Ia
mondfinon por Ia jaroj 1335, 1832, ·1840. Miloj' da homoj tiam finis
Ia aferojn terajn kaj atendis rezigne Ia morton.
Eê ankoraü antaü kelkaj
Jaroj Ia antaüdiro, ke Ia tero kunpusigos kun kometo, kaüzis kelkajn
inmortigojn de timemuloj. Kompreneble ankaii Ia sciencistoj studis Ia
mandon pri Ia estonta sorto de nia tero.
Kelka] asertis, ke Ia malvarmigo de l'terkerno mortigos êion vivan sur Ia suprajo; sed tiu êi aserto
tas nun pruvita kiel erara. - Alia teorio diras, ke Ia tera vivo finígos
r superakvego jene: La ventoj kaj pluvoj deportados Ia suprojn de
Ia montoj en Ia valojn, kaj per Ia riveroj kaj riveretoj Ia tero estos iom
post iom forportata en Ia maron.
Tiel Ia neebenajoj de Ia tera suprajo
latigos, Ia maro êiam pli superverêos Ia bordojn kaj iam kovros Ia tutan
suprajon de Ia tero.
Tamen ni estu trankvilaj ; êar ekz. por detrui Ia
Alpojn kaj forporti ilin en Ia maron, Ia nunaj Alpoj-riveroj bezonos
laütakse 10 milionojn da jaroj. EI Ia multaj aliaj sciencaj teorioj pri
Ia mondfino oni atentu ankoraü jenan: La suno estas fajra globo, kiu
nêese sendas grandegajn kvantojn da varmo en Ia malvarmegan universon. Sekve gi iom post iom malvarrnigos kaj iam estos êtona, mortinta,
malhela astro kiel nia luno.
Kaj êar Ia tuta vivo sur Ia tero (unue Ia
vivo de le plantoj kaj sekve ankaü de Ia besto] kaj homoi) dependas de
Ia lumo kaj varmo de Ia suno, Ia tero iom post iom mortos kun gia
malvarmigo,
La glora franca astronomo Camil1e flammarion
pentras
aI ni Ia lastajn tagojn de Ia tero jene: .La glaciaj regionoj sur Ia tero
pli vastigados,
La vivo iom post iom koncentrigos en Ia regionoj
subekvatora], kie Ia lastaj infanoj de Ia tero kondukos Ia lastan batalon
kontraü Ia morto. fine Ia tero, senforta, sekiginta kaj dezerta, prezentos
unu grandegan tombejon.
La suno farigos ruga, poste nigra, kaj nia
tuta planeda sistemo transíormigos en kolekton de nigraj masoj, turnantaj sin êirkaü sarna nigra globego."

26

3a êapitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

Prahomoj vivantaj. - En Ia suda parto de Ia insulo Surnatra vivas
popolo, nomita Ku'bu, kiu estas versajne Ia plej senkultura sur Ia tero.
Ôi ampleksas nur kelkajn milojn da horno], kiuj kiel bestoj vivas en Ia
praarbaro. Ili havas nek domojn, nek armilojn; ili scias nek êasi, nek fiâkapti, nek kulturi Ia karnpon, nek bredi bestojn. fruktoj kaj bero], radikoj, lacertoj, ranoj, raüpoj ktp. estas ilia mangajo,
Ili atingas ordinare
nur agon de 30 jaroj. Pri Ia fenomenoj de Ia naturo, pri diaj estajoj ili
havas neniun ideon. Ili eê ne forbruligas aü entombigas siajn mortinto]n,
sed lasas Ia kadavron kuêanta, kie gi falis, kaj migras for.
<+J

Miraklo de hinda fakiro. Kelkiam en eüropa] cirkoj hinda fakiro
donas ekzemplojn de siaj artoj, kiuj gis nun ne povis esti klarigataj.
Sed tiuj êi prezentadoj neniel povas esti komparataj kun Ia miraklo],
kiujn Ia fakiroj faras kvazaü lude en sia hejmlando.
La mondvojaganto
E. V. Hesse-Wartegg rakontas pri tia prezentado jenon: "La helpantoj
donis aI Ia fakiro korbon. Ni esploris gin kaj konvinkigís, ke gi havis
nek duoblan fundon, nek kaêitan truon aü fendon.
Estis ankaü neeble,
ke ia sekreta subtera kaverno ekzistis sub Ia fundo de l'korto, en kiu ni staris.
Murmurante Ia fakiro nun venigis belegan knabineton kun nigregaj
okuloj kaj sarna hararo.
Kiel solan vestajon si estis liginta êirkaü Ia
koksojn peeon da tolo, kiu pendis gis Ia genuoj. Ekkriante Ia fakiro
tiris Ia kompatindan etulinon tien kaj tien kaj insultis sino Poste li ordonis, ke oni envolvu êin en reton kun malvastaj rnaêo]. Oni kunligis
sur Ia dorso siajn manetojn, kaj si devis genui sur Ia reton. êi tiu estis
forte kuntirata kaj ãnurumata tiel dense, ke Ia knabino ne povis movi sino
Nun Ia fakiro levis Ia pakajon, premegis gin en Ia korbon, kiu estis
preskaü tro malvasta por Ia korpo, fermis gin per Ia kovrilo kaj etendis
super gi tukon. La knabineto gemis kaj ploris senêese.
Poste Ia fakiro ekprenis longan,tre
akran kaj pintan glavon, forêiris
Ia tukon de Ia korbo kaj komencis, seninterrompe trapiki gin tiel fortege,
ke Ia pinto, kovrita de sangomakuloj, elpenetris aliaflanke. Kelkaj krioj
emociantaj eksonis, Ia korbo movígis kelkfoje; tiam interne silentigis,
Sed Ia fakiro plue enpuãis Ia glavon, de flanke, de supre, kaj fine sango
elfluis ankaü el Ia maâo] de l'korbo. Teruro skuis nin eüropa]n rigardantojn; sed Ia hinda publiko restis tute trankvila kaj vidigis neniun kompaton. fine Ia fakiro êesis, viâis Ia sangon for de Ia mortiga glavo kaj
forjetis gin. Kvazaü pregante li murmuris kelkajn sorêantajn forrnulojn;
tiam li levis Ia kovrilon de I'korbo, hezitante kaj timeme, kaj enrigardis.
Sajne kun treega surprizo li returnígis: êar Ia korbo estis malplena! Li
suprenlevis kaj montris gin êiuflanken; nur Ia reto elfalis. La knabineto
estis malaperinta!
Ka] dum li elvokis malesperante: "Leila, Leila!" Ia
etulino eliris el Ia amaso de Ia rigardantoj, nevundita kaj ridetanta, paãis
ai Ia fakiro kaj [etís sin en ties brako]n!"

,...

3a êapitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj scicncoj

Stranga maniero, por konservi vivantajn fisojn; - Oni selas, l«:
kclkaj speeoj de fiSoj enfosas sin por Ia vintro en ãlimon ka] n'sta!';
11 ~i en Ia stato de absoluta
rigideeo.
La êinoj turnis atento 11 5UI
111111 êi fakton kaj, apogante
sin sur gin, elpensis spritan rirnedon por
kunservado de vivantaj fiâoj. La kaptitan fíãon i1i tuj êirkaükovras per
rnalscka argilo kaj kaêas gin en glaciujo, Post kelkai, eê post dek monato] Ia tiel konservita fiêo, enmetita en akvon, revívigas. En tia maniero Ia riêaj êinoj konservas en siaj glaciujoj grandajn provizojn da
vivantaj fiêo], Tamen ne êiujn fíêspecoin oni povas konservi laü tia maniero.

•.•..

Plramidoj kaj obeliskoj. - Admirinda estas la konstruarto de Ia
rntikvaj egiptoj, kies farajoj grandparte restis gis nia tempo.
Inter ili
'stas Ia piramidoj kaj Ia obeliskoj Ia plej grandiozaj.
Oni trovas ankoraü nun êirkaü 80 piramidojn en Egiptujo .. La plej
malnova] el i1i estas konstruitaj êirkaü en Ia sesa jarmilo antaü Kristo.
Kiel materialon oni uzis ordinare stonblokoin, kiuj estis alveturigataj el
Ia montaraj randoj de Egiptujo. La ple] granda estas Ia piramido, kiun
konstruigis Ia rego Heops êirkaü 3700 jarojn a. Kr.; gi do jam staris,
kiam Abrahamo venis ai Egiptujo.
Iam gi havis alton de 147 metroj;
sed per Ia akvo kaj Ia ventegoj gi perdis sian pinton kaj nun estas nur
êirkaü 140 metrojn alta kaj êe Ia piedo 232 metrojn longa kaj larga.
Laü Ia antikva greka historiisto Herodotos 100000 laboristoj laboris
dum 30 jaroj, por konstrui gin. La piramidoj estis Ia tomboj de Ia egiptaj rego]. Kiel Ia rego dum sia vivo estis alta super Ia ordinara popolo,
tiel ankaü post sia morto li volis distingigi.
En malgranda êambreto
meze de Ia grandega âtonamaso oni starigis Ia êerkon kun Ia kadavro
de I'mortinto; poste Ia eniro estis fermata kaj zorge kaâata, Hodiaü Ia
piramidoj estas rnalplena]; oni serêis kaj trovis ilian enhavon kaj transportis Ia kadavrojn en Ia eüropajn muzeojn.
Same grandan admiron meritas Ia obeliskoj, kiuj estas grandegaj
kvarflankaj, pintaj stonkolono].
êe Ia piedo ili estas 1,5-8 metrojn
larga]; ilia alto estas 15-50 metroj.
êiu obelisko konsistas el nur
unu êtono; kaj estas ankoraü nun sekreto, kiel Ia egiptoj povis transparti kaj precipe starigi êi tiujn kolosojn. I1iaj f1ankoj estas zorge poluritaj kaj surhavas hieroglifojn.
Multajn obeliskojn oni transportis aI
Roma, Konstantinopel, Paris, London, New- York ktp.

..•.

Grandegaj domoj. - New-York estas Ia êefa enirpordo alIa Unuigintaj Statoj de Nordameriko kaj sarnternpe Ia êefa eksportejo por êiuj
produktajo] de Usono. Pro tio grandega nombro da homo] estas okupita
tie per komercado kaj fabrikado, tiel ke Ia urbo havis en 1910 (kun Ia
antaüurboi) 4767000
enlogantojn.
Tiuj êi homoj Iogas plejgrandparte
en Ia êirkaüajo de Ia urbo kaj nur envenas per Ia fervojoj matene por

28

3a êapitro:

lnteresajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

Ia laborhoroj.
En Ia kerno de New-York staras êefe nur komercaj
konstruajoj, ekz. domoj kun oficejoj kaj agentejoj, bankoj,
krome
hoteloj, rnagazenoj, pregejoj ktp. Sed jen malfacilajo: Ôuste tiu êi
plej grava parto de Ia urbo staras sur insulo (Manhattan), kiu gis
Ia bordo jam estas okupita de domoj.
Sed Ia komercado kaj sekve
Ia nombro de Ia Iaborantoj kreskis, kaj oni bezonis pli da \ Ioko.
Flanken Ia urbo ne povis dísvastigi, sekve gi kreskis aIten: oni konstruis
Ia tieI nomatajn "nubogratantajn"
(domojn), Tio havis ankaü Ia profiton,
ke Ia kostoj por Ia areo estas Ia sarnaj, êu oni konstruas sur gi 4, êu 40
etagojn; êar Ia aero kostas neniom.
Kiarn antaü êirkaü 20 jaroj oni konstruis Ia unuajn tiajn dornojn, ekz.
The Bowling Green 83 m aItan kun 19 etago] aü The Empire 88 m
altan kun 20 etago] , Ia mondo
miregis, eê ektimis; kaj oni opiniis, ke nun Ia limo de Ia konLA "GLADlLO"
strualto estis atingi ta, ebIe eê jam
transirita. Sed oni taksis malguste
Ia Iertecon de Ia amerikaj ingenieroj kaj Ia entreprenemon
de
Ia amerikaj komercistoj.
La alto
de Ia postaj "nubgratantoj"
(skyscrapers) kreskis pli kaj pli: La
Park Row-dorno estas 130 malta
kaj havas 33 etago]n. - La Hudson Terminal-domo havas 22 etagojn super kaj 4 etagojn sub Ia
tero (en Ia pIej suba estas stacio
de Ia subtera fervojo), 10000 homoj êiutage Iogas aü laboras en
gi, kaj gi havas apartan postejon
kaj policejon. - La domo de Ia
asekura asocio Equitable
havas
200 m kaj 62 etagojn. - Sed Ia
pIej granda estas nun Ia W 001worth-dorno,
Ia plej alta domo
sur Ia tero (250 m), EbIe ankaü
gi ne por êiam povos konservi
sian gIoron; ebIe oni konstruos
iam dornon, kiu superos Ia EiffeIturon (300 m) kaj tiel estigos Ia
plej alta konstrua]o, farita de homaj manoj.
La unuaj tiaj domoj estis kva-

3a êapitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

li)

turoj, ekz. Ia fama "gladilo", kiu pro sia alto de 95 111 kaj pl"ll Ia
.lIar~j flanko] estas efektive nur triflanka turo. Sed baldaü Ia kou
umajstroj trovis ankaü kontentigan, eê speciaIe beIan stilon por Ia
.nuhgratanto]."
Oni asertas, ke tiuj domoj rnalgraü sia alto estas tute
kuraj kontraü fajro
ja estas konstruitaj nur el fero, cernento, vitro
J alia nebruligebla material o) kaj eê kontraü tertremoj.

uu

...•..

ri Ia unuaj fervojoj kaj gaslampoj. - La plano, konstrui kaj
I fcrvojojn, estis komence kontraübatalata de aiítoritatuloj en AnluJo kaj Gerrnanu]o. La bavaraj kuracistoj deklaris, ke Ia rapida movigo
Ia fervojoj kaüzus frenezon tiel êe Ia veturantoj mem, kieI ankaü
Ia rigardantoj.
La prusa supera poêtestro diris, ke tia projekto estas
pio kaj infanajo ; kaj eê Ia poeto Grillparzer skribis en versa]o, ke
fervojo estas unu el Ia rirnedoj, por "veturi aI Ia diablo". - Ankaü
projekto, anstataü Ia kandeloj kaj oleolampoj uzi Ia lumgason, estis
,rte kontraübatalata,
Ekzemple en Ia "Kõlhische Zeitung" aperis Ia
8an de Marto 1819 artikolo, kiu enhavis jenajn sep "gravajn" kaiízojn
ntraü Ia gasIampoj sur Ia stratoj: 1. Religia kaüzo: Dio faris Ia nokton
IheIa; sekve Ia gasIumo estus renverso de Ia Dia ordo kaj granda
ko. - 2. Medicina: La vaporoj de Ia gaso estus dangera]. Krorne Ia
Ia Iumo dum Ia vespero instigus Ia hornojn, resti sur Ia stratoj gis
Ifrua horo, kaj sekve muItaj malvarmumus. - 3. Jura: La gasIumado
vus esti pagata eI publika kaso, kaj sekve ankaü tiuj persono], kiuj
ne deziras gin, devus kunpagi. - 4. MoraIa: La timo pro Ia rnalheleco,
lu retenas multajn homojn de maIbonaj agoj, malaperus; drinkado kaj
luspeca diboêado kreskus, - 5. Polica: La êevaIoj estus timigataj de
Ia helaj Iumoj, kaj Ia ãtelistoj povus pli bone fari sian noktan metion. . Ekonomia: Grandaj monsumoj elirus êiujare eksterIanden por karbo],
maâino] ktp. - 7. PopuIara: La efiko de Ia iluminacio en naciaj festogoj estus maIfortigata, se êiuvespere okazus i1uminacio per gaslampoj.
Aüdante tiajn rnalsagain vortojn kontraü utila eltrovajo, êu oni ne
pensas aI Ia resistemo de multaj homoj kontraü Esperanto? Ni esperu,
ke ankaü Ia mondheIplingvo venkos, kiel Ia gasa kaj elektra lumo igis
estingigi Ia malnovajn oIeolampetojn.

,.....

La karbo-provizoj de Ia tero iam elêerpigos, ekz. en Anglujo (laü
William Ramsay) jam post 175 jaroj. Tial Ia sciencistoj kaj teknikistoj
Jam nun serêas aliajn rimedojn, por anstataiíigi tiun êi materialon, sen
kiu nia hodiaüa industrio tute ne povus ekzisti. Oni eê povas diri, ke
Ia tuta nuna kuIturo bazigas sur Ia ekzisto kaj uzado de Ia karbo. Plej
sirnpla êajnas Ia penso, ke oni uzu senpere Ia varmon de Ia sunradioj.
Efektive tiaj "sunmotoroj" jam estas konstruitaj. Oni arangis tre multajn
spegulojn tiel, ke iIi reflektas Ia sunlumon aI unu punkto. Tie tubforma

3a êapitro:

30

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

vaporkaldrono estas starigita, kiu varmegigas kaj vaporigas Ia akvon en
si. Bedaiírinde oni povas kun profito uzi tiajn. sunmotorojn
nur en
landoj, kiuj havas multajn sunajn tagojn kaj kie Ia sunforto estas plejeble
granda, ekz. en Egiptujo kai Kalifornio, kie tiaj motoroj funkciigas
akvopumpilojn.
I

--.~

«=C# ••

...••

c~
---~-

•..... ""l...

,-~.
::o

'- ...

-~~~,

3a êapitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

I1

sino de [ames Watt 1769; spinmaêino de Arkwright 1771; aerostato
Montgolfier 1782; mekanika teksilo de Cartwright 1785; kudrimaâino
Thomas Saint 1790; litografio de Senefelder 1796; lumgaso de
Murdoch 1798; vaporêipo de fultoh 1807; stenografio de Gabelsberger
1819; ãtala skribiplumo de Wise 1830; skribo por blinduloj de Carbier
1830; lokomotivo de Stephenson 1830; Ia alumetoj de Kammerer 1832;
torpedo de fulton 1835; telegrafo de Steinheil kaj Morse 1837; telefono
~ Reis 1860; dinamito de Nobel 1867; velocipedo de Cowper 1868;
nografo de Edison 1877; fotografio de Paio Alto 1877; elektra tramvojo de Siemens 1879; holero-bacilo de Koch 1883; Esperanto de
menhof 1887; difteritsero de Behring 1894; X-radioj de Rõntgen 189.5.

..•...
La komponisto Rossini (1792-1868)
skribis dum 19 jaroj pli 01
I dekduojn da opero], Ia unuan en sia 18-a jaro. Por sia opero "La
Itclema pigo" en Ia tago antaií Ia unua reprezentado mankis ankoraü Ia
uverturo. Tiam Ia direktoro arestigis Ia komponiston, sidigis Iin en Ia
ubtegmenton de I'teatro kun kvar gardistoj, kaj tie Ia facilanima muzikto devis komponi Ia uverturon.
La gardistoj donis êiun finskribitan
lion tuj ai Ia skribistoj, kiuj elskribis Ia partojn por Ia diversaj instrumcntoj - kaj en Ia sekvanta tago Ia opero estis reprezentata kun granda sukceso. Sur Ia plej alta punkto de sia vivo kaj forto Rossini
ubite retiris sin el Ia publika vivo kaj vivis ankoraií 38 jarojn kiel pritulo, kiu skribis preskaü nenion plu .

..•..

Kelkaj gravaj eltrovajo]. - Presarto de Gutenberg 1436; radhorlogo de Peter Henlein 1500; radâpinílo de [ürgens 1530; kudrilo de
Creening 1560; mikroskopo de [ansen 1590; teleskopo de Kepler 1611 ;
barometro de Torricelli 1643; pendolhorlogo de Huyghens 1656; porcelano de Bõttger 1703; hidrarga termornetro de fahrenheit 1714; sukero
el betoj de Marggraf 1747; fulrno-êirrnilo de franklin 1752: vapor-

Oiligentaj homoj. - Miriga estas Ia diligento, kiun multa] geniuloj
uzis, por krei siajn verkojn. La hispana poeto Lope de Vega skribis
irkaü 2000 teatrajojn, el kiuj "nur" eble 500 postrestis gis nia tempo,
kaj 21 volumojn kun aliaj poeziajoj, - La katalogo de Ia franca liristo Levy, eldoninto de Ia verkoj de Alexandre Dumas (patro), citas
00 volumojn de tiu êí verkisto - kaj Ia katalogo estas nekompleta! _
ri Ia verkistino George Sand oni rakontas, ke, fininte romanon nokte
Je Ia dua, si metis antaü sin pakajon da freêa papero, por skribi Ia
unuajn êapitrojn de nova verko. Si postlasis 109 volumojn. - La
anuskriptoj de Ia fama matematikisto Leonhard Eüler plenigus presitaj
inimume 30000 pagojn, el kiuj êiu Iinio estas plena de Ia plej malcila] problernoj, kiujn homa cerbo povas elpensi.
Eüler estis ankaü
nomeno de Ia homa memorkapablo.
Oni diras, ke dum 22 tagoj li
lernis Ia Iliadon kaj Odiseon parkere. - La verkaro de Goethe estas
ur nun komplete presata kaj arnpleksas gis nun 130 grandain volurnoin
Idono de Ia Granddukino de Saksujo).
..•...

3a êapitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

D~ Ludoviko Lazaro Zamenhof
nask. Ia 15an de Oecembro 1859, morto Ia 14an de Aprilo 1917.
Lau pentrajo en Ia posedo de
D~ Heinrich Arnhold-Dresden.

n

aiítoro de Esperanto,
Ludoviko Lazaro Zamenhof, lIuskigis eu
pola urbeto Bialystok Ia 15 an de Decembro 1859. Li estis Ia IIl11la
10 de gimnazia instruisto. [am en sia [unago li multe suferis pro Ia
Ipaco inter diversnaciaj homoj; êar en lia urbo oni parolis kvar lingvojn: rusan, polan, germanan kaj hebrean; kaj li observis, ke Ia kaüzo
malkompreno,
malestimo kaj malamo estis plej ofte Ia diverseco
Ia Iingvoj. Tial Zamenhof jam en siaj infanaj jaroj decidis, iam
Iberigi Ia homojn el tiu êi mizero kaj plifeliêigi i1in, kreante Iingvon,
u povus esti neütrala esprirnilo por êiuj. jam dum siaj gimnaziaj
tudo] li komencis eIlabori tian Iingvon, kaj en 1878 li festis kun kelel siaj kunstudantoj Ia naskigtagon de Ia "Lingwe universala"; kiu
m iom similis ai Ia nuna Esperanto. Dum kelkaj jaroj li ne ~ovis
ori pri sia eltrovajo ; êar Ia medicina studado postulis êiujn fortojn
,j atenton.
Sed ankaü en tiu êi tempo li iam kaj iam tradukis teksn en sian Iingvon; kaj rimarkante nepraktikajn vortojn aü grarnatik[n malfacilajojn, li forigis ilin kaj tiel pli kaj pli perfektigis sian projekton, fine li estigis kuracisto.· Liaj enspezoj estis ja tre malgrandaj;
d tamen li oferis ilin kune kun Ia malmulta mono de sia edzino, por
Idoni en 1887 ruslingvan Iibreton kUI1 Ia titolo: "L.ingvo Internacia.
Antaiíparolo kaj plena lernolibro. De Oro. Esperanto."
Ôi entenis Ia 16
matikajn regulojn, vortareton de 900 vortoj kaj tekstojn el Ia Biblio,
Ia kristanan pregon Patro nia, leteron kaj versajojn, Tiu êi Iibreto estas
germo, . el kiu elkreskis Ia nuna riêa Iiteraturo de Esperanto, kiu
mpleksas multajn milojn da Iibroj kaj brosuro].
Zamenhof havis Ia
ojon, vidi Ia kreskadon de Ia Esperanto - movado dum 30 jaroj. Lia
,Iej forta doloro estis Ia eksplodo de I'mondmilito en 1914; êar li ja
esperis, ke Ia uzado de komuna Iingvo farus Ia homojn pli pacemaj
kaj amikaj. Sed Ia Esperanta penso ankoraü ne estis sufiêe disvastigita,
por tiel forte efiki. Certe tiu êi sperto estas kunkulpa je Ia tro frua
morto de Zamenhof, Ia 14an de Aprilo en 1917.
Zamenhof estis malgranda viro kun modesta konduto, sed energia
volo kaj klara pensado.
Laborante por idealaj celoj de Ia homaro, li
mal multe zorgis pri monprofito.
Amante Ia homojn, precipe Ia malriêajn kaj suferantajn, kiuj plejmulte bezonas amon, li logis en Ia plej
mizera kvartalo de Varsovio kaj ofte kuracis senpage Ia homojn, kiuj ne
povis pagi. Tiel li restis malriêa, Ankaü sian eltrovajon, Ia Iingvon
Esperanto, li donacis ai Ia homaro kaj ne prenis por gi iun ajn rajton
aü profiton.
AI êiuj, kiuj Iin konis, li aperis kiel homo sankta. Ka]
kiam franca Esperantisto post lia morto vizitis Iian êambron, Ia maljuna
servistino montris portreton de Ia hebreo Zamenhof, kiun si, Ia katolikino, estis fiksinta sub sia krucifikso, kaj diris: "Tiu neniam pekisl" Vere, Ia aütoro de Esperanto estas unu el Ia plej noblaj hornoj, kiuj
iam kaj ie vivis en Ia mondo.
Bennemann,

Tra Ia mondo.

3

34

3a êapitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

Pri Ia vorttrezoro
de diversaj
Iingvoj. - Mezklera homo bezonas ordinare ne pli 01 2000 gis 3000 diversajn vortojn. La Malnova
Testamento enhavas êirkaü 5800, Ia Nova 4800, Ia Iliado kaj Odiseo de
Homer 9000, Ia verkoj de Milton 8000, Ia verkoj de Shakespeare 20000
diversajn vortojn. La franca lingvo enhavas maksimume 110000 vortojn,
Ia angla 120000. La kompleta vortaro de Ia germana Iingvo de Grimm
enhavos post sia kompletigo êirkaü 500000 diversajn esprimojn. En tiu
êi nombro ne estas enkalkulitaj Ia propraj nomoj.
Se oni uzus êiujn
eblecojn, por laüregule formi personajn nornojn, el 50 milionoj da germanoj povus êiu ricevi sian propran nomon.

..•...

