Você está na página 1de 50

-:

Membro de Ia UnlZVa Komitato


.mena komlsaro & Ia Esperanto-Instituto por Ia Germaba
RespublilcO en Leipzig

MONDO. Internacia legolibro. lia PARTO.


prog;eelntoJ.
Kun aldono de 4 komponajoj por unu voo
kun akompano de fortepiano. 1922. 144 pagoj. Kartonita RM. 2.20
NHAVO:

apitro: VortoJ de I'sago. 2. apltro: EI Ia mondIIteraturo.


3. capitro: EI Ia vivo, Ia artoJ kaj sciencoj.
4ac:apltro: Porveaperaj horoj. Aldono: Kvarkomponajoj.

KritlkoJ:
E s p e r a n to (1922, No. 11): " .. La dua parto de ,Tra Ia Mondo' plenuas Ia promesojn dedukteblajn de Ia kvalitoj de I'unua. Amba volumoj formas
krestomation de neordinara intereso kaj valoro ... Ni devas admiri, ke tia
ampleksa.verko, kel ,Tra Ia Mondo' estas tiom zorge preparita; multon ni uldas
alia klopodado de soro Bennemann; en iu serioza esperantista librokolekto
,Tra Ia Mondo' trovos indan lokon flanke de I' fundamento Krestomato."
M arto (1922, No. 10): . Tiamaniere i tiu alportas por iu ion sciindan,
interesan a iatindan, kaj kiel komuna legolibro en progresintaj rondoj gi
certe plenumos Ia deziron de Ia verkinto ,instigi ai vigIa diskutado'. La libro
ne nur volas instrui, sed pli a\ten gvidi kaj evoluigi Ia konon kaj uzadon de
nia kara Iingvo. Tial anka Ia dua parto, estante vere internacia legolibro,
povas esti plej varme rekomendata ai Ia esperantistoj de Ia tuta mondo."

HISTORIO
DE LA LINOVO ESPERANTO
de D-ro EDMOND PRIVAT
Vol. I:
Vol. 11
Deveno kaj komenco 1887-1900
Lil movado: 1900-1~27
Dua eldono. 1923.74 pago], Karton1927. 199 pagoj
ita RM. 1.60. Luksa tolbindajo RM.2.50
Luksa tolbindajo RM. 6."La du libroj helpu Ia novajn generaciojn iom pli funde koni kaj kornbren kiel semi~is kaj kreskis el tero unu el Ia plej mirindaj greneroj de
I' homa penso.'
(EI Ia Antaparolo)
Kritiko:
.. La nuna ,Historio' igas imagi grandiozan orkestron tutmondan, el kiu
talenta estro Privat labezone ekorgenigas Ia voojn ai historia simfonio
pri Ia mondvenkanto Esperanto. Legante vi adas kvaza verkon de j.5. Bach:
Science precize li teksas; genia rigardo kaptas ion nur esencan j poeta koro
elea6das profunden j stilisto-entuziasrnulo kolorigas efajojn imprese per
,velant-lIalplianta florego. Gigante kreskas de pago aI pago Ia templo, kiun
I konstruas. il, Ia revokitaj de li adeptoj iukontinentaj, iIi konstruadas inter
Ido kanona, sur mortlito, en nokto malluma, e diplomataj tabloj, en
lumo de internada L. d. N., konstante, rebatite, rekreante, iuj kun Ia
n si de Ia lumo eterna, savonta Ia mondon: Sur firma bazo altmplo sur unueca sento de bezono homara. Per tiu tutmonda akordo
tmfunlo pr-ka] perlingva." A li s tria Esperantisto
(1927, Nr.ll)

0CJR.o" ~

~ ~f~~~~
(\ I";G,., i O
"JP

!'(V\ (1.-(1 (Nt-'- ~ \

frJ-P-

:}

~
/

OfW ,/y2
TRALA MONDO

n'

.JV a-u-<t>. ,
'---

l n t e r n a c a le g o l b r o

RALAMONDO

Proverboj, aforisrnoj kaj sentencoj. FabIo;, fabelo]


kaj rakontoj. lnteresajoi el Ia vivo kaj sciencoj.
Sercaio], arnuzajoj kaj kantoj por Iberaj horo

.,

IAt
,

Kolektita kaj prilaborta de

PAUL BENNEMANN
Membro de Ia Lingva Korntato
Ekzamena kornisaro- e Ia Esperanto-Instltuto
por Ia Gerrnana Respublko en Leipzg

y/r'-',
AX

'"
Por

komencantoj

ildoj kaj ml!ki~notoj

ti

''ERDINAND HIRT SOHN / LEIPZIG 1929


ESPERANTO

.FAKO

TABELO DE LI ENHAVO.
pa!l:o

,f

Antaiiparolo . . . .
Ia apitro: Proverbo] .
o

#,1

4,(

L
.

EI Ia
fi Ia
1.:1Ia
1:1Ia

lingvo
lingvo
lingvo
lingvo

latina
germana
angla .
franca
o

.
9
10
11
12

.,

.
o

.,

Deve no de Ia terpomoj
22
Kondamno de l' milito
23
Sta, Helena
23
la Morta Maro23
Oro en Ia marakvo .
24
La plej altaj montoj

24
lugado de Ia suno
.
24
Pri Ia fino de l' mondo
25
Prahomoj vivantaj
26
Miraklo de hinda fakiro
26
Konservo de vivantaj fioj
27
Piramidoj kaj obeliskoj.
27
Orandegaj domoj
27
la unuaj fervojoj kaj gaslampoj 29
la karbo-provizoj de Ia tero
29
ravaj eltrovajoj , .
30
la komponisto Rossn .
31
I>lIigentaj homoj. .
31
o

'o

o..........
EI
EI
EI
EI

7
9

...

Ia lingvo rusa .
13
Ia lingvo itala
. . . _ 13
Ia lingvo araba
..
_ 14
diversaj Iingvoj

14

a apitro: Aforismoj.
apitro: Interesajoj el Ia: vivo kaj sciencoj
o

16

22
L. L.Zamenhof, Ia atoro de Esperanto
33
La vorttrezoro de diversaj Iingvoj 34
Longvivintoj kaj altkreskintoj 34
La ago de bestoj kaj plantoj . . 34
Kial Ia homoj oscedas
34
Kruela malamiko de Ia infanoj (Ia
alkoholo) ..
35
Kio estas Ia manao?
36
Interesa kalkulado .
37
la kredo aI soristinoj
.
37
Katarino Ia Unua
38
la haroj de blondulino.
38
Katoj
38
La pohorlogo kiel kompaso
. 38
La plej granda kolekto de potmarkoj
38
Kio estas Ia homo? . . . . . . . 38
o

"

"

"

apitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoJ .


39
39 Ila akvo de l' vivo (Oermana fabelo) 47
o

la cedro (Ooethe) . . . ..
a histrikoj (Schopenhaer) .
Parabolo (Rckert) . . .
La matenrugo (Herder)..
La pento (Krummacher).
la rozarbo (Bennemann)
~.
,.
la emizeto de 1 mortinto (Oermana fabelo) . . "
L.a rozo (Oermana fabelo)
Kicl Ia. diablo kreis Ia newon
(Brazila fabelo) . . . . . .
La elefante kaj Ia kaprino (Negra
fabelo) . . . . . . . . . .
I,a senditoj de I' morto (Oermana fabelo) . . . . . . .
o

iuj rajtoj estas rezervitaj


Copyright 1921 by Ferdinand Hirt & Sohn en Leipzig
Presejo: Onther, Kirstein & Wendler, Leipzig

40
40
41
42
42
43
44
44
45
45

La tri fratinoj kun Ia vitraj koroj


(Oermana fabelo) . . . . . .
Ou vortetoj (HebeI)
Kurioza promena rajdo (HebeI).
Malbona servo (Ella r~sa Iingvo)
La blanka pasero (Olaubrecht)
Cedemo (Ella rusa Iingvo) . . .
La persikoj (Krummacher) .
Divido (EI Ia rusa Iingvo) . . .
La nigra virino (El la sveda Iingvo)
Viktimo de l' milito (Ella japana
Iingvo) . . . . . . . . . . .
La patro (EI Ia armena lingvo) .
Tricent sesdek-kvar kaj unu noktoj
(Rosegger).........
o

"

51
54
54
55
55
56
57
58
59
62
64
69

Tabelo de I' enhavo

pago

~
5a apitro s Sercajoj .

. .

u eble? ....
La lerta tradukanto

Severa patrineto .
Distreco
Efikarimedo. . .
75 Nepripensita respondo
75 La dangereco de I' tifo .
75- Balzac kaj lia tajloro
75 Bona respondo
Saga jugisto , . .
76
Tri vortoj ....
76
Milda mallado .
76
En malgusta loko
76
Malafabla afablulo
76
Nekonata f1uidajo
76
EI infanaj traktajoj .
77
77
................
6a apitro: Por lIberaj horoj
La saga dervio . . . .'
82 Skribludoj . . . . . . . . . . .
Neplenumebla deziro. .'
82 Ankoi a tr ludoj por gajaj kunuloj:
1. Mi vidis gin!
Kurioza kvadrato .
.v
83
2. Diveno de urbnomoj.
Por sagaculoj . . . . "
83
3. ta malpermesita sepo.
Forprenu! . . . . . .
84
Du dancludoj: . . . . . . . . .
En kiu tago de I' semajno vi
1. Foriru!
naskigis? . . . . .
84
2. Kara amikino!
Li ne povas ekstari
85
La Iudo de I' 15 . . .
86 Popola kanto: La f1oroj de l' gardeno (2- kaj 3-voa) . . . . .
MaIfacila transkonduko
86
evalira problemo . .
87 Kanto: ielen ai Dio! (Por miksitaj vooj)
Esperantaj sercdemandoj
87
Sprita respondo . . .
ta ruzulo . . . . . .'
Tolstoj kaj Ia policisto
Frandemulino . ...
Malfacila problemo .
..,
Trafa respondo ..'
Kion li bezonas . .
La enuiga vizitanto .
Infana demando . .
Antai Ia ekzameno
Bona filo . . . . .
Kiu kreis Ia mondon?
Certiga antasigno .
Ne genas . . . .
Si estas prava . .
Nesolvebla tasko .
e Ia sunhorlogo

Pri niaj bildoj


Solvoj de Ia problemoj

74
74
74
74
74

74
77
77

78
78
78
78
78
79
79
80
80
80
80
81
81
81

82
88
89

90

92
94
95

. . . . . .

96

Uzitaj libroj. - Por tiu i legolibro kelka materialo estas prenita el jenaj
rekomendindaj verkoj: Zamenhof; Fundamenta Krestomatio. Esperantista Centra
Librejo, Paris. - Peter Rosegger; Waldheimat. Erzhlungen aus der Jugendzeit
(Arbara hejmo. Rakontoj ella junago). L. Staackmann, Leipzig. - Allerlei interessante Zahlen und Kleinigkeiten (iaj interesaj nombroj kaj faktoj). Danner,
Mhlhausen i.Th. - Frst-Moszkowski; Das Buch der 1000 Wunder (La Iibro
de Ia 1000 mirakloj). A. Langen, Mnchen. - Ahrens; Mathematische Spiele
(Matematikaj ludoj). Teubner, Leipzig. - Dhnhardt; Naturgeschichtliche Volksmrchen (Naturhistoriaj popolaj fabeloj). 1eubner, Leipzig.

iu i legolibro estas destinita; esti unuavice komptemento de iu ternIIbro. La atoro] de lernlibroj devas ordigi Ia materialon la gramatikaj
vldpunktoj. Sed bonaj literaturajo] nur tre malofte respondas aI tiuj regulo],
Ia verkisto ja skribas artajon kaj ne gramatikan ekzereilon. Krorne Ia
nlibro ne povas enhavi sufie multajn legajojn, ar per tio gi estigus
ampleksa kaj tro multekosta. Tial en esperantistaj rondoj oni iam
lonte uzis kune kun Ia lernlibro anka legolibron, tiel ke tiaj verko]
it Ia milito preska iuj estis elerpitaj. Eble tiu i mia Iibreto sekve
,t08 bonvenanta tiel aI Ia kursestroj kiel aI Ia lernantoj.
Mia efa ceIo dum Ia kolekto de l'materialo por tiu i verketo estis,
I. Iibron, kiu malgra sia facile komprenebla stilo estu plejeble interesa
,J multflanke uzebla .. i logu Ia leganton de unu artikoleto aI Ia alia,
Ia malgrandaj aI Ia pli grandaj, tiel ke li ne legas, por ekzerci Ia lingvon,
por ekseii interesajn novajojn.
Uzu Ia lingvon!
Tio devas resti
Ia efa postulo aI iu estiganta Esperantisto; kaj por akceli tion, mi
metis ekz. kelkajn ludojn, kiuj instigos Ia lernanton, skribi kaj paroli
ranton, kaj tiel faeile kaj en agrabla maniero perfektigos Iin en Ia uzado.
Kvankam gramatikaj vidpunktoj ne gvidis min e Ia elekto de l'matelalo, lerta kaj sperta instruisto tamen trovos multajn lokojn, kiuj konvenas
r ekzercado de gramatkaj specalajoj, ekz. de Ia tabelvortoj kiu, kie, kiam
ktp. en Ia grupo "Proverboj", de Ia nombroj en kelka] artikoletoj de Ia
upo "Interesajoj el Ia vivo kaj seiencoj" ktp. Anka por rerakontado
1 trovos Ia plej diversan materialon, de Ia simpla proverbo kaj mallonga
.10 gis mezlongaj fabeloj kaj rakonto]. Tiamaniere Ia instruisto povos
lekti, kio estas uzebla por Ia individua kapablo de Iiaj lernantoj.

Antaiparolo

La libra estas destinita preeipe por Ia junularo; gi enhavas nenion, kio


estas nekomprenebla a nekonvena por inteligentaj geknaboj 12-jaraj. Se
tamen iu kredos kelkan artikolon tro malfaeila, oni pripensu, ke Ia legolibro ne nur servu por Ia leciono], saed ke gi estu akompananto por jaroj.
Kion oni tute perceptis tuj unuavide, tion oni ordinare formetas kaj ne
plu rigardas a studas. Sed Ia legolibro estos verajne Ia sola Esperantoliteraturajo de multaj geknaboj por longa tempo; kaj tial estas bone, ke
Ia pliiganta. seio trovu en gi daire kvazai ion novan, kio antaie ne a
nesufie estis komprenata; ka] tiel ni edukos eble niajn junajn gesamideanojn aI ripetata
legado, kiu ja sole donas Ia veran Iingvan profiton.
Plej multe mi g9jus, se Ia junaj legantoj uzus Ia Iibron, por legi a
rakonti el gi anka aI Neesperantistoj en siaj gepatraj Iingvoj, se ili ludus
giajn ludojn, solvus giajn problemojn kaj kantus giajn kantojn kune kun
gajaj samagulo],
Tamen mi elektis Ia materialon tiel, ke ankai plenaga] personoj trovos
en Ia Iibro sufie da interesajoj, Preeipe iIi legos multon la aliaj, pli
. altaj vidpunktoj 01 junaj lernantoj. Se ekz. infano ordinare estos kontenta,
kiam gi legis kaj komprenis Ia sencon de iu proverbo, Ia plenagulo kun
intereso esploros, kiel Ia instruo en tiu i frazo ofte trovigas ankai en
aliaj lingvoj - Ia libra enhavas tekstojn el pli 01 20 lingvoj - sed en
alia, por tiuj naeioj karakteriza formo. Kelka] ludoj kaj Ia lasta kanto
ankai ainas al mi taga], por vigligi Ia vivon en Ia grupoj. La multaj
bildoj, kiuj estas faritaj de unuarangaj artistoj, donos multan okazon por
rigardado kaj priparolado.
La dua parto de Ia libro sin turnas al perfektuloj. i enhavas malpli
faeilajn tekstojn el Ia literaturo (preeipe de modernaj atoroi) kaj seriozajn sciencajn traktajojn, tamen interesajn por iu klerulo ankai sen Ia
scioj de specialisto. Kelka] el Ia literaturajo] de fiu i uriua parto jam
staras e Ia limo de Ia dua, ekz. Ia bonega armena rakonto: "La patro."
Espereble mia modesta laboro, kiu tamen postulis sufie grandan kaj
ofte subtilan penon, helpos varbi novajn aspirantojn kaj agrable distros
Ia malnovajn amikojn de nia bela Iingvo.
Leipzig,

en Septembro

1921.
PAUL BENNEMANN.

PROVERB0J.
a} EL LA LATINA LINOVO.
Kiu komencis, jam finis duone. - iu homo povas erari; sed nur
malsagulo persistas en sia eraro. - En malfeliaj aferoj konservu ann trankvilan. - ion venkas Ia amo. - Pafarko trostreita tuj rornpos. - La arto estas longa, mallonga Ia vivo. - Aurora 1) estas amikino
Ia muzoj. - Oni ne altrudu bonfarojn. - Per konsento rnalgranda]
roj kreskas, per malkonsento disfalas Ia plej grandaj. - Pri Ia gusto
nl ne povas diskuti. - Kam vi estos felia, vi havos multajn amikojn;
ubo sur Ia iel' ilin forigos de vi. - Kiel longe mi spiras, tiel longe
li esperas. - Kiarn du malpacas, gojas Ia tria. - Oni mangu por vivi,
d ne vivu por mang, La Ia oreloj oni ekkonas Ia azenon. Mnlsato estas Ia plej bona kuiristo. - Malbona kokino demetas ovojn
malbonajn. - Mortintan leonon e Ia leporoj insultas. - Ne elver~Ma
kvon, antai 01 vi havas alian. - La laiidantoj estas Ia plej dangera
peco de malamikoj. -'- Prudenta demando estas kvaza duona sagaJo. lu ne progresas, tiu malprogresas, Ripetado estas Ia patrino de
I'aa~eco. - Ordinara barelo ofte enhavas plej bonan vinon.
I) Oiino de Ia rnatenrugo.