Longvivintoj
kaj altkreskintoj.
- La anglo Thomas Carn naskígís laü oficialaj atestoj en Ia jaro 1588 kaj mortis en 1795; li do
atingis agon de 207 jaroj. - La plej granda homo, pri kiu rakontas Ia
historio, estis aüstro: Franz Winkelmeier.
Li estis alta 273 centimetrojn
kaj mortis, 24-jara, en London pro ftizo.

•..•..

Pri Ia ago de bestoj kaj planto]. - Kelkaj bestoj atingas multe
pli altan agon 01 ordinare Ia homo, ekz. kelkaj konkoj 100 jarojn, papago], agloj, vulturoj, cignoj kaj falkoj pli 01 100 jarojn, karpo, elefanto
kaj baleno 200 jarojn. Sed Ia plej longvivaj bestoj estas verêajne Ia
testudoj. En Ia artileria kazerno en Maüritius vivas tia besto, kiu havas
laütakse 300 jarojn. Testudo mortinta en jaro 1906 en Londona zoologia
gardeno kaj pezinta 500 funtojn estis taksata kvarcentjara. Tiu êi monstro
bezonis somere pli da furago 01 bovino, sed vintre gi fastis. En Ia jaro
1911 oni kaptis testudon, sur kies dorso oni trovis skribajon el Ia jaro
1793. - Multe pli longe vivas kelkaj arboj. En Hindujo oni montras
tian arbon (nun falintan), kiu laü Ia jugo de sciencistoj germis antaü
7000 jaroj. Ôi do havis jam kelkajn jarmilojn, kiam Abrahamo vivis.

•..•..

Kial Ia homoj oscedas. - Ciu scias, ke Ia homo spiradas tute senkonscie, ekz. dum ni turnas nian atenton ai interesa laboro, dum ni
dormas ktp. Kaj tio estas certe tre saga arango; êar kelka íorgesemulo
versajne iam forgesus spiri kaj subite falus mortinta de sia sego! Sed
kelkaj el niaj nervoj tute aütomate instigas Ia muskolojn, kiuj levas kaj
maIlevas nian bruston, tiel ke senêese Ia necesa kvanto da aero enkaj eliras niajn pulmojn.
Sed kiam ni tre longe kaj kun streêita atento aüskultas aü rigardas
aü pensas, kiam ni enuas aü okupigas pri neinteresanta afero, kiam ni
plenigis nian stomakon per granda kvanto da malfacile digesteblaj mangajoj: tiam Ia nervoj lacigas, kaj Ia spirado funkcias malpli forte. Sed
Ia naturo senprokraste kontraüagas: gi spasme kuntiras Ia muskolojn de
Ia buão, de Ia larinzo kaj de Ia brusto, tiel ke okazas profunda enspirado

3a êapitro: Interesajoj el Ia vivo kaj scicnco]

h

tra Ia vaste malfermitaj buso kaj nazo - ni oscedas! La naturo sckv.
celas per tio nur, plenigi Ia pulmojn per Ia necesa kvanto da aero,
Kiam oni estas en societo, Ia oscedemo estas tre genanta. Scd Ia 1Ií1turo nefacile lasas sin kontraüstari, Oni subtenu gin, profundc cl- kn]
enspiru kelkajn fojojn - kaj Ia malagrabla instigo estos malaperinta.
•..•.•
(E. Wicsc/ljddJ
Kruela malamiko
de Ia infanoj. - êiu homo volas esti feliêa. Sed
kiu feliêo estas pli granda 01 Ia sano? êu ne êiuj aliaj guoj de I'vivo
sen gi estigas senvaloraj? Multegaj estas Ia rnalarnikoj, kiuj minacas Ia
vivon de I'homo; sennombraj baciloj f1ugas en Ia aero, nagas en Ia akvo,
sidas sur niaj manoj ktp, kaj malsanigas nin je skarlatino, morbilo, tifo,
tuberkulozo. Ni devas enspiri ilin kune kun Ia aero, ni trinkas ilin kune
kun Ia akvo, ni mangas ilin kune kun Ia pano; kaj ekzistas nenia rimedo,
gardi nin kontraü iIi.
Sed êu estas kredeble, ke iu homo konscie rnangos venenon, kiun li
konas kaj pri kiu li scias, ke gi malutilos kaj eble mortigos lin? Bedaürinde estas fakto, ke Ia homoj eê amas tiun êi venenon; ke iIi kulturas
gin sur multaj miloj da kvadratkilometroj; ke iIi elspezas nenombreblajn
milionojn da markoj, da frankoj, da silingoj, por aêeti gin; ke iIi eê fordonas sian vivon, por karesi tiun êi 'malamikon, kiu nomigas: Alkoholo.
la alkoholo estas efektiva veneno. Se oni enêprucigas gin en malgrandan beston, ekz. katon, Ia besto konvulsias kaj baldaü mortas. La
alkoholo sidas en Ia tiel nomataj "alkoholaJoj", precipe en biero, vino
kaj brando. êi tiujn alkoholajojn oni fabrikas el vinbero], hordeo, rizo,
fruktoj, terpornoj; kaj tiel oni forprenas êi tiujn utilajn nutrajo]n, por
prepari el iIi venenon!
êu tio ne estas malsagajo tute nekornprenebla?
. - Nu, vino, biero, Iikvoro (ankaü konfitajoj kun Iikvoroj!) estas bongustaj. Sed êu bongusta veneno ne tamen restas veneno?
Se vi volas scii Ia efikojn de Ia alkoholo, demandu Ia direktorojn de
Ia kaptitejoj; kaj iIi diros ai vi, ke eble Ia duono de êiuj krimfaroj estis
sekvo de ebrieco. Dernandu Ia kuracistojn en Ia malsanulejoj; kaj ili
diros ai vi, ke nervomalsanoj, precipe frenezo, devenas grandparte de Ia
alkoholo. Demandu Ia ministrojn por agrikulturo; kaj iIi diros ai vi, ke
Ia prezoj por pano, terpornoj, faruno ktp, povus esti multe pli malaltaj,
se granda parto de Ia kampofruktoj ne estus forprenata de Ia biero- kaj
brandofaristoj.
Demandu malfeliêajn, rnalriêigintajn edzinojn, idiotajn
infanojn; kaj iIi diros ai vi, ke Ia edzo fordonis sian monon ai Ia drinkejo, ke Ia patro transdonis malsanon ai Ia gefiloj tuj êe ilia naskigo.
êu vi jam vidis iam ebriulon?
Liaj manoj tremas, liaj okuloj fikse
rigardas ion nevideblan, lia lango balbutas; eê Iiaj piedoj ne plu obeas
ai Ia volo kaj [etas Iin en Ia koton. Tie li kuêas, Ia homo, en kies brusto
ardas Dia spirito - nun estiginta kvazaü besto! Sed ne; besto ne ebriigas
sino Tio estas vere nur specialajo de I'homo.
3*

3a êapitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

3a êapitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

Kaj nun, mia infano, pripensu! Se plenkreska homo drinkas alkoholon,
Ia veneno efikas en lia korpo nur iom post iom. Nur post jaroj Ia kuracisto diros ai li: "Via stomako, viaj nervoj estas ruinígita]".
Sed Ia
organoj de infano estas multe pli delikataj kaj tial multe pli facile detrueblaj de tiu diabla veneno. êiu glaso da biero, êiu glaseto da vino, êiu
guto da brando forprenas de via vivo minimume unu semajnon. Ka]
kiam aliaj infanoj, vivintaj sen alkoholo, estos fortaj junuloj, sanaj junulino], kiuj eniras kun gojo kaj kurago en Ia vivon, tiam vi estos juna
maljunulo, kiu staras ne malproksime de sia tombo.
Sed eble vi diros: Ho, Ia alkoholo certe ne estas tia diablo! êu mi
ne legis en Ia gazeto], ke modera guo de alkoholajo] ne estas dangera,
sed kontrai:íe, ke glaseto da vino vekas Ia spiriton kaj spronas gin al
grandaj faroj? Mia infano, ne kredu ai tiaj mensogoj. Vidu: Ia gazetoj
vivas êefe de Ia mono, kiun ili ricevas por Ia anoncoj. Nu, rigardu iun
êiutagan gazeton! Kiu
profiton de siaj plej
presigas Ia plej rnultbonaj klientoj?
nombrajn, plej granfine aüdu ankorai:í
dajn, plej muItekostajn
pruvon, ke Ia forigo
anoncojn?
êu ne Ia
de Ia alkoholajo] estus
vinfaristoj, Ia brandofeliêo por Ia homaro:
vendistoj,
Ia resto- En kelkaj landoj oni
racioj? Ka] êu vi nun
jammalpermesislaimkomprenas, ke Ia gaporton, Ia fabrikadon
zetoj devas subteni Ia
kaj Ia konsutriadon de
tiuj venenaj trinkajo]: kaj baldaü Ia homo] plísanigis, Ia krimfaroj malpliigis, Ia financa bonstato de Ia familioj plíaltigis! - Tial, mia infano,
iru kaj estu gaja, sed gaja laü via sana naturo. La gojoj, kiujn kreas Ia
alkoholo, estas trompa]; ili incitas vin mallongan tempon, daürigas per
malbonstato kaj malsano kaj finigas en tro frua tombo .

Interesa
kalkulado.
- Ofte oni sidas dum voiago en Ia vagono
kaj enuas; êar Ia kunvojaganto] estas nesimpatiaj aü ne babilemaj, kaj Ia
rlgardoj ai Ia pejzago ekstere trafas nenion allogan.
Senêese murmuras
Ia rado], farante laü regulaj interspacoj malgrandan salton, kiam Ia vagono
superpasas Ia lokojn, kie du reloj estas kunigitaj!
êi tiujn pusojn ni
povas uzi por malgranda fizika kalkuloj oni povas trovi el i1i Ia rapidecon
de Ia veturanta vagonaro.
Kiel?
Sur preskaü êiuj ei:íropaj fervojaj Iinioj estas uzataj reloj, kiuj havas
longon de 12 aü 15 metroj.
La konduktoro eble diras ai ni, kiaj ili
tas sur Ia Jus pasata Iinio. Ni nun prenas Ia poãhorlogon kaj observas,
kiom da puão] okazas dum unu minuto.
Tiun êi nombron ni muItobligas per 6 kaj Ia rezultaton per 12 (aü 15, laü Ia longo de Ia reloj),
'e Ia finrezultato ni forstrekas Ia 2 lastajn ciferojn.
Tiam Ia restanta
nombro diras, kiom da kilometroj Ia vagonaro veturas en 1111U horo.
Ekzemplo: La vagonaro veturas sur 15-metraj reloj kaj ni trovis
80 puêojn en unu minuto.
Sekve 80><6=480>< 15=7200.
Post forreko de Ia du nuloj restas 72. Sekve Ia vagonaro veturas kun rapideco
de 72 km en hora.
,.....

36

•..•..

Kío estas Ia manao P Kelkaj okazajo] en Ia Biblio âajnas ai
nei nstruita homo mirakloj; sed iIi klarigas tute sim pie, se oni konas Ia
naturon de Ia lando, en kiu iIi okazis. Ekz. en Ia dua Iibro de Moseo,
êapitro 16a, estas rakontate, ke Dio sendis ai Ia izraelidoj en Ia dezerto
mangajon, kiu falis de Ia êielo kaj kuãis sur Ia tero kiel prujno kaj kiun
iIi nomis manao.
Tiu êi manao efektive estas trovata sur Ia tero; sed gi
ne falas de Ia êielo, sed de Ia tamariskoj tie kreskantaj.
Sur êi tiuj kreskajoj, kiuj multloke estas trovataj sur Ia duoninsulo Sinai,
vivas speco de pedikoj, kiuj pikas Ia branêojn de Ia junaj plantoj. EI Ia
truetoj poste elfluas dika suko, similanta nian mielon; gi falas teren pogute,
sekigas kaj formas grajnetojn. Oni trovas Ia manao-grajnetojn precipe matene,
post helaj, lumbrilaj noktoj. Manao havas flavetan koloron kaj dolêetan
guston. La araboj kolektas gin ankoraií nun kaj mangas gin kun Ia pano .

...•..

37

Pri Ia kredo ai sorêistinoj.
-..:. Superstiêo kaj maltoleremo postulis
n Ia mondhistorio terurajn oferojn. Oni taksas, ke êirkaií 100000 virInoj kaj knabinoj estas forbruligitaj kiel sorêistinoj, sole en Hispanujo
34650.
Inter iIi estis kvarjaraj infanoj .. Ankaü Luther estis defendanto
de Ia proceduroj kontraü sorêistinoj. La lasta tia murdo en Germanujo

38

3a êapitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

okazis en 1756: 14jara knabino estis senkapigata kaj poste forbruligata
pro veto kun Ia diablo. En Glarus (Svisujo) oni forbruligis Ia lastan
.sorêistinon en 1782, en Hispanujo en Ia jaro 1788. Eê bestoj estis mortigataj pro interrilatoj kun Ia diablo, ekz. porko en falaise (Francu]o) kaj
koko en Base!.

.•..

La rusa imperiestrino
Katarina Ia sciis nek legi nek skribi, sed
parolis kvar Iingvojn: Rusan, germanan, svedan kaj polan. La dekreto],
diktitaj de si, estis skribataj kaj subskribataj de êia filino Elisabeth .

.•..

La haroj
êirkaü 65-80

de blonda
kilometroj.

virino

meznombre

havas entute longon

de

...•.•

Kato], kies feio estas nigra, fiava kaj blanka, estas senescepte
Blankaj virkatoj kun bluaj okuloj estas êiam surdaj .

inaj.

.•..

La poêhorlogo
kiel kompaso.
- Oni metu aü tenu Ia horlogon
horizontale tiel, ke Ia malgranda montrilo montras ai Ia suno. Tiam
oni imagu Ia Iinion, kiu iras de Ia centro de I' ciferrondo ai Ia nombro XII
êe Ia rando. .Tiu êi linio formas angulon pli-malpli grandan kun Ia
malgranda montrilo j kaj Ia Iinio, kiu duonigas tiun êi angulon, montras
akurate Ia direkton ai sudo.
...•.•
La plej granda kolekto
de poâtmarko] estas tiu de Ia Earl of
Crawford. Ôi estis donacata alia Brita Muzeo en London kaj ampleksas
preskaü 4000 volumojn.
...•.•

Kío estas Ia homo? - [arn delonge oni esploris tute precize Ia
elementojn, el kiuj Ia homa korpo konsistas, kaj i1iajn kvanto]n. La korpo
de plenkreskulo, pezanta 70 kg, enhavas proksimume: 40,litrojn da akvo
(= 3 - 4 plenaj siteloi) j sufiêe da oksigeno kaj nitrogeno, por plenigi
balonon, kiu povus levi homon j sufiêe da karbono por 9000 krajonojn j
sufiêe da fero, por fabriki 7 hufonajlojn ; sufiêe da fosforo, por vencni
500 homojn aü por fari Ia kapetojn de 800000 alumetoj. EI Ia graso
oni povus fari 60 kandelojn, kaj da saio Ia korpo enhavas 20 plenajn
tekulerojn.

~

FABLOJ, FABELO] KA] RAKONTOJ.
LA CEDRO.
fABLO DE J. W. v. GOETHE.
Cedro ekkreskis inter abioj, kaj iIi dividis kun gi pluvon kaj sunlumon.
gi kreskis kaj kreskadis super i1iajn kapojn kaj êirkaürígardis malproksimen en Ia valon. Tiam kriis Ia abioj: "êu tio estas via danko, ke
vi nun levas vin super nin, vi, kiu estis tiom malgranda, vi, kiun ni
nutris?"
Ka] Ia cedro diris: "Plendu aI li, kiu igis min kreski!"
Ka] êirkaü Ia cedro staris dornarbetajo].
Tiuj ekkoleris, êar gi staris
tiel belega en sia forto antaü Ia vízago de l'êielo, kaj kríís: "Ve alia trofierulo; li vantigis pro sia altkresko!" Ka] kiam Ia vento] fortege movis
Ia branêojn de Ia cedro kaj balzama odoro pIenigis 'Ia landon, Ia dornujoj sin turnis kriante: "Ve ai Ia arpgulo! Lia fiero mugas kiel Ia ondoj

Ka]

de I' maro! Pereigu Iin, :iJljanktu
êielo!",
Kiam poste viroj venis d .
mencis dehaki Ia arbon, jen
triumfa kriado ekesti~: "T:,
\.~, . ~tnffierulOjnj
tiel Li humiligas Ia potenculojn!
digis sub giaj branêoj.
Kaj Ia cedro falis
iiiiiio·•••--_- •••
'Z7= __ ...ll~~'IA.;.IIiii.·~· ~~aj
Ia viroj s.í,arigis
Kaj gi falis
~çe
gi kaj aTportis
gin kiel mas!
Ia trezoroí

40

4a êapitro:

fabloj,

fabeloj

LA MATENRUÔO.

LA HISTRIKOJ.

DE G. v. HERDER.

fABLO DE A. SCHOPENHAÚER.

\

Areto da hisfrikoj dum rnalvarma vintrotago sin premis unu aI Ia
alia plejeble proksimen, por sirmi sin per reciproka varmigo kontraü
mortírostigo. Sed baldaü Ia unuj sentis Ia pikilojn -de Ia alia], -ka] tio
rce disigis i1in. Tamen bezonante varmon iIi denove alproksirnigis, ka]
sekve ripetigis Ia alia malbono, tiel ke ili balancigis inter ambaü sufero],
gis iIi trovis konvenan distancon, kiun iIi povis sufiêe bone toleri. Ka] tiun êi distancon iIi nomis gentileco kaj nobla moro.

PARABOLO.
LAÚ VERSAJO DE fR. RÜCKERT.
Iam en orientlando viro rnigris kondukanta karnelon per Ia brido.
Subite Ia besto ekfuriozigis kaj blekegis tieI terure, ke Ia kondukanto en
grandatimo forkuris. [en li ekvidis puton êe Ia vo]o kaj ensaltis.
Sed
falante li ekvidis rubusan arbetajon, kiu kreskis el fendo de Ia puta sakto.
Rapide li ekkaptis ties branêojn kaj restis tieI pendanta.
Super si li ekvidis
Ia kapon de Ia sovagiginta karnelo, kiu ree Iin volis kapti.
Kaj kiam li
rigardis aI Ia fundo de l'puto - ve! tie kuãis en Ia akvo terura drako
kun malfermita faüko, preta por engluti Ia bedaürindulon, se eble li íalus
rnalsupren.
Tiel pendante inter ambaü dangero], Ia viro ekvidis du
musojn, kiuj sidis êe Ia radikoj de Ia arbeta]o.
Unu estis blanka, Ia alia
nigra; kaj arnbaü mordetis Ia radikojn kaj subfosis Ia teron êirkaü i1i, kiu
f1uetis suben, tiel ke Ia drako rigardis supren esperante, ke Ia arbetajo
kune kun Ia homo baldaü falos. Vane Ia bedaürindulo rigardis êírkaüen
pro helpo. Jen li ekvidis branêeton de Ia arbeta]o, kiu portis maturajn
rubusberojn.
Ka] li ne povis reteni sin: li ne vidis plu Ia furiozan
karnelon super si nek Ia atendantan drakon sub si nek Ia ruzajn musojn
apud si - li prenis beron post bero, gustumis, trovis i1in bonaj kaj
forgesis mangante I~iun timon kaj teruron. Vi certe deman~las: "Kiu estas tiu rnalsaga homo, kiu tieI facile
forgesis dangeron kai tírnon?"
Sei amiko: Tiu horno estas vi! Kaj
nun ankaü aüdu Ia klarigon:'
p sur Ia puta fundo estas 'a
morto.
La kamelo supre.
.
mizero kaj dangero] de Ia
vivo. Estas vi, kiu pep;"
kaj morto êe Ia verda
arbeta]o de Ia mondo
musoj estas Ia tagoj
kaj noktoj, kiui:yen
aI Ia drako - aI
Ia morto.
Sed v'
morton kaj Ia
forfluantan tem
'
~iuj staras êe
Ia vojo aI vi
A

."(

11

La matenrugo

kaj rakontoj

r

êu vi jam vidis Ia matenrugon?
EI Ia êambro de Dio gi lurnas,
radio de Ia nemalaperonta Iumo, konsolanto por Ia homo.
Kiam Davido, persekutata de siaj malamikoj, iam en terurega nokto
sidis sur Ia monto Hermon kaj Iudis eI siaj psalmoj Ia ple] malgoian:
.Leonoí kaj tigroj blekegas êirkaü mia orelo, kaj Ia bando de Ia maIbonuloj êie êirkauas min, kaj mi ne vidas helponton!" *) - jen levigis
Ia matenrugo.
Kun brilantaj okulo] gi eIsaltis eI malantaü Ia montoj,
kieI matene êasita cervino, kaj parolis aI Davido kiel angelo sur Ia
montetoj: "KiaI vi funebras, ke vi estas forlasita?
Mi eliris eI nigra
nokto; post terurplena mallumo sekvas Ia mateno!"
Konsolita] liaj okulo] sin fiksis aI Ia matenrugo, gis gi farigis suno
kaj levigis per grandegaj f1ugiloj, Ia savanto de Ia mondo.
Ka] goje
sonis Ia melodio de lia kanto, kiun li nomis Ia kanton pri Ia matenrugo,
pri Ia matene êasita cervino. u)
filino de Dio, sankta matenrugo!
Ciutage vi lumas malsupren kaj
sanktigas Ia êielon ka] Ia mondon.
Sanktigu ankaü mian koron, ke gi
estigu via paca restadejo.
O) Psalmo
o.) Psalmo

22, 17.
22 (superskribo).

42

4a êapitro:

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

LA PENTO.
DE f. KRUMMACHER.

lu vilagano estis kulturinta per propraj manoj aron da zorge elektitaj
fruktarboj.
Kun granda gojo li vidis, ke unuafoje ili portis fruktojn,
kaj estis scivolega, de kia kvalito ili estos.
Tiam Ia filo de I'najbaro, malbona bubo, venis en Ia gardenon kaj
logis Ia filon de l'vilagano, tiel ke ili iris kaj desiris de Ia arboj êiujn
fruktojn, antaü 01 ili estis maturiginta],
Kiam poste Ia sinjoro de l' gardeno venis kaj vidis Ia senfruktajn
arbetojn, li estigís tre malgoja kaj diris: "AlI, kiaI oni faris tion aI mi?
Malbonaj buboj ruinigis mian gojon!"
êi tiuj vortoj enpenetris en Ia koron de I'filo; li kuris aI Ia filo de
l' najbaro kaj diris: "AlI, mia patro estas tre êagrenita pro Ia krimo, kiun
ni faris. Mia patro ne plu amos min, sed min punos per malestimo;
kaj tion mi meritis."
Sed Ia alia respondis: "Malsagulo! Via patro ja ne konas Ia farintojn
kaj neniam ekscios ilin. Vi devas silenti kaj esti singardema."
Sed kiam Oothold - tio estis Ia nomo de I' knabo - venis hejmen
kaj vidis Ia afablan vízagon de sia patro, tiam li ne povis ankaü afabIe
rigardi Iin. Car li pensis: "Kiel mi povus goje rigardi Iin, kiun mi
êagrenis?
Mi ja povas rigardi eê ne min mem. Nigra ombro kuâas
en mia koro." Tiam Ia patro aliris kaj prezentis ai sia] infanoj fruktojn de l'aütuno,
ankaü al OothoId.
La infanoj alkuris kaj tre gojis kaj mangis,
Sed
Oothold kaâis sian vizagon kaj ploregis.
Tiam Ia patro ekparoIis: "Infano mia, kial vi pioras?"
Ka] Oothold
respondis: "AlI, mi ne estas inda, ke vi nomas min via infano.
Mi ne
povas porti pIu Ia ãajnon, esti pli bona, 01 mi estas efektive.
Kara
patro, ne plu faru ai mi bonon; sed punu min, por ke mi ree rajtu,
veni aI vi, kaj ne plu estu turmentanta min mem.
Igu min severe
pentofari; êar aüdu: M i forsiris Ia fruktojn de Ia arbetoj 1"
Tiam Ia patro prenis lian manon, premis Iin aI sia koro kaj diris:
"Mi pardonas vin, infano mia. Dio faru, ke tiu êi ago estu Ia unua
kaj Ia lasta, kiun vi devis kaâi. Se estas tieI, mi ne plu voIas êagrenigi
pro Ia arbetoj."

LA ROZARBO.
fABLO

DE P. BENNEMANN.

êe Ia vojo staris beIega rozarbo.
forte kaj fiere gi etendis siajn
branêojn. De jaro ai jaro gi levis pli alten ai Ia êielo sian foliaron kaj
elkreskigis abundon da pIej belaj floroj, kiuj sendis bonodorojn tra Ia
tuta aero êirkaúa,

La êemizeto

1.1

de I' mortinlo

Proksime estis paste]o. Bone nutritaj bovinoj tie iris, kiuj k0l11l'1I1(
murmurante deâiris Ia sukplenajn herboin, Ne mirige, ke iliaj Ielo] estis
glataj kaj brilaj, ke ili êiutage pligrasigis kaj ke iliaj mamoj estis plenega]
de Iakto.
lutage unu el Ia bovinoj iom disigis de
Ia rozarbo, Kun suspekto gi rigardis gin.
"Kial vi staras êi tie kaj maIgrandigas
maIbonhumore. - La rozarbo silentis kaj
"Via ombro kovras Ia sunon kontraú

Ia brutaro kaj fine staris antaü
mian paêteion?" gi murmuris
bonodoris.
mi 1 Foríru!" - Mallaüte Ia

arbo skuetis siajn branêojn.
Tiam Ia bovino íuriozigis. "Kial vi staras tiel obstina kaj silenta?
êu vi eble pensas, imponi ai mi per viaj ridigaj floro], kiujn oni eê ne
povas mangi?
Sed atendu; viaj folioj ja espereble estas bongustaj. Mi
vidu, kia sen iIi vi estes!"
Ka] kun vaste malfermita buãego gi kuris kontraü Ia rozarbon, por
rabi de gi Ia foliojn. Sed Ia bovino estis forgesinta Ia pikilojn. êi tiuj
gratis giajn okuIojn kaj pikis giajn lipojn, tieI ke gi saItis returne kaj
trotis for, laüte insultante Ia senhontan arbon, kiu per siaj pikiloj atakis
pacemajn bovinojn.
Sed Ia rozarbo plu elsendis sian bonodoron.
Kaj vespere du knabinoj
venis kun interplektitaj brakoj kaj eksidis sub giaj floroj kaj aüskultis Ia
kanton de najtingalo, kiu kortuse kantis inter Ia branêoj.

LA êEMIZETO

DE L'MORTINTO.

OERMANA

.

F ABELO.

lu patrino havis fileton sepjaran. Tiu êi estis bela kaj êarma, tiel ke
neniu povis Iin rigardi neekamantc Iin, kaj ankaü si amis Iin pli 01 êion
alian en Ia mondo.
' ,-..1&._
.•
~-j
[en okazis, ke Ia knabeto
subite rnalsanigis kaj Dio prenis
Iin aI si. Pri tio Ia patrino neniel
povis konsoligi kaj pIoris tage
kaj nokte. Sed baldaü postkiam
Ia fileto estis entombigita,
li
aperis nokte sur Ia Iokoj, kie
dum sia vivo li estis sidinta
kaj ludinta;
kiam Ia patrino
ploris, li plorís ankaii ; kaj kiam
venis Ia mateno, li malaperis.
Sed kiam Ia patrino tute ne
êesis pIori, tiam Ia knabeto venis
iunokte en sia blanka êemizo,

44

4a êapitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj

kun kiu oni estis metinta Iin en Ia êerkon, kaj havis Ia florkroneton sur
Ia kapo. Li sidigis apud âíaj piedoj sur Ia Iiton kaj diris: "Ah panjo,
êesu plori! Alie mi ne povas ekdormi en mia êerko. Dr êiuj viaj larmoj
falas sur mian êemizeton, tiel ke neniam gi sekigas," La patrino ektimis,
aüdante tion, kaj si ne ploris plu. Kaj en Ia sekvanta nokto Ia infaneto
ree venis, tenis kruêeton en Ia mano kaj diris: "jen, mia êemizeto estas
nun preskaü seka, kaj mi havos ripozon en mia tombo."
Tiam Ia
patrino lasis sian suferon ai Dio kaj portis gin silente kaj pacience; kaj
Ia infano ne revenis, sed dormadis en sia subtera liteto.

LA ROZO.
GERMANA

FABELO.

Iam vivis maljuna virino, kiu havis du infanojn. La pli juna de iIi
devis êiutage iri en Ia arbaron, por kolekti Iignon. Iutage gi estis irinta
tre malproksimen. jen venis ai gi alia infano, malgranda, sed ne malforta. Tiu êi diligente helpis ai gi, kolekti Iignon kaj ankaü portis Ia
kolektitan gis antaü Ia domo.
Sed tie en unu momento Ia fremda
helpinto malaperis. La infano rakontis êion êi ai sia patrino; sed si ne
volis kredi. Tiam Ia infano montris ai si rozburgonon kaj diris: "Tiun
êi burgonon donis ai mi Ia bela infano dirante, ke gi revenos, kiam Ia
burgono estos ekflorinta." La patrino prenis Ia rozon kaj starigis gin en
glason kun akvo. - Iumatene Ia infano tute ne venis el Ia Jito. La
patrino iris, por venigi gin - jen si trovis gin mortinta, kuêanta kun
vizago tute êarma. Kaj Ia burgono estis ekflorinta en Ia sarna mateno.

KIEL LA DIABLO KREIS LA NEGRON.
FABELO

EL BRAZILlO.

Kiam Dio kreis Adamon, ankaü Ia diablo volis fari homon. Do li
prenis sufiêan kvanton da argilo, kiel li estis vidinta tion êe Ia bona Dio,
kaj êion li faris preskaü bone. Sed êio, kion li tuâis, farigis nigra, kaj
nature ankaü Ia homo, kiun li estis farinta. Kiam Ia satano vidis tion,
li volis purigi Iin kaj iris, por trempi lin en Ia jordanon.
Sed Ia ondoj
de I'rivero tuj retirigis, kaj nur Ia manpIatoj kaj Ia plandoj de I'unua
negro tuêis Ia akvon, kaj el tio klarigas ilia iom hela koloro.
Sed Ia diablo furiozigís kaj donis ai sia kreítajo teruran baton sur Ia
nazon, tiel ke gi farigis tute plata. La malfeliêulo petegis kompaton.
Tiam Ia diablo pensis, ke Ia nigrulo ja neniel estis kuIpa je sia propra
malfeliêo kaj ke lia kolero estis tute maljusta. Tial karesante li tuêis Ia
hararon de Ia negro. Sed êar Ia satana mano estis varmega, gi tuj efikis
kiel krispigilo.
Tial Ia negroj estas nígra], havas preskaü helkolorajn manplatojn kaj
plandojn, pIatan nazon kaj krispajn harojn.

'~

La senditoj de I' morto

LA ELEFANTO
FABELO

KAJ LA KAPRINO.
EL AFRIKO.

La elefanto kaj Ia kaprino iam disputis, kiu de i1i povos plej multe
rnangi. lIi petis Ia leonon, ke gi decidu, kaj tiu diris: "Venu kun mi
en Ia arbaron.
Tie vi vetpaêtigu, Ia elefanto dekstre de mi kaj Ia
kaprino maldekstre.
Poste mi decides."
La du bestoj obeis. Per sia rostro Ia elefanto derompis Ia plej dikajn
arbojn, rnangis Ia foliojn, laüte ridis kaj mokis Ia malgrandan kaprinon.
Sed tiu senhalte pastigis plu kaj diris: "Atendu! Ni ja vidos, kiu mangos
pIej multe!" Posttagmeze, du horojn antaü sunsubiro, Ia leono iris kun
iIi sur herbejon kaj ordonis, ke tie iIi pastigu plu. Tuj i1i komencis
denove .. Sed kiam Ia suno subiris, Ia elefanto diris: "Sajnas ai rni, ke
estus bone, se ni iomete ripozus!" "Tute ne," kriis Ia kaprino, "mi tute
ne mangis jam sufiêe. Ni pastigu gis noktmezo!"
Fine Ia noktmezo
venis, kaj Ia leono diris: "Venu nun kun mi ai tiu roko! Tie ni volas
kusigi kaj ripozi." . lIi do kusigis sur Ia vasta, nuda roko, kie kreskis
eê ne unu verda herbeto. La elefanto elektis por si plej komfortan Iokon
kaj baldaü ekdormis, same ankaü Ia leono. Sed Ia kaprino restis maldormanta kaj komencis remaêadi.
Tio faris aüdeblan bruon, kaj Ia
leono vekigís. '"Kion vi faras?" gi diris. "Mi mangas," respondis Ia
kaprino; "mi ankoraü ne estas sata."
"Sed kion do vi mangas?" demandis Ia elefanto, kiu nun ankaü estis vekiginta. "Mi mangas Ia
rokon," diris Ia kaprino, "êar iá'Verdajo ne ekzistas tie êi. Ka] forrnanginte gin, mi mangos vin!" Tiam Ia leono decidis: "Depost nun
Ia kaprino logu inter Ia homoj; êar gi sola ne povas satigi, Ia homoj
helpu gin. Sed Ia elefanto restu en Ia arbaro kaj neniam logu inter
kuIturitaj estajoj, Gardu vin krome kontraü Ia kaprino, elefanto! Ôi
rnangis de Ia roko kaj iam certe ankaü forrnangos vín!"
Tiam Ia elefanto forkuris en Ia arbaron kaj iris ai Ia leopardo.
"Leopardo!" gi diris, "mi donas ai vi Ia vivon de Ia kaprino! Kaptu
kaj mortigu gin! Se gi trovus min, gi certe min íormangus! Tial faru,
kion vi povas, por liberigi min de gi!"
Depost tiu tempo Ia elefanto vagas soleca en Ia arbaro; sed Ia
kaprino vivas inter Ia hornoj, kaj Ia leopardo persekutas gin.

LA SENDITOJ
GERMANA

DE L/MORTO.
FABELO.

En malnovaj tempoj giganto iam migris sur Ia granda landstrato.
jen subite nekonata viro saltis kontraü lin kaj kriis: "Haltu!
Neniun
paâon plul" "Kio," diris Ia giganto, "vi mizerulo, kiun mi povas
dispremi inter Ia fingro], vi volas bari mian vojon?
Kiu vi estas, ke
vi rajtas paroli tiel senrespekte?" - "Mi estas Ia Morto," respondis Ia
alia. "Neniu sukcesas kontraüstari min, kaj ankaü vi devas obei miajn

46

4a êapitro:

Fabloj, fabeloj

kaj rakontoj

ordonojn.".
Sed Ia giganto rifuzis kaj komeneis lukti kun Ia Morto.
La batalo estis longa kaj forta. Fine Ia giganto venkis kaj batis teren
'per sia pugno Ia Morton, tiel ke li falis apud stonon. La giganto iris
siajn vojojn, kaj Ia Morto kuâis venkita kaj estis tiel senforta, ke li ne
povis relevi sino .,Kio íarigos nun?" li diris. "Se mi restos kusanta
en Ia angulo tie êi, neniu plu mortos en Ia mondo; kaj gi plenigos
je homoj tiom, ke i1i ne plu havos lokon, por stari unu apud Ia alia."
[en venis juna homo sur Ia strato, forta kaj sana, kantis kanton kaj
[etis siajn rigardojn tien kaj tien. Kiam li ekrigardis Ia duone svenintan, li kompate aliris, levis lin, englutigis el sia botelo fortigan trinkon
kap atendis, gis kiam Iiaj fortoj revenis.
"êu vi ankaü seias," di ris Ia
fremdulo, levante sin, "kiu mi estas kaj kiun vi restarigis sur Ia píedoj?"
_
"Ne," respondis Ia junulo, "mi ne konas vín." - "Mi estas Ia
Morto," li diris. "Mi indulgas neniun, kaj ankaü vin mi ne povas
escepti. Sed por ke vi vidu, ke mi estas dankema, mi promesas aI vi, ke
mi ne atakos vin neatendite. Mi volas sendi ai vi miajn senditojn, antaü 01
mi venos por preni vin." - "Bone," diris Ia junulo, "estas jam profito, ke
mi seios, kiam vi venos, kaj almenaü gis tiam estos sekura je vi." Poste
li migris plu, estis gaja kaj bonhumora kaj senzorge vivis siajn tagojn.
Sed [unago kaj sano ne restadis Iongtempe.
Baldaü venis malsanoj
kaj doIoroj, kiuj tage turmentis lin kaj forprenis nokte lian ripozon.
"Almenau mi ne mortos," li diris aI si mem; "êar Ia Morto antaüe
sendos siajn senditojn.
Mi nur dezirus, ke Ia malbonaj tagoj de Ia
malsano baldaü estu pasinta]".
Tu] kiam li ree sentis sin sana, li rekomeneis vivi en gojoj. [en iutage iu frapis Iian sultron. Li rigardis
returne, kaj Ia Morto staris malantaü li kaj diris: "Sekvu min! Venis
Ia horo de via adiaüo el Ia mondo!" "Kio," respondis Ia homo,
"êu vi volas rompi vian promeson?
êu vi ne asertis, ke, antaü 01 vi
mem venos, vi volas sendi aI mi viajn senditojn?
Mi vidis neniun."
_ "Silentu," respondis Ia Morto. "êu mi ne sendis aI vi unu senditon
post Ia alia? êu ne
'
antaü viaj okuloj?
venis Ia febro, ekKaj krom êio êi: mia
puãis vin, skuis kaj
natura frato, Ia Dorteren [etis vin? êu ne
mo, êu li ne memorIa kapturno svenigigis vin je mi êiuvesis vin? êu ne Ia
pere? êu vi ne kuêis
artrito pinêis êiujn
dum Ia nokto, kvaviajn membrojn? êu
zaü vi jam mortis?"
ne mugis en viaj
Lahomosciisnenion
ore1oj? êu ne mordpor respondi; li aketis Ia dentdoloro
ceptis sian sorton
en viaj vangoj? êu
kaj foriris kun Ia
ne farigis maIhele
Morto.

La akvo de l' vivo

LA AKVO DE L'VIVO.
OERMANA

FABELO.

Iam vivis rego, kiu estis malsana, kaj neniu kredis, ke li restos vivanta.
Sed li havis tri filojn, kiuj estis malgoja] pri tio; i1i iris malsupren
en Ia kastelgardenon kaj ploris. Tiam renkontis ilin maljuna viro kaj
demandis pri ilia êagreno. I1i diris ai li, ke Ia patro estis tiel malsana, ke
versajne li mortos; êar nenio helpis ai li. Tiam diris Ia maljunulo: "Mi
seias ankoraü unu rimedon; tio estas Ia akvo de I' vivo. Kiam li trinkos
da gi, li resanigos,
Sed gi estas malfaeile trovebla".
La plej aga filo
diris: "Mi certe trovos gin", kaj iris ai Ia malsana rego petante, ke li permesu ai li foriri, por serêi Ia akvon de l' vivo. "Ne," diris Ia rego, "êikune estas tro granda dangero ; prefere mi volas morti."
Sed li petis
tiom longe, gis kiam Ia rego konsentis.
La princo pensis en sia koro:
"Se mi alportos Ia akvon, mi estos ai mia patro Ia plej kara filo kaj heredos
Ia regnon."
Li do ekiris, kaj kiam li estis antaüen rajdinta kelkan tempon, pigmeo
staris sur Ia vojo kaj diris: "Kien tiom rapide?" "Impertinenta koboldo," Ia princo respondis tute fiere, "tio ne estas via aíero," kaj rajdis
plu. Sed Ia malgranda vireto estis koleriginta kaj sendis post li malbonvolan sorêdeziron.
La princo baldaü poste venis en intermontan malvastejon; kaj ju pli li rajdis antaüen, des pli Ia montoj alproksimigís; kaj
fine Ia vojo estigis tiel malvasta, ke li ne povis fari plu eê unu paêon.
Ne estis eble, turni Ia êevalon aü eliri el Ia selo, kaj li sidis tie kvazaü
arestita.
La malsana rego atendis lin dum longa tempo; sed li ne venis. Tiam
diris Ia dua filo: "Patro, permesu aI mi foriri, por serêi Ia akvon," kaj en
si li pensis: "Se mia frato estas mortinta, Ia regno venos ai mi," La rego
komence ankaü ai li ne volis doni Ia permeson, sed fine li cedis. La
princo do iris Ia saman vojon, kiel antaüe lia frato, kaj ankaii renkontis
Ia pigmeon, kiu haltigis Iin kaj demandis, kien li rapidas.
"Malgranda
koboldo," diris Ia princo, "tio ne estas via afero," kaj forrajdis, ne returnante sino Sed Ia pigmeo malbondeziris ai li, kaj - kiel Ia alia princo - li
venis en intermontan malvastejon kaj povis iri nek antaüen nek malantaüen,
Tiel okazas ai trofieruloj.
Kiarn ankaü Ia dua filo forrestis, Ia plej juna proponis sin, por foriri
kaj serêi Ia akvon, kaj Ia rego fine devis permesi.
Kiam Ia princo renkontis Ia pigmeon kaj tiu êi demandis, kien li rap idas, tiam li ekhaltis,
respondis kaj diris: "Mi serêas Ia akvon de I' vivo; êar mia patro estas
malsana gis Ia morto." - "êu vi ankaü seias, kie gi estas trovebla?" "Ne," diris Ia princo. - "êar vi kondutis laüdece kaj ne fierege kiel viaj
malsinceraj fratoj, mi volas informi vin, kiel vi povos akiri Ia akvon de I'
vivo. Ôi fluas eI puto en Ia korto de ensorêita kastelo. Sed vi ne povos

La akvo de I' vivo
48

4a êapitro:

fabloj,

fabeloj

\1)

kaj rakontoj

eniri, se mi ne donos aI vi feran vergon kaj du panetojn. Per Ia vergo
frapu trifoje Ia feran pordegon de I' kastelo, tiam gi malferrnigos, Interne
kuâos du leonoj, kiuj malfermos Ia faiíkojn. Sed kiam vi [etos aI êiu paneton,
iIi rnalfuriozigos, Kaj poste rapidu kaj prenu de Ia akvo de I' vivo, antaú (h
batos Ia dekdua horo. Alie Ia pordego refermigos, kaj vi estos kaptita."
La princo dankis, prenis Ia vergon kaj Ia panojn kaj foriris. Kiam
li alvenis, li trovis êion laií Ia vortoj de I' pigmeo. La pordego malfermigis êe Ia tria vergofrapo, kaj post kiam li estis trankviliginta Ia leonojn per Ia panetoj, li eniris en Ia kasteIon kaj venis en belan, grandan
salonon. Tie sidis ensorêitaj princoj, de kies fingroj li detiris Ia ringojn.
Tie kuãis ankaü glavo kaj pano, kiujn li forprenis.
Poste li venis en
êambron, en kiu staris bela junulino.
Si gojis, ekvidante lin, kisis Iin
kaj diris: "Vi savis min kaj havu mian tutan regnon; kaj kiam post unu
jaro vi revenos, ni festos nian geedzígon."
Poste si ankaií diris aI li,
kie estis Ia puto kun Ia akvo de I' vivo; sed li rapidu kaj êerpu gin,
antaií 01 batos Ia dekdua. Li nun iris plu kaj fine venis en êambron, kie
staris bela freãtegita lito; kaj êar li estis laca, li volis iornete ripozi. Do
li kuêigis kaj ekdorrnis, Kiam li vekigis, batis kvarono antaü Ia dekdua.
Tiam li saltekstaris tute timigita, kuris aI Ia puto kaj êerpis el gi kun pokalo apudstaranta kaj rapidis, por foriri. Ôuste kiam li eliris el Ia fera
pordego, batis Ia dekdua, kaj Ia pordego tiel forte ferrnigis, ke gi Iorêirís
ankoraií pecon de lia kalkano.
Sed li estis kontenta, êar li akiris Ia akvon de I' vivo, turnis sin hejmen
kaj ree pretervenis êe Ia pigmeo. Kiarn tiu vidis Ia glavon kaj Ia panon,
li diris: "Per tio vi gajnis grandan valorajon. Per Ia glavo vi povos venki
tutajn armeojn, kaj Ia pano neniam forkonsurnígos."
Sed Ia princo
ne volis hejmen veni aI Ia patro sen siaj fratoj kaj diris: "Kara pigmeo, êu vi ne povas diri aI mi, kie estas miaj du fratoj? IIi foriris antaü
mi, por serêi Ia akvon de I'vivo, sed ne revenis." "IIi estas' kaptitaj
inter du monto]," diris Ia pigmeo; "tien kondukis ilin mia malbeno, êat
iIi estis tiom fieregaj."
Tiam Ia princo petadis, gis kiam Ia pigmeo
Iiberigis i1in el Ia sorêo; sed li avertis lin kaj diris: "Gardu vin; êar iIi
havas malbonajn korojn."
Kiam venis Iiaj frato], Ia princo gojis kaj rakontis aI i1i, kion li travivis
kaj ke li trovis Ia akvon de I' vivo kaj kunportis pokalon da gi kaj savis
belan princinon, kiu volis atendi Iin dum unu jaro; poste estos Ia geedziga festo, kaj li ricevos grandan regnon.
Poste iIi kune forrajdis kaj
venis en landon, kie estis malsato kaj milito, kaj Ia rego jam kredis, ke li
pereos; tiom granda estis Ia mizero. Tiam Ia princo iris aI li kaj donis
Ia panon, per kiu li nutris kaj satigis sian tutan popolon; kaj poste Ia
princo ankaií donis aI li Ia glavon. Per gi li venkis Ia armeojn de siaj
malamikoj kaj nun povis vivi en trankvilo kaj paco. Tiam Ia princo
reprenis siajn panon kaj glavon, kaj Ia tri fratoj rajdis plu. Sed iIi venis

ankoraií en du landojn, kie malsato kaj milito regis, kaj êiufojc Ia princo
donis aI Ia rego] siajn panon kaj glavon kaj tieI savis tri regnojn,
Ka]
poste iIi sidigis sin sur âipon kaj veturis trans Ia maron.
Dum Ia veturado Ia du pli maljunaj fratoj parolis inter si: .La plej juna
havas Ia akvon de I' vivo, kiun ni ne trovis. Pro tio nia patro donos aI li Ia
regnon, kiu apartenas aI ni, kaj li forprenos nian feliêon." Tiam iIi estigis
vengavidaj kaj interkonsentis, ke iIi pereigu Iin. IIi atendis, gis iam li estis
profunde ekdorminta; tiam iIi verêis Ia akvon de I' vivo el Ia pokalo kaj
prenis gin por si; sed en Ia pokalon iIi enverâís maldolêan marakvon.
Kiam iIi alvenis hejme, Ia plej juna alportis sian pokalon alIa mal sana
rego, por ke li trinku kaj resanigu, Sed apenaií li estis trinkinta iom de
Ia maldolêa marakvo, tiam li farigis ankoraií pli malsana 01 antaiíe. Ka]
kiam li plendis pri tio, jen venis Ia du plej maljunaj filoj kaj akuzis Ia
plej junan, ke li estis volinta veneni Iin kaj ke iIi havas Ia akvon de I'
vivo kaj 'gin transdonis aI li. Apenaü Ia rego estis trinkinta, li sentis
malaperi sian malsanon kaj estis forta kaj sana kiel en sia [unago. Tiam
Ia du fratoj iris aI Ia plej juna, mokis Iin kaj diris: "Vi ja trovis Ia akvon
de I'vivo; nu, vi havis Ia penon, sed ni havas Ia profiton. Kíal vi ne estis
pli prudenta kaj uzis viajn okulojn? Ni forprenis gin de vi, kiam vi dormis sur Ia maro; kaj post unu jaro unu de ni iros por preni Ia belan
princinon.
Sed gardu vin, ke vi nenion eldiru pri tio! La patro certe
ne kredos aI vi; kaj se vi diros unu solan vorton, vi perdos krome vian
vivon. Sed se vi silentos, ni ne volas preni gin."
La maljuna rego estis koIeranta kontraií sia plej juna filo kredante,
ke li estis volinta preni Iian vivon. Li kunvenigis Ia tutan kortegon kaj
paroligis pri li Ia jugon, ke sekrete li estu mortpafata. Kíam Ia princo
foje forrajdis por êasi kaj ne suspektis ion malbonan, Ia êasisto d~ I'
rego devis kuniri.
Kiam iIi estis tute solaj en Ia arbaro kaj Ia êasisto
aspektis tiel malgoja, Ia princo diris aI li: "Kara êasisto, kio vin turrnentas?" La êasisto diris: "Mi ne povas gin dirí." Tiam Ia princo petis:
"Eldiru, kio gi estas; mi pardo nos vin." - "AlI," diris Ia êasisto, "Ia rego
ordonis aI mi, ke mi mortpafu vin.' Tiam Ia princo ektimis kaj parolis:
"Kara êasisto, lasu min vivanta! Mi donos aI vi mian regan veston, kaj vi
donu aI mi anstataií gi vian rnalbelan." La êasisto díris: "Tion mi volonte
volas fari; kaj mi vere ne estus povinta pafi aI vi." Do iIi sangis Ia vestojn,
kaj Ia êasisto iris hejmen. Sed Ia princo iris plu en Ia arbaron.
Post kelke da tempo, aI Ia maljuna rego venis tri veturiloj kun oro
kaj altvaloraj êtono] por lia plej juna filo. IIi estis senditaj de Ia tri
rego], kiuj estis venkintaj Ia malamikojn per Ia glavo de I' princo kaj
per lia pano estis nutrintaj siajn popolojn, kaj iIi volis montri sin dankemaj. Tiam Ia maIjuna rego pensis: "êu eble mia filo estis senkulpa?"
Kaj li diris aI siaj servistoj: "Ho, ke li estu ankoraií vivanta! Mi treege
pentas, ke mi ordonis, mortigi lín!" - "Li vivas ankoraü," diris Ia êasisto.
B~"nemann.

Tra 1a mondo.

4

4a êapitro:

50

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

La tri fratinoj

"Mia koro ne permesis, agi laü via ordono," kaj li rakontis aI Ia rego, kio
okazis. Tiam kvazaü êtono falis de Ia koro de l'rego; kaj li publikigis en
êiuj regnoj, ke lia filo havas permeson reveni kaj estos favore akceptata.
Sed Ia princino konstruigis antaü sia kasteIo straton, kiu estis tute
eI brila oro, kaj si diris aI siaj servistoj: "Kiu venos aI mi guste rajdante sur gi, tiu estos Ia gusta, tiun Iasu eniri. Sed kiu venos apud
Ia strato, till ne estos Ia gusta, kaj tiun ankaií ne lasu eniri."

.

,

CJ

,?

~

/.J

"~

.,"-

---,

,~,\..