<;-

10

ta aptr:

EI Ia angla Iingvo

Proverboj

b) EL LA GERMANA

LINGVO.

La komenco estas iam malfacila. - Kiu ne volas labori, tiu anka


ne mangul - Malrieco ne estas malhonoro. - La okulo de I'sinjoro
grasigas Ia evalon. La esceptoj konfirmas Ia regulon. - Rapida
helpo estas duobla helpo. - Malsata urso dancas malbone. - Diligenta
kampulo estas pli atinda 01 maldiligenta nobelo. - Altaj arboj [etas
longajn ombrojn. - Ekzemploj ne estas argumentoj. - Sur kverkoj ne
kreskas piroj. - E blinda kokino kelkfoje trovas greneron. - Ne faro
Ia kapron gardenisto! - Malbonaj ekzemploj detruas bonajn morojn. Kiu havas blankan panon, tiu rifuzas Ia nigran. - La azeno atas kardojn
pli 01 rozojn. - Kia Ia arbo, tia Ia frukto. - Tri aferoj karakterizas Ia
sagulon: silenti, kiam malsagulo] parolas; pensi, kiam aliaj kredas; 'agi,
kiam maldiligentuloj revas. Ku volas edzigi kun Ia filino, rigardu
antae aI Ia patrino. - Oni ekkonas Ia birdon la giaj plumoj. - Por
forkuranta malamiko konstruu oran ponton. - La paco estas pli bona
01 dek venkoj. - La malpermesitaj fruktoj estas Ia plej bongustaj. Dormanta vulpo ne kaptas kokinon. - La donajo glorigas Ia doninton. Ku ne lernis obei, tiu ne povas ordoni. - La ranko de I'avarulo estas
plena, sed Ia diablo havas gian losilon. - Kie parolas Ia mono, tie
silentas Ia mondo. - Pura konscienco estas pli bona 01 cent atestantoj. Ne io estas oro, kio brilas. - En vino dronas pli multe da homoj 01
en akvo. - Unu gramo da felio estas pli valora 01 dek funtoj da sageco. Felio kaj malfelio Iogas sub Ia sarna tegmento. - Homo projektas,
Dio direktas. - Kiu deziras ricevi ovojn, ne rostu Ia kokinon. - Ne
asu du leporojn sarrreempe! - Unue kaptu Ia urson, kaj nur poste
vendu gian felon! - Ne iuj estas sanktuloj, kiuj iras en Ia pregejon. Kiu semas malamon, ne povos rikolti amon. - Ne estas agrable, rnangi
erizojn kune kun mota] sinjoroj j ar ili [etas ai oni Ia kernojn. - Via
koro ne estu sur via lango! - Estante inter Ia lupoj, oni devas boji kun
ili. - Espero ne satigas. - La virto estas Ia plej bona doto de junulino.Kiu deziras Ia kernaskas
mensogon.
non, tiu devas dis- Kiarn Ia kato ne
rompi Ia nukson.
estas hejme, tiam Ia
- La malsano vemusoj dancas sur Ia
nas rajdante, sed
tablo. - Ku volas
foriras
piede. kolekt rozojn, tiu ne
Kiu pafas per oraj
timu Ia dornojn.kugloj,
tiu certe
Neniu povas salti
trafos Ia celon. trans sian propran
Lernu multon, diru
ombron. Paroli
malmulton, adu
estas argento, silenti
ion! Mensogo
estas oro. - Malica

tranas pli 01 akra glavo. Kiarn lumas Ia SUl10, liam pali~~11


Silenti ne signifas konsenti. - Unu bato ne faligas kvcrkon, -- Kie ne estas pekuloj, tie ne estas sanktuloj. - La diablo havas
pli 01 dekdu apostolojn. - Ne ekzistas medikamento kontra Ia morto.
Longa disesto mortigas Ia amon. - Ciama gutado kavigas Ia stonou.
Virto nobeligas. EI du malbonoj elektu Ia malpli grandan.
ta paco konstruas, malpaco detruas. - Dormo kaj morto estas dunaskltoj. - Birdo amas Ia Iiberecon pli 01 oran kagon. - Kiu ne riskas,
tlu I1Cgajnos. - Kolero blindigas. - Ne provu flugi, anta 01 kreskis
via] lugiloj. - Kiom da kapoj, tiom da opinioj. - La luno ne agrenAS, kiam Ia hundoj albojas gin. iu balau antaii sia propra pordo.
nvo estas Ia kunulo de I'felio. - Ku volus entombigi Ia veron,
tlu bezonus multajn ovelilojn. Laboro havas maldolan radikon,
d dolan kernon. - iu birdo kantas la sia beko. - Kiu sidas en vitra
orno, tiu ne [etu tonojn. - Ne laiidu Ia tagon anta Ia vespero.

lanao

Ia luno. -

c) EL LA ANGLA LINGVO.
undo, kiu bojas, malofte mordas. Tempo estas mono. Se
Iroj estus evaloj, almozuloj rajdus. - Foresto pliortigas Ia amon.
or de I'okulo - for el Ia mernoro. Kio sidas en Ia ostoj, tio
Ikreskas el Ia karno. - Kie estas volo, tie estas vojo. - Neniam estas
malfrue, ripari eraron. - Rigardu, anta 01 vi saltas. - Tiu estas
bona vento, kiu ne aI iu alportus ion bonan. - Sango estas pli densa
I akvo. - Ne bruligu kandelon de ambaii pi~.
- Devas esti du, por
lpacigi. - Se vi amas min, vi amu anka mian hundon. - Malsagulo
,J lia mono estas facile disigeblaj. - Neniuj estas pli blindaj, 01 ili, kiuj
volas vidi. Se vi [etos sufie da koto, iom da gi iam restos
ul~il1ta. - Bona reputacioplivaloras
01 oro. - Unu gramo da praktiko
Ivaloras mil kilogramojn da teorio. - Pripensu, ke vi ne estas Ia sola

f
12

EI Ia rusa Iingvo -

1a apitro: Proverboj

toneto e Ia bordo de I'maro! - Ne saltu el Ia pato en Ia fajron!


Loko estu por io, kaj io estu en sia loko. - Unu kudrila piko gustatempe
farita sparigas nau. - Duonscio estas dangera. - Beleco estas nur sur Ia
hato. - La poto insultas Ia kaldronon nigrulo. - Nur saga homo
povas esti kortega pulinelo. Bela estas, kiu bele agas. - Hundon
dormantan lasu kusanta. - La kukon vi ne povas rnangi kaj konservi
samtempe. Gardu Ia pencojn!
La silingoj gardos sin mem. -.
Saco por Ia anserino estas anka saco por Ia viransero. Mortinta
muso ne sentas malvarrnon. - La muelilo ne povas mueli per akvo
preterfluinta. - Agoj estas fruktoj, vortoj estas nur folioj. - Samson estis
forta viro; sed anka li ne povis pagi, anta 01 li havis monon. Nobelo sen mono estas kiel kolbaso sen graso.

d) EL LA fRANCA

LINGVO.

La rato de I' pli forta estas iam Ia plej bona. - La bela plumo faras
belan birdon. - Ku senkulpigas sin, kulpigas sino - financa vundo ne
estas mortiga. - [On devas esti kapabla, fari sagon el ia Iigno. - La
forestantaj estas iam malprava]. - Nur Ia unua pao penigas. - Abundo
de posedajo] ne malutilas. - La vesto ne estas Ia homo. - Retenu unu
piron por Ia soifo. - En Ia regno de I'blinduloj Ia unuokululo estas
rego. - forpelu Ia naturon- gi tamen revenos galope. - Unu hirundo
ne faras printempon. - La apetito venas dum Ia mangado. - Nenia
akvo estas pli dangera, 01 dormanta. - Oni ne jungu Ia bovojn malanta
Ia aron. - Ne veku Ia katon dormantan! - La sukceso deklaras justaj
Ia rimedojn. - Kiu ridas vendrede, dimane ploros, Saga vulpo
neniam mangas Ia kokinojn de sia najbaro. - La kokino ne volu kanti
anta Ia koko. - Oni kaptas pli multe da musoj per mielo 01 per vinagro.
'Lupa ne mangas lupon. Kiu venas de malproksime,
senriske
povas mensogi. - Sep fojojn turnu a langon en Ia buo , anta
01 vi paro Ias. La vera amo komencigas e Ia propra persono. -

EI Ia itala Iingvo

11

Ia kapro estas alligita, tie gi devas patigi. - Ku taras sln ~:irl),


mangos Ia lupo. Avareco estas kiel fajro; ju pli da ligno uni
lmeas, des pli gi brulas.

tlUII

e) EL LA RUSA LINGVO.
Kiu timas Ia lupojn, ne iru en Ia arbaron. - En Ia bela printempo
floroj, en Ia atuno Ia fruktoj. ~- Pacienco kaj penado traboras ion.
I)onacanta mano ne malriigas, ~ Ne krau en Ia puton; ar eble
vi 111111 devos trinki el gi. - Ne pregu pro longa, sed pro varma somero!
llodiaan taskon ne prokrastu gis rnorga. - Malsaga amiko estas
n(tcra malamiko. - Ladu Ia pomon nur, postkiam gi estas distranItll. - - Kiam pluvas rublojn, oni ne havas sakon; kiam oni havas sakon,
IC pluvas rublojn. Ne aetu Ia broson, anta 01 vi posedas Ia apelon. - Unu putra kukurbo malbonigas dek sanajn. - Kiam kato vidas,
nuson, gi tuj forgesas Ia solenan promeson de sinretenado. - Amu min
m mi estas nigra; ar kiam mi estas blanka, iuj amas mino -' Unu
nalnova amiko estas pli bona 01 du novaj. - La aglo naskas agIon; sed
IIro nur naskas strigon. - Ora losilo malfermas Ia koron e de Ia
. - Kiu silentas, ties lango ne doIoras. - Vian pelton batu forte,
n edzinon dole.

111

f) EL LA ITALA LINGVO.
lu ridas, eItiras najln el sia erko. - Ku nwfaras sian .metion,
rtns supon en korbo. - Se vi scias uzi Ia monon, gi estas via sklavo;
ne, ~i estas via mastro. - Malsata hundo ne atentas Ia bastonon. I oni estas estirnata, kieI oni estas vestita: Kiu .ne volas ' obei ai
nl patrino, tiu devos obei aI malbona duonpatrino. - Por esti ria,
111 bezonas parencon en Ia domo de I' diablo. Beleco sen boneco
domo sen pordo, ipo sen vento, fonto sen akvo. - Vivanta azeno
leras pli 01 mortinta doktoro. - Kiu bonfaras aI nedankemuloj, ofenion.

14

EI diversaj Iingvoj

Ia apitro: Proverboj
g) EL LA ARABA UNGVO.

Oni [etas tonoin nur ai arbo, kiu portas fruktojn. Bona rego
estas Ia ombro de Dio sur Ia tero. - La vivo similas ai Ia fajro; gi
komencigas per fumo
kaj fnigas en cindro.
- Kiu neniam asis,
neniam amis, neniam
seris Ia odoron de l'floroj kaj neniam ektremis
e Ia sonoj de I'muziko:
tiu ne estas homo, sed
azeno.-Kiu
ne havas
homamon,
ne havas
religion. - Kio pasis,
tio mortis. - Kiu vin
frapas, tiu vin amas. Nur mulo malkonfesas
sian devenon. - 00naco estas nuro, kaj
gia kompenso
estas
kamelo. - Kiu Meias
ovon, tiu telos kamclon.
- Kiu iras tra bulbokampon, tiu odoras la
gi. Bonan tagon,
ho najbaro! Restu en
via domo, kaj mi restos
en Ia mia. - Vizitu
parfumiston, kaj vi bonodoros; vzitu orgiston, kaj vi estos kovrita de
karbopolveroj; vizitu regou, kaj vi gajnos malkvieton. - Kiam forestas Ia
leono, tiam Ia hienoj ludas.
h) EL DIVERSA]

UNGVO].

Silenta malspritulo estos estimata kiel scienculo. (Hspana.) - Kiorn


Ia pokalo grandigas, tiom rnaldikigas Ia korpo. (Hispana.) - Plimulte
kuracas Ia dieto 01 Ia lanceto. (Hspana.) - Estu bonvenanta, malfelio,
se vi venas unuopa. (Hispana.) - Cent kudristoj plus cent muelistoj plus
cent teksistoj estas entute tricent friponoj. (Hispana.) - Cion venkas Ia
amo, ion atingas Ia mono, ion finas Ia morto, ion englutas Ia tempo.
(Hispana.) - Okazo kreas rabanton. (Portugala.) - Kia Maria, tia ia
filino (Portugal a.) - La diablo ne estas tiel malbela, kiel oni pentras Iin.

15

ugala.) - E Ia plej malgranda haro havas sian ombron. (Skota.) mas pli Ia fumon de I'patrolando 01 Ia fajron de I'fremdlando.
nda.) - La malfelio havas ordinare frateton a fratineton. (Holanda.)tulu bovon, tiam vi facile ricevos bovidon. (Holanda.) - Kiam Ia
lsto] diskutas, tiam Ia urso estas sekura. (Norvega.) - Neniu fio sen
ItOj, neniu hOl11Osen malperfektajoj, (Norvega.) - Bona konscienco
iutaga festenado. (Sveda.) - Frea kurago I estas bona kiraso.
veda.) - Kiel oni krias en arbaron, tiel oni estas respondata. (Sveda).m Ia gojo estas en Ia
aI vi. (Pola.) - Ne parolu
ial~.,_II,bro, Ia malgo]o estas
velurajn vortojn, se vi povas
Ia antaambro, (Dana.)
fari stona]n agojn. (Tatara.)
r mensogoj oni iras
Kiun serpento mordis,
tuta mondo, sed ne
tiu timas e lacerton. (Serba.)
. (Pola.l-> iu mano
- Gasto kaj fio malbonobela, kiu donacas.
doraspostla triatago.(Serba.)
Ia.) - fidu aI neniu
- E Ia tombon de Kristo oni
,te ai Dio kaj iomete
ne gardas senpage. (Serba.)
lueo mangas anka denombritajn afojn. (Bulgara.) - En maldensan
ne [etu tonon. (Bulgara.) - Se Dio farus, kion volas Ia korvoj,
nu azeno restus en Ia mondo. (Bulgara.) - Kiu salutas per bastono,
nl resatutas per basto nego. (Hngara). - Malsata porko songas
'Iano. (Hungara.), iu koko estas rego sur sia sterkamaso.
ilMunnra.) Pli rapide oni atingas mensoginton 01 laman hundon.
ra.) Ne esploru Ia laktodentojn de donacricevita evalo.
ra.) - Hundbojado ne penetras en Ia ielon. (Hungara.) - Kiu
Ibas ofendojn en marmoron kaj bonfarojn en sablon, tiu estas
nulo. (Turka.) - Ekzistas neniu homo sen agreno; kaj se ekzistas
\I ne estas homo. (Turka.) - La kokino de I'najbaro ajnas ai ni
(Turka.) - La morto estas nigra kamelo, kiu ekgenuas anta iu
(Turka.) - La malliberejoj estas tage kaj nokte losita], kaj tamen
nstante estas plenaj; Ia temploj iam estas malfermitaj kaj tamen
malplenaj. (Cina.) Kiam viro fartas bone, tiam li komencas
n a konstruas domon. (Cina.) - Akvo ne restas sur Ia montoj,
ne restas en nobla koro. (Cina.)

_temo

EI Ia Biblio

10 estas mia pastisto, mi mankon ne havos.

Sur vcrdaj herhejo] li


lias min, apud trankvilaj akvoj li kondukas mino Li kvictigas miau
ion, li kondukas min la vojo de Ia vero, pro sia nomo. E kiam
lros tra vaIo de malIumo, mi ne timos malbonon; ar vi estas kun
, via bastono kaj apogigilo trankviligos mino Vi kovras por mi tablon
'I mia] malamikoj; vi grasigas per oleo mian kapon, mia pokalo estas
Irnlllita. Nur bono kaj favoro sekvos min en Ia daro de mia tuta vivo,
ml restos en [a domo de Dio multajn jarojn.
Psalmo XXIII.
lnfano], adu min, Ia patron, kaj agu la miaj verto], por ke vi bonu. ar Ia Sinjoro starigis Ia devon, ke [a infanoj honoru sian patron,
11fiksis Ia rajtojn de Ia patrino ai ia] filoj. Kiu honoras Ia patron,
bonfaros siajn pekojn; kaj kiu honoras sian patrinon, tiu egalas
, kiu kolektas trezoron; kaj kiam li pregos, [a Sinjoro ados Iin.
Itestimas Ia patron, tiu havos longan vivon; kaj kiu agas la [a
noj de I'Sinjoro, tiu gojigos sian patrinon. Honoru vian patron per
kaj verto], por ke lia beno venu sur vin. Car Ia beno de I'patro
, ke Ia domoj de I'infanoj staras firme; sed Ia malbeno de I'patrino
i1in gis Ia fundamento.
Jesuo Siraft I1I, 1-9.

AFQRISMOI.
La kaizo de iu homa mizero estas Ia nescio.

Buddha.

lru ai Ia formiko, vi maldiligentulo, rigardu gian agadon kaj sagigu.


Kvankam gi ne havas estron, nek kontrolanton, nek reganton, gi pretigas
en Ia somero sian panon, gi kolektas dum Ia rikolto sian mangou. is
kiam, maldiligentulo, vi' kusos? Kiarn vi levgos de via dormo? Ne
multe vi dormos, ne multe vi dormetos, ne multe viaj manoj estos interplektitaj por kuo: kaj venos via malrieco kiel vojiranto, kaj via senhaveco kiel armita viro.
Sentencoj de Salomono VI, 6-1l.
Felia estas Ia homo, kiu trovis sagon, kaj Ia homo, kiu akiris prudenton; ar estas pli bone aeti gin, 01 aeti argenton, kaj gia rikoltajo estas
pli bona 01 pura oro. : estas pli kara 01 juveloj; kaj nenio, kion vi povus
deziri, povas esti komparata kun gi.
Sentencoj de Salomono I1I, 13-15.
Kiu amas argenton, tiu ne satgos per argento; kaj kiu amas riecon,
ai tiu gi ne donos utilon. ju pli estas da havo, des pli multaj estas giaj
konsumantoj; kaj kian profiton havas gia mastro, krom vidi gin per sia]
okuloi?- Dola estas Ia dormo de laborinto, u li mangas mal multe a
multe; sed trosateco ne lasas dormi Ia riulon.
La Predikanto V, 9-1l.
forta estas Ia amo kie\ Ia morto;' fortika kiel Ia infero estas pasio.
ia ardo estas fajro, fiamo de Dio. Multaj akvoj ne povas estingi Ia amon,
nek riveregoj gin superakvi. Se iu volus fordoni por amo iajn rialo]n
de sia domo, oni nur malestimus lin, Alta Kanto de Salomono VIII, 6-7.

n, kion vi deziras, ke Ia homoj faru ai vi, tion vi faru ai iIi.


Jesuo, Mat. VII, 12.
Ne jugu, por ke vi ne estu [ugata]. ar per kia jugo vi iugas, per
stos [ugata]; kaj per kia mezurilo vi mezuras, per tia oni mezuros
Kaj kial vi vidas Ia lignereton en Ia okulo de via frato, kaj ne
illlvldaa Ia trabon en via okulo? Ai kial vi diras al via frato: "Lasll min
Ia Iignereton el via okulo!"
Ka] jen Ia trabo en via okulo! HpoIa, eljetu unue [a trabon el via okulo , kaj tiam vi klare vidos, por
'I Ia Iignereton el [a okulo de via frato.
jesuo, Mat. VII, 1-5.
tro nia, kiu estas en [a ielo , via nomo estu sanktigita.
Venu via
, farigu via volo , kel en [a ielo, tiel anka sur [a tero.
Nian
11 iutagan donu ai ni hodia, kaj formetu a[ ni niajn uldo]n, kiel
ni formetas ai niaj suldanto].
Kaj ne konduku nin en tenton, sed
u nin de [a rnalbono.
Amen.
jesuo, Mat. VI, 9--13.
stos eble, restu pacaj viaparte kun iuj homoj.
Ne vengu vin,
,j, sed cedu lokon al [a kolero de Dio; ar estas skribite: "Vengo
nas ai mi; mi rekompencos! diras Ia Sinjoro." Sed se via malamiko
[""II tas, do nu al li por rnangi; se li soifas, donu ai li por trinki; ar,
te tiel, vi amasigos fajrajn karbojn sur Iian kapon. Ne estu venkita
Ibono, sed venku malbonon per bono.
Pailus; Rom. XII,18-21.
mi parolas Ia Iingvojn de homoj kaj angelo], sed ne havas amon,
s sonanta kupro a tintanta sonorileto.
Kaj se mi posedas Ia
ovon kaj konas iujn misterojn kaj iun sciadon; kaj se mi havas
?

2a apitro: Aforismoj

Orientaj lingvoj, Luther, Rousseau ktp.

iun fidon, tiel ke mi povus formovi montojn, sed mi ne havas amon,


mi estas nenio.
kaj se mi disdonas iujn miajn havajojn , por nutri Ia
rnalsatulojn , kaj se mi lasas bruligi mian korpon, sed ne havas amon,
per tio mi neniom profitas. La amo longe suferas kaj bonfaras; Ia amo
ne envias; Ia amo ne fanfaronas, ne veligas sin,: ne kondutas nedece, ne
celas por si mem, ne kolerigas, ne pripensas malbonon.
i ne gojas
pri Ia maljusteco, sed kungojas kun Ia vereco; ion gi toleras, ion kredas,
ion esperas, ion paciencas kaj neniam pereas. Palus en 1. Kor. XIII, 1-8.

KiE>estas tio, neniam rabata de telisto , kaj malgra ke gi JlC estas


videbla, iam donas Ia plej grandan plezuron ai sia posedanto?
Kio
estas tio, kio per malavara disdonado iuflanken ne perdas e punkteton,
sed kontrae duobligas iufoje, kiam gi estas fordonatar
Ko estas tio,
kio estas trezoro per si mem kaj neniam elerpigas?
Ho, tio estas Ia
Seio! i iras nur kun tiu, kiu posedas gin; kaj kiuj sencele vagadas
post gi, estas Ia malsagulo].
Hinda.

18

f
\

Estu bonaj ai viaj gepatroj kaj parencoj , ai orfoj kaj malriuloj, ai


via najbaro, u li estas proksima e vi a malproksima, ai viaj intimaj arnikoj,
ai migranto kaj ai viaj sklavoj. ar Dio ne amas Ia fierulojn kaj arogulojn.
- Kiu] estas avaraj kaj kiuj konsilas ai aliaj, ke ili avaru, kaj kiuj kaas
Ia havajon, kiun Dio favore donis ai ili: nekreduloj ili estas, kaj senhonoriga puno trafos ilin. - Kiuj donas almozojn ruir pro tio, ke Ia
homoj tion vidu, kaj kiuj ne kredas Dion kaj lian lastan jugon: ili havas
Ia satanon kiel kunulon, kaj satano estas malbona kamarado.
Mohamed, 4a suro de l'Korano.
Kiu estas saga? Kiu lemas de iu ajn. Kiu estas forta?
Kiu
venkas sin mem. Kiu estas ri~?
Kiu kontentgas je sia havajo. Kiu estas honorinda?
Kiu honoras Ia homojn.
Talmud.
Solom Alejhom instruas:
"La pruneloj malbonigas Ia kampon; Ia pekoj pereigas Ia homon, kaj
virtoj kondukas ai bona fino, diras Buddha." - Ka] mi diras: La pruneloj
malbonigas Ia kampon kaj kreskasie; Ia pekoj pereigas Ia homon, kaj
tamen pekas iuj hornoj; Ia virtoj kondukas aI bona fino, kaj tamen estas
malmulte da virtaj homoj! "Kiam vi parolas, via parolo estu pli bona, 01 se vi silentus," diras
araba proverbo. Ka] mi diras: Kiam vi silentas, via silento estu pli
bona, 01 se vi parolus. "Vivu, kvaza vi devus balda morti!"
diras Markus Arelius,
Ka] mi diras: Vivu, kvaza vi [us naskigis! "Se Ia sago ne trafis guste, Ia bona pafisto kulpigas sin mem kaj ne
Ia sagon", diras Kung-fu-tse. - Ka] mi diras: Se Ia sago ne guste trafis,
Ia bona pafisto pafas duan fojon. Hebrea.
Plej bone oni ekkonas
drinkado kaj en kolero.

Ia karakteron

de homo

en rnonaferoj, en
Hebrea. ,

iu patrino opinias, ke ia filo estas farita el oro kaj ke Ia filoj de


iuj sia] najbaroj estas el argento.
Hinda.

Kiam vi Ievigas matene, demandu vin: Kiun bonon mi faros hodiaKa] kiam Ia suno subeniras, pripensu, ke gi kunforprenas pecon de Ia
vivtempo, kiu estas destinita por vi.
Hinda.

CIl

Dorlotita filo akceptas nek instruon


ombro ne donas fruktojn.

nek edukon,

La tagoj estas folioj en Ia libro de via vivo.


cscepte de bonaj faroj kaj idealaj penoj.
Estas pli facile, per pinglo siri montaron
Ia egoismon el Ia koro.

IIJ

kaj palmo staranta


Afgana.

Tial enskribu

for de giaj radiko] , 01 eligi


Persa.

La homo ne vidas Ia dangeron, li vidas nur Ia profiton;


vidas Ia kaptilon, gi vidas nur Ia Iogrnangajon.
Vi, kiuj estas junaj, ne ridu pri Ia blankhara maljunulo:
ckfloranta, kiom longe gi restos ruga?
La bonfaroj de Ia gepatroj estas senlima] kiel Ia ielo.
La mensogo estas kiel negbulo:
pli granda gi estigas,

nenion
Persa.

ju pli longtempe

Ia fio ne
ina.

Ia floro .nun\
Cina. )
Mongola.

oni rulas gin, des


M. Luther.

Unu el Ia plej belaj donoj de Dio estas Ia muziko, kaj Ia diablo tre
malamas gin; ar per gi oni forpelas- multajn pekajn pensojn .. Tial Ia
diablo neniain longtempe restadas tie, kie oni muzikas. La muziko estas
Ia plej bona rereigo por malgoja koro; gi forpelas Ia malgajecon.
Kiu
selas tiun i arton, tiu estas gusta homo kaj lerta por iuj aferoj. M. Luther.
Se oni nur volus esti felia, tio estus facila afero. Sed oni volas iam
esti pli felia 01 Ia aliaj; kaj tio estas preska iam malfacila, ar oni
krcdas Ia aliajn pli feliaj, 01 ili efektive estas.
Montesquieu.
io estas bona, venante el Ia manoj de I' Kreinto;
Ia manoj de l'homo.

io degeneras en
Rousseau.

Ekzistas nek patriota arto, nek patriota scienco. Amba apartenas, kiel
iu alta bono, ai Ia tutmondo kaj povas esti akcelataj nur per generala,
libera reciproka efikado de, iuj samtempe vivantoj kun iama konsidero
aI tio, kio estas ai ni restinta kaj konata el Ia estinteco.
W. Goethe.
Oni dankas alIa mortintoj tiel, ke oni akcelas Ia ideojn de ilia vivo; ke oni
darigas, kion ili komencis; ke oni efektivigas, kion ili volis. A. Diesterweg.
'2-

20

2a apitro: Aforismoj

Th. Mann, frenssen, Rosegger ktp.

Bona nobla homo, kiu vivis kun ni, ne povas esti prenata for de ni.
Li lasas lumantan postsignon, simile kiel tiuj estingigintaj steloj, kies
bildojn Ia teranoj vidas ankora post jareentoj.
Th. Carlyle.
Vereeo kaj justeeo anka ai Ia kontraulo,
I'viro.
Kion Ia amo ne ligas, tio malbone
fideleeo, tion e ne irmos juro.

tio estas Ia unua devo de


Lassalle.

estas ligita; kaj kion ne sirmas


E. M. Arndt.

La vivo similas ai lerta denteltiro. Oni pensas, ke Ia efa afero ankora


venos, gis kiam oni rimarkas mirante, ke gi jam pasis.
O. v. Bismarck.
La plej sukeesplena milito estas malfelio, ne nur por Ia venkito, sed
anka por Ia venkinto.
H. v. Moltke.
Kiu estas malkonfida, tiu agas maljuste kontrai aliaj kaj malutilas aI
si mem. Ni havas Ia devon, kredi pri iu homo, ke li estas bona, gis
kiam li pruvos ai ni Ia malon.
Oanghofer.

La felio, anka Ia granda felio, estas nur sumo de malgrandaj gojoj.


Erich Lilienthal.
Mi estas kredanta, ke ni ne naskigis, por esti feliaj, sed por fari nian
devon; kaj ni estu benitaj, sciante, kie estas nia devo.
fr. Nietzsche.

kontradiras

proponon

nur tiam,

kiam oni ne kuraas


Thomas Mann.

Nia vivo neniam ajnas aI ni esti pli dola, 01 en Ia momento


malaperanta doI oro.

La ple] dangera malamiko de I'germana animo estas Ia germana buo,


R. H. Bartsch.
kzistas nur unu amo tute senegoisma, tute pura, tute dia: Ia amo de
I'patrino ai ia infano.
O. Ebers.
Kial ni ne trovas Ia felion? ar ni seras gin tie, kie gi ne estas:
ur Ia suproj de I'vivo, en Ia malproksimo.
Sed Ia felio estas en silen, malhela, profunde kaita loko, kiu estas tre proksima e ni kaj kien
men ni iras tro malofte: en ni mem!
J. v. Kapff.
Kristo mem estas dirinta, ke li ne ion seiis. Li diris, ke tio ankai
ne estas neeesa, sed ni iam havu konfidon kaj estu puraj kaj amantaj.
I estis kontraulo de iu grumblemo kaj pesimismo, de iu arogeeo
kaj ion-sciemo, de iu malamo kaj kormalmoleeo.
Havu konfidon! li
dlris, kaj estu puraj kaj kompatemaj!
O. frenssen.
Estas tri speeoj de hornoj, kiuj ne havas monon:

Diru: Malamiko! Sed ne diru: Malbonulo! - Diru: Malsanulo! Sed ne


diru: Kanajlo! - Diru: Malsagulo! Sed ne diru: Pekulo!
fr. Nietzsche.
Kio ne mortigas min, tio min plifortigas.

fr. Nietzsche.

Klera' homo estas tiu, kiu konas sian taskon en Ia vivo kaj la siaj
fortoj penadas, plenumi gin.
L. Tolstoj.
Granda rieeo estas akirata nur per mizero de malriuloj.

L. Tolstoj.

Ne ekzistas io, kio estas malpli dubebla 01 Ia morto, kiu atendas iun
el ni; kaj tamen iuj vivas tiel, kvaza gi ne ekzistus.
L. Tolstoj.
Klereco estas tio, kio postrestas, kiam ni forgesis ion lernitan.