LA TRI FRATINOJ

kun Ia vitraj koroj

KUN LA VITRAJ KOROJ,

GERMANA fABELO.
Ekzistas homoj kun vitraj koroj. Kiarn oni delikate tuêas ilin, tiam
ili sonas mallaüte kieI argenta] sonoriloj. Sed kiam oni forte ilin pusas,
tiam ili rornpigas,
Nu, iam estis ankaü gerega paro, kiu havis tri filinojn; kaj êiuj tri
havis vitrajn korojn.
"Infanoj," diris Ia regino, "atentu bone viajn
korojn; ilí estas rompebIaj objekto]!"
Kaj tion iIi faris.
Sed iutage Ia plej aga fratino sin klinis el Ia fenestro kaj rigardis
maIsupren en Ia gardenon, kie Ia abeloj kaj papilioj flugis êírkaü Ia
Ievkojoj. Ci-kune si premis sian koron: klin! aüdigís, kvazaü io rompigis, kaj si falis teren kaj estis senviva .
Post keIka tempo Ia dua filino trinkis tason da tro varmega kafo.
[en ree aüdigís sono, kvazaü vitro rornpigas, nur iom pli delíkate
01 unuafo]e, kaj ankaü si falis teren. Tiam êia patrino Ievis kaj
rigardis sin: sed kun gojo si baldaü rimarkis, ke Ia knabino ne estis
mortinta, sed ke âia koro estis akirinta nur fendon, sed kuntenigis
ankoraü.
"Kion fari nun je nia filino?" pripensis Ia rego kaj Ia regino. "Si
havas fendon en ia koro; kaj kvankam gi estas nur delikata, Ia koro
tamen iam tute rompigos.
Ni devas tre zorgeme gardi êin."
Sed Ia princino diris: "Lasu min trankvila!
Kelkíoje io, kio akiris
fendon, poste kuntenigas nepre tre longe!"
Dume ankaü Ia pIej juna regfilino estis pIenkreskinta kaj estis tiel
bela, bona kaj prudenta, ke de êiuj flankoj regfiloj aIvenis grandare
kaj petis êian manon. Sed Ia maIjuna rego estis prudentiginta per malfeliêo kaj diris: "Mi havas nur ankoraü UIlU nedifektitan filinon, kaj
ankaü si havas vitran koron. Se mi donos êin aI iu, li devos esti rego
kaj samtempe vitristo, kiu scias Ierte agi je tia rompebia objekto."
Sed
inter ia multaj regfiloj estis eê ne unu, kiu ankaü estis Ierninta Ia vitristan profesion; kaj tiaI ili êiuj devis reforiri.
Nu, inter Ia pagio] en ia kasteIo de l'rego estis unu, kiu estis preskaü finIerninta.
Kiarn ankoraü trifoje li estos portinta Ia robtrenajon
post Ia pIej juna regfilino, tiam li estos nobelo: kaj Ia rego gratuIos
ai li kaj diros: "Nun vi estas finIerninta kaj estas nobelo.
Mi dankas
al vi. Vi povas foriri."
Kiarn li portis unuafoje Ia trenajon de Ia princino, li vidis, ke si
havis tute regan irmanieron.
Kiarn li portis gin Ia duan fojon, Ia
princino diris: "Lasu Ia trenajon libera dum unu momento; donu ai
mi vian manon kaj konduku min supren sur Ia êtuparo, sed delikate
kaj êarme, kiel decas por pagio, kondukanta regfilinon."
Kíarn li faris
tion, li vidis, ke si havis ankaü tute regan manon.

-~" ,- ~ ~- ---== ~-- -.~-=~~,~~~~'
<h~:::;:~~lJ--'::':~"
·.·:r;~~>J;Jj~~·.i
i~ ,"I-

,_r'

,c.

/-'\.-. ~

(~~

-/;

't~-;l.", ,-,~tML,I!fl"""~-;:.-

.J.f ._~;-~
.~.

. ,~~?.r'

r

-~'~

~.

-

~

_

~.-t_

~.'

.•.•
~.~

-'

.rÓc

.'

-~-::-

Kiam Ia jaro estis preskaü pa- ;
sinta, Ia pIej maljuna frato pensis, I
ke li nun rapidu, por iri aI Ia reg- I
filino kaj prezenti sin kieI êia savinto; tiam li ricevos êín kieI edzinon kaj
krome Ia regnon. Do ii forrajdis, kaj kiam li venis antaü Ia kasteIon kaj vidis
Ia belan, oran straton, li pensis: "Estus ege dornage, rajdi sur gi," kaj sin
turnis flanken kaj rajdis apud Ia dekstra bordo. Sed kiam li aIvenis ai
Ia pordego, Ia servistoj diris aI li: "Vi ne estas Ia gusta. Foriru!"
Baldaü poste ankaü Ia dua princo ekiris; kaj kiam li venis aI Ia ora
strato kaj Ia êevalo jam estis metinta unu piedon sur gin, li pensis:
"Estus ege domage; Ia êevaIo povus gin difekti", kaj turnis sin flanken
kaj rajdis maIdekstre êe Ia bordo. Sed kiam li aIvenis aI Ia pordego,
Ia servistoj diris: "Vi ne estas Ia gusta. Foriru!"
Kiam fine Ia jaro estis tute pasinta, Ia tria princo volis rajdi for et
Ia arbaro aI sia amatino kaj forgesi êe si sian mizeron. Li do ekrajdis
kaj êiam pensis aI si kaj deziris, jam esti êe si, kaj tute ne vidis Ia
oran straton. Tiel lia êevalo iris meze sur gi; kaj kiam li alvenis aI Ia
pordego, gi estis maIfermata, kaj Ia regfíllno akceptis lin kun gojo kaj
diris, ke li estas êia savinto kaj Ia estro de l'regno, kaj Ia geedzigo
estis festata en grandega feliêo. Ka] kiam gi estis pasinta, si rakontis aI
li, ke lia patro lin vokis aI si kaj pardonis lin. Tiam li rajdis aI Ia
rego kaj diris aI li êion: ke liaj fratoj trompis lin kaj ke li tamen silentis pri êio êi. La maljuna rego volis puni ilin; sed ili jam estis irintaj sur êipon kaj forveturintaj kaj ne revenis dum sia tuta vivo.

..-

52

4a êapitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj
La tri fratinoj kun Ia vitraj koroj

Ankaü si rimarkis ion; sed mi volas nur poste diri, kio estis tio.
fine, kiam li Ia trian fojon portis êian trenajon, Ia regfilino sin turnis
kaj diris ai li: "Kiel êarme vi portas mian trenajon! Tiel êarme neniu
gis nun portis gin."
Tiam Ia pagio rimarkis, ke si havis ankaií tute
regan parolmanieron.
Sed per tio li estis finlerninta kaj estíginta nobelo.
La rego dankis kaj gratulis ai li kaj di ris, ke nun li povas íorirí,
Kiam li foriris, Ia regfilino staris êe Ia gardenpordo kaj diris ai li:
"Vi portis mian trenajon tiel êarme, kiel neniu alia. Ho, ke vi estu
vitristo kaj rego!"
Tiam li respondis, ke li volas êiel penadi, por estigi tio. Tial si atendu
Iin; li certe revenos.
Li do iris ai vitristo kaj demandis, êu li ne bezonas lernanton. "Jes,"
respondis tiu, "sed vi devas kvar jarojn lerni êe mio En Ia unua jaro
.vi lernos iri ai Ia bakisto kaj alporti Ia bulkojn kaj lavi, kombi kaj vesti
Ia infanojn.
En Ia dua jaro vi lernos plenigi Ia fendojn per mastiko,
en Ia tria tranêi kaj enkadrigi Ia vitron, kaj en Ia kvara vi estigos
maistro."
Tiam Ia pagio demandis Ia vitriston, êu li ne povus komenci êe Ia fino,
êar tiel Ia afero ja irus pli rapide. Sed Ia vitristo instruis Iin, ke vera
vitristo êiam devas komenci êe Ia komenco; alie li ne bone sukcesus.
Pro tio li kontentigís.
Do en Ia unua jaro li iris por preni Ia bulkojn êe Ia bakisto, lavis kaj kornbis Ia infanojn kaj vestis ilin. En Ia
dua li plenigis Ia fendojn per mastiko; en Ia tria li lernis tranêi kaj
enkadrigi Ia vitron, kaj en Ia kvara jaro li estigis majstro. Poste li resurmetis siajn nobelajn vestojn, adiaiíis de sia mastro kaj meditis, kion
fari, por ke nun li estigu ankaií rego.
Kiam tiel li iris sur Ia strato, tute enpensiginta kaj rigardanta Ia
pavimon, viro alpaêis ai li kaj demandis, êu li perdis ion, êar li senêese
rigardis teren. Tiam li respondis, ke li nenion perdis; sed tamen li
serêis ion, nome reglandon, kaj demandis lin, êu li ne scias, kion entrepreni, por ke li estigu rego.
"Se vi estus vitristo", diris Ia viro, "mi scius konsilon."
"Ho, mi estas guste vitristo," li respondis, "kaj Jus mi finlernis."
Kiam li estis dírinta tion, Ia viro rakontis ai li Ia aferon pri Ia tri
fratinoj kun Ia vitraj koroj kaj ke Ia maljuna rego volis edzinigi sian
filinon nur ai vitristo. "Komence," li diris, "estis ankoraií Ia kondiêo,
ke Ia vitristo, kiu, ricevos êin, devu esti krome rego aü regfílo, Sed êar
neniu estis trovebla, kiu estas samtempe rego kaj vitristo, Ia rego iom
cedis, kion êiam devas fari Ia plej saga, kaj li starigis du aliajn kondiêojn. Sed vitristo li tamen devas esti ankoraü nun; tio restas."
"Kiuj do estas Ia ambaií kondiêoj?" demandis Ia juna nobelo.
"Li devas plaêí ai Ia princino kaj havi velurmolajn manojn.
Kíarn
do venos vitristo, kiu plaêos ai Ia princino kaj ankaú havos velurmolajn

11

manojn, tiam Ia rego volas doni ai li sian filinon kaj poste, kiam li (·•..lo~
mortinta, fari lin rego. [am granda amaso da vitristoj estis en Ia kastclo ,
sed neniu plaêis aI Ia princíno.
Krome i1i êiuj ankaü ne havis velurmolajn, sed maldelikatajn manojn, kio ja estas natura êe ordinara vítristo."
. Aiídinte tion, Ia juna no belo iris en Ia kastelon, malkaâis sin aI Ia
rego, memorigis lin pri Ia fakto, ke li estis antaüe pagio êe li, kaj rakontis al li, ke pro amo ai lia filino li farigis vitristo ka] nun volus
edzig! kun si kaj post lia morto estigi rego.
Tiam Ia rego vokigis Ia princinon kaj demandis êin, êu Ia juna
nobelo plaêas ai si; kaj kiam si estis jesinta tion, êar si tuj rekonis

Iin, poste li plu diris, ke li nun ankaü demetu siajn gantojn kaj montru,
êu li ankaü havas velurmolajn manojn.
Sed Ia princino dirís, ke tio
estas tute nenecesa, êar si scias tute certe, ke li efektive havas velurmolajn manojn.
Si estis tion rimarkinta jam tiam, kiam li kondukis êin
supren sur Ia stuparo.
Tiel ambaü kondiêoj estis plenumitaj; kaj êar Ia princino ricevis vitriston kiel edzon, kaj eê vitriston kun velurmolaj mano], li tre atentis
êian koron, kaj gi restis nedifektita gis âia feliêa morto.
Ka] ankaií Ia alia princino farigis maljunega, kvankam êia koro havis
fendon. Kiarn iu miris pri tio, si diris êiam: "Kio en Ia junago akiris
fendon, tio guste restas nerompita ankoraü tre longe."
Ka] tio estas nepre vera. êar mia patrino havas ankaü tian malnovan krempoteton; gi estas blanka, kun malgrandaj multkoloraj florbukedetoj, kaj havas fendon, de kiam mi povas pensi, kaj ankoraü
ne rompigis.
Ka] dum mia patrino havas gin, jam tiom da novaj
krempotetoj estas aêetitaj kaj êiam ree rornpitaj, ke oni tute ne povas
denombri ilin,

54

4a êapitro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

nu
DE

La blanka pasero

VORTETO].

MALBONA SERVO.

J. P. HEBEL.

EL LA RUSA L1NOVO.

Ekzistas du vortetoj mallonga], kaj oni elparolas ilin nepripensante.
1li estas faciltnOvigaj, flugas de buâo aI buão, kaj neniu scias, de kie
ili venis. Ili estas tiel potencaj, ke ili eê kalumnion pravigas kaj ne
sargas Ia homan konsciencon. Ka] tamen êi tiuj vortoj pereigas honoron
kaj trankvilon de familioj kaj malesperigas Ia korojn.
TieI malbonaj
estas tiuj vortoj, ke ili rabas de Ia junularo Ia gojon, de maljunuloj Ia
pacon, de atnantoj Ia ~onfidon kaj de êiuj Ia feliêon. Tiel volonte ili
estas uzataj, ke ili trovis Iokon en êiuj domo], en êiuj societo]; tieI
spritaj ili estas, ke ili vivigas Ia interparoladon, ke silentemuloj per ili
estigas parolemaj kaj enuigaj homoj amuzaj.
Tiuj vortetoi estas: "Oni diras."
Oni diras! Sub tiu êi masko sin kaêas fantomo de vere vampira
karaktero , kiu dum malluma nokto elsuêas Ia sangon de sia viktimo.
Tiu
.
terura fantomo eê forprenas ne nur nian sangon, sed ankaü nian honoron.
Se oni parolus pri faktoj kaj dirus: "êi tiu aü tiu persono faris tion aü
tion.' tiam certe iu indignite kaj energie postulus pruvojn por tiaj eldiroj.
Sed _ "oni diras!" Kiu havas Ia respondecon en tiu êi okazo? Kiu
unuafoje rakontis Ia historieton? La mortiga sago venas el Ia embusko.
êu estas neeble, trovi rimedon kontraií tiu êi abomenajo? jes: se
iam mensogo, kalumnio, malamo, vengerno kaj ofendita vanteco en Ia
homa koro estosanstataiíigitaj de homamo, veramo, justeco kaj boneco!

KURIOZA PROMENA RAJDO.
DE

J. P. HEBEL.

Viro rajdas hejmen, sidanta sur azeno, kaj lia filo marêas apud Ia
besto. jen migranto preteriras kaj diras: "Ne estas guste, patro, ke vi
rajdas, kaj via filo devas pie di ri. Vi havas pli fortajn membrojn."
Tiam Ia patro maIsupreniras de la azeno kaj lasas rajdi Ia filon. Dua
migranto venas kaj diras: "Ne estas guste, knabo, ke vi rajdas kaj lasas
piede iri vian patron. Vi havas pli junajn krurojn."
Tiam ambaü
sidigas sin sur Ia azenon kaj rajdas plu. Tria migranto venas kaj diras:
"Kia sensencajo! Du homoj sur unu malforta besto! eu vi ne meritas,
ke oni prenu bastonegon kaj forpelu vin ambaü?" Tiam ili malsupreniras
kaj triope piedmarSas: dekstre Ia patro, maldekstre Ia filo kaj meze Ia
azeno. Kvara migranto venas kaj diras: "Vi estas tri kuriozaj kunuloj!
êu ne estas sufiêe, ke du iras piede kaj unu el vi rajdas?" Tiam Ia
patro prenis snuron kaj kunligis Ia antaiípiedojn de Ia azeno, kaj Ia
filo kunligis Ia rnalantaüajn; iIi âovis fortikan bastonon tra i1i, levis
gin sur Ia sultrojn kaj tiel portis hejmen Ia azenon. Tio povas
okazi, se ani valas agi laü Ia konsiloj de êiuj homoj.
A

Ermito, loganta en Ia arbaro, amikigis kun urso.. lutage i1i kune
migris tra 'Ia kampoj.
La tago estis varmega, kaj Ia ermito lacigis,
"Kara amiko mia," di ris Ia urso, "mi vidas, ke vi estas laca. Ni haltu
sub tiu arbo, kaj en gia ombro vi ripozu iomete; kaj mi apudsidos
kaj gardos vian dormon."
Tiel ili faris: kaj kiam Ia ermito estis
ekdorminta,
Ia urso eksidis apud lian flankon kaj per filika branêo
ventumis lin.
[en alflugis muêo kaj eksidis sur Ia nazon de Ia dormanto.
Cagrene
Ia urso forigis gin per sia branêo.. Sed tuj gi revenis, kaj kolere Ia urso
. gin ree forpelis. Sed persiste - tiaj estas Ia muão] - gi revenis trian
fojon. Tiam Ia urso ne plu povis reteni sino "Mizera bestaêo l" gi
kriis. "êu vi ne êesos geni mian dormantan amikon?"
Kaj gi ekprenis stonon kaj per terura frapego frakasis Ia muson, sidantan sur Ia
nazo de l' ermito kaj êi-kune Ia kapon de sia amiko.
Memoru: Malsaga amiko estas dangera malamiko.

LA BLANKA

PASERO.

RAKONTO DE O. OLAÚBRECHT.
Estis iam vilagano, kies posedajo êiujare plirnalgrandigis.
EI lia
brutaro mortis unu besto post Ia alia, liaj plugaj kampoj portis eê ne Ia
duonon da fruktoj, kiujn iIi devus porti, kaj oni jam vidis Ia kubutojn
de Ia vilagano tra Ia truoj de lia kamizolo. Preskaií êiusemajne Ia oficisto de Ia jugistaro, trarigardante lian fenestron kaj gentile salutante,
diris aI li: "Ho! Mi tre bedaiíras, sinjoro Malantaüen, ke mi devas geni
vin; sed mi devas fari mian devon!"
Ankaü Ia intimaj amikoj jam estis farintaj sian devon, petante, konsilante kaj helpante;
sed unu post Ia alia fine restis hejme dirante:
"Sinjoron Malantaiíen neniu plu povas helpi."
Sed unu najbaro ankoraií ekzistis, kiu havis Ia koron sur Ia gusta
loko. Iam êi tiu, sidante kun sinjoro Malantaiíen êe glaso da biero,
kvazaü okaze babilis pri Ia paseroj. li rakontis diversajn aferojn pri
tiuj êi birdoj, ekzemple, kiel mirinde i1i plimultígas, kiom ruzaj kaj
rnangegerna] i1i estas ktp. Sinjoro Malantaiíen, ekbalancante sian kapon,
opiniis, ke liaj tritikaj kampoj jam de longa tempo ne kontentige donis
fruktojn; sendube Ia pasera mangegerno estis Ia kaüzo de tiu êi afero.
la amiko, ne decidante pri tio, daiírigis siajn parolojn kaj demandis:
"Ha, najbaro, êu vi jam vidis blankan paseron?" "Ne!" respondis sinjoro
Malantaiíen, "Ia êi tie êirkaiíflugantaj êiuj estas grízaj!"
"Mi kredas, ke vi estas prava," diris Ia najbaro; "sed Ia blanka pasero
estas stranga fakto! êiujare naskigas nur unu, kaj êar gi estas tre aparta

56

La persikoj

4a êapitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj

birdo, Ia aliaj mordas gin kaj gi devas reiri en Ia neston, serêinte Ia
nutrajon dum Ia fruega mateno."
"Hoho!" diris sinjoro Malantaüen, "Ia blankan paseron mi tre deziras
vidi, kaj kiam mi vidos gin, mi ankaü 'gin kaptos!" La sekvantan matenon Ia vilagano tre frue levigis, promenis êirkaü
sia korto kaj ankaü vizitis sian kampon, observante, êu Ia blanka pasero
ne baldaü eInestigos sino Sed gi ne volis veni, kaj tio êagrenis Ia
vilaganon. Sed li ankoraü pliêagrenigis pri tio, ke ankaii lia servistaro
ne ellitigis sin, kvankam Ia suno jam brilegis.
Eê Ia brutaro bIekis
pro maIsato en Ia staIo, kaj neniu êeestis, por doni aI gi Ia nutrajon.
En tiu êi momento li ekvidis serviston, kiu eliris eI Ia korto, portante
grenan sakon, kaj volis rapide trapasi Ia kortan pordegon.
Kuregante
post li Ia vilagano forprenis de li Ia êargon, kiun Ia servisto ne volis
porti en Ia mueIejon, sed en Ia gastejon, kie li suldis grandan sumon
por diversaj trinkajoj.
Serêante Ia bIankan paseron, Ia vilagano spionis tra Ia bovostalo, kie
Ia servistino tra Ia fenestro prezentis aI najbarino lakton por Ia matenkafo,
- lakton ne mezuritan per Ia mezurilo de âia estro.
"Tre malzorgata rnastrumado!" pensis Ia vilagano, kaj bruege vekante
sian edzinon, li deklaris, ke Ia longa dormado devas finigi, kaj ke li ne
plu volas nornigi "Sinjoro Malantaüen",
Li mem pensis: "Se mi êiam
levigos kieI hodiaü matene, ankaü Ia servistaro devos levigi tiamaniere;
ankaü mi fine vidos Ia blankan paseron kaj - se Ia feliêo volos - mi
ankaü gin kaptos."
Kelkajn semajnojn aginte tiamaniere, li ne plu spionis Ia blankan
paseron, sed êiam pensis ai sia intenco, kaj tieI Ia "Sinjoro Malantaüen"
baldaü estigis "Sinjoro Antaüen",
Kiam Ia saga najbaro reveninte demandis. lin: "Nu! Kion vi atingis?
êu vi vidis Ia blankan paseron?" Ia vilagano ridetis, premante Ia manon de
Ia najbaro, kaj diris: "Dio benu vín!"
Tradukis Dro-Ioh. Dietterle.

CEDEMO.
EL LA RUSA LINOVO.

Ou maljunuloj logis en unu sarna êambro; i1i estis longe kunvivintaj kaj neniam malpaciginta].
foje unu el i1i diris:
"Kiamaniere Ia homoj rnalpacigas reciproke? êu ni ne povos provi,
fari tion êi, almenaü unu fojon?"
"Mi bedaüre ne scias, per kio oni gin kornencas," respondis Ia alia.
La unua diris: "Mi metos SUF Ia tablon nian taseton, kaj mi diros:
Ôi estas Ia mia! Kaj vi kontraüdiros: Ôi ne estas Ia via, sed Ia mia!
Kaj tiel Ia malpaco kornencigos".

La maljunulo metis Ia taseton kaj diris: "La taseto estas Ia mia".
Tiam Ia alia respondis: "Ne, gi estas Ia mia!"
La unua ripetis: "Malvere! Mi diras ai vi, ke gi estas Ia mia!"
Tiam Ia dua diris: "Nu bone; se gi estas Ia via, prenu gin."
Kaj malgraü êio i1i ne povis fari inter si malpacon.
Tradukis A. Kofman,

LA PERSIKOJ.
PARABOLO

DE KRUMMACHER.

Kamparano kunportis el urbo kvin persikojn, Ia plej belajn, kiujn
oni povis vidi. Liaj filoj neniam antaüe vidis tian frukton; pro tio ili
multe miris kaj gojis pri Ia belaj pomoj kun rugeta] vangoj kaj veIurecaj
suprajo]. La patro nun disdonis ilin aI siaj kvar filoj, kaj Ia patrino
ankaü ricevis unu.
Vespere, kiam Ia knaboj ekiris en Ia dormoêambron, Ia patro demandis:
"Nu, kiel gustis aI vi Ia belaj pornoj?'
.Bonege, kara patro," respondis Ia plej maljuna. "Ói estas bela frukto
kun tiel acideta kaj tiel dolêa gusto. Mi zorge konservis Ia kernêtonon
kaj volas kulturi arbon el gi."
"Bone!" diris Ia patro, "tion oni nomas ekonomie zorgi ankaü por
Ia estonteco, kiel konvenas ai kampulo."
"La mian", diris Ia plej juna, "mi tuj mangis kaj forjetis Ia kernãtonon,
kaj Ia patrino donis aI mí duonon de Ia sia. Ho, tiu gustis tieI dolêe!
Ôi kvazaü fandigis en Ia buêo."
"Nu," respondis Ia patro, "kvankam ne tre sage, tamen vi agis tre nature
kaj infane. Por Ia sageco restas, dum Ia vivado, ankoraü sufiêe da Ioko."
Tiam Ia dua filo parolis: "La kernstonou, kiun Ia malgranda frato Iorjetis,
mi prenis kaj disfrapis. Ôi entenis kernon kun gusto tiel dolêa, kieI nukso.
Sed mian persikon mi vendis kaj ricevis tiom da mono por gi, ke mi, veninte
en urbon, certe
.dis Ia patro. povos aêeti dekTute sim pIe kaj
duon da ili."
malkase EdmunSkuante Ia kado respondis:
pon Ia patro diris:
"Mian persikon
"Kvankam saga,
mi aIportis aI Ia
tio tarnen ne estas
filo de nia najinfana, nek laübaro, aI Ia malnatura. La êielo
sana Georgo, kiu
gardu vin kontraü
havas febron. Li
Ia sorto, estigi
ne volis preni
proíitegulo!" gin, sed mi metis
"Kaj vi, Ed-.
gin sur lian liton
mundo?" dernankaj foriris."

J

58

La nigra virino

4a êapitro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

"Nu", diris Ia patro, "kiu Iaü via opinio faris Ia plej bonan uzadon
de sia persiko?"
Tiam êiuj tri ekkriis: "Tion faris frato Edmundo." - Sed Edmundo silentis. Kaj Ia patrino kisis lin kun larmo en sia okulo.
Tradukis Emil Momber.

DIVIDO.
EL LA RUSA LI NOVO.

Vivis malriêa vilagano; multaj infanoj, sed da havo - nur unu ansero. Li amis kaj gardis gin, sed Ia malsato ne estas indulgema: kiam
Ia lasta peco da pano estis malaperinta, li devis mortigi Ia birdon. Li
preparis, rostis kaj metis gin sur Ia tablon.
êio estis bona, sed malfeliêe Ia pano mankis. Tiam Ia vilagano diris aI sia edzino: "Kiel ni
mangos Ia anseron sen pano? Mi preferas, gin porti aI nia sinjoro, kaj
li donos aI ni rekompence panon." Tiel li faris. Li venis aI Ia sinjoro
kaj diris: "Volu akcepti mian donacon."
La sinjoro dankis kaj diris:
"Bone, mia kara. Vi scias, ke mi havas edzinon, du filojn kaj du
filinojn. Oividu vian anseron tiel, ke êiuj ricevu konvenan parton."
La vílagano prenis tranêilon kaj komencis partigon de Ia ansero.
Li
fortranêis Ia kapon kaj donis gin al Ia sinjoro: "Vi estas Ia kapo de Ia
familio, sekve aI vi konvenas Ia kapo", Poste li disigis Ia postajon de
Ia birdo kaj donis gin aI Ia sinjorino.
"Vi devas êiam sidi dome, por
observi Ia ordon." Farinte tion êi, li detranêis Ia flugilojn kaj prezentis
i1in aI Ia filinoj: "Vi nelonge kunvivos kun viaj gepatroj; vi fíanêinigos
kaj forflugos aI viaj edzo]." Fine li detranêis ambaü piedojn kaj proponis
i1in aI Ia du filoj: "Prenu, sinjoroj, êiu po unu piedo, por sekvi Ia
vojon de via patro."
Nun Ia vilagano prenis por si Ia reston dirante:
"Miaparte mi estas malsaga vilagano, kiu pensas nur pri Ia stomako;
tial aI mi restas nur, kontentígí je Ia rnaldelikataintemajo."
La sinjoro
ekridis kaj malavare rekompencis la spritulon.
Unu el Ia najbaroj, riêa vilagano, scíigls tiun êi faron kaj enviis Ia
malriêulon. Li elektis kvin grasajn anserojn kaj alportis i1in aI Ia sinjoro:
"Volu akcepti mian donacon", li diris. - "Mi dankas vin; êu vi ne volas
dividi vian donacon tiel, ke ni êiuj ricevu konvenan parton?" La vílagano
provis fari Ia dividon, sed konvenan partigon li ne atingis. Kíel dividi
kvin anserojn en ses partojn? - Tiam Ia sinjoro venigis Ia malriêan
vilaganon kaj aI li ordonis, fari Ia partigon.
La vilagano prenis unu
anseron, donis gin aI Ia gesinjoroj kaj diris: "Nun vi estas trio."
La
duan anseron li donis aI ambaü filinoj kaj diris: "Nun vi ankaü estas
trio."
La trian anseron li donis aI Ia du filoj: "Viavice vi ankaü estasnun trio." La restantajn du anserojn li prenis por si kaj diris: "Kiel
êiuj, .mi ankaü estas trio."
La sinjoro ricevis de tio plezuron kaj
rekompencis Ia spritan vilaganon, dum Ia enviuIo foriris tute konfuza
sen siaj anseroj.
Tradukis A. Kofman;

9

LA NIORA VIRINO.
EL LA SVEDA

L1NOVO

TRADUKIS

B. O. JONSON

EL OSTERSUND.