[u pli grandigas Ia nombro de bonaj libroj, kiuj plaas aI ni, des pli
malgrandigas Ia rondo de homoj, en kies societo ni sentas nin feliaj.
L. Feerbach.

Ni ne restos bonaj, se ni ne iam penadas, estigi pli bonaj.

O. Keller.

La homo preteriras indiferente e Ia malfermita paradzo: kaj li estigas


malgoja nur tiam, kiam gi fermigis,
O. Keller.
Jareentoj estas bezonataj, gis kiam io estas eltrovita; kaj kiam oni gin
trovis, infano lemas gin dum kelkaj minutoj.
Csar flaischlen.

de
?

Ia avaruloj kaj Ia malriuloj.

Ia malparemuloj, )
P. Altenberg.

La plej interesajn aferojn oni ne travivas ekstere en Ia mondo, sed en


Ia propra domo.
P. Rosegger.
Senfina estas Ia batalo kontra Ia sorto kaj Ia malboneeo.
Kiu peristas en tiu i batalo kai agas la sia interna konvinko, tiu atingos Ia
lon.
P. Rosegger.
La patriotismo
propra popolo.

ne estas 'malarno kontra aliaj nacioj, sed amo ai Ia


P. Rosegger.

Kelkiu kuregas post Ia felio kaj ne scias, ke li havas gin hejme.


"Oesundbrunnen".

3a apitro:

Interesajoj

cl Ia vivo kaj sciencoj

..

'\

Ia gardenoj kaj sur Ia aliaj kampoj de Ia vilago. Tiel Ia saga apotekto estis akirinta sian celon; kaj Ia rego Ludoviko XVla diris ai li:
"Vi estas trovinta Ia panon de Ia malriulo]!"
La germana vorto "KartllHd" estas kripligo de Ia itala vorto "Tartuffoli", kiel oni nomis tie Ia
erpomojn pro i1ia simileco ai Ia trufoj.
.
11

....
La kondamno de I'milito kaj Ia postulo ai amo inter Ia homoj estas
multe pli aga 01 Ia kristana religio. En Ia libro "Tao-teh-king", Ia sola
verko, kiun skribis Ia granda ina filozofo Lao-tse (-a jarcento anta
Kristo), trovgas ekz. jenaj vortoj: "La armiloj estas iloj de maleliigo
kn] neniam iloj por nobla homo, kiu uzos ilin nur, se li estas nepre
devi gata. ar por noblulo trankvilo kaj paco estas Ia plej altaj bonoj,
kaj li ne gojos e pri sia venko; ar tio estus gojo pri hombuado. Kic Ia armiloj de malamikoj interpuas unu Ia alian, tie venkos li, kiu
hnvas kompaton. - Malamon kompensu per amo!"

INTERESA]OJ EL LA VIVO
KA] SCIENCO].
Deveno de Ia terpomoj. - La terpomoj estas konataj en Eiropo
nun 370 jarojn.
En 1553 tiu i frukto estas unuafoje citita en hispana kroniko pri Peru, en kiu estas rakontate, ke Ia Peruanoj rikoltas
trufosimilan terfrukton.
En 1580 Ia unuaj terpomoj venis de Nordameriko ai Anglujo; 1616 oni vidis i1in kiel maloftan mangajon sur Ia
tablo de I'franca rego. En Germanujo Frederiko Ia Granda instigis Ia
kamparanojn ai Ia kulturado de terporno], ofte sen sukceso, kaj anka en
Francujo oni kontraistaris Ia enkondukon de Ia nova frukto. Sed Ia
apotekisto Parmentier uzis ruzon, por venki Ia rnalsagan rezistemon de
Ia kamparanoj: Li plantis terpomojn sur grandan kampon kaj starigis
apude tabulon kun Ia surskribo: "Atentu! i tie terpomoj estas plantitaj!
Kiu telos de tiuj i altvaloraj fruktoj, estos grave punata!" La kamparanoj, leginte tion, pensis: "Jen Ia ria apotekisto!
Li havas sufian
monon, por havigi ai si tian maloftajon kaj bongust[on.
Sed ni malriuloj devas kontentigi je ordinara mango. [es, Dio disdonis maljuste
siajn donajo]n!"
Sed malpermesitaj fruktoj allogas plejmulte; kaj kiam
Ia vlagano] rimarkis, ke Ia kampo nek tage nek nokte estis gardata, iom
post iom multaj terpomaj pl~ntoj malaperis kaj en Ia postaj jaroj revidigis

...
Pri Sta. Helena. - Kiam en Ia jaro 1501 on trovis Ia insulon
Stn, Helena, gi havis 61 specojn de planto], kiuj - escepte de unu a
ou - ne estis troveblaj en iu ajn alia regiono de Ia mondo.

...

La "Morta Maro" en Palestino estas Ia plej profunda videbla punkto


de Ia tersuprajo. i kuas 394 m sub Ia marnivelo en terure varmega
vaio. La akvo, kiun precipe aiportas Ia jordan, ne povas elflui, kaj Ia
lago baldai superakvus Ia bordojn, se Ia vaporigo ne estus grandega.
La restanta salo-ankai
Ia ordinara akvo de niaj fontoj kaj riveroj enhavas
[a tre malgrandajn kvantojn da saio-sol vigas ree en Ia akvo kaj faras gin
pli kaj pli salhava (25 %). En tiu i akvo povas vivi neniu planto, nek
konko], nek fioj. Homo bananta sin en Ia lago estas suprenlevata, tiel
ke li kuas sur g-i kiel peco de korko.
.....

24

3a apitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

La akvo de I'maro
enhavas grandegan kvanton da solvita oro kaj
argento, EI mil kilogramoj de tiu i akvo oni povas ekstrakti 6 milonojn
de gramo da oro kaj 19 milonojn de gramo da argento, La taksita
valoro. de l'oro en Ia marakvo estas 5838 bilionoj da markoj, Ia valoro
de l'argento 530 bilionoj da markoj. Se oni dividus tiun i riajon inter
Ia 1~00 milionoj da homoj sur Ia tero, iu ricevus oron por 31/2 milionoj
kaj argenton por 320000 markoj.

....

Kiuj estas Ia plej altaj montoj sur Ia 5 kontinentoj?


Se vi, kara
leganto, ne povas respondi tiun i demandon, ne hontu; ar Ia esploroj
de Ia lasta tempo pruvis, ke Ia gisnunaj rezultoj pri Ia montmezurado,
kiujn ni trovas sur niaj landkarto], estas parte negusta] a almena necertaj.
Ke Ia Mont Blanc (4810 m) estas Ia plej alta monto en Eropo, tio
estas nur vera, se oni kalkulas Ia Kakasus-rnontaron ai Azio. Alie Ia
Elbrus (5629 m) arigus Ia rego inter Ia montoj sur nia kontinento. Pri Azio oni instruas en Ia lernejo, ke Ia plej alta monto estas "Ia
Garisankar a Mount Everest" (8840 m), Sed Ia plej novaj esploro]
pruvis, ke amba nomoj ne apartenas ai Ia sama monto, sed ke Ia Garisankar havas nur 8143 metrojn, ka] Ia Mount Everest, havanta 8882
rnetrojn, estas Ia pie; alta monto en Azio kaj sur Ia tero. - En Ameriko
okupas Ia unuan lokon Ia Aconcagua (7039 m). Sed pri unu el giaj
najbaroj, Ia Huascn, Ia Peruano; asertas, ke gi havas 7500 metrojn.
En 1910 Amerikanino sukcesis, atingi unuafoje gian pinton. Sed pro
terura ventego si povis fari nur
tre suprajan mezuradon, el kiu
,
rezultis alto de 7200 m. Se tiu
.'
EJ
i rezulto tamen montrigus gusta,
...0.
,
Ia Huascn estus Ia plej alta monto
o
sur Ia amerika kontinento. - Por
:
:.~:
'.
......
Afriko (Kilimandaro, 6010 m)
'
ka] Astralio (Mount Townsend,
.....
,:
2241 rn) Ia gisnunaj nomoj kaj
,. '
nombroj por Ia plej altaj montoj
.,"
estas nepre gustaj~

..

......

..
o'

;1<

::

....

La flugado
de Ia suno. Nenio staras senmova en Ia universo; sed io movgas, e nia suno.
i (ka] kun gi anka gia tuta
planedaro) traflugas en iu sekundo
57 kilometrojn, verSajne en Ia direkto ai Ia stelgrupo Herkules .

(I

I~,IJ:"'..~

.-/ ..y~~"/

'~'i":.3(-

,~~rl;'1[)jf:;i:~;;r!t.o

3a apitro : Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

a demando
pri Ia fino de I' mondo
iam ekscitis Ia korojn
Ia homoj.
En Ia unuaj jarcentoj post Kristo oni kredis, ke la
kelkaj profetajoj en Ia Biblio Ia pereo de l'mondo venos en Ia jaro
mil; kaj tial multaj rega] decidoj el Ia 10-a jarcento kornencigas per Ia
vortoj: "ar Ia fino de l'mondo estas jam proksima .... " La nepereo
de Ia mondo tamen ne venkis Ia timon de Ia homoj.
Oni anoncis Ia
mondfinon por Ia jaroj 1335, 1832, 1840. Miloj' da homoj tiam finis
Ia aferojn terajn kaj atendis rezigne Ia morton.
E ankora anta kelkaj
Jaroj Ia antadiro, ke Ia tero kunpusigos kun kometo, kazis kelkajn
inmortigojn de timemuloj. Kompreneble ankaii Ia sciencistoj studis Ia
mandon pri Ia estonta sorto de nia tero.
Kelka] asertis, ke Ia malvarmigo de l'terkerno mortigos ion vivan sur Ia suprajo; sed tiu i aserto
tas nun pruvita kiel erara. - Alia teorio diras, ke Ia tera vivo fingos
r superakvego jene: La ventoj kaj pluvoj deportados Ia suprojn de
Ia montoj en Ia valojn, kaj per Ia riveroj kaj riveretoj Ia tero estos iom
post iom forportata en Ia maron.
Tiel Ia neebenajoj de Ia tera suprajo
latigos, Ia maro iam pli superveros Ia bordojn kaj iam kovros Ia tutan
suprajon de Ia tero.
Tamen ni estu trankvilaj ; ar ekz. por detrui Ia
Alpojn kaj forporti ilin en Ia maron, Ia nunaj Alpoj-riveroj bezonos
latakse 10 milionojn da jaroj. EI Ia multaj aliaj sciencaj teorioj pri
Ia mondfino oni atentu ankora jenan: La suno estas fajra globo, kiu
nese sendas grandegajn kvantojn da varmo en Ia malvarmegan universon. Sekve gi iom post iom malvarrnigos kaj iam estos tona, mortinta,
malhela astro kiel nia luno.
Kaj ar Ia tuta vivo sur Ia tero (unue Ia
vivo de le plantoj kaj sekve anka de Ia besto] kaj homoi) dependas de
Ia lumo kaj varmo de Ia suno, Ia tero iom post iom mortos kun gia
malvarmigo,
La glora franca astronomo Camil1e flammarion
pentras
aI ni Ia lastajn tagojn de Ia tero jene: .La glaciaj regionoj sur Ia tero
pli vastigados,
La vivo iom post iom koncentrigos en Ia regionoj
subekvatora], kie Ia lastaj infanoj de Ia tero kondukos Ia lastan batalon
kontra Ia morto. fine Ia tero, senforta, sekiginta kaj dezerta, prezentos
unu grandegan tombejon.
La suno farigos ruga, poste nigra, kaj nia
tuta planeda sistemo transormigos en kolekton de nigraj masoj, turnantaj sin irka sarna nigra globego."

26

3a apitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

Prahomoj vivantaj. - En Ia suda parto de Ia insulo Surnatra vivas


popolo, nomita Ku'bu, kiu estas versajne Ia plej senkultura sur Ia tero.
i ampleksas nur kelkajn milojn da horno], kiuj kiel bestoj vivas en Ia
praarbaro. Ili havas nek domojn, nek armilojn; ili scias nek asi, nek fikapti, nek kulturi Ia karnpon, nek bredi bestojn. fruktoj kaj bero], radikoj, lacertoj, ranoj, rapoj ktp. estas ilia mangajo,
Ili atingas ordinare
nur agon de 30 jaroj. Pri Ia fenomenoj de Ia naturo, pri diaj estajoj ili
havas neniun ideon. Ili e ne forbruligas a entombigas siajn mortinto]n,
sed lasas Ia kadavron kuanta, kie gi falis, kaj migras for.
<+J

Miraklo de hinda fakiro. Kelkiam en eropa] cirkoj hinda fakiro


donas ekzemplojn de siaj artoj, kiuj gis nun ne povis esti klarigataj.
Sed tiuj i prezentadoj neniel povas esti komparataj kun Ia miraklo],
kiujn Ia fakiroj faras kvaza lude en sia hejmlando.
La mondvojaganto
E. V. Hesse-Wartegg rakontas pri tia prezentado jenon: "La helpantoj
donis aI Ia fakiro korbon. Ni esploris gin kaj konvinkigs, ke gi havis
nek duoblan fundon, nek kaitan truon a fendon.
Estis anka neeble,
ke ia sekreta subtera kaverno ekzistis sub Ia fundo de l'korto, en kiu ni staris.
Murmurante Ia fakiro nun venigis belegan knabineton kun nigregaj
okuloj kaj sarna hararo.
Kiel solan vestajon si estis liginta irka Ia
koksojn peeon da tolo, kiu pendis gis Ia genuoj. Ekkriante Ia fakiro
tiris Ia kompatindan etulinon tien kaj tien kaj insultis sino Poste li ordonis, ke oni envolvu in en reton kun malvastaj rnao]. Oni kunligis
sur Ia dorso siajn manetojn, kaj si devis genui sur Ia reton. i tiu estis
forte kuntirata kaj nurumata tiel dense, ke Ia knabino ne povis movi sino
Nun Ia fakiro levis Ia pakajon, premegis gin en Ia korbon, kiu estis
preska tro malvasta por Ia korpo, fermis gin per Ia kovrilo kaj etendis
super gi tukon. La knabineto gemis kaj ploris senese.
Poste Ia fakiro ekprenis longan,tre
akran kaj pintan glavon, foriris
Ia tukon de Ia korbo kaj komencis, seninterrompe trapiki gin tiel fortege,
ke Ia pinto, kovrita de sangomakuloj, elpenetris aliaflanke. Kelkaj krioj
emociantaj eksonis, Ia korbo movgis kelkfoje; tiam interne silentigis,
Sed Ia fakiro plue enpuis Ia glavon, de flanke, de supre, kaj fine sango
elfluis anka el Ia mao] de l'korbo. Teruro skuis nin eropa]n rigardantojn; sed Ia hinda publiko restis tute trankvila kaj vidigis neniun kompaton. fine Ia fakiro esis, viis Ia sangon for de Ia mortiga glavo kaj
forjetis gin. Kvaza pregante li murmuris kelkajn sorantajn forrnulojn;
tiam li levis Ia kovrilon de I'korbo, hezitante kaj timeme, kaj enrigardis.
Sajne kun treega surprizo li returngis: ar Ia korbo estis malplena! Li
suprenlevis kaj montris gin iuflanken; nur Ia reto elfalis. La knabineto
estis malaperinta!
Ka] dum li elvokis malesperante: "Leila, Leila!" Ia
etulino eliris el Ia amaso de Ia rigardantoj, nevundita kaj ridetanta, pais
ai Ia fakiro kaj [ets sin en ties brako]n!"

,...

3a apitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj scicncoj

Stranga maniero, por konservi vivantajn fisojn; - Oni selas, l:


kclkaj speeoj de fiSoj enfosas sin por Ia vintro en limon ka] n'sta!';
11 ~i en Ia stato de absoluta
rigideeo.
La inoj turnis atento 11 5UI
111111 i fakton kaj, apogante
sin sur gin, elpensis spritan rirnedon por
kunservado de vivantaj fioj. La kaptitan fon i1i tuj irkakovras per
rnalscka argilo kaj kaas gin en glaciujo, Post kelkai, e post dek monato] Ia tiel konservita fio, enmetita en akvon, revvigas. En tia maniero Ia riaj inoj konservas en siaj glaciujoj grandajn provizojn da
vivantaj fio], Tamen ne iujn fspecoin oni povas konservi la tia maniero.

...

Plramidoj kaj obeliskoj. - Admirinda estas la konstruarto de Ia


rntikvaj egiptoj, kies farajoj grandparte restis gis nia tempo.
Inter ili
'stas Ia piramidoj kaj Ia obeliskoj Ia plej grandiozaj.
Oni trovas ankora nun irka 80 piramidojn en Egiptujo .. La plej
malnova] el i1i estas konstruitaj irka en Ia sesa jarmilo anta Kristo.
Kiel materialon oni uzis ordinare stonblokoin, kiuj estis alveturigataj el
Ia montaraj randoj de Egiptujo. La ple] granda estas Ia piramido, kiun
konstruigis Ia rego Heops irka 3700 jarojn a. Kr.; gi do jam staris,
kiam Abrahamo venis ai Egiptujo.
Iam gi havis alton de 147 metroj;
sed per Ia akvo kaj Ia ventegoj gi perdis sian pinton kaj nun estas nur
irka 140 metrojn alta kaj e Ia piedo 232 metrojn longa kaj larga.
La Ia antikva greka historiisto Herodotos 100000 laboristoj laboris
dum 30 jaroj, por konstrui gin. La piramidoj estis Ia tomboj de Ia egiptaj rego]. Kiel Ia rego dum sia vivo estis alta super Ia ordinara popolo,
tiel anka post sia morto li volis distingigi.
En malgranda ambreto
meze de Ia grandega tonamaso oni starigis Ia erkon kun Ia kadavro
de I'mortinto; poste Ia eniro estis fermata kaj zorge kaata, Hodia Ia
piramidoj estas rnalplena]; oni seris kaj trovis ilian enhavon kaj transportis Ia kadavrojn en Ia eropajn muzeojn.
Same grandan admiron meritas Ia obeliskoj, kiuj estas grandegaj
kvarflankaj, pintaj stonkolono].
e Ia piedo ili estas 1,5-8 metrojn
larga]; ilia alto estas 15-50 metroj.
iu obelisko konsistas el nur
unu tono; kaj estas ankora nun sekreto, kiel Ia egiptoj povis transparti kaj precipe starigi i tiujn kolosojn. I1iaj f1ankoj estas zorge poluritaj kaj surhavas hieroglifojn.
Multajn obeliskojn oni transportis aI
Roma, Konstantinopel, Paris, London, New- York ktp.

...

Grandegaj domoj. - New-York estas Ia efa enirpordo alIa Unuigintaj Statoj de Nordameriko kaj sarnternpe Ia efa eksportejo por iuj
produktajo] de Usono. Pro tio grandega nombro da homo] estas okupita
tie per komercado kaj fabrikado, tiel ke Ia urbo havis en 1910 (kun Ia
antaurboi) 4767000
enlogantojn.
Tiuj i homoj Iogas plejgrandparte
en Ia irkaajo de Ia urbo kaj nur envenas per Ia fervojoj matene por

28

3a apitro:

lnteresajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

Ia laborhoroj.
En Ia kerno de New-York staras efe nur komercaj
konstruajoj, ekz. domoj kun oficejoj kaj agentejoj, bankoj,
krome
hoteloj, rnagazenoj, pregejoj ktp. Sed jen malfacilajo: uste tiu i
plej grava parto de Ia urbo staras sur insulo (Manhattan), kiu gis
Ia bordo jam estas okupita de domoj.
Sed Ia komercado kaj sekve
Ia nombro de Ia Iaborantoj kreskis, kaj oni bezonis pli da \ Ioko.
Flanken Ia urbo ne povis dsvastigi, sekve gi kreskis aIten: oni konstruis
Ia tieI nomatajn "nubogratantajn"
(domojn), Tio havis anka Ia profiton,
ke Ia kostoj por Ia areo estas Ia sarnaj, u oni konstruas sur gi 4, u 40
etagojn; ar Ia aero kostas neniom.
Kiarn anta irka 20 jaroj oni konstruis Ia unuajn tiajn dornojn, ekz.
The Bowling Green 83 m aItan kun 19 etago] a The Empire 88 m
altan kun 20 etago] , Ia mondo
miregis, e ektimis; kaj oni opiniis, ke nun Ia limo de Ia konLA "GLADlLO"
strualto estis atingi ta, ebIe e jam
transirita. Sed oni taksis malguste
Ia Iertecon de Ia amerikaj ingenieroj kaj Ia entreprenemon
de
Ia amerikaj komercistoj.
La alto
de Ia postaj "nubgratantoj"
(skyscrapers) kreskis pli kaj pli: La
Park Row-dorno estas 130 malta
kaj havas 33 etago]n. - La Hudson Terminal-domo havas 22 etagojn super kaj 4 etagojn sub Ia
tero (en Ia pIej suba estas stacio
de Ia subtera fervojo), 10000 homoj iutage Iogas a laboras en
gi, kaj gi havas apartan postejon
kaj policejon. - La domo de Ia
asekura asocio Equitable
havas
200 m kaj 62 etagojn. - Sed Ia
pIej granda estas nun Ia W 001worth-dorno,
Ia plej alta domo
sur Ia tero (250 m), EbIe anka
gi ne por iam povos konservi
sian gIoron; ebIe oni konstruos
iam dornon, kiu superos Ia EiffeIturon (300 m) kaj tiel estigos Ia
plej alta konstrua]o, farita de homaj manoj.
La unuaj tiaj domoj estis kva-

3a apitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

li)

turoj, ekz. Ia fama "gladilo", kiu pro sia alto de 95 111 kaj pl"ll Ia
.lIar~j flanko] estas efektive nur triflanka turo. Sed balda Ia kou
umajstroj trovis anka kontentigan, e speciaIe beIan stilon por Ia
.nuhgratanto]."
Oni asertas, ke tiuj domoj rnalgra sia alto estas tute
kuraj kontra fajro
ja estas konstruitaj nur el fero, cernento, vitro
J alia nebruligebla material o) kaj e kontra tertremoj.

uu

.....

ri Ia unuaj fervojoj kaj gaslampoj. - La plano, konstrui kaj


I fcrvojojn, estis komence kontrabatalata de aitoritatuloj en AnluJo kaj Gerrnanu]o. La bavaraj kuracistoj deklaris, ke Ia rapida movigo
Ia fervojoj kazus frenezon tiel e Ia veturantoj mem, kieI anka
Ia rigardantoj.
La prusa supera potestro diris, ke tia projekto estas
pio kaj infanajo ; kaj e Ia poeto Grillparzer skribis en versa]o, ke
fervojo estas unu el Ia rirnedoj, por "veturi aI Ia diablo". - Anka
projekto, anstata Ia kandeloj kaj oleolampoj uzi Ia lumgason, estis
,rte kontrabatalata,
Ekzemple en Ia "Klhische Zeitung" aperis Ia
8an de Marto 1819 artikolo, kiu enhavis jenajn sep "gravajn" kaizojn
ntra Ia gasIampoj sur Ia stratoj: 1. Religia kazo: Dio faris Ia nokton
IheIa; sekve Ia gasIumo estus renverso de Ia Dia ordo kaj granda
ko. - 2. Medicina: La vaporoj de Ia gaso estus dangera]. Krorne Ia
Ia Iumo dum Ia vespero instigus Ia hornojn, resti sur Ia stratoj gis
Ifrua horo, kaj sekve muItaj malvarmumus. - 3. Jura: La gasIumado
vus esti pagata eI publika kaso, kaj sekve anka tiuj persono], kiuj
ne deziras gin, devus kunpagi. - 4. MoraIa: La timo pro Ia rnalheleco,
lu retenas multajn homojn de maIbonaj agoj, malaperus; drinkado kaj
luspeca diboado kreskus, - 5. Polica: La evaIoj estus timigataj de
Ia helaj Iumoj, kaj Ia telistoj povus pli bone fari sian noktan metion. . Ekonomia: Grandaj monsumoj elirus iujare eksterIanden por karbo],
maino] ktp. - 7. PopuIara: La efiko de Ia iluminacio en naciaj festogoj estus maIfortigata, se iuvespere okazus i1uminacio per gaslampoj.
Adante tiajn rnalsagain vortojn kontra utila eltrovajo, u oni ne
pensas aI Ia resistemo de multaj homoj kontra Esperanto? Ni esperu,
ke anka Ia mondheIplingvo venkos, kiel Ia gasa kaj elektra lumo igis
estingigi Ia malnovajn oIeolampetojn.

,.....

La karbo-provizoj de Ia tero iam elerpigos, ekz. en Anglujo (la


William Ramsay) jam post 175 jaroj. Tial Ia sciencistoj kaj teknikistoj
Jam nun seras aliajn rimedojn, por anstataiigi tiun i materialon, sen
kiu nia hodiaa industrio tute ne povus ekzisti. Oni e povas diri, ke
Ia tuta nuna kuIturo bazigas sur Ia ekzisto kaj uzado de Ia karbo. Plej
sirnpla ajnas Ia penso, ke oni uzu senpere Ia varmon de Ia sunradioj.
Efektive tiaj "sunmotoroj" jam estas konstruitaj. Oni arangis tre multajn
spegulojn tiel, ke iIi reflektas Ia sunlumon aI unu punkto. Tie tubforma

3a apitro:

30

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

vaporkaldrono estas starigita, kiu varmegigas kaj vaporigas Ia akvon en


si. Bedairinde oni povas kun profito uzi tiajn. sunmotorojn
nur en
landoj, kiuj havas multajn sunajn tagojn kaj kie Ia sunforto estas plejeble
granda, ekz. en Egiptujo kai Kalifornio, kie tiaj motoroj funkciigas
akvopumpilojn.
I

--.~

=C#

...

c~
---~-

..... ""l...

,-~.
::o

'- ...

-~~~,

3a apitro:

Interesajoj

el Ia vivo kaj sciencoj

I1

sino de [ames Watt 1769; spinmaino de Arkwright 1771; aerostato


Montgolfier 1782; mekanika teksilo de Cartwright 1785; kudrimaino
Thomas Saint 1790; litografio de Senefelder 1796; lumgaso de
Murdoch 1798; vaporipo de fultoh 1807; stenografio de Gabelsberger
1819; tala skribiplumo de Wise 1830; skribo por blinduloj de Carbier
1830; lokomotivo de Stephenson 1830; Ia alumetoj de Kammerer 1832;
torpedo de fulton 1835; telegrafo de Steinheil kaj Morse 1837; telefono
~ Reis 1860; dinamito de Nobel 1867; velocipedo de Cowper 1868;
nografo de Edison 1877; fotografio de Paio Alto 1877; elektra tramvojo de Siemens 1879; holero-bacilo de Koch 1883; Esperanto de
menhof 1887; difteritsero de Behring 1894; X-radioj de Rntgen 189.5.

.....
La komponisto Rossini (1792-1868)
skribis dum 19 jaroj pli 01
I dekduojn da opero], Ia unuan en sia 18-a jaro. Por sia opero "La
Itclema pigo" en Ia tago antai Ia unua reprezentado mankis ankora Ia
uverturo. Tiam Ia direktoro arestigis Ia komponiston, sidigis Iin en Ia
ubtegmenton de I'teatro kun kvar gardistoj, kaj tie Ia facilanima muzikto devis komponi Ia uverturon.
La gardistoj donis iun finskribitan
lion tuj ai Ia skribistoj, kiuj elskribis Ia partojn por Ia diversaj instrumcntoj - kaj en Ia sekvanta tago Ia opero estis reprezentata kun granda sukceso. Sur Ia plej alta punkto de sia vivo kaj forto Rossini
ubite retiris sin el Ia publika vivo kaj vivis ankorai 38 jarojn kiel pritulo, kiu skribis preska nenion plu .

....

Kelkaj gravaj eltrovajo]. - Presarto de Gutenberg 1436; radhorlogo de Peter Henlein 1500; radpinlo de [rgens 1530; kudrilo de
Creening 1560; mikroskopo de [ansen 1590; teleskopo de Kepler 1611 ;
barometro de Torricelli 1643; pendolhorlogo de Huyghens 1656; porcelano de Bttger 1703; hidrarga termornetro de fahrenheit 1714; sukero
el betoj de Marggraf 1747; fulrno-irrnilo de franklin 1752: vapor-

Oiligentaj homoj. - Miriga estas Ia diligento, kiun multa] geniuloj


uzis, por krei siajn verkojn. La hispana poeto Lope de Vega skribis
irka 2000 teatrajojn, el kiuj "nur" eble 500 postrestis gis nia tempo,
kaj 21 volumojn kun aliaj poeziajoj, - La katalogo de Ia franca liristo Levy, eldoninto de Ia verkoj de Alexandre Dumas (patro), citas
00 volumojn de tiu verkisto - kaj Ia katalogo estas nekompleta! _
ri Ia verkistino George Sand oni rakontas, ke, fininte romanon nokte
Je Ia dua, si metis anta sin pakajon da frea papero, por skribi Ia
unuajn apitrojn de nova verko. Si postlasis 109 volumojn. - La
anuskriptoj de Ia fama matematikisto Leonhard Eler plenigus presitaj
inimume 30000 pagojn, el kiuj iu Iinio estas plena de Ia plej malcila] problernoj, kiujn homa cerbo povas elpensi.
Eler estis anka
nomeno de Ia homa memorkapablo.
Oni diras, ke dum 22 tagoj li
lernis Ia Iliadon kaj Odiseon parkere. - La verkaro de Goethe estas
ur nun komplete presata kaj arnpleksas gis nun 130 grandain volurnoin
Idono de Ia Granddukino de Saksujo).
.....

3a apitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

D~ Ludoviko Lazaro Zamenhof


nask. Ia 15an de Oecembro 1859, morto Ia 14an de Aprilo 1917.
Lau pentrajo en Ia posedo de
D~ Heinrich Arnhold-Dresden.

aitoro de Esperanto,
Ludoviko Lazaro Zamenhof, lIuskigis eu
pola urbeto Bialystok Ia 15 an de Decembro 1859. Li estis Ia IIl11la
10 de gimnazia instruisto. [am en sia [unago li multe suferis pro Ia
Ipaco inter diversnaciaj homoj; ar en lia urbo oni parolis kvar lingvojn: rusan, polan, germanan kaj hebrean; kaj li observis, ke Ia kazo
malkompreno,
malestimo kaj malamo estis plej ofte Ia diverseco
Ia Iingvoj. Tial Zamenhof jam en siaj infanaj jaroj decidis, iam
Iberigi Ia homojn el tiu i mizero kaj plifeliigi i1in, kreante Iingvon,
u povus esti netrala esprirnilo por iuj. jam dum siaj gimnaziaj
tudo] li komencis eIlabori tian Iingvon, kaj en 1878 li festis kun kelel siaj kunstudantoj Ia naskigtagon de Ia "Lingwe universala"; kiu
m iom similis ai Ia nuna Esperanto. Dum kelkaj jaroj li ne ~ovis
ori pri sia eltrovajo ; ar Ia medicina studado postulis iujn fortojn
,j atenton.
Sed anka en tiu i tempo li iam kaj iam tradukis teksn en sian Iingvon; kaj rimarkante nepraktikajn vortojn a grarnatik[n malfacilajojn, li forigis ilin kaj tiel pli kaj pli perfektigis sian projekton, fine li estigis kuracisto. Liaj enspezoj estis ja tre malgrandaj;
d tamen li oferis ilin kune kun Ia malmulta mono de sia edzino, por
Idoni en 1887 ruslingvan Iibreton kUI1 Ia titolo: "L.ingvo Internacia.
Antaiparolo kaj plena lernolibro. De Oro. Esperanto."
i entenis Ia 16
matikajn regulojn, vortareton de 900 vortoj kaj tekstojn el Ia Biblio,
Ia kristanan pregon Patro nia, leteron kaj versajojn, Tiu i Iibreto estas
germo, . el kiu elkreskis Ia nuna ria Iiteraturo de Esperanto, kiu
mpleksas multajn milojn da Iibroj kaj brosuro].
Zamenhof havis Ia
ojon, vidi Ia kreskadon de Ia Esperanto - movado dum 30 jaroj. Lia
,Iej forta doloro estis Ia eksplodo de I'mondmilito en 1914; ar li ja
esperis, ke Ia uzado de komuna Iingvo farus Ia homojn pli pacemaj
kaj amikaj. Sed Ia Esperanta penso ankora ne estis sufie disvastigita,
por tiel forte efiki. Certe tiu i sperto estas kunkulpa je Ia tro frua
morto de Zamenhof, Ia 14an de Aprilo en 1917.
Zamenhof estis malgranda viro kun modesta konduto, sed energia
volo kaj klara pensado.
Laborante por idealaj celoj de Ia homaro, li
mal multe zorgis pri monprofito.
Amante Ia homojn, precipe Ia malriajn kaj suferantajn, kiuj plejmulte bezonas amon, li logis en Ia plej
mizera kvartalo de Varsovio kaj ofte kuracis senpage Ia homojn, kiuj ne
povis pagi. Tiel li restis malria, Anka sian eltrovajon, Ia Iingvon
Esperanto, li donacis ai Ia homaro kaj ne prenis por gi iun ajn rajton
a profiton.
AI iuj, kiuj Iin konis, li aperis kiel homo sankta. Ka]
kiam franca Esperantisto post lia morto vizitis Iian ambron, Ia maljuna
servistino montris portreton de Ia hebreo Zamenhof, kiun si, Ia katolikino, estis fiksinta sub sia krucifikso, kaj diris: "Tiu neniam pekisl" Vere, Ia atoro de Esperanto estas unu el Ia plej noblaj hornoj, kiuj
iam kaj ie vivis en Ia mondo.
Bennemann,

Tra Ia mondo.