En Ia vojago, kiun mi entreprenis antaü nelonge de Chicago aI NewYork, mi trovis, kiam mi maldormigís en Ia mateno, ke Ia vagonaro
haItis. La kelnero rakontis, ke gi staras jam 11/2 horojn. Mi vestis min,
kaj, elirinte eksteren, mi trovis, ke ni estis êe malgranda stacio sur Ia
kampo. Mi eniris en Ia mangosalonon kaj matenmangis kaj poste promenadis sur Ia perono.
Sur Ia lokomotivo Ia Iokomotivestro sidis sola kaj atendis. Mi haltis
kaj babilis kun li keIkan tempon pri Ia maãino. Kiarn mi proponis aI
li cigaron, kiun li kun danko akceptis, li min petis eniri en Ia malgrandan kaverneton de lia Iokomotivo.
La estro, bela, granda viro en Ia ago de 40 [aro], klarigis aI mi, kiel
oni uzas Ia diversajn partojn de Ia rnaâino. êio, kio nur povis esti briligata, radiis kiel Ia suno; êar Ia lokomotivestroj estas egale fieraj, kiam
iliaj maêinoj estas ornamitaj, kiel domestrino, kiam êia] êambroj estas
ordigitaj.
"Kia ornamo tio êi estas?" mi demandis, montrante sur ion, kio estis
simila je insekto kaj, enkadrigita en oran kadron, pendis sur Ia mureto.
La estro ridis. "Ôi estas malpli ornamo 01 rnemorajo," li diris; "mi
gin pendigis tien êi, êar gi savis mian vivon kaj Ia vivon de 250 aliaj
homoj."
"Kiel do insekto povas savi Ia vivon de hornoj?" mi demandis.
"Mi tion rakontos aI vi. Ni havas multon da tempo antaü Ia for•..•

vojago.

u

Mi sidigis min sur Ia lokon de Ia forestanta hejtisto kaj preparis
min aI Ia aüskultado,
"Okazis antaü nelonge," komencis Ia estro, "antaií nur unu jaro,
en printempo.
Mi vojagis sur tiu sarna vojo, kiel nun, kaj havis tiun
saman rnaêinon, kieI nun, Ia karan 499. Mia hejtisto estis tiu sarna,
kiun mi havas nun, Jim Moode. [im estas bonega knabo, sed tre
ema kredi spiritojn, songo]n kaj antaiísignojn.
Komence mi ridadis je
lia malprudenteco, sed nun mi jam ne êercas tiel multe pri li, - de
tiu tempo, kiam ni vidis ,Ia nigran virinon.'
Mi devis forlasi M. êírkaü je Ia unua horo matene kaj esti en S. je Ia
sesa horo. En tiu nokto blovis terura ventego kaj Ia pluvo faladis
rivere jam de komenco de Ia vespero. Kiam mi venis aI Ia lokornotivejo, Ia ventego blovis plej terure.
Kiam [im kaj mi kun Ia lokomotivo estis en Ia vojo aI Ia stacio,
li diris: ,Ni havos malgajan veturon, Frank; mi dezirus, ke ni estu jam
feliêe en S.'

60

4a êapitro:

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

Mi ridis kaj demandis: .Kio tiel malkuragigas vin en tiu êi nokto?'
,Mi sentas, ke io okazos,' li diris.
Por diri Ia veron, mi ankaü sentis min mem iom malkuraga.
La vagonaro, kiun mi devis konduki, estis longa, multepeza kaj konsistis preskaü nur el personvagonoj.
Mi nervozigis êe Ia penso, havi
sub mia flego kaj respondeco tiel multajn centojn da personoj.

Mi ridis je mi mem pro mia malkurago, kiam mi unuigis Ia lokomotivon kun Ia vagonaro kaj poste esploris kaj trovis, ke êio estis
preta. La signo eksonis, kaj ni ekvojagis en Ia blovegadon.
La mallumo estis netrapenetrebla,
nur de Ia lanterno sur Ia antaüajo de Ia
lokomotivo estis disjetata antaüen elektra lumo. Jim metadis diligente
en Ia fajron kaj subtenadis Ia plej altan premon de vaporo tiel, ke ni
iris antaüen kiel furioj.
Apud Ia unua stacio, kie ni haltis, por preni akvon, mi ekzamenis
precíze, êu êio estas en ordo, ka] [im esploris Ia lanternon. êio estis
bona, kaj ni veturis plu.
La mallumo farigis, se estas eble, pli densa. La pluvo falis ankoraü
rivere. Subite mi vidis tra Ia pluvo kaj nebulo glitantan antaü ni gígantan virinan figuron, envolvitan en longan nigran mantelon, kiu flugis
en Ia blovado. Si [etis siajn brakojn posten kaj antaüen, gis si nevidebligis,
Mi estis tute muta de miro kaj forgesis, fari ian signon ai jirn, kiu
staris antaü Ia forno. Kiarn li ekrigardis returne, li ekkriis: ,Halo,
frank! Kio estas? Vi aspektas, kiel vidinto de spiritoj l'

La nigra virino

111

Mi nenion respondis.
Miaj penso] estis okupitaj je Ia stranga fi~',tll'o
kiun mi vidis.
Nun ni estis proksime de Rock Creek, kie ponto kondukas trans
profundan riveron.
Mi farigis pli nervoza 01 antaiíe. Ni veturis rapide, kaj signo estis
donita de Ia stacio de Rock Creek, kiu estas nur unu mejlon malproksima de Ia ponto. Kiam ni pasis preter Ia stacio, mi aüdis, ke
jim ekkriis. Mi kuris ai li kaj vidis lin tremanta de teruro. Li montris
eksteren en Ia mallumon, kaj kiam: mi ekrigardis, teruro atakis min mem.
Tie sur Ia reloj rnontrigis tiu sarna giganta virino, kiel antaüe, jen
trankvila, jen en Ia plej sovaga danco. - .Frank', murmuretis [im kun
malfacileco, ,ne iru sur Ia ponton! Pro Ia êielo, ne faru tion! Ne iru,
antaü 01 vi scias, ke êio estas en ordo l'
Mi ne povis kontraüstari ai Ia penso; haltigi Ia vagonaron, kaj malfermis Ia ventolilon kiel eble plej forte. Apenaü ni haltis, mi pov
aüdi Ia akvon, kiu rnugis en Rock Creek rekte antaü ni. Kiam m'
eliris el Ia rnaâino, Ia konduktoro venis ai mi renkonte.
.Kio estas? Kio estas?' li dernandis,
Mi sentis min tre konfuzita.
Nun estis videbla jam nenia giganta virino. Ni ne povis vidi pli malproksime 01 unu metron aü du antaüen super Ia reloj. Mi nenion
vidis, sed diris: ,Mi ne seias, kio estas, sed êajnis ai mi, ke mi vidis
grandan nigran spiriton, kiu etendis Ia brakojn kaj faris ai mi signon,
ne iri plu.' La konduktoro rigardis min tute mirigita.
,êu vi estas
freneza, Frank?' li diris. ,Oni gin preskaü povus kredi. Sed ni
estas ja en Ia proksimeco de Ia rivero kaj ni povas espio ri.'
Ni prenis niajn lanternojn kaj iris antaiíen. [im ricevis Ia ordonon,
gardi Ia masinon.
Sed apenaü ni faris kelkajn dekojn da paâo], ni
haltis, rigidigitaj de teruro. Antaü niaj piedoj estis profunda faiíko,
kie Ia rivero mugis, ãveligita de Ia printempaj pluvoj. Kiam ni returnis
nin, ni vidis Ia nigran virinan figuron, kiu dancadis en sovaga] turnoj.
La konduktoro rigardis antaüe Ia faükon, poste mino
,êu tion êi vi vidis, kíam vi haltigis Ia vagonaron?' - .jes', - ,10
alia, 01 feliêo, nin savis tiun êi nokton.'
Ni rei ris malrapide ai Ia vagonaro, plenaj de pensoj kaj kun malgaja
animo. Diversaj veturantoj venis renkonte ai ni. Inter iIi sin trovis dekokjara junulo el Chicago, kiu estis pli rapide pensanta, 01· iu el ni.
Kiam. li ekvidis Ia nigran virinon, li iris ai Ia lokomotivo kaj enrigardis
en Ia lanternojn, kiuj staris tie. - ,Tie êi estas nia nigra virínol' diris
Ia junulo.
Kaj tie estis efektive tiu sarna insekto, kiun vi vidas sub
tiu êl vitro. Kiarn mi malfermis Ia lanternon, gi flugis kontraií Ia
reflektoron.
Jen estas Ia tuta hístorio, sinjoro.
Kíarn Ia insekto flugis antaií Ia
elektra lumo, gi [etis ombron, kiu similis virinon, svingantan Ia brakojn.

4a êapitro: Fabloj', fabeloj kaj rakontoj

Viktimo de I' milito

Ni ne seias, kiel gi eniris; sed kredeble gi eniris tiam, kiam jim esploris
Ia lanternon apud Ia akvostacio.
Kiel ajn estis, gi savis nian vivon per
tio, ke gi min timigis per tiu nigra virino.
jen estas Ia kaüzo, ke tiu êi malgranda insekto estas sub vitro kaj en
kadro. Tio êi estas, por min memorigi, kiel ni estis savataj per tiu êi
insekto. jes, vi nomas gin hazardo, mi kredas, ke gi estis sendajo de Dio."
"êio en ordo!'' ekkriis Ia konduktoro, elirante el Ia telegrafa stacio,
portante paperon en Ia mano.
jim, Ia hejtisto, venis en Ia maêinon, kaj mi iris en mian vagonon.
El "Fu.ndamenta Krestomatio:"

brusto trovigis, ho ve, trueto trapikita de kugleto, kaj makulo de nigra
sango êírkaü gi!
La sango en mia tuta korpo kvazaü êesis cirkuli en
tiu momento.
Plua esploro en Ia brustpoâo prezentis aI mi mian lastan
leteron kaj Ia portreton de ia etulino Funjo, mia filino.
De tiam mi malpacience atendis Ia alvenon de lia cindro.
La unuan parton de Aiígusto alvenis ai mi telegramo el Ia rezervobataliono, aI kiu li apartenis, diranta: "La cindro de I'mortinta kapitano jamazaki alvenis; venu por ricevi gin"; sed Ia bofrato ne permesis
tíel fari, dirante, ke ne estas necese iri tiel malproksimen, por ricevi
Ia cindron, êar oni en urna sendos gin el Ia bataliono.
Sed kelkfoje
post tio mi ricevis de Ia bataliono sciigojn, per kiuj oni urge postulis
Ia alvenon, kaj fine telegramon, ke Ia cindro estas elsendota per poêtpakajo. Mi tuj respondis, ne petante Ia opinion de Ia bofrato, ke oni
ne sendu per pakajo, sed gin konservu, gis kiam mi mem alvenos tien
post nelonge.
Estis bone diveneble, ke pro malmulteco de oficiroj
oni ne povis pli frue sendi Ia cindron; êar Ia cindro de mortinta
oficiro, oni diras, devas esti solene gardata survoje de oficiro samranga.
Kiel mi aüdis, Ia rezervobataliono,
ai kiu mia edzo apartenis, estis
preskaü tute senoficirigita, kaj li estis Ia sola oficiro el aktiva servado.
Mi tiel bone komprenis, ke Ia postvivantoj en Ia bataliono devas esti
tre okupitaj.
Sed eê se ili estus libera], mi opinias, el Ia vidpunkto
de humaneco kaj edzineco, ke mi mem devas iri: "Vere estas êi tiu
fojo Ia lasta en mia vivo, iri renkonte alIa edzo", mi pensis. Krome Ia
patro skribis el Ia militkampo, ke rnalgraü êio mi mem devas iri aI Ia
bataliono, por senpere ricevi Ia cindron.
jes, mi devas iri, certe mi
devas iri, kiel ajn Ia bofrato kontraúopiníus, eê riproêegus min pro tio.
Mia kunvojaganto estis Fun]o, nur si sola. Ni tiel ekvoiagis malgaje
Tamen, de Kioto mia fratino aligis aI ni. Estis terure varmege.
Dum Ia veturado êiamaniere si helpis nin, precipe vartante Funjon.
La fratino ja estis en tia malgaja okazo Ia sola konsolantino.
Antaü
01 renkonti Ia fratinon, ni veturis sur êipo. Vento blovadis, ondoj
kelkafoje suprenfluis Ia ferdekon.
Kvankam estis aI mi tre malfacile
promeni, mi estis devigata - pro tio, ke Funjo tre malsatis Ia kajuton
- eliri sur Ia ferdekon, havante êín sur Ia dorso.
Snuregoj etenditaj
tie kaj tie sur Ia ferdeko estis ankaü bonega gvidilo por mia promen-·
ado. .Dum mi estis konsolanta Ia timigitan filineton, ondoj farigis
pli altaj, kaj ekpluvis.
Mallumo jam regis Ia ferdekon.
Aiídigis jen
Ia bruego de ondo], jen akraj, iom rnaltrankvila] voêoj de Ia maristoj
sur Ia ferdeko.
La malforta lumeto de Ia mastolanterno alte pendigita
aldonis iom ai Ia nokta malgajeco.
Ha, kredeble Ia vera nokto, en kiu li mortis, estis simila aI tiu êi!
Brava karulo, antaüen li marãis, sed kia dornago, ke li estis tuj mortpafita en mezo de Hon-rivero!
Kiel mia letero kaj Ia portreto de

62

VIKTIMO DE L'MILITO.
EL LA T AOLIBRO

DE L' VIDVINO

JAMAZAKI.

EI Ia Iingvo japana.
Okazis Ia 10-an de marto en 1905, kruela batalo apud Mukden. La famo
pri tio estis tuj disvastigita de angulo al angulo en Ia rugkruca hospitalo, kie mi laboris kiel memvola flegistino.
10 frapis mian koron.
"êu mia edzo ankoraü vivas?" mi demandis min mem.
Matene Ia 14-an, kiam mi flegis vunditojn kiel kutime, Ia servistino
enmanigis aI mi telegramon.
Antaü 01 malfermi gin, ekbrilis kiel fulmo
en mia koro, ke li mortis.
Mi ne kuragís maIfermi gin.
Kuracistoj
kaj flegistino venis aI mi kaj demandis, kion diras Ia telegramo.
"Kredeble
Ia sciigo pri Ia morto de mia edzo, kvankam mi ankoraü ne legis",
mi respondis.
"Ne diru tion, legu antaü êio", ili diris. je tiuj vortoj
mi decide sensigeligis Ia telegramon kaj jenamomente ekrornpigis mia
koro preskaü gis morto!
Mi legis kaj relegis, sed nenion alian 01:
"Kapitano jamazaki batalrnortis".
Ho Dio, mia karulo ne vivas plu!
Tio sendube devas esti granda honoro por li, por militisto; sed kial
li ne revenis vundita?
Perdo de vidsento, de aüdsento, eê de brakoj
kaj de kruroj ne povus malesperigi min, se vi nur revenus hejmen!
Kial mia tutkora, tutkorpa flegado ne povus resanigi vin? Sed ho ve,
efektive vi mortis!
Se vi ne povas reveni viva, kial via malvarma
kadavro ne revenas, por ke mi povu vin êirkaüprení
kaj plori multe,
multe, multege?
Ridu, malestimu min, se oni volas, ke tio estas senprudenta plendo de virino. Malgraü êio, mi ne estas, ho, ne estas tia
malvarmkora virino, kia goje rigardas Ia batalmorton de sia edzo kiel
honorindan ...
La 7 - an de Majo, finante unujaran servadon en Ia hospitalo, mi
revenis hejmen.
Preskaü du monatoj pasis de tiam, kaj iun vesperon
alvenis aI mi Ia mernorajo de Ia mortinta karulo.
Kiorn korêirite mi
sidigis min êe Ia malhela fenestro antaü Ia voiagkesto alveninta! Malfermante Ia keston, mi trovis unue lian eluzitan uniformon,
sur kies

64

4a êapi,tro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

funjo en lia brustpoão estis tiel senanimaj, ke ili ne povis protekti lin
kontraü Ia kugleto? êu mia sincereco por li ne estis sufíêe povplena,
por revenigi lin viva? Ho, li jam oferis sin ai lia mosto imperiestra.
Sed, domage, li mortis tro frue, antaü 01 li sufiêe servis kiel militisto!
Tiel pensoplena, mi apogis min kontraü Ia barilo.
"He, sinjorino, estas dangere, stari tie êi; eniru Ia kajuton, mi petas",
diris unu servisto kaj enkondukis min en gin.
Sur Ia kuêeion mi
apogis min, forte êirkaiíprenante Funjon ; sed Ia ãipo sanceligis tiel
forte, ke ambaü ni estis preskaú eljetataj el Ia kuêeio. Mi fine alligis
nin ai Ia kuêeio. Nun kio okazos ai ni, estas tute en Ia volo de Dio.
"Terure, panjo", ekploris funjo, kaêante Ia vizagon sur mia brusto.
"Kial vi estas tiel tirnema?" mi diris. "Rimarku, ke ni estas sur vojo,
por renkonti paêjon, kiu brave batalmortis.
Vi estas Ia filino de tiu
brava militisto, êu ne?"
"jes, panjo, mi estas ankaii tiel kuraga, ke
iafoje mi povis dormadi sola, kiam paêjo kaj panjo forestis. La morto
de paêjo estas vere honorinda.
Honorinde morti estas bravege, êu ne?"
Kiom disêirígís mia koro, aüdante tion!
Si tute ne komprenis, ke Ia
honorinda morto signifas Ia eternan apartigon inter si kaj paêjo.
Rideto aperis êirkaü sia bela buseto, kaj antaü 01 Ia larmoj sur Ia
vango sekígis, si jam estis dormanta.
Tradukis K. Takahaêi.

LA PATRO.
DE AV. AHARONJAN.
EI Ia armena lingvo.
Lia barbo estis blanka kiel flugilo de cigno, kaj Ia kapo kiel printempe
Jus ekflorinta êerizarbo.
La okulo] palpebrumis malrapide, kaj ilia malforta, laca lumo apenaü
briletis sub Ia densaj brovoj, simile ai tutnokte brulinta lanterno, kiu dum
Ia tagigo maIforte spiras de lacigo kaj serêas trankvilon ..
Lia nigra, peza íelêapo mallevigis gis Ia brovoj, kaj Ia hara azia surtuto
kovris lian dorson.
Li estis homo de âvito.
La randoj de Ia densa êapo kaj Ia grizaj serpentaj linioj de I' surtuta
dorso atestis longan kaj laboreman vivon.
La maljuna kapo tremis, kaj de malproksime oni povis pensi, ke li per
movoj de l'kolo senhalte gustigas Ia êapon.
Li havis en Ia mano longan bastonon, antaü nelonge detranêitan cn
arbaro; gia supra pinto atingis Ia sultron de I'maljunulo.
Dealte rigardis lin kun nekomprenebla indigno Ia nebula kaj severa
êíele aütuna, kaj Ia furioza vento plenigis per polvo liajn okulojn kaj
ludis per lia longa barbo.

La patro

65

Kiam Ia vento plifortigis, li unu momenton êanceligís, kaj Ia bastono
tremis en Ia mano; li skuis Ia kapon; poste per Ia maldekstra mano li
levis Ia baskon de sia longa surtuto, íorvíêis Ia polvon el Ia okuloj ka]
denove marêís tra Ia larga, senhoma strato.
Li marsis rapide; sed Ia paêo] estis tiel malgrandaj, ke li ne povis
trapasi grandan interspacon. Krorn tio Ia vento malhelpadis.
Li ne rimarkis tion.
Li rnarâis malfacile kaj interparolis kun si mem.
La elparolataj vortoj estis êiam Ia samaj:
"Oni pardo nos ... kiel oni ne pardo nos ... "
Li estis certa, ke oni pardonos Iian filon.
Oni Iin kondamnis ai morto. Laü konsilo de spertaj homoj Ia patro
telegrafe petis êangi Ia mortkondamnon;
li ignoris, ai kiu li adresis Ia
peton. Kio estis skribita? Li nur scias, ke en Ia gubernia urbo trovigas
homo, kiu povas fari êion: pendigi aü pardoni; kaj li estis certa, ke li,
tiu êiopova homo, Iiberigos lian filon.
"Oni pardonos, kiel oni ne pardonos! .. u
Ka] tiujn vortojn li ripetas kun profunda konfido.
Tiu konfido havas bazon, seriozan bazon, kiun eltrovis li, Ia maIjunulo
mem.
Oni devas pardoni, êar ... kiel oni povas vivantan, senkulpan homon
pendigi, mortigi ... homo ekzistas...
kaj subite gi ne ekzistas...
Kaj
iu malhelajo, io nedifinebIa kaj senforma falas sur Iian mizeran cerbon.
NebuIego kovras lian penson ... kaj Ia kapo tremas ...
Oni pardonos .. : li ja estas petinta ... maljuna homo ... sepdekdujara,
grizaj haroj ja vai oras en Ia mondo iom . . . kiom da jaroj li pagis ai Ia
rego impostojn! ... Lia filo ja servis, estis soldato ... Kaj krome tiu junulo
estas tridekjara; lia staturo, Ia larga] sultro] kaj Ia okuIoj!
Li estas
belaspekta junuIo! Kíes manoj levigos? .. Oni rigardu! ...
La lasta motivo ai li âajnis plej forta...
kiel oni povas pendigi .. ,
tian junulon!
"Oni pardonos, kiel oni ne pardonos?.
,"
Hieraü li estis tie - en Ia arestejo.
Oni diris ai li, ke ne estas ricevita ankoraü Ia respondo, morgaü li revenu.
Li longe ne foriris, sed restis staranta sur Ia sarna loko, kiel mortinto,
sin apogante sur Ia bastonon kaj kapnude antaü Ia estro de I'arestejo.
- Morgaií venos Ia respondo, êu ne, sinjoro?
- [es, [es, maljunulo! Nu, do iru nun!
- Estu benata via buêo! diris ridetante Ia maljunulo. - êu vi scias,
sinjoro, kia junulo li estas?..
Vi ne atentu tion, ke li estas en arestejo;
estas ja malfacile; sed tamen, jen, se vi volas, elektu dekon da bravulo],
vicigu ilin, jen, en tiu korto, kaj ili êiuj kune sin [etu sur mian bravulon,
Ben ne m ann, Tra Ia mondo.
5

66

4a êapitro:

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

vi tiam rigardu ... nur elêenigu Iiajn piedojn ... li estas kiel monto, kiel
leono . .. jen, en Ia pasinta jaro, en nia vilago ...
La estro interrompis Ia entuziasmigintan maljunulon:
- Oni pardonos, maljunulo, oni pardonos, - kaj Ia estro ridetis
per tiu stranga rideto, kiun havas nur oficistoj kaj êe kiu homo nepre
frostotremas.
La maljunulo tion ne rimarkas, li estas feliêa pro tiu
rideto; kuragigita li deziras paroli, rakonti pri sia filo, kvazaií de tio
dependus Ia sorto de I'filo.
La maljunulo estas senmova, lia vizago serena, esperplena; li havas ion
por diri; aiískultu êiuj!
La estro jam delonge ne rigardas Iin, ne aiískultas Iin, sed pro ia
neordinara subtileco li ne forigas lin.
- êu vi scias, sinjoro?
Mia filo estas senkulpa ... certe li estas
senkulpa, kiel Jus naskita infano ... li ne trompos...
demandu. . . se
li havas kulpon, Dio jugu ... jes, Dio jugu ... êu ne estas tiel, sinjoro?
- [es, jes ... nun iru, - kaj Ia estro ankoraü ridetas ...
Kaj Ia maljunulo ree estas senmova, rigardas Ia fenestron; li estas
kontenta pro siaj paroloj.
- Kiom gi estas ruga! ...
- Kio? - demandas mirigite Ia estro.
- [en, Ia brusto de tiu kolombo ... kiom gi estas bela! ...
Unu kolombo estis fluginta malsupren, kaj sur Ia fenestro gi bekis
restajojn.
La estro kun miro ekrigardis Ia maljunulon.
- Kolombo estas bona birdo ... Ha! kiom ili estas muItenombraj! ...
En Ia korto ekflugis for Ia kolombaro, kaj subite aüdigis Ia êengrincado, kiu, kiel krianta protesto, sin enversís internen tra Ia fenestro per
morto-trema], kriplaj sonoj.
- Ho! elígu miaj okuloj, blindigu Ia okuloj de viaj gepatroj ...
êiu ja havas sian patron kaj . patrinon! li ekkriis kaj liaj okuloj
malsekigis, kaj li viâis i1in per basko de sia longa surtuto.
Laü ordono de Ia estro fine oni lin elkondukis.
Tio okazis hieraü.
Hodiaü li iras denove kaj li estas certa, ke Ia savanta telegramo
devas esti ricevita.
"Oni pardonos ... kiel oni ne pardonos! ... Dio ja.· .. "
La vento bojas kiel furioza hundo, penante haltigi lian iradon; Ia
polvo penetras en Iiajn maljunulajn okulojn, Ia kapo tremadas, kaj li
iras, êiam iras, kaj interparolas kun si mem.
"Oni pardonis .. :'
La estro de Ia arestejo hodiaü havis pli afablan mienon; li estis pli
atenta kaj delikata; nur li ne povis longe rideti.