34

3a apitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

Pri Ia vorttrezoro
de diversaj
Iingvoj. - Mezklera homo bezonas ordinare ne pli 01 2000 gis 3000 diversajn vortojn. La Malnova
Testamento enhavas irka 5800, Ia Nova 4800, Ia Iliado kaj Odiseo de
Homer 9000, Ia verkoj de Milton 8000, Ia verkoj de Shakespeare 20000
diversajn vortojn. La franca lingvo enhavas maksimume 110000 vortojn,
Ia angla 120000. La kompleta vortaro de Ia germana Iingvo de Grimm
enhavos post sia kompletigo irka 500000 diversajn esprimojn. En tiu
i nombro ne estas enkalkulitaj Ia propraj nomoj.
Se oni uzus iujn
eblecojn, por laregule formi personajn nornojn, el 50 milionoj da germanoj povus iu ricevi sian propran nomon.

.....

Longvivintoj
kaj altkreskintoj.
- La anglo Thomas Carn naskgs la oficialaj atestoj en Ia jaro 1588 kaj mortis en 1795; li do
atingis agon de 207 jaroj. - La plej granda homo, pri kiu rakontas Ia
historio, estis astro: Franz Winkelmeier.
Li estis alta 273 centimetrojn
kaj mortis, 24-jara, en London pro ftizo.

....

Pri Ia ago de bestoj kaj planto]. - Kelkaj bestoj atingas multe


pli altan agon 01 ordinare Ia homo, ekz. kelkaj konkoj 100 jarojn, papago], agloj, vulturoj, cignoj kaj falkoj pli 01 100 jarojn, karpo, elefanto
kaj baleno 200 jarojn. Sed Ia plej longvivaj bestoj estas verajne Ia
testudoj. En Ia artileria kazerno en Maritius vivas tia besto, kiu havas
latakse 300 jarojn. Testudo mortinta en jaro 1906 en Londona zoologia
gardeno kaj pezinta 500 funtojn estis taksata kvarcentjara. Tiu i monstro
bezonis somere pli da furago 01 bovino, sed vintre gi fastis. En Ia jaro
1911 oni kaptis testudon, sur kies dorso oni trovis skribajon el Ia jaro
1793. - Multe pli longe vivas kelkaj arboj. En Hindujo oni montras
tian arbon (nun falintan), kiu la Ia jugo de sciencistoj germis anta
7000 jaroj. i do havis jam kelkajn jarmilojn, kiam Abrahamo vivis.

....

Kial Ia homoj oscedas. - Ciu scias, ke Ia homo spiradas tute senkonscie, ekz. dum ni turnas nian atenton ai interesa laboro, dum ni
dormas ktp. Kaj tio estas certe tre saga arango; ar kelka orgesemulo
versajne iam forgesus spiri kaj subite falus mortinta de sia sego! Sed
kelkaj el niaj nervoj tute atomate instigas Ia muskolojn, kiuj levas kaj
maIlevas nian bruston, tiel ke senese Ia necesa kvanto da aero enkaj eliras niajn pulmojn.
Sed kiam ni tre longe kaj kun streita atento askultas a rigardas
a pensas, kiam ni enuas a okupigas pri neinteresanta afero, kiam ni
plenigis nian stomakon per granda kvanto da malfacile digesteblaj mangajoj: tiam Ia nervoj lacigas, kaj Ia spirado funkcias malpli forte. Sed
Ia naturo senprokraste kontraagas: gi spasme kuntiras Ia muskolojn de
Ia buo, de Ia larinzo kaj de Ia brusto, tiel ke okazas profunda enspirado

3a apitro: Interesajoj el Ia vivo kaj scicnco]

tra Ia vaste malfermitaj buso kaj nazo - ni oscedas! La naturo sckv.


celas per tio nur, plenigi Ia pulmojn per Ia necesa kvanto da aero,
Kiam oni estas en societo, Ia oscedemo estas tre genanta. Scd Ia 1I1turo nefacile lasas sin kontrastari, Oni subtenu gin, profundc cl- kn]
enspiru kelkajn fojojn - kaj Ia malagrabla instigo estos malaperinta.
...
(E. Wicsc/ljddJ
Kruela malamiko
de Ia infanoj. - iu homo volas esti felia. Sed
kiu felio estas pli granda 01 Ia sano? u ne iuj aliaj guoj de I'vivo
sen gi estigas senvaloraj? Multegaj estas Ia rnalarnikoj, kiuj minacas Ia
vivon de I'homo; sennombraj baciloj f1ugas en Ia aero, nagas en Ia akvo,
sidas sur niaj manoj ktp, kaj malsanigas nin je skarlatino, morbilo, tifo,
tuberkulozo. Ni devas enspiri ilin kune kun Ia aero, ni trinkas ilin kune
kun Ia akvo, ni mangas ilin kune kun Ia pano; kaj ekzistas nenia rimedo,
gardi nin kontra iIi.
Sed u estas kredeble, ke iu homo konscie rnangos venenon, kiun li
konas kaj pri kiu li scias, ke gi malutilos kaj eble mortigos lin? Bedarinde estas fakto, ke Ia homoj e amas tiun i venenon; ke iIi kulturas
gin sur multaj miloj da kvadratkilometroj; ke iIi elspezas nenombreblajn
milionojn da markoj, da frankoj, da silingoj, por aeti gin; ke iIi e fordonas sian vivon, por karesi tiun i 'malamikon, kiu nomigas: Alkoholo.
la alkoholo estas efektiva veneno. Se oni enprucigas gin en malgrandan beston, ekz. katon, Ia besto konvulsias kaj balda mortas. La
alkoholo sidas en Ia tiel nomataj "alkoholaJoj", precipe en biero, vino
kaj brando. i tiujn alkoholajojn oni fabrikas el vinbero], hordeo, rizo,
fruktoj, terpornoj; kaj tiel oni forprenas i tiujn utilajn nutrajo]n, por
prepari el iIi venenon!
u tio ne estas malsagajo tute nekornprenebla?
. - Nu, vino, biero, Iikvoro (anka konfitajoj kun Iikvoroj!) estas bongustaj. Sed u bongusta veneno ne tamen restas veneno?
Se vi volas scii Ia efikojn de Ia alkoholo, demandu Ia direktorojn de
Ia kaptitejoj; kaj iIi diros ai vi, ke eble Ia duono de iuj krimfaroj estis
sekvo de ebrieco. Dernandu Ia kuracistojn en Ia malsanulejoj; kaj ili
diros ai vi, ke nervomalsanoj, precipe frenezo, devenas grandparte de Ia
alkoholo. Demandu Ia ministrojn por agrikulturo; kaj iIi diros ai vi, ke
Ia prezoj por pano, terpornoj, faruno ktp, povus esti multe pli malaltaj,
se granda parto de Ia kampofruktoj ne estus forprenata de Ia biero- kaj
brandofaristoj.
Demandu malfeliajn, rnalriigintajn edzinojn, idiotajn
infanojn; kaj iIi diros ai vi, ke Ia edzo fordonis sian monon ai Ia drinkejo, ke Ia patro transdonis malsanon ai Ia gefiloj tuj e ilia naskigo.
u vi jam vidis iam ebriulon?
Liaj manoj tremas, liaj okuloj fikse
rigardas ion nevideblan, lia lango balbutas; e Iiaj piedoj ne plu obeas
ai Ia volo kaj [etas Iin en Ia koton. Tie li kuas, Ia homo, en kies brusto
ardas Dia spirito - nun estiginta kvaza besto! Sed ne; besto ne ebriigas
sino Tio estas vere nur specialajo de I'homo.
3*

3a apitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

3a apitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

Kaj nun, mia infano, pripensu! Se plenkreska homo drinkas alkoholon,


Ia veneno efikas en lia korpo nur iom post iom. Nur post jaroj Ia kuracisto diros ai li: "Via stomako, viaj nervoj estas ruingita]".
Sed Ia
organoj de infano estas multe pli delikataj kaj tial multe pli facile detrueblaj de tiu diabla veneno. iu glaso da biero, iu glaseto da vino, iu
guto da brando forprenas de via vivo minimume unu semajnon. Ka]
kiam aliaj infanoj, vivintaj sen alkoholo, estos fortaj junuloj, sanaj junulino], kiuj eniras kun gojo kaj kurago en Ia vivon, tiam vi estos juna
maljunulo, kiu staras ne malproksime de sia tombo.
Sed eble vi diros: Ho, Ia alkoholo certe ne estas tia diablo! u mi
ne legis en Ia gazeto], ke modera guo de alkoholajo] ne estas dangera,
sed kontrai:e, ke glaseto da vino vekas Ia spiriton kaj spronas gin al
grandaj faroj? Mia infano, ne kredu ai tiaj mensogoj. Vidu: Ia gazetoj
vivas efe de Ia mono, kiun ili ricevas por Ia anoncoj. Nu, rigardu iun
iutagan gazeton! Kiu
profiton de siaj plej
presigas Ia plej rnultbonaj klientoj?
nombrajn, plej granfine adu ankorai:
dajn, plej muItekostajn
pruvon, ke Ia forigo
anoncojn?
u ne Ia
de Ia alkoholajo] estus
vinfaristoj, Ia brandofelio por Ia homaro:
vendistoj,
Ia resto- En kelkaj landoj oni
racioj? Ka] u vi nun
jammalpermesislaimkomprenas, ke Ia gaporton, Ia fabrikadon
zetoj devas subteni Ia
kaj Ia konsutriadon de
tiuj venenaj trinkajo]: kaj balda Ia homo] plsanigis, Ia krimfaroj malpliigis, Ia financa bonstato de Ia familioj plaltigis! - Tial, mia infano,
iru kaj estu gaja, sed gaja la via sana naturo. La gojoj, kiujn kreas Ia
alkoholo, estas trompa]; ili incitas vin mallongan tempon, darigas per
malbonstato kaj malsano kaj finigas en tro frua tombo .

Interesa
kalkulado.
- Ofte oni sidas dum voiago en Ia vagono
kaj enuas; ar Ia kunvojaganto] estas nesimpatiaj a ne babilemaj, kaj Ia
rlgardoj ai Ia pejzago ekstere trafas nenion allogan.
Senese murmuras
Ia rado], farante la regulaj interspacoj malgrandan salton, kiam Ia vagono
superpasas Ia lokojn, kie du reloj estas kunigitaj!
i tiujn pusojn ni
povas uzi por malgranda fizika kalkuloj oni povas trovi el i1i Ia rapidecon
de Ia veturanta vagonaro.
Kiel?
Sur preska iuj ei:ropaj fervojaj Iinioj estas uzataj reloj, kiuj havas
longon de 12 a 15 metroj.
La konduktoro eble diras ai ni, kiaj ili
tas sur Ia Jus pasata Iinio. Ni nun prenas Ia pohorlogon kaj observas,
kiom da puo] okazas dum unu minuto.
Tiun i nombron ni muItobligas per 6 kaj Ia rezultaton per 12 (a 15, la Ia longo de Ia reloj),
'e Ia finrezultato ni forstrekas Ia 2 lastajn ciferojn.
Tiam Ia restanta
nombro diras, kiom da kilometroj Ia vagonaro veturas en 1111U horo.
Ekzemplo: La vagonaro veturas sur 15-metraj reloj kaj ni trovis
80 puojn en unu minuto.
Sekve 80><6=480>< 15=7200.
Post forreko de Ia du nuloj restas 72. Sekve Ia vagonaro veturas kun rapideco
de 72 km en hora.
,.....

36

....

Ko estas Ia manao P Kelkaj okazajo] en Ia Biblio ajnas ai


nei nstruita homo mirakloj; sed iIi klarigas tute sim pie, se oni konas Ia
naturon de Ia lando, en kiu iIi okazis. Ekz. en Ia dua Iibro de Moseo,
apitro 16a, estas rakontate, ke Dio sendis ai Ia izraelidoj en Ia dezerto
mangajon, kiu falis de Ia ielo kaj kuis sur Ia tero kiel prujno kaj kiun
iIi nomis manao.
Tiu i manao efektive estas trovata sur Ia tero; sed gi
ne falas de Ia ielo, sed de Ia tamariskoj tie kreskantaj.
Sur i tiuj kreskajoj, kiuj multloke estas trovataj sur Ia duoninsulo Sinai,
vivas speco de pedikoj, kiuj pikas Ia branojn de Ia junaj plantoj. EI Ia
truetoj poste elfluas dika suko, similanta nian mielon; gi falas teren pogute,
sekigas kaj formas grajnetojn. Oni trovas Ia manao-grajnetojn precipe matene,
post helaj, lumbrilaj noktoj. Manao havas flavetan koloron kaj doletan
guston. La araboj kolektas gin ankorai nun kaj mangas gin kun Ia pano .

.....

37

Pri Ia kredo ai soristinoj.


-..:. Superstio kaj maltoleremo postulis
n Ia mondhistorio terurajn oferojn. Oni taksas, ke irkai 100000 virInoj kaj knabinoj estas forbruligitaj kiel soristinoj, sole en Hispanujo
34650.
Inter iIi estis kvarjaraj infanoj .. Anka Luther estis defendanto
de Ia proceduroj kontra soristinoj. La lasta tia murdo en Germanujo

38

3a apitro: Interesajoj el Ia vivo kaj sciencoj

okazis en 1756: 14jara knabino estis senkapigata kaj poste forbruligata


pro veto kun Ia diablo. En Glarus (Svisujo) oni forbruligis Ia lastan
.soristinon en 1782, en Hispanujo en Ia jaro 1788. E bestoj estis mortigataj pro interrilatoj kun Ia diablo, ekz. porko en falaise (Francu]o) kaj
koko en Base!.

...

La rusa imperiestrino
Katarina Ia sciis nek legi nek skribi, sed
parolis kvar Iingvojn: Rusan, germanan, svedan kaj polan. La dekreto],
diktitaj de si, estis skribataj kaj subskribataj de ia filino Elisabeth .

...

La haroj
irka 65-80

de blonda
kilometroj.

virino

meznombre

havas entute longon

de

....

Kato], kies feio estas nigra, fiava kaj blanka, estas senescepte
Blankaj virkatoj kun bluaj okuloj estas iam surdaj .

inaj.

...

La pohorlogo
kiel kompaso.
- Oni metu a tenu Ia horlogon
horizontale tiel, ke Ia malgranda montrilo montras ai Ia suno. Tiam
oni imagu Ia Iinion, kiu iras de Ia centro de I' ciferrondo ai Ia nombro XII
e Ia rando. .Tiu i linio formas angulon pli-malpli grandan kun Ia
malgranda montrilo j kaj Ia Iinio, kiu duonigas tiun i angulon, montras
akurate Ia direkton ai sudo.
....
La plej granda kolekto
de potmarko] estas tiu de Ia Earl of
Crawford. i estis donacata alia Brita Muzeo en London kaj ampleksas
preska 4000 volumojn.
....

Ko estas Ia homo? - [arn delonge oni esploris tute precize Ia


elementojn, el kiuj Ia homa korpo konsistas, kaj i1iajn kvanto]n. La korpo
de plenkreskulo, pezanta 70 kg, enhavas proksimume: 40,litrojn da akvo
(= 3 - 4 plenaj siteloi) j sufie da oksigeno kaj nitrogeno, por plenigi
balonon, kiu povus levi homon j sufie da karbono por 9000 krajonojn j
sufie da fero, por fabriki 7 hufonajlojn ; sufie da fosforo, por vencni
500 homojn a por fari Ia kapetojn de 800000 alumetoj. EI Ia graso
oni povus fari 60 kandelojn, kaj da saio Ia korpo enhavas 20 plenajn
tekulerojn.