La patro

67

La maljunulo staris kun klinita kapo sur Ia sarna loko, tenante Ia
bastonon en unu mano kaj Ia êapon en Ia alia. IIi silentis.
La estro fumis cigaredon. La maljunulo vidis, kiel levigís ringe gia
fumo; li vidis Iian dekstran manon, ludantan kun kuêanta papero, kaj
Ia fingrojn de Ia maldekstra mano, per kiu li frotis angulon de Ia tablo.
La maljunulo atendis; iIi silentis...
Aiídigis nur Ia knarado de Ia.
plumo de I'juna skribisto, sidanta êe Ia apuda tablo; Ia sarna kolombo
bekis sur Ia fenestro pecetojn da pano.
La maljunulo serêadis Ia okulojn de Ia estro.
Ka] Ia okuloj estis denove bOllaj... kiel hieraü.
- He, maljunulo! Ia respondo venis
oni nuligis Ia mortkondamnon ... sed ho ve! estis tro malfrue!
.
- Venis? .. ekkriis Ia maljunulo, ne aüdante Ia lastajn vortojn ..•
Oloron ai Vi, Dio!
- jes, venis ... sed, bedaürinde tro malfrue ...
- Malfrue? .. Kiel malfrue, sinjoro? Estu benata Ia registaro! êu
ne estas tute egale, unu tagon pli malfrue aü pli frue? Oni ja nuligis
Ia kondamnon ...
Ree ekregis silento . .. La skribisto demetis Ia plumon, kaj oni povis
rimarki, ke li spiris malfacile; li sin apogis ai Ia dorso de I' sego, kaj
rigardis . .. La estro ne ridetis plu. Li klinis Ia kapon, eltiris Ia tirkeston
de Ia tablo kaj elprenis de tie paketon da papero.
- Jen, tiun êi monon via filo komisiis transdoni aI vi . .. kaj neníon
alian li di ris ...
La maljunulo silente prenis Ia argentajn monerojn, tri rublojn kun
dudek kvin kopekoj, kaj kunpremis ilin en Ia mano.
- Mia zorgema filo! li ekkriis, - li redonas aI mi Ia vojelspezojn ...
Ho, mia karulo! ... bona li estas, sinjoro!
êu vi permesos, vidi Iin
ankoraií, por poste iri aI miaj aferoj...
Estu benata Ia registaro! ...
Denove ekregis silento; Ia kolombo kun ruga brusto forflugis de Ia
fenestro; kaj denove Ia êengrincado, kiel krianta protesto, sin enversis
internen kun kriplaj sonoj kaj ekfrapis Ia murojn, serpentumis, gemploris
en Ia anguloj.
- Estas lego, maljunulo, - di ris Ia estro ne atentante Iian Iastan
demandon . .. - estas lego, nenion vi povas fari . .. nia devo ankaií
estas peza ... sed' kion fari? .. ni estas servantoj de Ia lego ... en Ia
pasinta nokto êio finigis ... Ia respondo malíruigis ... dornage! ...
Tiun êi fojon ne estis plu nur silento, kiu ekregis eu Ia êambro,
sed io alia, nevidebla, sed terura, kiu spiris, kiu spirblovis, kaj gia
spirblovo alfrapigis aI Ia vízago de Ia êeestantoj; êiu dezirus, kaêi Ia
vízagon per du manoj aü enigi Ia kapon ien.
La maljunulo rigardis Ia estron.
5"

68

4a êapitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj
Tricent s.esdek-kvar kaj unu noktoj

"La respondo malfruigis" ... "estas lego" . " "en pasinta nokto êio
finigis" ... tiuj êi vortoj sonis ree en Iiaj orelo], ricevis novan sencon
kvazaü per brilo de fulmo: Ia maljunulo ne nur aüdis klare, sed vidis
tiujn terurajn vortojn, kaj i1i, kiel harditaj najloj, ruligante en Ia aero,
venis kaj enigis en Iian kranion...
Kaj poste, tiuj moneroj, en lia
mano ... "via filo donis ... nenion alian li diris ... " Li sentis, kiel
tiu metal o iom post iom enigadis en Ia karnon de lia mano; li sentis,
sed ne povis malfermi Ia manon; li kunpremadis Ia fingrojn gis Ia
disrornpigo de I'ostoj.
Kaj terura vero, kiel grandega nigra serpento, iom post iom sternigis
antaü Iiaj okuloj; jen, el Ia nigra fendo levigis Ia kapo de Ia serpento,
poste Ia dorso, Ia vosto, kaj sin [etas aI Ia maljunulo.
Ka] Ia serpento ridetas ...
La estro levis Ia kapon, penis rideti; sed li vidis, kiel Ia okuloj de Ia
maljunulo iom post iom plilargigas, plisternigas, kvazaü por okupi Ia
tutan vizagon, Ia brovoj levigas aI Ia frunto, ka] en lia rigardo estas
vidata grandega reruro , malhela kaj kruela, kiel senflame fumanta fajro
en Ia mallumo.
La estro klinis Ia kapon.
- Mia filo ... ne estas ... tie? - elparolis Ia maljunulo tra Ia kunpremitaj makzeloj kaj etendis Ia manon aI Ia korto, kie grincadis Ia katenoj
de arestitoj, elirintaj por promeni.
- Estas lego. .. kion fari? .. , Ia respondo malíruigis.
La serpento êirkaüvolvis Iin, kaj Ia maljunulo balanêigis, tremis en
giaj malvarmaj kaj abomenaj êirkaüpreno].
La estro faris signon; du gardistoj malrapide elkondukis Iin subbrake.
La pordo íerrnígis.
La maljunulo estis sur Ia strato.
La vento fajfegis; Ia nuboj estis malleviginta] pli malsup-en; estis
terura ventego da polvo.
La maljunulo sin apogis aI Ia kontraüa muro, kunpremante en unu
mano Ia bastonon, en alia - Ia sangokovritajn monerojn.
Li haltis kaj tremis, lia tuta korpo skuigis, alfrapigis aI Ia muro, kaj
liaj dentoj interpremigadis, kvazaü por mueli unu Ia alian.
La furioza vento forprenis Iian êapon kaj [etis gin en Ia polvon. Lia
kapo klinigis malrapide teren, Ia blanka barbo disigis sur la. brusto, Ia
haroj, freneze konfuzita], sternigis sur Ia frunto kaj rnallevigis gis Ia
okulo], La bastono falis el Ia mano kaj Ia moneroj - el Ia alia mano;
tra Ia fingroj unue elrampis Ia dekkvinkopeka monero kaj malaperis en
Ia polvo, poste sekvis unu post alia Ia ceteraj argentaj moneroj.
La genuoj fleksigis: li rampis malrapide, palpante Ia muron, kaj jen
li sidigis; jen Ia kapo mallevígís, mallevígís gis Ia tero, Ia barbo sternigis
sur Ia tero kiel flugilo de mortigita cigno.

69

Kaj Ia vento kolektadis Ia polvoteron de Ia dezerta strato, amasigis,
kunportis kaj ãutadis gin sur Ia kapon, florantan kiel êcrizarbo, sur Ia
dorson, sur Ia krurojn ...
Per tombista energio gi entombigis Ia maljunulon kaj ridaêis, kriaêis,
ploregis . .. Estis vidata plu nek Ia kapo, nek Ia barbo, nek Ia kruroj.
Kaj Ia patrina tero spirgernis de Ia doI oro , pro Ia eterna êagreno ...
Malproksime, sur malseka, dezerta, montdeklivo, kien nur iras Ia
malsanaj birdoj por morti kaj kie dum malfruaj noktoj ploregas Ia strigoj,
lia filo kuâis sub Ia tero • • •
Tradukis S. HaJjan.

TRICENT

SESDEK",KVAR
RAKONTO

KAJ UNU

NOKTOJ.

DE PETER ROSEGGER.

La kaprideto estis mortinta.
Sed en Ia stalo nia patro havis ankoraü
kvar grandajn kaprojn, guste tiom, kiom da infanoj. êiu el Ia kaproj
havis sian apartan malgrandan mangujon, el kiu gi tiris fojnon aü trifolion, dum ni melkis gin; neniu donis lakton antaü Ia mal plena mangujo.
La kaproj nornigis Cicerl, Cucerl, Cajcerl kaj Hajcerl kaj estis
donacitaj aI ni infanoj: Cicerl kaj Cucerl apartenis aI miaj du fratinetoj,
Cajcerl aI mia okjara frato ]akoêjo, kaj Hajcerl estis mia.
êiu el ni fidele prizorgis kaj gardis Ia donitan aI li kunulon; sed
Ia lakton ni kunsutis en Ia saman poton, Ia patrino kuiris gin, Ia patro
êi-kune donacis aI ni Ia pantranêajojn - kaj Dio Ia Sinjoro donis sian
benon aI Ia supo.
Ka] kiam per Ia larga] lignaj kuleroj ni estis noktrnanginta], êiu prenis
sian êevalharan kovrilon, kaj ni kusigis en Ia mangujojn de Ia kaproj.
Tie estis dum kelka tempo niaj litoj, kaj Ia karaj bestoj tiklis niajn
vangojn per siaj molaj barboj kaj lekis niajn nazetojn.

70

4a êapitro:

Fabloj, fabeloj

kaj rakontoj

Sed kvankam ni kuâis en Ia mangu]o kiel Ia Sankta Infano, Ia ekdormo ne êiam tuj sukcesis. De nia avino mi havis en mia kapo
amason da mirigaj rakontoj kaj fabeloj. Tiujn mi rakontis en tiaj vesperaj horo], kaj miaj gefratoj estis feliêaj pro tio, kaj ankaü Ia kaproj
volonte aiískultis; nur iam kaj iam Ia bestoj iomete blekis aü senpacience
puãis per Ia kornoj ai Ia mangujoj, kiam Ia afero ãajnis ai ili tro nekredebla.
Iuvespere, kiam mi rakontis pri Ia aveno - kapro, kiu per
sia kriado noktmeze nigrigas .la avenon sur Ia kampo kaj kiu mangas
nenion escepte Ia grizajn barbojn de maljunaj karbistoj: tiam Hajcerl
komencis tiom bleki, ke ankaü Ia aliaj tri kunkriis, kaj miaj gefratoj
terure ekridis, kaj mi devis mizere silenti kiel fanfaronulo senmaskigita.
Depost tiu vespero mi ne rakontis ion ai miaj dormkunuloj dum
longa tempo, kaj mi decidis, ke kun Hajcerl mi ne plu parolos eê unu
vorton dum mia tuta vivo.
Tiam venis Ia festo de solstico.
En tiu tago nia patrino bakis por
ni kiel kutime ovokukon, por mi Ia plej amata mangajo en Ia mondo.
Sed en tiu jaro vulturo estis preninta nian plej bonan kokinon; tial Ia
korbeto por Ia ovoj ne volis plenigi; kaj kiam alvenis Ia festkuko, gi
estis treege eta. Melankolie mi rigardis sur Ia lignan teleron.
Mia kvinjara fratineto rigardis min; kaj kvazaü si estus diveninta Ia
objekton de mia sopiro, si kriis subite: "Peêjo! Se dum unu tuta jaro
vi rakontos ai ni en êiu nokto unu historieton, mi donacos ai vi mian
parton de Ia kuko!"
Estas strange, ke ankaü Ia aliaj aligis ai tiu êi grandanima do nem o ;
iIi aplaüdis per Ia maneto], kaj mi - konsentis Ia kondiêon kaj tiel
staris subite êe Ia ceio de miaj deziroj.
Mi âovis mian kukon sub Ia jakon kaj iris kun gi en Ia lakto-êarnbreton, kie neniu povis vidi kaj geni min. Tie mi riglis Ia pordon,
eksidis sur renversitan kuvon kaj igis miajn dek fingrojn kaj Ia bone
ordigitan armeon de miaj dentoj ataki Ia kompatindan kukon.
Sed poste venis Ia zorgoj.
Estis neniel dubeble, ke miaj gefratoj
restos severe êe sia postulo.
Dum miaj paêtistaj vagadoj mi tial petis
rakonton de êiu ajn peêisto, karbisto, melkisto aü maljuna virino, kie
en Ia arbaro aü Ia erikejo mi renkontis iun. êi tiuj fontoj estis tre
riêaj; kaj êiuvespere mi povis plenumi mian promeson.
Sed kelkiam
estis mizere, gis kiam mi akiris ion novan; kaj post kelka tempo okazis
ne • malofte, ke Ia fratineto interrompis miajn parolojn kaj kriis el sia
rnangu]o: "Vi, tiun êi historion ni jam scias; tiun êi vi jam rakontis!"
Mi do ekkonis, ke mi devis trovi novajn vojojn; kaj tial mi penadis,
ke pli bone mi lernis legi, por elpreni Ia trezorojn el kelkaj rakontlibroj,
kiuj en Ia arbarkabanoj senutile kuãis tie kaj tie sur Ia fulgaj murbretoj.
Nun mi havis novajn fontojn: Ia rakontojn pri Ia grafino Genoveva,
pri Ia bela Melusino, pri Wendelin de Hõllenstein - dekduojn de Ia

Tricent

sesdek-kvar

kaj unu noktoj

71

plej interesaj aferoj! Tiam mia frato ofte diris el sia kuâejo: "Mi tute
ne bedaüras pro mia kuko!
Tio estas ja nekredeble bela. êu ne,
Cajcerl?"
Nun Ia vesperoj estigis mallongaj, kaj mi devis rakonti per daiírigoj.
Sed Ia malgranda fratineto ne volis konsenti pri tio kaj asertis: "Vnu
kompleta rakonto en êiu no~to! Tio estas kontraktita!"
Tiel pasis Ia jaro. Mi akiris iom post iom certan lertecon en Ia
rakontado, kaj mi eê parolis ne dialekte, sed laü Ia teksto en Ia Iibroj!
Ofte okazis ankaü, ke dum Ia rakonto miaj aüdanto] profunden enrampis en siajn dormkovrilojn kaj gemis pro frostotremo êe Ia rabistaj
kaj fantomaj historioj; sed tamen iIi ne permesis, ke mi êesu,

La tago de I'solstica festo ree alproksirnigis kaj kun gi mia Iiberigo
el Ia kontrakto.
Sed - stranga sorto! - ankoraü antaü Ia lasta vespero mia materialo tute elêerpigis.
êiuj miaj rememoroj, êiuj Iibroj,
kiujn mi povis atingi, êiuj viroj kaj virinoj, kiujn mi renkontis - êio
elêerpita, kvazaü elpumpita, êie malesperiga dezerto.
Mi petis miajn
gefratojn: "Morgaií estos Ia lasta vespero - dispensu min nur tiun unu
fojon!"
Tuj ili komencis krii: "Ne, ne; neniel dispensi! Vi ja ankaü
ricevis Ia tutan kukonl"
Eê Ia kaproj kunblekis.
Dum Ia sekvanta tago mi iris kiel vojerarinta safo. Tiam subite
venis ai mi Ia penso: Trompu ilin! Elpensu mem ion! Sed tuj mia
konscienco kontraükriis: Kion vi rakontas, tio devas esti vera! Vi ricevis
ankaü vere Ia kukon!

4a êapitro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

Tricent sesdek-kvar kaj unu noktoj

En tiu êi tago okazis io, kio - laü mia espero - sekve de Ia
ekscito en Ia tuta domo eble min Iiberigus de mia devo.
Mia frato jakoêjo perdis sian kapron.
Li iris tien kaj tien sur Ia
erikejo, li iris en Ia arbaron kaj plorante kaj kriante serêis Ia beston.
Sed fine en malfrua vespero li alkondukis gin hejmen. Trankvile ni
mangis nian supon, iris en niajn kuâejojn, kaj de mi oni postulis Ia êuldatan
rakonton.
Estis silente. La aüdanto] senpaciencaj.
La kaproj remaêantaj skrapis per Ia dentoj.
Nu bone, iIi havu sian historion!
Mi meditis - - mi komencis:
"Iam estis granda, granda arbaro. Ka]
en Ia arbaro estis êiam malhele. Neniuj
birdetoj kantis: nur Ia birdo de l'mortontoj *)
kriis. Sed kiam Ia aliaj birdoj tamen ankaü kantis, tíam êiuj branêoj
kaj folioj sur Ia arboj ploris milmilojn da larmoj. Meze de tiu êi
arbaro estas erikejo, silenta kiel Ia tombejo, kaj kiu transiras gin kaj
ne sin turnas, tiu neniam plu revenos.
Trans tiun erikejon iam iris
du sangaj genuoj."
"Jezuo Ma -!"
elkriis mia pli aga fratineto, kaj êiuj tri rampis sub
Ia kovrilojn.
"jes, du sangaj genuo]," mi daürigís, "kaj iIi f1ugis trans Ia erikejon
aI Ia malhela arbaro, kiel malbenita animo.
Sed subite Ia du sangaj
genuoJ . - "
"Mi donacos aI vi Ia bluan rubandon de mia pantolono, se vi
õesos!" ploris mia frato timeme kaj sin kaãis ankoraü pli profunden en
Ia kovrilon.
,,- Ia du sangaj genuoj haltis," mi daürigis, "kaj sur Ia tero kusis
stono, blanka kiel Ia kovrilo de mortinto. Ka] estis du brilantaj fajreroj
inter Ia arbo], kaj poste kvar aliaj sangaj genuoj alflugis." "Mi donacos aI vi mian novan suparon, se vi êesosl" f1ustris jakoêjo
en sia kufo pro granda timo, kaj li tiris sian kapron per Ia barbo aI si.
"Kaj tiel êiuj ses kune iris tra Ia malhela arbaro kaj eliris aI Ia
erikejo kaj sur Ia avenkampon kaj malsupren ai nia domo - kaj en
Ia stalon -"
Nun êiuj tri ekkriis en grandega teruro, kaj iIi ploris kaj ne sciis
kion fari pro timo, kaj Ia malgranda fratineto promesis ai mi - kvankam sanceligante sian parton de Ia nunjara festkuko, se mi êesos.
Sed mi daürigis:

"Poste - nu, mi komence forgesis diri, ke Ia unuaj du sangaj
genuoj apartenis aI nia Jakoêjo kaj Ia kvar aliaj ai lia Cajcerl - kiam
hodiaü iIi iris tra Ia arbaro."
Subite eksonis ri dado.
"êiu homo havas du sangajn genuojn!"
kriis Ia fratineto, kaj Ia kaproj blekis, kaj estis gojego.
Mi estis finludinta mian rolo~. Dum tricent sesdek-kvar noktoj mi
brilis kiel saga, veramarakontisto; Ia tricent sesdek-kvina senmaskigis min
kiel petoleman babilulon. Mi tute perdis Ia kredemon de miaj aiídantoj;
kaj kiam poste i1i volis esprimi sian dubon pri io rakontita, iIi kriis
unuvoêe: "Aha, tio estas ree sanga genuo!"

*) la noktuo.
daii mortos.

\

Laü Ia popola kredo tiu êi birdo vokas Ia homojn, kiuj bal-

La ensorêlta arbaro.

73

5a êapitro: Sercajoj
Patro: Certe.
Roberto: Nu, kiel do povas okazi, ke post sabato sekvas dimanêo, do Ia
unua post Ia lasta?

Trafa respondo.

SERCAI0}.
Spríta respondo.
Ekzamenanto: Nu, mia filo, diru al mi, kie estas Dio, kaj mi donos
al vi unu pomon. Ekzamenato: Diru al mi, sinjoro, kie Dio ne estas,
kaj mi donos aI vi du.

La ruzulo.
Knabo (venante el Ia lemeio): Paêjo, hodíaü vi gojos! êar mi nun ne
plu sidas sur Ia lasta benko.
Patro: Vi estas bona filo! [en, prenu pecon da êokolado!
Sed diru:
Kiel okazis tio?
Knabo: Ho - Ia lasta benko nun estas riparata.

Tolstoj kaj Ia pollcisto,
La rusa verkisto kaj filozofo grafo Tolstoj vidis iam sur Ia strato policiston, kiu kondukis arestitan krimulon. Li alpaêis kaj diris: "ên vi ne
legis Ia Novan Testamenton?
- [es, via mosto.
_ êu ne estas skribite en gi: Amu vian proksimulon kiel vin mem?
- [es, via mosto. Sed êu vi legis Ia polican regularon?
- Ne.
- Do iru kaj legu gin.

Frandemulino.
-

Panjo, donu ai mi pecon da sukero, mi petas.
Vi ja ricevis jam unu!
[es, sed mi lasis gin fali.
Kien do?
En Ia kafon.

Malfacila problemo,
Roberto: Diru, patro, êu 'ne Ia dimanêo estas Ia unua tago de Ia scmajno?
Patro: [es.
Roberto: Ka] sabato estas Ia lasta?

Tri petolemaj junuloj renkontis maljunan hebreon, kiun ili volis fari
objekto de sia moko. "Bonan matenon, patro Abrahamo!" diris Ia unua;
"bonan matenon, patro Isaako!" Ia dua; "bonan matenon, patro [akobo!"
Ia tria. "Vi eraras, sinjoroj," respondis Ia maljunulo serioze; "mi
nornígas nek Abrahamo, nek Isaako, nek Jakobo. Mi estas Saülo, kiu
eliris, por serêi Ia azenojn de sia patro; kaj jen - mi trovis ilin."

Kion li bezonas.
Post Ia batalo apud Marengo franca oficiro diris ai aüstra: "Vous
vous battez pour l'argent, nous nous battons pour I'honneurl'") - "Nu
jes," respondis Ia aüstro, "êiu batalas por tio, kion li bezonas plej multe."

La enuiga vizitanto.
La aüstra princo Kaünitz sidis iun antaütagrnezon post nokto, en kiu
li mal multe dormis, en sia apogsego, por dormeti ankoraü iomete. Jen
Ia servisto anoncis ai li Ia viziton de Barono N., kiu estis konata kiel
rnalsprita sencerbulo. - "Mon Dieu!" diris Ia' eniranto ai Ia dormema
grafo, "via mosto os cedas. Certe vi akceptis hodiaü jam multajn enuigajn
vizitanto]n?" - "Ho ne," respondis Kaünitz, "vi estas Ia unua."

Infana demando.
Friêjo estis falinta kaj lia frunto pusigis kontraü êtono. La doloro ja
ne estis tro granda; sed kiam li vidis Ia sangon degutantan sur sian
manon, Ia knabeto komencis plendkrii. La vartistino penis trankviligi
Iin dírante: "Tio estas negrava, kaj kune kun Ia sango elfluas el Ia kapo
ankaü Ia malsageco. Aüdu, mi ankaü iam falis, tiel ke Ia sango elãprucis kaj tuj ankaü Ia rnalsageco estis elirinta." La knabo rigardis âin mirigite
fine li demandis naive: "Kiel do gi poste re-envenis?"
.) Vi batalas pro Ia mono, ni batalas pro Ia honoro.

5a êapitro: Sercajoj

5a êapitro: Sercajoj

Antau Ia ekzameno.
Kelkajn minutojn antaü Ia komencigo de I'ekzameno en Ia universitato iu studento maltrankvile promenas en Ia koridoro. Profesoro preteriras kaj demandas lin afable: "Nu, sinjoro N., kial do tia ekscitigoi'" "Ho, sinjoro profesoro, mia kapo estas kiel dezerto!" "Sed kelkaj
oazoj certe estas en gi, êu ne?" - "Jes, sinjoro; sed êu tien Ia kameloj
trovos Ia vojon?"

Bona filo.
Friêjo petas, ke Ia patrino aêetu por li tamburon.
"Ne," rifuzas Ia
patrino, "vi faras jam sufiêan bruon dum Ia tuta tago!" - "Sed, panjo,
mi promesas aI vi, ke mi tamburos nur tiam, kiam vi dermos!"

77

Nesolvebla tasko.
En varieteo imitisto de bestovoêoj asertas ai Ia publiko, ke li povas
imiti Ia voêon de êiu ajn besto. Li jam blekis kiel Safo, bojis kiel
hundo.miaütaskojn. Vnu
is kiel kato,
momenton
êio restas sigruntis kiel
lenta. Poste
porko,kvakis
oni aüdas
kiel rano, pepis kiel pasebonhumoro ktp. Li peran basvotas ke Ia aüêon: "Nu,
kriu foje kiel
dantoj donu
ai li pluajn
oleosardino

Kiu kreis Ia mondon?

Ce Ia sunhorlogo,

La malgranda Georgo estas konata en Ia tuta vilago pro siaj petolajoj.
Kiarn ie Ia pomoj malaperis de Ia arbo], kiam ansero lamis pro [etita
êtono, kiam fenestro estis rompita aü branêoj forãirita], tuj oni diris:
"Tion Georgo faris, Ia malbenita bubo!"
Ka] tiel li kutimigís, preni
sur sin Ia pekojn de Ia tuta vilaga bubaro.
lutage Ia distrikta inspektoro vizitas Ia lemejon, por kontroli, kiom
Ia infanoj lernis, Li mem ekzamenas pri religio kaj demandas Georgon
kun severa] voêo kaj mieno: "Kiu kreis Ia mondou?"
Georgo estas
konstemita.
Ho, li konas tiun êi severan demandon:
"Kiu faris tion?
Kiu faris tion?"
Ka] li silentas. Sed Ia kruela inspektoro ripetas pli
forte: "Nu, diru tuj: Kiu kreis Ia mondou?"
Tiam Ia knabo ploretante
balbutas: "Mi volas konfesi, sinjoro - jes, estis mi - sed neniam plu
mi volas fari tion."
.

Sinjoro (al sia serviste): lru en Ia gardenon aI Ia sunhorlogo kaj vidu
kioma horo estas!
Servisto (revenante): Ho, via mosto, mi ne sukcesis, legi tiun êi artifikan
instrumenton.
[en mi kunportas gin. Via mosto nun bonvolu
vidi mem.

Certiga antaüsígno.
Kara edzo, mi kredas, ke nia Anjo estas mal sana, tre malsana. Estes
necese, venigi Ia kuraciston.
Kíal do? Si aspektas ja tute bona?
Tamen; êar depost tri tagoj en Ia ãranko staras poto kun sukeritaj
piroj, kaj iIi ankoraü ne rnalpliigis!