FABLOJ, FABELO] KA] RAKONTOJ.


LA CEDRO.
fABLO DE J. W. v. GOETHE.
Cedro ekkreskis inter abioj, kaj iIi dividis kun gi pluvon kaj sunlumon.
gi kreskis kaj kreskadis super i1iajn kapojn kaj irkargardis malproksimen en Ia valon. Tiam kriis Ia abioj: "u tio estas via danko, ke
vi nun levas vin super nin, vi, kiu estis tiom malgranda, vi, kiun ni
nutris?"
Ka] Ia cedro diris: "Plendu aI li, kiu igis min kreski!"
Ka] irka Ia cedro staris dornarbetajo].
Tiuj ekkoleris, ar gi staris
tiel belega en sia forto anta Ia vzago de l'ielo, kaj krs: "Ve alia trofierulo; li vantigis pro sia altkresko!" Ka] kiam Ia vento] fortege movis
Ia branojn de Ia cedro kaj balzama odoro pIenigis 'Ia landon, Ia dornujoj sin turnis kriante: "Ve ai Ia arpgulo! Lia fiero mugas kiel Ia ondoj

Ka]

de I' maro! Pereigu Iin, :iJljanktu


ielo!",
Kiam poste viroj venis d .
mencis dehaki Ia arbon, jen
triumfa kriado ekesti~: "T:,
\.~, . ~tnffierulOjnj
tiel Li humiligas Ia potenculojn!
digis sub giaj branoj.
Kaj Ia cedro falis
iiiiiio--_-
'Z7= __ ...ll~~'IA.;.IIiii.~ ~~aj
Ia viroj s.,arigis
Kaj gi falis
~e
gi kaj aTportis
gin kiel mas!
Ia trezoro

40

4a apitro:

fabloj,

fabeloj

LA MATENRUO.

LA HISTRIKOJ.

DE G. v. HERDER.

fABLO DE A. SCHOPENHAER.

Areto da hisfrikoj dum rnalvarma vintrotago sin premis unu aI Ia


alia plejeble proksimen, por sirmi sin per reciproka varmigo kontra
mortrostigo. Sed balda Ia unuj sentis Ia pikilojn -de Ia alia], -ka] tio
rce disigis i1in. Tamen bezonante varmon iIi denove alproksirnigis, ka]
sekve ripetigis Ia alia malbono, tiel ke ili balancigis inter amba sufero],
gis iIi trovis konvenan distancon, kiun iIi povis sufie bone toleri. Ka] tiun i distancon iIi nomis gentileco kaj nobla moro.

PARABOLO.
LA VERSAJO DE fR. RCKERT.
Iam en orientlando viro rnigris kondukanta karnelon per Ia brido.
Subite Ia besto ekfuriozigis kaj blekegis tieI terure, ke Ia kondukanto en
grandatimo forkuris. [en li ekvidis puton e Ia vo]o kaj ensaltis.
Sed
falante li ekvidis rubusan arbetajon, kiu kreskis el fendo de Ia puta sakto.
Rapide li ekkaptis ties branojn kaj restis tieI pendanta.
Super si li ekvidis
Ia kapon de Ia sovagiginta karnelo, kiu ree Iin volis kapti.
Kaj kiam li
rigardis aI Ia fundo de l'puto - ve! tie kuis en Ia akvo terura drako
kun malfermita fako, preta por engluti Ia bedarindulon, se eble li alus
rnalsupren.
Tiel pendante inter amba dangero], Ia viro ekvidis du
musojn, kiuj sidis e Ia radikoj de Ia arbeta]o.
Unu estis blanka, Ia alia
nigra; kaj arnba mordetis Ia radikojn kaj subfosis Ia teron irka i1i, kiu
f1uetis suben, tiel ke Ia drako rigardis supren esperante, ke Ia arbetajo
kune kun Ia homo balda falos. Vane Ia bedarindulo rigardis rkaen
pro helpo. Jen li ekvidis braneton de Ia arbeta]o, kiu portis maturajn
rubusberojn.
Ka] li ne povis reteni sin: li ne vidis plu Ia furiozan
karnelon super si nek Ia atendantan drakon sub si nek Ia ruzajn musojn
apud si - li prenis beron post bero, gustumis, trovis i1in bonaj kaj
forgesis mangante I~iun timon kaj teruron. Vi certe deman~las: "Kiu estas tiu rnalsaga homo, kiu tieI facile
forgesis dangeron kai trnon?"
Sei amiko: Tiu horno estas vi! Kaj
nun anka adu Ia klarigon:'
p sur Ia puta fundo estas 'a
morto.
La kamelo supre.
.
mizero kaj dangero] de Ia
vivo. Estas vi, kiu pep;"
kaj morto e Ia verda
arbeta]o de Ia mondo
musoj estas Ia tagoj
kaj noktoj, kiui:yen
aI Ia drako - aI
Ia morto.
Sed v'
morton kaj Ia
forfluantan tem
'
~iuj staras e
Ia vojo aI vi
A

."(

11

La matenrugo

kaj rakontoj

u vi jam vidis Ia matenrugon?


EI Ia ambro de Dio gi lurnas,
radio de Ia nemalaperonta Iumo, konsolanto por Ia homo.
Kiam Davido, persekutata de siaj malamikoj, iam en terurega nokto
sidis sur Ia monto Hermon kaj Iudis eI siaj psalmoj Ia ple] malgoian:
.Leono kaj tigroj blekegas irka mia orelo, kaj Ia bando de Ia maIbonuloj ie irkauas min, kaj mi ne vidas helponton!" *) - jen levigis
Ia matenrugo.
Kun brilantaj okulo] gi eIsaltis eI malanta Ia montoj,
kieI matene asita cervino, kaj parolis aI Davido kiel angelo sur Ia
montetoj: "KiaI vi funebras, ke vi estas forlasita?
Mi eliris eI nigra
nokto; post terurplena mallumo sekvas Ia mateno!"
Konsolita] liaj okulo] sin fiksis aI Ia matenrugo, gis gi farigis suno
kaj levigis per grandegaj f1ugiloj, Ia savanto de Ia mondo.
Ka] goje
sonis Ia melodio de lia kanto, kiun li nomis Ia kanton pri Ia matenrugo,
pri Ia matene asita cervino. u)
filino de Dio, sankta matenrugo!
Ciutage vi lumas malsupren kaj
sanktigas Ia ielon ka] Ia mondon.
Sanktigu anka mian koron, ke gi
estigu via paca restadejo.
O) Psalmo
o.) Psalmo

22, 17.
22 (superskribo).

42

4a apitro:

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

LA PENTO.
DE f. KRUMMACHER.

lu vilagano estis kulturinta per propraj manoj aron da zorge elektitaj


fruktarboj.
Kun granda gojo li vidis, ke unuafoje ili portis fruktojn,
kaj estis scivolega, de kia kvalito ili estos.
Tiam Ia filo de I'najbaro, malbona bubo, venis en Ia gardenon kaj
logis Ia filon de l'vilagano, tiel ke ili iris kaj desiris de Ia arboj iujn
fruktojn, anta 01 ili estis maturiginta],
Kiam poste Ia sinjoro de l' gardeno venis kaj vidis Ia senfruktajn
arbetojn, li estigs tre malgoja kaj diris: "AlI, kiaI oni faris tion aI mi?
Malbonaj buboj ruinigis mian gojon!"
i tiuj vortoj enpenetris en Ia koron de I'filo; li kuris aI Ia filo de
l' najbaro kaj diris: "AlI, mia patro estas tre agrenita pro Ia krimo, kiun
ni faris. Mia patro ne plu amos min, sed min punos per malestimo;
kaj tion mi meritis."
Sed Ia alia respondis: "Malsagulo! Via patro ja ne konas Ia farintojn
kaj neniam ekscios ilin. Vi devas silenti kaj esti singardema."
Sed kiam Oothold - tio estis Ia nomo de I' knabo - venis hejmen
kaj vidis Ia afablan vzagon de sia patro, tiam li ne povis anka afabIe
rigardi Iin. Car li pensis: "Kiel mi povus goje rigardi Iin, kiun mi
agrenis?
Mi ja povas rigardi e ne min mem. Nigra ombro kuas
en mia koro." Tiam Ia patro aliris kaj prezentis ai sia] infanoj fruktojn de l'atuno,
anka al OothoId.
La infanoj alkuris kaj tre gojis kaj mangis,
Sed
Oothold kais sian vizagon kaj ploregis.
Tiam Ia patro ekparoIis: "Infano mia, kial vi pioras?"
Ka] Oothold
respondis: "AlI, mi ne estas inda, ke vi nomas min via infano.
Mi ne
povas porti pIu Ia ajnon, esti pli bona, 01 mi estas efektive.
Kara
patro, ne plu faru ai mi bonon; sed punu min, por ke mi ree rajtu,
veni aI vi, kaj ne plu estu turmentanta min mem.
Igu min severe
pentofari; ar adu: M i forsiris Ia fruktojn de Ia arbetoj 1"
Tiam Ia patro prenis lian manon, premis Iin aI sia koro kaj diris:
"Mi pardonas vin, infano mia. Dio faru, ke tiu i ago estu Ia unua
kaj Ia lasta, kiun vi devis kai. Se estas tieI, mi ne plu voIas agrenigi
pro Ia arbetoj."

LA ROZARBO.
fABLO

DE P. BENNEMANN.

e Ia vojo staris beIega rozarbo.


forte kaj fiere gi etendis siajn
branojn. De jaro ai jaro gi levis pli alten ai Ia ielo sian foliaron kaj
elkreskigis abundon da pIej belaj floroj, kiuj sendis bonodorojn tra Ia
tuta aero irkaa,

La emizeto

1.1

de I' mortinlo

Proksime estis paste]o. Bone nutritaj bovinoj tie iris, kiuj k0l11l'1I1(
murmurante deiris Ia sukplenajn herboin, Ne mirige, ke iliaj Ielo] estis
glataj kaj brilaj, ke ili iutage pligrasigis kaj ke iliaj mamoj estis plenega]
de Iakto.
lutage unu el Ia bovinoj iom disigis de
Ia rozarbo, Kun suspekto gi rigardis gin.
"Kial vi staras i tie kaj maIgrandigas
maIbonhumore. - La rozarbo silentis kaj
"Via ombro kovras Ia sunon kontra

Ia brutaro kaj fine staris anta


mian pateion?" gi murmuris
bonodoris.
mi 1 Forru!" - Mallate Ia

arbo skuetis siajn branojn.


Tiam Ia bovino uriozigis. "Kial vi staras tiel obstina kaj silenta?
u vi eble pensas, imponi ai mi per viaj ridigaj floro], kiujn oni e ne
povas mangi?
Sed atendu; viaj folioj ja espereble estas bongustaj. Mi
vidu, kia sen iIi vi estes!"
Ka] kun vaste malfermita buego gi kuris kontra Ia rozarbon, por
rabi de gi Ia foliojn. Sed Ia bovino estis forgesinta Ia pikilojn. i tiuj
gratis giajn okuIojn kaj pikis giajn lipojn, tieI ke gi saItis returne kaj
trotis for, late insultante Ia senhontan arbon, kiu per siaj pikiloj atakis
pacemajn bovinojn.
Sed Ia rozarbo plu elsendis sian bonodoron.
Kaj vespere du knabinoj
venis kun interplektitaj brakoj kaj eksidis sub giaj floroj kaj askultis Ia
kanton de najtingalo, kiu kortuse kantis inter Ia branoj.

LA EMIZETO

DE L'MORTINTO.

OERMANA

F ABELO.

lu patrino havis fileton sepjaran. Tiu i estis bela kaj arma, tiel ke
neniu povis Iin rigardi neekamantc Iin, kaj anka si amis Iin pli 01 ion
alian en Ia mondo.
' ,-..1&._
.
~-j
[en okazis, ke Ia knabeto
subite rnalsanigis kaj Dio prenis
Iin aI si. Pri tio Ia patrino neniel
povis konsoligi kaj pIoris tage
kaj nokte. Sed balda postkiam
Ia fileto estis entombigita,
li
aperis nokte sur Ia Iokoj, kie
dum sia vivo li estis sidinta
kaj ludinta;
kiam Ia patrino
ploris, li plors ankaii ; kaj kiam
venis Ia mateno, li malaperis.
Sed kiam Ia patrino tute ne
esis pIori, tiam Ia knabeto venis
iunokte en sia blanka emizo,

44

4a apitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj

kun kiu oni estis metinta Iin en Ia erkon, kaj havis Ia florkroneton sur
Ia kapo. Li sidigis apud aj piedoj sur Ia Iiton kaj diris: "Ah panjo,
esu plori! Alie mi ne povas ekdormi en mia erko. Dr iuj viaj larmoj
falas sur mian emizeton, tiel ke neniam gi sekigas," La patrino ektimis,
adante tion, kaj si ne ploris plu. Kaj en Ia sekvanta nokto Ia infaneto
ree venis, tenis krueton en Ia mano kaj diris: "jen, mia emizeto estas
nun preska seka, kaj mi havos ripozon en mia tombo."
Tiam Ia
patrino lasis sian suferon ai Dio kaj portis gin silente kaj pacience; kaj
Ia infano ne revenis, sed dormadis en sia subtera liteto.

LA ROZO.
GERMANA

FABELO.

Iam vivis maljuna virino, kiu havis du infanojn. La pli juna de iIi
devis iutage iri en Ia arbaron, por kolekti Iignon. Iutage gi estis irinta
tre malproksimen. jen venis ai gi alia infano, malgranda, sed ne malforta. Tiu i diligente helpis ai gi, kolekti Iignon kaj anka portis Ia
kolektitan gis anta Ia domo.
Sed tie en unu momento Ia fremda
helpinto malaperis. La infano rakontis ion i ai sia patrino; sed si ne
volis kredi. Tiam Ia infano montris ai si rozburgonon kaj diris: "Tiun
i burgonon donis ai mi Ia bela infano dirante, ke gi revenos, kiam Ia
burgono estos ekflorinta." La patrino prenis Ia rozon kaj starigis gin en
glason kun akvo. - Iumatene Ia infano tute ne venis el Ia Jito. La
patrino iris, por venigi gin - jen si trovis gin mortinta, kuanta kun
vizago tute arma. Kaj Ia burgono estis ekflorinta en Ia sarna mateno.

KIEL LA DIABLO KREIS LA NEGRON.


FABELO

EL BRAZILlO.

Kiam Dio kreis Adamon, anka Ia diablo volis fari homon. Do li


prenis sufian kvanton da argilo, kiel li estis vidinta tion e Ia bona Dio,
kaj ion li faris preska bone. Sed io, kion li tuis, farigis nigra, kaj
nature anka Ia homo, kiun li estis farinta. Kiam Ia satano vidis tion,
li volis purigi Iin kaj iris, por trempi lin en Ia jordanon.
Sed Ia ondoj
de I'rivero tuj retirigis, kaj nur Ia manpIatoj kaj Ia plandoj de I'unua
negro tuis Ia akvon, kaj el tio klarigas ilia iom hela koloro.
Sed Ia diablo furiozigs kaj donis ai sia kretajo teruran baton sur Ia
nazon, tiel ke gi farigis tute plata. La malfeliulo petegis kompaton.
Tiam Ia diablo pensis, ke Ia nigrulo ja neniel estis kuIpa je sia propra
malfelio kaj ke lia kolero estis tute maljusta. Tial karesante li tuis Ia
hararon de Ia negro. Sed ar Ia satana mano estis varmega, gi tuj efikis
kiel krispigilo.
Tial Ia negroj estas ngra], havas preska helkolorajn manplatojn kaj
plandojn, pIatan nazon kaj krispajn harojn.

'~

La senditoj de I' morto

LA ELEFANTO
FABELO

KAJ LA KAPRINO.
EL AFRIKO.