Cu eble?
Rego Frederiko Ia Dua de Prusujo ofte inspektis Ia trupojn, precipe
sian gvardion.
Ciam, kiam en tiu êi taêmento aperis nova soldato, li
direktis aI li jenajn tri demandojn:
"Kiun agon vi havas?
Kiom da
tempo vi jam estas en mia servo? êu vi precize ricevas viajn salajron
kaj vestajon?"
Iam juna polo, kies vízago kaj figuro rekomendis Iin, estis akceptita
inter Ia gvardiistoj.
Sed li sciis eê ne unu germanan vorton.
Lia
kapitano informis lin pri Ia tri demandoj kaj igis lin lerní parkere Ia
tri necesajn respondojn.
La rego venis; sed malfeliêe li ínterêangís Ia unuan kaj duan demandojn: "Kiom da jaroj vi estas en mia servo?" - "Dudek jarojn, rega
mosto!" "Ho, dudek jarojn?
Tia vi ne aspektas.
Kiun agon vi
havas?
"Vnu jaron, rega mosto!
Hm, murrnuns Ia rego,
"unu el ni certe estas freneza." "Ambaü, rega mosto!" respondis
Ia polo.
"

•••

A

A"

"

A

Ne genas.

La lerta tradukanto.

Kliento (al Iorgisto): Sed, kara majstro, via metiejo kuêas ja guste
apud Ia muzikêambro de via filino. êu tio ne estas genanta?
Forgisto: Tute ne; miaj helpantoj jam kutimis aI Ia bruo.

[una gimnaziano devas traduki kiel lemejan taskon jenan frazon:
"Virgilo kaj Horaco estas du eminentaj latinaj poeto]!"
Nekonante
jam Ia nomojn Virgilo kaj Horaco, li serêas en Ia leksikono kaj trovas:
"Virgilo - eminenta latina poeto" kaj poste: "Horaco eminenta
latina poeto".
Sekve li tradukas fiere ka] trankvile: "Eminenta latina
poeto kaj eminenta latina poeto estas du eminentaj latinaj poetoi".

Si estas prava.
Patro (parolas telefone ai sia malgranda fílino): Nu, Gemjo, kion vi faras?
Gern]o: Ôuste nun mi telefonas, paêjo.

78

5a êapitro: Sercajoj

. Severa patrineto.
Antaü nelonge mi aüskultis mian sepjaran filinon, kiu
faris ai sia pupo jenan predikon: "Se vi nun ne estos tute
obeema, mi ne prenos vin kun mi, por promeni.
Sed
mi ne faros kiel mia panjo, kaj tamen poste vin kunprenos!"

Distreco.
Iun tagon Ia fama angla matematikisto Newton ne volis
matenmangí kun sia familio en Ia komuna mangoêambro;
êar li estis tute en profunda pensado pri malfacila problemo kaj ne volis esti genata. Lia edzino sendis servistinon kun unu ovo kaj kaldrono plena de akvo, por ke li povu
mem kuiri Ia ovon, kiam li havos tromalsaton.
Post kelkaj horoj Ia
sinjorino eniris en Ia laborêambron kaj laüte ekridis. Tie staris Newton,
rigardis Ia ovon, kiun li tenis en Ia mano, kaj en Ia bolanta akvo kuâis
lia poêhorlogo!

Efika rimedo.
La angla poeto Swift foje rajdis kun sia servisto tra Ia kamparo kaj
restis dum Ia nokto en gastejo. La proksiman matenon Swift postulis
siajn botojn.
La servisto alportis ilin, sed iIi ne estis purigitaj.
"Kial
vi ne purigis Ia botojn?" demandis Swift. La servisto respondis: "Ho,
mi pensis, ke ne estas necese; êar iIi ja baldaü ree malpurigos."
Swift
diris nenion, surmetis Ia botojn kaj kaãe ordonis ai Ia gastejestro, ke
li. ne donu ai Ia servisto matenmangon.
Kiam poste iIi ekvojagís, Ia servisto diris: "Via mosto, mi ricevis
ankoraü nenion por mangi!"
"Ho," diris Swift, "mi pensis, ke ne
estas necese; êar vi ja baldaü ree malsatigus." - Depost tiu tempo Ia
servisto regule purigis Ia botojn.

Nepripensita respondo.
"Aiídu, knabino, êu via patrino estas hejme?" "Ne, sinjoro, si
foriris." - "Kiam do si revenos?" - "Atendu unu momenton, sinjoro;
mi volas demandi êin."

La dangereco de P tifo.
En iu societo oni interparolis pri infektaj malsanoj kaj ankaü venis ai
Ia tifo. "Ho," diris juna oficiro, "tifo estas abomena.
Aü oni mortas
per gi aü estigas idioto.
Mi ankaü gin havis iam."

5a êapitro: Sercajoj

79

Balzac kaj lia tajloro.
La franca verkisto Balzac neniam havis monon.
Estas ja vere, ke en
sia skriboêambro li posedis srankon kun speciala tirkesto por Ii:OIlO; sed
tiu êi tirkesto estis êiam mal plena, êar Ia fama viro neniam posedis cent
frankojn kune. Kontraüe, li havis suldojn, tiom da âuldo], ke lia tuta
vivo estis senêesa batalado kun Ia kreditoroj.
lun tagon, êirkaü tagmeze, kiam Ia poeto kuâis ankoraü en Ia lito
(êar li preferis labori dum Ia nokto), lia tajloro eniris en Ia êambron kun nepagita fakturo, kompreneble!
Balzac tre gentile akceptis Ia kreditoron, sed ne ellitigis sino
- Kíon vi deziras, sinjoro? li demandis.
La tajloro: Sinjoro Balzac, jen mi alportas Ia fakturon por vi, pagotan .••
Balzac: Bone, Malfermu Ia srankon!
La tajloro, plena de espero, ke li tuj ricevos monon, kun granda gojo
malfermis Ia êrankon.
Balzac: Bonvolu malfermi Ia supran tirkeston!
La tajloro: Ôi estas malplena.
Balzac: Malfermu do Ia malsupran!
La tajloro: Ankaü gi estas mal plena.
Balzac: Malfermu Ia dekstran!
La tajloro: Nenio enestas.
Balzac: Do malfermu Ia maldekstran!
La tajloro: Ôi estas plenigita per paperoj.
Balzac: Tre bone.
IIi estas nepagitaj fakturoj.
Tien bonvolu meti
ankaü Ia vian.
Ka] li tute trankvile sin turnis sur sian alian f1ankon, por dormi plu.

Bona respondo.
Kelka] êefurbano], kiuj faris malgrandan voiagon, eniris en simplan
vilagan gastejon, por iomete mangí kaj ripozi.
IIi mendis trutojn,
mangis ilin kun bona apetito kaj trinkis poste kelkajn glasojn da vino.
Ilia bonhumoro baldaü atingis tre altan gradon; êercajoj sekvis unu Ia
alian, kaj Ia gaja, diketa gastejestro staris apude kaj kunridis. Tiam unu
el Ia gastoj volis moki lin. "Sinjoro gastigisto," li diris, "viaj trutoj
estis efektive bonegaj.
Sed êu vi ankaü scias, kial tiuj êi fiãoi havas
kurbajn vostojn?"
"Ne", diris Ia mastro, "pri tio mi neniam aüdis."
"Tute simple: êar Ia rivereto ankaü êiam kurbigasl Alie Ia fiêo] ja
ne povus tranagi,
Tio estas Ia sarna afero kiel êe Ia turkoj, kiuj ja
ankaü havas kurbajn sabrojn pro Ia kurbaj sabringoj."
"Tre interese kaj vere tre kredeble!" diris Ia gastejestro. "Sed nun
vi diru ai mi: êu vi scias, kial Ia trutoj tiom malfermegas siajn
buâojn?"

80

5a êapitro:

Sercajoj

La gastoj devis nei.
"Tute simple," diris Ia mastro, "tion
sagajo], kiujn Ia urbanoj scias rakonti."

i1i faras pro mirego

5a êapitro:

pri Ia

Sercajoj

81

Malafabla afablulo.
Fraülino:
Ka] se mi mortus, êu vi venus aI Ia funebra ceremonio?
Sinjoro: Certe, fraülino, kun granda plezuro!

Saga jugisto.
Jugisto: Akuzito, kiom da fratoj vi havas?
Akuzito: Ou fratojn, via mosto.
Jugisto: Vi mensogis; êar via fratino diris aI mi, ke si havas tri fratojn.
Tri vortoj.
lu hebreo renkontis en gastejo komerciston, kiu Sajnis aI li malfremda.
"êu via mosto ne estas unu eI Ia eminentaj sinjoroj, kun
kiuj veturi mi havis Ia feliêon de Basel gis Salampi?" La komercisto
respondis: "jes, mi rememoras.
Sed êu vi dume elpensis ion novan?"
La hebreo respondis: "Se via mosto havis en Ia foiro bonan negocan
profiton, mi volus veti unu markon, ke vi ne povos senerare ripeti tri
vortojn, kiujn mi diros aI vi!" La komercisto pensis: "Nu, kelkaj markoj perditaj ne malriêigus min," kaj laüte diris: "Bone! Oiru!" La
hebreo diris: "SafrostaJo!" - La komercisto: "SafrostaJo!" "Gurdludisto!" - "Gurdludisto!"
- Tiam Ia hebreo ridetis kaj diris: "Malguste!" - La komercisto pripensis, kion eble li diris erare. Sed Ia
hebreo eltiris kreton el Ia poso kaj faris strekon. "La unuan fojon mi
gajnis." - "Ni daürigu!" diris Ia komercisto. La hebreo kriis: "Rozoleo!" - La komercisto: "Rozoleo!" "Sipestro!"
"Sipestro!"
- Tiam ree Ia hebreo ridetis kaj diris: "Malguste!" kaj tion ili faris
ses fojojn.
Fine diris Ia komercisto: "Mi volas pagi aI vi, se vi povas
min konvinki, kiel mi eraris." La hebreo diris: "Vi neniam ripetis Ia
trian vorton.
Ôi estis: Malguste! kaj êi tiun vi neniam ripetis."
Ka]
sekve li estis gajninta Ia monon.
Ka] kiam via onklo aü avo estas en bona humoro, vi eble imitos
Ia artifikon de Ia ruza hebreo kaj gajnos tiamaniere kelkajn monerojn
por via âparkesto.

Nekonata f1uidajo.
Kuracisto:
volas
Paciento:
estas

êesu trinki alkoholon! Alie gi baldaü mortigos vin. Se vi
resanigi, vi devas nepre trinki nur akvon.
Akvo? Akvo? - - Ho jes, nun mi rememoras! êu tio ne
Ia fluidajo, kiun oni vidas sub Ia pontoj?

EI infanaj traktajo],
La êevalo havas kvar krurojn, po unu êe êiu angulo. - La homa
korpo estas norde Iimigata de Ia kolo. - La Safo gojigas nin eê ankoraü
post sia morto per Ia êarmaj sonoj de siaj intestoj (t, e. Ia violonkordoj 1)
- Rebeka di ris aI Elieser: "Trinku, sinjoro! Poste mi volas trinkigi
ankaü Ia aliajn kamelojn!"
(1. Mos. 24, 18-19). - Kiam ni rigardas
Ia voston de l' rano, ni rimarkas, ke gi havas neniun. - En antikvaj
tempoj Ia homoj ordinare atingis tre grandan agon; êar Ia medicina
scienco estis ankoraü tre primitiva.

Milda mallaüdo.
La rusa poeto Puêkín promenis iam kun junulo, kiu deklamis aI
li siajn malbonajn versajojn, [en renkontis ilin iu viro kaj oscedante
preteriris.
Tiam Puskin diris aI sia akompananto:
"Amiko, parolu
iornete malpli laüte - - - tiu homo estas aüdinta vin!"

En malgusta loko.
Malsanulo (ai Ia kuracisto): Malgraií miaj kapdoIoroj mi ne fartas malbone. Mi mangas kiel lupo, mi laboras kiel êevalo, vespere mi
estas laca kieI hundo, kaj nokte mi dormas kiel rato.
Kuracisto: Se estas tiel, mi rekomendus aI vi, iri aI bestkuracisto.
[lennemann.

Tra Ia mondo.

6

\.

6a êapitro:

Por Iiberaj horoj

83

de Ia grajnoj, oni vidis, ke ne estis eble, plenumí Ia deziron de Sissa.
Car - kiu estis Ia nombro?
Diligentaj inter miaj 13 jaraj lernantinoj jam kelkfoje elkalkulis gin.
Mi nur volas malkaêi, ke gi havas 20 ciferojn kaj ke Ia sumo de giaj
ciferoj esta'> 87. - Oni kalkulis, ke tiu êi sumo de grajnoj povus esti
rikoltata, se sur Ia tuta firma tero, t. e. sur êiuj 5 kontinentoj, dum
70 jaroj nur tritiko estus kulturata! -

POR LIBERA] HORO].
La saga dervlêo,

Kurioza kvadrato.

Arabo havis tri filojn.
Kiam li sentis, ke li mortos, 'li vokis i1in
kaj diris: "Por ke vi ne malpacigu post mia morto, mi volas dividi
inter vi mian havajon.
Vi, Alimed, estas Ia plej aga; vi ricevu el Ia
nombro de miaj kameloj Ia duonon. Ali, mia due naskita, ricevu trionon
de Ia bestaro. Sed vi, Hakim, Ia plej juna, vi estu kontenta je naüono.
Bedaürinde - -"
tiam Ia parolo de I'maljunulo êesis. Li kuêigis,
kaj Ia morto fermis liajn Iipojn.
Kiam Ia filoj estis entombigintaj Ia patron, iIi volis dividi Ia heredajon laü lia volo.
I1i denombris kaj trovis 17 kamelojn.
Sed kiel
preni el tiu êi nombro duonon, trionon, naüonon?
lli kalkulis kaj
kalkuladis - sensukcese, kaj jam ekestis malpaco.
Jen i1i vidis pian derviãon, kiu alrajdis sur sia kamelo. \li decidis,
ke li jugu pri Ia afero. Aüdinte Ia testamenton de Ia patro, la~derviso
diris: "Dio ordonas al mi, ke mi donu ai vi mian kamelon, por ke
malpaco inter fratoj forrestu. Prenu gin kaj dividu!"
Nun estis 18 kameloj.
Ahmed ricevis duonon, t. e. 9, Ali trionon t. e. 6, Hakim
naüonon, t. e. 2, kaj Ia fratoj estis kontentaj. Sed êar 9 6 2 =17,
Ia kamelo de Ia derviâo postrestis.
Li eksidis sur gin kaj forrajdis,
laüdante Dion. - Kiu klarigas tiun êi miraklon?

Sur Ia bildo "La melankolio" de Albrecht Dürer oni vidas sur
Ia muro (dekstre êe .la supra rando) kvadraten, en kiu Ia numeroj
1-16
en kvar vicoj estas enskribitaj laü jena ordo:
16
3
2 113
âi estas tiel nomata "magia kvadrato", en kiu Ia
sumo de Ia nombroj en Ia vertikalaj, horizontalaj
5
10 11
8
kaj diagonalaj vicoj estas êiam Ia sarna (34). Sed tiu
êi grupigo de Ia nombroj estas speciale artifika pro
9
6
7
12
tio, êar ankaü Ia sumoj de Ia nombroj en Ia kvar
4
15 14
1
partaj kvadratoj, kies êiu arnpleksas kvar kvadratetojn
(sur Ia apuda desegnajo i1i estas enkadrigitaj per dikaj
linioj) kaj eê en Ia meza kvadrato ankaü estas 34, same Ia sumo de Ia nombroj
en Ia kvar anguloj l") Krorne Ia nombro 1514 meze de Ia malsupra vico
nomas Ia jaron, kiam Ia bildo estas farita. - formetu nun Ia libron kaj provu,
mem eltrovi Ia grupigon de Ia nombroj 1-16
laü Ia nomit '.j kondiêoj!

+ +

Neplenumebla dezlro,
La ãakludo estas eltrovita en Hindujo, laü Ia tradicio de Sissa Ibn
Daher, kaj prezentas per sia]' figuro] Ia ordon de Ia hinda armeo, ordigita por Ia batalo: Antaüe Ia infanterio (en Ia ludo: soldatoi), meze
malantaü gi Ia rego kun sia veziro (damo), apud i1i Ia servistoj aü
adjutantoj (kurieroj), poste Ia kavalerio (êevaloj) kaj êe Ia ekstremaj
f1ankoj Ia elefantoj kun turoj sur Ia dorso (turoj),
Oni rakontas, ke Ia rego estis tiom entuziasmigita pri tiu êi ludo,
ke li ordonis, Sissa petu de li grandan rekompencon por sia eltrovajo.
La eltrovinto diris: "Oni metu sur Ia unuan kvadraton de Ia ãakbreto
1 grajnon de tritiko, sur Ia 2an kvadraton 2, sur Ia 3an 4, sur Ia 4an
8, sur Ia 5an 16 ktp. gis Ia 64a kvadrato.
Ka] Ia sumon de êi
tiuj tritikaj grajnoj donigu ai mi via rega mosto!"
La rego miris pri
Ia modesta postulo; sed kiam lia] kalkulistoj estis trovintaj Ia nombron

Por sagaculoj.
Sur arbo sidas 7 kornikoj.
restos sidantaj?
Knabino

kondukas

Mi prenas pafilon kaj pafas unu. Kiom
("so~nJJJoJ f'e!l'e 'el J~ ~n!UaN)

sir]n anserojn aI Ia paste]o. Unu ansero marãas
Kiu estas Ia nombro de Ia
("'e!l'e'e) isod nun S!§J'eUl!I! J~ ~!.l.l)

antaü du, unu inter du kaj unu post du.
anseroj?

En familio estas jenaj personoj: 1 avo, 2 patro], 2 patrinoj, 4 gefiloj,
3 nepo], 1 trato, 2 fratinoj, 2 filoj, 2 filinoj, 2 edzoj, 2 edzinoj, 1 bopatro,

----

*) Por âakludanto] : 34 estas ankaü Ia sumo de Ia nombroj, kiuj staras eu
4 kvadratoj atingeblaj
per 4 êevalsaltoj tiel, ke Ia kvara salto reiras aI Ia
komFnca kvadrato, ekz. 16+11+1+6,3+8+14+9
ktp,

<;

li

1

iIÍl;~'

85

6a êapitro:Por Iiberajhoroj

84

1 bopatrino kaj 1 bofilino.
Kiel tio estas ebla?
'[oA~;)2 ~l ap

o"!l!!0q",

Tamen Ia familio konsistas nur el 7 personoj.
00
01
02
03
04
05
06
07

28
29
30
31
32
33
34
35
Ó8 36
09 37
10 38
11 39
12 40
13 41
14 42
15 43
16 44
17 45
]8 46
19 47
20 48
21 49
22 50
23 51
24 52
25 53
26 54
27 55

-red ~I 'z~a a~ 'nsuod

!"'I ozpa ~.

.

~!S op ou!Zpa ~I
odumures pes '[ou

-!Jd ··oqeWf nun !"'I
[o(j!q~u~ np alUOU
'[ou~JU! !Jl [~~ OU!Jl
-00 '''-'100 'OU!," 'O'"
s!lsa [ouosiad ~1)

-"'U! !e!s ap OU!-'lOO~~
~I s~S;:).mu ;m OU!J

Sur telero kuêas 5 ovoj. Kiamaniere 5 personoj povos dividi ilin
inter si tiel, ke êiu persono ricevos unu ovon kaj unu restos sur Ia
telero?
'('OAO ~I. un~ UOJaI;:JlRI nuard ouosrod nu[)
Knabo havas 4 paperetojn, sur kiuj staras Ia ciferoj 2, 5. 8,9. Kiom
da kvarciferaj nombroj li povas formi el i1i?
"(c: sRlsa !J! [n!)f 'JRA~~apna)
lu viro havas .kun si urson, kapron kaj f1orkronon.
Li venas ai
rivero, êe kies bordo boato estas alligita. Li volas nun transporti Ia
kapron kaj Ia kronon trans Ia akvon; sed Ia boato estas tiel malgranda,
ke en gi estas loko nur (krom Ia viro) por unu el Iiaj kunuloj! Kiel
li arangos Ia transporton, se li volas atingi, ke Ia urso ne estu sola
kun Ia kaprino (kial do?) nek Ia kaprino sola kun Ia f1oroj?

Forprenu!
EI 15 alumetoj formu
sur Ia tablo jenan figuron:

-I--I 1

I .1 1 1

Poste forprenu 3 alumetojn
tiel, ke restu nur 3 kvadratoj.

[Jl

Jaro

Rezulto:
1
2

I

3
4
5
6
O

8
9

10
11

12
13
7

= dimanêo
=lundo
=mardo
=merkredo
=jaiído
= vendredo
21 ' = sabato

15 22
161 23
17
18
19
20
14

I

56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83

84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99

O
1
3

2
5
6
O
1
3
4
5
6

1
2
3
4
6
O

1

I

I

2
4
5
6
O
2
3
4
5

2. Via panjo naskigis Ia 6an de februaro 1885. Sekve ni trovíis
sub D, M, [c, J Ia nombrojn 6
4
3 + 1 = 14. Sed lai.í Ia "Rimarko"
ni devas pro Ia februaro forpreni 1 de Ia jarnombro, do anstatai.í 85
ni devas preni 84; tial ni trovas sub J O anstatai.í 1, kaj Ia sumo estas
6
4
3
O = 13. Dekstre de 13 ni trovas en Ia tabelo "Rezulto":
Vendredo.
Kompreneble Ia tabeloj povas esti uzataj ne nur por Ia elkalkulo de
naskígtago], sed ankai.í de iuj aliaj okazajoj, eê estontaj, sed nur inter
Ia jaroj 1583-2299.

+ +

En kiu tago de I'semajno vi naskígls?
Se vi mem aü via patro aü patrino ne scias tion, vi uzu Ia sekvantan
tabelon laü jena regulo:
Serêu responde al Ia demandata tago Ia dike presitajn nombrojn, kiuj
staras dekstre de Ia dato (sub D), monato (sub M), jarcento (sub Jc)
kaj jaro (sub J). La trovitajn nombrojn adiciu, kaj Ia nun ricevitan
nombron serêu sur Ia tabelo: "Rezulto".
Tiam vi trovos dekstre Ia
semajno-tagon de via naskigo. - Du ekzemploj klarigu tion pli bone:
1. Vi estas naskita Ia 25an de Oktobro 1908. Sekve ni trovas
dekstre de 25 sub D:
4
"
"Oktobro
sub M: O
"
"
19
sub [c:
1
"
"
08
sub J: 3
Sumo:
8
En Ia tabelo "Rezulto" ni trovas dekstre de 8: Dimanêo.
Sekve vi
estas "dimanêa infano."

+ + +

Li ne povas ekstari!
Vetu kun via amiko, ke vi povos Iin sidigi sur segon tiamaniere, ke
li ne kapablos ekstari. Verãajne li ne kredos tion. Tiam sidigu lin
sur Ia segon kaj ordonu, ke li metu Ia manojn sur siajn genuojn kaj
nepre lasu ilin tie. Poste tiru liajn piedojn iom antai.íen tiel, ke ili
staras unu apud Ia alia eble 20 centimetrojn antai.í Ia piedoj de l'sego.
Tiam via amiko ne povos ekstari. -

I

6a êapitro:

86

6a êapitro:

Por liberaj horoj

Por iakludantoj.

êu vi scias ankaü eI Ia fizikaj Iecionoj Ia kaiízon? Se ne, dernandu
vian instruiston.

Kiun sentencon

La "Ludo de I' 15".
En Ia: jaro 1878 surdmuta amerikano eltrovis Iudon, kiu havis sukceson, kiel preskaü neniu alia antaüe aü poste. EI Ia angle parolantaj
Iandoj, kie oni nomis gin "fifteenth Puzzle", gi venis aI Oermanujo
("Boss-Puzzle") kaj francujo ("Jeu du taquin"), Oni legas, ke tiutempe
eê en Ia tramoj Ia veturantoj kunhavis kaj uzis Ia Iudon, kaj ke kontorêefoj devis pendigi afiSojn kun Ia ordono, ke dum Ia laborhoroj Ia
Iudado per Ia "Puzzle" estas plej severe malperrnesíta.
êiu povas mem prepari por si tiun êi interesan Iudilon.
Oni prenu
15 kartondiskojn kun diametro de 18 mm kaj skribu sur ilin Ia numerojn
1 gis 15. Poste oni desegnu sur kartonfolion kvadraton 8 em longan
kaj altan kaj dividu gin per vertikala] kaj horizontalaj linioj en 16 kvadratetojn.
Sur tiujn êi oni metu Ia diskojn laü tute hazarda ordo (ekz.
kiel sur Ia unua bildo) tieI, ke Ia kvadrato dekstre malsupra restu malplena, kaj nun êovu Ia diskojn de unu kvadrato aI najbara (se gi estas
neokupita), gis Ia natura ordo laü Ia dua bildo estos atingita.
3

9

6

15

1

2

3

4

12

5

13

8

5

6

7

8

2

14

10

1

9

10

11

12

7

11

4

13

14

15

1.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

2.

3.

AI provemuloj mi volas malkaãí, ke ne êiam Ia tasko estas solvebla. Sed
en tia okazo (kiarn Ia normala pozicio ne estas atingebla), oni povas
êiam atingi Ia grupigon de figuro 3.

Malfacila transkonduko.
Riêa bienposedanto havas stalon kun 7 fakoj. En Ia tri maldekstraj
fakoj staras po unu blanka êevalo; en Ia tri dekstraj fakoj staras po unu
nigra êevalo, Ia meza fako estas neokupita.
Nun Ia nigraj kaj blankaj êevaloj devas sangi siajn Iokojn tiel, ke Ia
blankaj estas kondukataj dekstren, Ia nigraj maldekstren, sed êiam nur
en Ia apudan aü Ia dúan fakon, se gi estas neokupita.
Estas ankaü
malperrnesite, konduki iun êevalon returnen.

01010
a

b

d

-I-l-I
e

g

Por 1iberaj horoj

de Heinrich

SeideI enhavas jena êevalira problemo?

a

Ia

tra

tran-

o

as

as

en

bri!-

a-

Ia

kvi-

as

or-

an

se-

log-

si,

migr-

Ii-

li

Ia

eg-

das

tiu

en

kur-

on

-

mond

I

Kiu

ne

Iin,

o

port-

le

bon-

plej

post

kun

alt-

po-

êar

kon-

as

jam

aj;

Ia

on.

sun-

kiu

kaj

liê-

brust-

vi-

kor-

Ia

ten-

o,

de

o,

fe-

ta

a-

a

I

-

Esperantaj sercdemando].
Kiu rano havas nur du piedojn?
'(OUlUtldWl'Dj)ouaredurex til

I

Kiu urbo estas rnangebla?
'(oqJn-,}jn}j) oqJrt}jn}j til

I

."

Kiu âtono estas Ia plej religia?
'(OlutlwtI- ,!O) 0lUtlWtI!P til
Kiu besto neniam iras sola?
'(lIo-1j;}-IO}j)uo1j;}lo}jUll!S
Wll!g !S un}j SllAlll{!~ Jllg ~0JtlJ!1jIII
Kiuj homoj estas tute unikaj?
'([tllll1j;)U;}S)[lllll~;}U;}S
StllS;}
lI! Jllg !0lll1j;}U;}Stil ;}g [OJ1j;}Util
AI kiuj verto] oni povas sekvi senkondiêe?
'(o1jol ll!O) 01jOlll!P IV

~

Per kiu mezurilo mezuras Ia angelo]?
'(OJl;}WtI!O) OJl;}WtI!PJ;}d
Kíu besto Sangigas en oron, kiam
gi kunestas kun alia samspeca?
'([olll}jnp) [Olll}jnp -

Oltl}j til

Per kiuj studoj oni neniam farigas
doktoro?
'([OpnlS-,;}l) [opruso; III J;}d

\.

88

1. La Iudantoj

89

6a êapitro: Por Jiberaj horoj

6a êapitro: Por Jiberaj horoj

Skribludoj.

antoj skribis plejeble ãercajn respondojn, Ia teksto estas treege kornika,
ekz.: "Mia frato Henriko (1) perdis sian nazon (2) en Ia bankuvo (3).
Ôi estas tri mejlojn longa (4) kaj larga kiel nia tablo (5). Ôia dekstra
angulo estas forrompita (6). La trovinto redonu gin aI nia patrino (7)
kaj ricevos kison (8)."

sidas êirkaü Ia tablo. êiu havas antaü si kelkajn
blankajn paperfoliojn kaj krajonon, La gvidanto skribas sur paperetojn
po 1 literon de Ia alfabeto de A gis Z. La paperetoj estas faldataj
tiel, ke oni ne povas Iegi Ia Iiterojn, kaj metataj sur telereton starantan
meze de Ia tablo. Poste Ia gvidanto ordonas, ke tiu ali tiu el Ia rondo
prenu unu el Ia paperetoj kaj donu gin aI li. Li malfaldas gin kaj
legas Ia Iiteron sur gi skribitan.
êiu ludanto nun devas skribi sur sian
paperon plejeble muItajn vortojn, kiuj komencigas per tiu êi Iitero.
Post kvin minutoj (Ia gvidanto kontrolas laü Ia horlogo) Ia skribado
estas haltigata.
Nun êiu denombras Ia vortojn, kiujn li trovis; kiu
havas Ia plej multajn, estas venkinto.
La duan venkinton oni destinas
jene: êiu ludanto legas siajn vortojn.
Kiarn li eldiras vorton, kiun
ankaü alia skribis, iIi ambaü devas forstreki Ia vorton.
Postkiam êiuj
estas legintaj, Ia dua venkinto estas tiu, sur kies papero nun restis Ia
plej muItaj vortoj. Sekve prudenta ludanto skribos precipe tiujn
vortojn, kiuj estas maloftaj kaj eble nekonataj de Ia aliaj.
Oni povas ankaü malfaciligi Ia ludon, se oni fiksas nur 3 minutojn
por Ia skribado; aü oni destinas, ke estas permesitaj nur verto], kiuj
havas 2, 3 aü 4 silabojn aü kiuj signifas beston aü planton aü senvivan objekton ktp.
2. La gvidanto ordenas: Sangu ,rozon' en ,violon', aliigante aü aligante
aü forlasante êiufoje nur unu líteron!" La solvo estas ekzemple: rozorolo-volo-violo.
Alia ekzemplo: "Sangu ,beston' en .homon'!" Solvo:
Besto-beto-bero-kero-koro-horo-homo.
Tiaj êango] ne estas tro
rnalfacilaj, se oni scias sufiêe da vortoj. Venkinto estas, kiu bezonis
Ia plej malmultajn intervortojn. - Estas necese, ke Ia gvidanto antaüe
mem konvínkigu, ke Ia tasko estas solvebla.
3. "Perdita-trovita."
êiu kunludanto ricevas paperon, sur kiun
li devas skribi Ia respondojn laü jenaj demandoj:
1) Kiu perdis?
2) Kion li perdis? 3) Kíe Ia objekto perdigis? 4) Kíun longon gi
havis? 5) Kiun largon ? 6) Kia]n kromajn karakterizajn ecojn? 7) Kie
gi estas redonota?
8) Kiun dankon ricévos Ia trovinto? Sed Ia ludantoj ne skribas êiujn respondojn sur sia propra papereto; sed skribinte Ia unuan respondon
êe Ia supra rando, oni faldas Ia randon
tiel, ke Ia skribajo ne plu estas legebla. Poste oni transdonas Ia papereton aI Ia maldekstra najbaro kaj prenas Ia folion (ankaü falditan) de
Ia dekstra. Tiamaniere Ia posta skribanto ne scias, kion skribis Ia antaüaj, kaj Ia respondoj tute ne harmonias laü Ia senco. Sed guste tio
estas Ia êarmo de tiu êi tre amuza ludo. Kiarn Ia demandoj estas respondita], Ia paperetoj estas. faldataj gis Ia malsupra rando kaj metataj en Ia
mezon de Ia tablo.
Poste Ia ludantoj unu post Ia alia elprenas el Ia
amaso unu paperon kaj laütlegas, kio estas skribita sur gi. Se Ia lud-

Ankorau tri ludoj por gajaj kunuloj.
1. Mi vidis

gin!

La aranganto 'de Ia ludo montras aI Ia societo malgrandan objekton,
ekz. ringon.
Poste êiuj personoj forlasas Ia êambron, escepte de Ia
aranganto, Tiu metas Ia objekton en iun kaãitan Iokon, kie gi tamen
povas esti vidata, sen ke oni bezonas forpreni aü malíermi ion (sekve ne
en fermitan keston, sub vazon ktp.). Poste Ia societo re-envenas kaj serêas
Ia objekton. Kiu gin vidis, ne tuêas aü forprenas gin, sed sajne serêas
ankoraü alialoke, por ne atentigi Ia aliajn serêantojn, kaj fine eksidas sur
segon dirante: "Mi vidis gin!" Samtempe li donas alIa aranganto papereton, sur kiu li notis Ia Iokon, kie li vidis Ia kaãitan objekton. - Kiu
serêas plej longe, poste devas denove kaãi Ia objekton.
2. Diveno de urbnomoj.
La komencanto imagas Ia nomon de iu urbo kaj eldiras gian komencan
literon. La sekvanta provas diveni Ia nomon kaj eldiras Ia duan Iiteron.
La tria ludanto aIdonas Ia trian Iiteron, gis Ia nomo estas kompleta.
PIejofte Ia fine trovita nomo estas tute alia 01 tiu, kiun imagis Ia kornencanto. Ekzemple Ia unua ludanto diras: L kaj pensas aI London. La dua
aldonas: i (Lisboa), Ia tria: m (Lirnoges), Ia kvara: a, kaj Ia nomo Lima
(kie gi kuãasê) estas kompleta. - Anstataü urbnomoj oni povas ankaü
sammaniere diveni Ia nomojn de famaj viroj, de planto], bestoj ktp.
3. La malpermesita
sepo.
La Iudantoj sidas êirkaií Ia tablo kaj rapide diras laüvice Ia nornbroin
tiel, ke êiu eldiras nur unu nombron.
Kiun trafas nombro, kiu enhavas
Ia sepon (7,17,27,70-79
ktp) aü kiu estas dividebla per 7 (14, 21 ktp),
devas diri anstataü la.nombro Ia vorteton "brrr!"
Kiu eraras aü tro longe
pripensas, devas doni malgrandan punon.

••

6a êapitro:

Por Iiberaj horoj
6a êapitro:

Por Iiberaj horoj

DU DANCLUDOJ,
plej bone daneeblaj

11.

sub blua êielo sur verda herbejo!

I.

Kara amikin', êu vi amas min?
Donu ambaü manojn, kaj ni dancu en Ia rond'!
Ridu gaje nun sub Ia brila sun',
êio gojas nun kun ni en nia bela mond'.
Tralala, tralala.

foriru, foriru, mi ne amas vin!
Alvenu, alvenu, ho korbelulin'!
Rudiralalala, rudiralalala,
Mi havas kunulon, li âatas nur min!

~'1:~1
for - i - ru,

'M ode".~

~"

for - i - ru,

mi

ne

a - mas vin!

AI - ve - nu,

al-

i$4-~
ve - nu,

ho

kor - be - lu - Iin'!

Ru - di - ra - Ia - Ia - Ia,

ru _ di-

-r
Ka - ra

a - mi - kin',

-;-#1 ~fP
êu

vi

a - mas

min?

~/f=·
ma - nojn,

kaj

,

Do - nu am-baü

3.

ni

dan - eu

en

Ia rond'!

~

Ri - du

~ffIffn,"=

ga - je

,

~

ra - Ia - Ia - Ia,

mi

ha - vas kun - ul - on,

li

ãa - tas nur

min!

Junuloj kaj junulinoj staras pare en cirklo (fig.I).
êe "a" ili deturnas sin
unu de Ia alia, Ia junuloj irante ai Ia centro de I'círklo, Ia junulinoj eksteren.
Per piedfrapoj, míenoj kaj mangestoj ili esprimas malâaton. êe "vin" Ia pozicioj
estas kiel figo 2. Ce "b" ilí sin turnas, kaj Ia junuloj rigardas ai Ia knabino, kiu
estas Ia sekvanta post Ia gisnuna danekunulino.
IIi Iogas per Ia fingro kaj gaja
mieno, Ia knabinoj hezitas: poste ambaü ridetante paãas unu alia alia kaj kaptas
ambaü manojn. La cirklo staras ree kiel êe fig.l. De "c" gis "d" oni dancas
malrapidan valson kaj finas per longa, profunda rivereneo êe Ia vortoj: "Mi havas
kunulon - -."
Estas plej bone, se aro da nedaneantoj
staras apude ka
kunkantas :

;<-

(

(\
'""'1""\

VV

\

..)

')

!

1

fig.1

sun',

êi - o go-jas

nun kun ni en

ni - a be-la

mond'.

==--

~4k~W~-ttJ
Tra Ia

Ia

tra Ia

Ia

tra Ia

Ia

Ia

tra Ia

Ia

Ia

\
C

'"\

1
~)

..)~)~)
)

Ia bri-la

:

~

'"'

(

l.~C~(

sub

nun

c

.)
V

fig.2

tra Ia Ia, tra Ia Ia tra Ia Ia tra Ia Ia

Ia

tra Ia Ia

Ia

tra Ia Ia.

Priskribo
de Ia danco.
La paroj staras cirkle (kontraü Ia irdirekto
de l'horloga montrilo).
La maldekstra dancanto en êiu paro staras
malantaü Ia dekstra. Ambaü tenas sin per Ia iom levitaj manoj.
Ia Iinio: "Kara amikin'f': . La malantaüa dancanto 10m sin klinas maldekstren
ka] antaüen ; Ia antaüa klinigas iomete dekstren kaj rigardas returnen
trans Ia maIdekstran âultron en Ia okulojn de I'kundaneanto.
"êu vi amas min": La sarna pozicio aliaflanken.
2a linio: La du daneantoj turnas Ia vízago]n unu ai Ia alia, prenas ambaü
manojn kaj saltetas per dancpaâoj, Ia interne starantaj maldekstren,
Ia
ekstere starantaj dekstren.

92

6a êapitro:

Por liberaj horoj

6a êapitro:

3 a linio: "Ridu gaje nun": La dancantoj staras vizagon kontraü vízago. êe
"ridu" iIi klakas unu fojon per Ia manoj; êe "nun" iIi apogas Ia manojn
sur Ia koksojn.
"Sub Ia brila sun''': Maldekstra mano sur Ia kokso, Ia dekstra gracie
levita super Ia kapon; êiu turnígas unu fojon cirkle sur sia loko.
4 a linio:

Kiel êe Ia 2 a. -

lan - cas

Por Iibcraj horoj

Ia

si - ajn

bri -Ian - ta

1)\

lun'.

'n

Ripeto de Ia kvar linioj kun Ia samaj movigoj.

5a kaj 6a Iinioj: La interne starantaj donas Ia dekstran manon ai Ia maldekstra deIa ekstere starantaj; Ia liberaj manoj estas apogataj sur Ia
koksojn. Ciuj dancantoj saltetas per dancpaâoj antaüen, tie] ke Ia tuta
rondo movigas kontraü Ia irdirekto de l'horloga montrilo. Ce Ia rípeto
oni dancas polkon.

Dum Ia tuta danco Ia mienoj esprimu naturan
oni uzu por Ia akornpano violonon, mandolinon

11~~;1
Ia

bri -Ian - ta

gajecon. Se estas eble,
kaj gitaron.
son - go

tre-mas

Ia

.~

ti - li', mur - mu - re f1ust-ras

gi:

m
.~"f~=fô·~
lun'. Jam tre- mas.

-=-

Dor - mu,

I

.

p

POPOLA KANTO:
TRADUKO

"LA FLOROJ

..~

DE L'ÔARDENO".
2 AÚ 3 vocoj

KAJ ARANÔO POR
DE PAUL BENNEMANN.

Rimarko: La unua linio enhavns Ia nolojn por duvoêa kantado, Se oni .havas Irivoêan infanan
I;oron, Ia unua soprano kanlas Ia melodion el Ia unua linio, Ia dua soprano kaj aido Ia
notojn de Ia dua linio.

1--'=

~

~I~

i.=F

La ,fIo - roj

nr

~t

•.

"'7

de I' garde - no jam lon - ge dor-mas

I
nun,

~
ba-

IF~ffF?1F!!.!!

r

pp

Dor-rnu

~~

nun, dor-mu

.

nun,

fi

-

le - to,

._~
.----y-

dor -rnu

nun!

~~

2. La birdoj dolêe kantis, dum brilis hela sun';
sed iIi jam kuâigis en siaj nestoj nun.
Audigas grilêirpado nur, - ekdormis Ia natur'.
Dormu nun, fileto!
3. La dormigulo')
kaâe spionas tra I'fenestret',
êu ie ne jam kuâas en lito infanet';
kaj maldormantan
tie êi dormigas sorêe li.
Dorrnu nun, fileto!
4. foriru, dormigulo, êar dormas mia fil';
li fermis Ia okulojn, ripozas en trankvil'.
Sed morgaü min Ia bluokul' salutos de I'karul'.
Dorrnu nun, fileto!
') Dormizulo : Laü germana fabelo Ia "Sandmãnnchen" (virelo kun sablo; komparu angle :
sandman; france: le petil homme lui a jelé du sable dans les yeux) vespere Irairas Ia mondou kaj
dormigas Ia infanojn, metante sableron en iliajn okulojn.

6a êapitro:

94

Por Iiberaj horoj

êIELEN AL DIO.
Anglaj melodia

kaj teksto;

arangíta

Kun multe da religia sentimento,
Soprano
Aldo

Baso

aI

voêoj.

sed ne tro malrapide.

.#J-~
VF
/47,:1. Su - pren

Tenoro

por miksitaj

Di - o nur,

I~-rr-rJ 1~-=:::j
i
I "

:.~~]p
su - pren

aI

Li,

3. Supren aI
Dio, nur
supren aI Li,
jen estu
mia strat'
nun pli kaj pli!
Se morto
prenos min,
vidos mi,
Dio, Vin,
vidos mi,
Dio, Vin,
eterne Vin .

2. êielen aI
Dio nur,
se eê Ia sun',
steloj kaj
luno jen
forigus nun.
Gvidu aI
bona fin',
Dio, êielen
min,
gvidu êíelen
min,
. êielen min!

-'
PRI NIAJ BILDOJ.

~~~

~Ll==-

~-":~
i

r-~~

~-

mal-fe

- li - êo

min

i - gas nur

ce - li

Vin,

:,,~3i~~
I.~-_J~'
I

=1.

- J.j -- r

I

i

-

gas

nur

ce

-

li

Vin,

Di

-

o,

nur

I

"I

..l

J;,..[.

~,

2f~é=#lt=l-~~~1
'

r-1.1.1_

Vin.

Multaj legantoj rigardas Ia bildojn en Iibro nur kiel agrablan aldonon, por
ke Ia okulo ne lacigu, vidante êiam nur Ia nigrajn kolonojn de I'teksto. ·Nur
malmultaj scias, ke Ia bildoj, faritaj de vera artisto, parolas sian apartan, mallaütan Iingvon kaj ofte scias diri multon, pri kio Ia teksto silentas. Plej klare
oni ekkonas tion, rigardante bildojn, kiuj celas instrui nin, kiel ekz. Ia portretojn
de Schiller kaj Goethe (p. 16), de Zamenhof (p. 32), Dürer (p. 83), Ia beduenon
(p.14) kaj Ia "gladilon' (p.28).
Kion multa] vortoj ekz. pri homa vizago nur
neperfekte povus klarigi, tion facile esprimas Ia desegnanta
artisto per siaj
krajono aü gravurilo.
Sed Ia plej multaj bildoj de nia Iibro havas tute alian celon. Rigardu ekz.
Ia bildeton sur Ia pago 39! Cu gi volas instrui nin? Nepre ne; êar ni scías,
ke tiaj angeletoj kun papiliaj flugiloj ne ekzistas en nia reala mondo. Sed ni
komprenu, ke Ia genuanta knabino estas Ia feino de Ia fabeloj, kiu aüskultas
Ia voêon de Ia naturo (muzikanta angelo kaj kantantaj sturnoj), por poste
rerakonti aI Ia homoj, kion si aüdis ; ni atentu Ia delikatajn, fantaziajn florojn,
Ia printempajn branêojn, el kiuj abunde elfluas Ia kreantaj fortoj de Ia naturo:
tiam ni venos en staton de Ia animo, kiu faras nin emaj, aüdi kaj plej profunde
senti Ia fablojn kaj fabelojn de Ia sekvanta êapitro - kaj Ia artisto atingis
sian celon! EI preskaü êiuj niaj bildetoj parolas ideo aü sento, ekz. Ia sopiro
(p.50), Ia belo de lunluma nokto (p.22), Ia melankolio de tombejo (p.69),
groteska bonhumoro (p. 77) ktp, Sed estas necese, longe kaj kviete enproíundigi en Ia bildojn, por igi ilin paroli; alie iIi restas nur mutaj strekoj.
Intence mi elektis nur nigrajn
bildojn; êar koloroj tro multe ligas Ia
naivan rigardanton kaj ofte malhelpas Iin, enpenetri en Ia intencojn de I'artisto.
Sed kiu eble kredas, ke nigra bildo ne povas esti esprimkapabla,
tiu rigardu
ekz. Ia kuâantan knabon sur p. 71: kiel feliêe kaj komforte li etendas sin en
Ia agrabla sento de absoluta senzorgeco;
kiel Ia êielo estas alta kaj Ia tero
senfina! Rigardu Ia ínfaneton, kiu kvazaü el Ia malluma fonto de l'vivo miregante eniras Ia helan mondon (p.7); Ia flirtantajn hararon kaj rubandon de
l' knabino sur Ia balancilo (p. 10); Ia impreson de I' homa malgrandeco antaü
Ia senfina universo (p. 37); Ia komikan fervoron de Ia kantantoj sur p.92
.
sed mi ne volas malkaêi ai vi êiujn delikatajojn de tiuj bildetoj. Igu viajn okulojn
promeni kaj trankvile restad] sur ili, tiam vi trovos êiam denove ion belan.
Ankoraü jenon atentu: Ciu bildo havas idean rilaton aI Ia teksto, êe kiu gi
staras. Tiu êi interrilato estas plejofte tuj videbla, sed ofte ankaü pli-malpli kaâita.
Tamen gi ekzistas êíam, kaj pensemulo gin volonte serêos kaj tiam ankaü trevos.

/

...,-...
Ia proi.,

Kaj kf
-ste vi venos en muzeon de pe.
_
~m eble nia nigrablanka m
en tiu êi libro helpos vin, pli bone korupreni ankaü Ia multkolorajn b""JJn, por kies delikataj paroloj tre multaj homoj bedaürinde ne
havas sufiêe sentemajn orelojn. - la bildoj estas prenitaj el jenaj verkoj:
1. EI "Oesundbrunnen-Kalender des Dürerbundes" (eldonejo Oeorg D. W. Callwey, München):
Pagoj 2 kàj 95: Siluetoj de julius
Pago 12: De Rudolf Schiestl.
Plischke.
Pago 13: De Karl Hanusch.
Pago] 7,41,43,79,96:
De ludwig
Pago 39: De Câcilíe leo.
Richter.
Pago 57: De Elisabeth Müller.
Pago 9: De Paul Hoffmann.
Pago 92: De K. frõhlich.
2. EI "Der deutsche Spielmann" (eldonejo Oeorg D. W. Callwey, München):
Pago 53: De Hans Rõhm.
3. EI "Hausbuch deutscher Lyrik", eldonita de f. Avenarius (eldonejo Oeorg
D. W. Callwey, München):
Pago] 11, 15, 21, 23, 25, 37,' 71 de fritz Philipp Schmidt.
4. EI "Das frõhliche Buch" de f. Avenarius (eldonejo Georg D. W. Callwey,
München}:
Pago] 10, 72, 78, 89 de Paul Konewka.
Pago 87: De lina Burger.
5. EI "leipziger Kalender" (eldonejo Oeorg Merseburger, leipzig):
Pago 30: De Walter Queck.
6. EI "Deutsches lesebuch für mehrklassige Schulen", 4. Stufe (eldonejo
Dürrsche Buchhandlung, leipzig):
Pago] 14, 28, 60 de Karl Bauer.

SOLVO] DE LA PROBLEMa].
Pago 84: La viro transportas jene:
1. Viro kaj kaprino transveturas.
5. Viro kaj f1orkrono transveturas.
2. La viro revenas.
6. la viro revenas.
3. Viro kaj urso transveturas.
7. Viro kaj kaprino transveturas.
4. Viro kaj kaprino revenas.
Pago 84:
La 3 alumetoj desegnitaj per punktoj
devas esti forprenataj.

··········1-1

--1 1

Pago 86: Transkonduku jene: e-d, c-e, b-c, d-b, f-d, g-f, e-g,
c-l, ao-c, b-a, d-b, f-d, e-f, c-e, d-c.
Pago 87: Kiu portas 111 feliêon en si, en trankvile kontenta brusto, tiu migras
tra Ia mondo kun suna koro, kaj Ia ora brilo ne Iogas lin, post kiu avide kuras
Ia aliaj j êar li jam posedas Ia plej altan bonon.
{Hc'nrich. Seidel),

\

.•ri'(omanoJ
PRt_i's'ãi'ntlkva

Babela hlstorl.

Blndita Rmk. 7.La /1924, No.211): ".•. vereeo de '
Ado de Ia personoj kal elel(anleeo k
.8 Ia romanon en Ia unuan rangon.
."aj plej valoraj esperantaj originlalro
~J •.J

Eaperan'
Fono, majs"
atllo kaj Iir
unu el Ia p
nun ekzistas
L it e ra t u I
• o n d o (1924, No. 12): ".•• Kore ml aratul
klea plej n~"1l .0 .ano estas ne nur brila pruvo prlUa talento
Ia plej VI
g~mo en lia verkarjuvelo. La eleganta k
êeFa allogl ) J-: Ia libro, per kiu Ia verko donas tlan vllo'
kian li ne I !evaa kutime en multaj verkoj, eê rre laudiral, d

STR 'NGA

HEREOAjO.

Romano orlgina!e verk:

19~. 320 pl~oj. Brcêurtta; Rmk. 5.50. Blndlta mil. 7.
Esperanto
(1922, No. 12): ".•• Sed neeble resumi thln lerte ar ••nlltan
historion. Komeneinte legi ~in, onl iras ~is Ia fino, seivola prl Ia .tranl.1
aventuro], au pri Ia sorto de I' personoj, au pri Ia ama Intrigo. kal ne Forla.a
Ia Iibron anlau Ia lasta pa~o. Tio jam estas kvalito êe romano. Pile êl tlu
estas verklta per flua, korekta stllo, tiu samideano ne anllorau lealnte I
novan orlginalan romanon de Soro Luyken do povaa havigl aI ai lIelk
borojn da honesta distraJo lIal ~udona legado."
La Espero
(1922, No. 10): ".• ' MI legis preskali tutajn nolltolD kl
povis êesl aDtali Ia fino.·

JEAN FORGE: Du Romanoj
ABISMOj. Romano originale verklta.
1923. 150 pagoj. Bro§urlta Rmk. 3.-.
Blndlta Rmk. 4.!SO
Belga Esperantisto
(1923. No. 9/10): ,,'" KllUa libro eerte h
honorlokon en Ia biblioteko de êíu bona Esperantisto.E s p e r a n t o. (1923, No. 10): ".•• tio en Ia Iibro e.ta. laiidlnd
,Abismoj' estas valora rieigo de nia originala romanaro.-

SALTEGO

TRANS jARMILOj.

Romano orlglnale v

1924. 192 pa~oj. Blndlta Rmk.5.LlteJ:alura
Mondo
(1924, No 12): ".•. Plastika kaj viii a .tll
komprenebleeo, luda legebleco, íen Ia plej rorta' flanllol de Ia verko. L
akiris por si lingvaJon, kiu vallsmole 1I0nFormillll aI lia' pen.ol, kl
Frapante viva kal sugestle Impreaa - llllte per ala .Impleoo IlaJ '1011
Kataluna
Espeuntisto
(1924. No. 5/6): "••• Pora' .Ipruv
ke li majstre regas Ia língvon, LII atUo eataa lei apeelall, tam
komprenebla ••• bela romano ••• ml varme rekomenda. lia.