La elefanto kaj Ia kaprino iam disputis, kiu de i1i povos plej multe
rnangi. lIi petis Ia leonon, ke gi decidu, kaj tiu diris: "Venu kun mi
en Ia arbaron.
Tie vi vetpatigu, Ia elefanto dekstre de mi kaj Ia
kaprino maldekstre.
Poste mi decides."
La du bestoj obeis. Per sia rostro Ia elefanto derompis Ia plej dikajn
arbojn, rnangis Ia foliojn, late ridis kaj mokis Ia malgrandan kaprinon.
Sed tiu senhalte pastigis plu kaj diris: "Atendu! Ni ja vidos, kiu mangos
pIej multe!" Posttagmeze, du horojn anta sunsubiro, Ia leono iris kun
iIi sur herbejon kaj ordonis, ke tie iIi pastigu plu. Tuj i1i komencis
denove .. Sed kiam Ia suno subiris, Ia elefanto diris: "Sajnas ai rni, ke
estus bone, se ni iomete ripozus!" "Tute ne," kriis Ia kaprino, "mi tute
ne mangis jam sufie. Ni pastigu gis noktmezo!"
Fine Ia noktmezo
venis, kaj Ia leono diris: "Venu nun kun mi ai tiu roko! Tie ni volas
kusigi kaj ripozi." . lIi do kusigis sur Ia vasta, nuda roko, kie kreskis
e ne unu verda herbeto. La elefanto elektis por si plej komfortan Iokon
kaj balda ekdormis, same anka Ia leono. Sed Ia kaprino restis maldormanta kaj komencis remaadi.
Tio faris adeblan bruon, kaj Ia
leono vekigs. '"Kion vi faras?" gi diris. "Mi mangas," respondis Ia
kaprino; "mi ankora ne estas sata."
"Sed kion do vi mangas?" demandis Ia elefanto, kiu nun anka estis vekiginta. "Mi mangas Ia
rokon," diris Ia kaprino, "ar i'Verdajo ne ekzistas tie i. Ka] forrnanginte gin, mi mangos vin!" Tiam Ia leono decidis: "Depost nun
Ia kaprino logu inter Ia homoj; ar gi sola ne povas satigi, Ia homoj
helpu gin. Sed Ia elefanto restu en Ia arbaro kaj neniam logu inter
kuIturitaj estajoj, Gardu vin krome kontra Ia kaprino, elefanto! i
rnangis de Ia roko kaj iam certe anka forrnangos vn!"
Tiam Ia elefanto forkuris en Ia arbaron kaj iris ai Ia leopardo.
"Leopardo!" gi diris, "mi donas ai vi Ia vivon de Ia kaprino! Kaptu
kaj mortigu gin! Se gi trovus min, gi certe min ormangus! Tial faru,
kion vi povas, por liberigi min de gi!"
Depost tiu tempo Ia elefanto vagas soleca en Ia arbaro; sed Ia
kaprino vivas inter Ia hornoj, kaj Ia leopardo persekutas gin.

LA SENDITOJ
GERMANA

DE L/MORTO.
FABELO.

En malnovaj tempoj giganto iam migris sur Ia granda landstrato.


jen subite nekonata viro saltis kontra lin kaj kriis: "Haltu!
Neniun
paon plul" "Kio," diris Ia giganto, "vi mizerulo, kiun mi povas
dispremi inter Ia fingro], vi volas bari mian vojon?
Kiu vi estas, ke
vi rajtas paroli tiel senrespekte?" - "Mi estas Ia Morto," respondis Ia
alia. "Neniu sukcesas kontrastari min, kaj anka vi devas obei miajn

46

4a apitro:

Fabloj, fabeloj

kaj rakontoj

ordonojn.".
Sed Ia giganto rifuzis kaj komeneis lukti kun Ia Morto.
La batalo estis longa kaj forta. Fine Ia giganto venkis kaj batis teren
'per sia pugno Ia Morton, tiel ke li falis apud stonon. La giganto iris
siajn vojojn, kaj Ia Morto kuis venkita kaj estis tiel senforta, ke li ne
povis relevi sino .,Kio arigos nun?" li diris. "Se mi restos kusanta
en Ia angulo tie i, neniu plu mortos en Ia mondo; kaj gi plenigos
je homoj tiom, ke i1i ne plu havos lokon, por stari unu apud Ia alia."
[en venis juna homo sur Ia strato, forta kaj sana, kantis kanton kaj
[etis siajn rigardojn tien kaj tien. Kiam li ekrigardis Ia duone svenintan, li kompate aliris, levis lin, englutigis el sia botelo fortigan trinkon
kap atendis, gis kiam Iiaj fortoj revenis.
"u vi anka seias," di ris Ia
fremdulo, levante sin, "kiu mi estas kaj kiun vi restarigis sur Ia pedoj?"
_
"Ne," respondis Ia junulo, "mi ne konas vn." - "Mi estas Ia
Morto," li diris. "Mi indulgas neniun, kaj anka vin mi ne povas
escepti. Sed por ke vi vidu, ke mi estas dankema, mi promesas aI vi, ke
mi ne atakos vin neatendite. Mi volas sendi ai vi miajn senditojn, anta 01
mi venos por preni vin." - "Bone," diris Ia junulo, "estas jam profito, ke
mi seios, kiam vi venos, kaj almena gis tiam estos sekura je vi." Poste
li migris plu, estis gaja kaj bonhumora kaj senzorge vivis siajn tagojn.
Sed [unago kaj sano ne restadis Iongtempe.
Balda venis malsanoj
kaj doIoroj, kiuj tage turmentis lin kaj forprenis nokte lian ripozon.
"Almenau mi ne mortos," li diris aI si mem; "ar Ia Morto antae
sendos siajn senditojn.
Mi nur dezirus, ke Ia malbonaj tagoj de Ia
malsano balda estu pasinta]".
Tu] kiam li ree sentis sin sana, li rekomeneis vivi en gojoj. [en iutage iu frapis Iian sultron. Li rigardis
returne, kaj Ia Morto staris malanta li kaj diris: "Sekvu min! Venis
Ia horo de via adiao el Ia mondo!" "Kio," respondis Ia homo,
"u vi volas rompi vian promeson?
u vi ne asertis, ke, anta 01 vi
mem venos, vi volas sendi aI mi viajn senditojn?
Mi vidis neniun."
_ "Silentu," respondis Ia Morto. "u mi ne sendis aI vi unu senditon
post Ia alia? u ne
'
anta viaj okuloj?
venis Ia febro, ekKaj krom io i: mia
puis vin, skuis kaj
natura frato, Ia Dorteren [etis vin? u ne
mo, u li ne memorIa kapturno svenigigis vin je mi iuvesis vin? u ne Ia
pere? u vi ne kuis
artrito pinis iujn
dum Ia nokto, kvaviajn membrojn? u
za vi jam mortis?"
ne mugis en viaj
Lahomosciisnenion
ore1oj? u ne mordpor respondi; li aketis Ia dentdoloro
ceptis sian sorton
en viaj vangoj? u
kaj foriris kun Ia
ne farigis maIhele
Morto.

La akvo de l' vivo

LA AKVO DE L'VIVO.
OERMANA

FABELO.

Iam vivis rego, kiu estis malsana, kaj neniu kredis, ke li restos vivanta.
Sed li havis tri filojn, kiuj estis malgoja] pri tio; i1i iris malsupren
en Ia kastelgardenon kaj ploris. Tiam renkontis ilin maljuna viro kaj
demandis pri ilia agreno. I1i diris ai li, ke Ia patro estis tiel malsana, ke
versajne li mortos; ar nenio helpis ai li. Tiam diris Ia maljunulo: "Mi
seias ankora unu rimedon; tio estas Ia akvo de I' vivo. Kiam li trinkos
da gi, li resanigos,
Sed gi estas malfaeile trovebla".
La plej aga filo
diris: "Mi certe trovos gin", kaj iris ai Ia malsana rego petante, ke li permesu ai li foriri, por seri Ia akvon de l' vivo. "Ne," diris Ia rego, "ikune estas tro granda dangero ; prefere mi volas morti."
Sed li petis
tiom longe, gis kiam Ia rego konsentis.
La princo pensis en sia koro:
"Se mi alportos Ia akvon, mi estos ai mia patro Ia plej kara filo kaj heredos
Ia regnon."
Li do ekiris, kaj kiam li estis antaen rajdinta kelkan tempon, pigmeo
staris sur Ia vojo kaj diris: "Kien tiom rapide?" "Impertinenta koboldo," Ia princo respondis tute fiere, "tio ne estas via aero," kaj rajdis
plu. Sed Ia malgranda vireto estis koleriginta kaj sendis post li malbonvolan sordeziron.
La princo balda poste venis en intermontan malvastejon; kaj ju pli li rajdis antaen, des pli Ia montoj alproksimigs; kaj
fine Ia vojo estigis tiel malvasta, ke li ne povis fari plu e unu paon.
Ne estis eble, turni Ia evalon a eliri el Ia selo, kaj li sidis tie kvaza
arestita.
La malsana rego atendis lin dum longa tempo; sed li ne venis. Tiam
diris Ia dua filo: "Patro, permesu aI mi foriri, por seri Ia akvon," kaj en
si li pensis: "Se mia frato estas mortinta, Ia regno venos ai mi," La rego
komence anka ai li ne volis doni Ia permeson, sed fine li cedis. La
princo do iris Ia saman vojon, kiel antae lia frato, kaj ankaii renkontis
Ia pigmeon, kiu haltigis Iin kaj demandis, kien li rapidas.
"Malgranda
koboldo," diris Ia princo, "tio ne estas via afero," kaj forrajdis, ne returnante sino Sed Ia pigmeo malbondeziris ai li, kaj - kiel Ia alia princo - li
venis en intermontan malvastejon kaj povis iri nek antaen nek malantaen,
Tiel okazas ai trofieruloj.
Kiarn anka Ia dua filo forrestis, Ia plej juna proponis sin, por foriri
kaj seri Ia akvon, kaj Ia rego fine devis permesi.
Kiam Ia princo renkontis Ia pigmeon kaj tiu i demandis, kien li rap idas, tiam li ekhaltis,
respondis kaj diris: "Mi seras Ia akvon de I' vivo; ar mia patro estas
malsana gis Ia morto." - "u vi anka seias, kie gi estas trovebla?" "Ne," diris Ia princo. - "ar vi kondutis ladece kaj ne fierege kiel viaj
malsinceraj fratoj, mi volas informi vin, kiel vi povos akiri Ia akvon de I'
vivo. i fluas eI puto en Ia korto de ensorita kastelo. Sed vi ne povos

La akvo de I' vivo


48

4a apitro:

fabloj,

fabeloj

\1)

kaj rakontoj

eniri, se mi ne donos aI vi feran vergon kaj du panetojn. Per Ia vergo


frapu trifoje Ia feran pordegon de I' kastelo, tiam gi malferrnigos, Interne
kuos du leonoj, kiuj malfermos Ia faikojn. Sed kiam vi [etos aI iu paneton,
iIi rnalfuriozigos, Kaj poste rapidu kaj prenu de Ia akvo de I' vivo, anta (h
batos Ia dekdua horo. Alie Ia pordego refermigos, kaj vi estos kaptita."
La princo dankis, prenis Ia vergon kaj Ia panojn kaj foriris. Kiam
li alvenis, li trovis ion lai Ia vortoj de I' pigmeo. La pordego malfermigis e Ia tria vergofrapo, kaj post kiam li estis trankviliginta Ia leonojn per Ia panetoj, li eniris en Ia kasteIon kaj venis en belan, grandan
salonon. Tie sidis ensoritaj princoj, de kies fingroj li detiris Ia ringojn.
Tie kuis anka glavo kaj pano, kiujn li forprenis.
Poste li venis en
ambron, en kiu staris bela junulino.
Si gojis, ekvidante lin, kisis Iin
kaj diris: "Vi savis min kaj havu mian tutan regnon; kaj kiam post unu
jaro vi revenos, ni festos nian geedzgon."
Poste si ankai diris aI li,
kie estis Ia puto kun Ia akvo de I' vivo; sed li rapidu kaj erpu gin,
antai 01 batos Ia dekdua. Li nun iris plu kaj fine venis en ambron, kie
staris bela fretegita lito; kaj ar li estis laca, li volis iornete ripozi. Do
li kuigis kaj ekdorrnis, Kiam li vekigis, batis kvarono anta Ia dekdua.
Tiam li saltekstaris tute timigita, kuris aI Ia puto kaj erpis el gi kun pokalo apudstaranta kaj rapidis, por foriri. uste kiam li eliris el Ia fera
pordego, batis Ia dekdua, kaj Ia pordego tiel forte ferrnigis, ke gi Iorirs
ankorai pecon de lia kalkano.
Sed li estis kontenta, ar li akiris Ia akvon de I' vivo, turnis sin hejmen
kaj ree pretervenis e Ia pigmeo. Kiarn tiu vidis Ia glavon kaj Ia panon,
li diris: "Per tio vi gajnis grandan valorajon. Per Ia glavo vi povos venki
tutajn armeojn, kaj Ia pano neniam forkonsurngos."
Sed Ia princo
ne volis hejmen veni aI Ia patro sen siaj fratoj kaj diris: "Kara pigmeo, u vi ne povas diri aI mi, kie estas miaj du fratoj? IIi foriris anta
mi, por seri Ia akvon de I'vivo, sed ne revenis." "IIi estas' kaptitaj
inter du monto]," diris Ia pigmeo; "tien kondukis ilin mia malbeno, at
iIi estis tiom fieregaj."
Tiam Ia princo petadis, gis kiam Ia pigmeo
Iiberigis i1in el Ia soro; sed li avertis lin kaj diris: "Gardu vin; ar iIi
havas malbonajn korojn."
Kiam venis Iiaj frato], Ia princo gojis kaj rakontis aI i1i, kion li travivis
kaj ke li trovis Ia akvon de I' vivo kaj kunportis pokalon da gi kaj savis
belan princinon, kiu volis atendi Iin dum unu jaro; poste estos Ia geedziga festo, kaj li ricevos grandan regnon.
Poste iIi kune forrajdis kaj
venis en landon, kie estis malsato kaj milito, kaj Ia rego jam kredis, ke li
pereos; tiom granda estis Ia mizero. Tiam Ia princo iris aI li kaj donis
Ia panon, per kiu li nutris kaj satigis sian tutan popolon; kaj poste Ia
princo ankai donis aI li Ia glavon. Per gi li venkis Ia armeojn de siaj
malamikoj kaj nun povis vivi en trankvilo kaj paco. Tiam Ia princo
reprenis siajn panon kaj glavon, kaj Ia tri fratoj rajdis plu. Sed iIi venis

ankorai en du landojn, kie malsato kaj milito regis, kaj iufojc Ia princo
donis aI Ia rego] siajn panon kaj glavon kaj tieI savis tri regnojn,
Ka]
poste iIi sidigis sin sur ipon kaj veturis trans Ia maron.
Dum Ia veturado Ia du pli maljunaj fratoj parolis inter si: .La plej juna
havas Ia akvon de I' vivo, kiun ni ne trovis. Pro tio nia patro donos aI li Ia
regnon, kiu apartenas aI ni, kaj li forprenos nian felion." Tiam iIi estigis
vengavidaj kaj interkonsentis, ke iIi pereigu Iin. IIi atendis, gis iam li estis
profunde ekdorminta; tiam iIi veris Ia akvon de I' vivo el Ia pokalo kaj
prenis gin por si; sed en Ia pokalon iIi envers maldolan marakvon.
Kiam iIi alvenis hejme, Ia plej juna alportis sian pokalon alIa mal sana
rego, por ke li trinku kaj resanigu, Sed apenai li estis trinkinta iom de
Ia maldola marakvo, tiam li farigis ankorai pli malsana 01 antaie. Ka]
kiam li plendis pri tio, jen venis Ia du plej maljunaj filoj kaj akuzis Ia
plej junan, ke li estis volinta veneni Iin kaj ke iIi havas Ia akvon de I'
vivo kaj 'gin transdonis aI li. Apena Ia rego estis trinkinta, li sentis
malaperi sian malsanon kaj estis forta kaj sana kiel en sia [unago. Tiam
Ia du fratoj iris aI Ia plej juna, mokis Iin kaj diris: "Vi ja trovis Ia akvon
de I'vivo; nu, vi havis Ia penon, sed ni havas Ia profiton. Kal vi ne estis
pli prudenta kaj uzis viajn okulojn? Ni forprenis gin de vi, kiam vi dormis sur Ia maro; kaj post unu jaro unu de ni iros por preni Ia belan
princinon.
Sed gardu vin, ke vi nenion eldiru pri tio! La patro certe
ne kredos aI vi; kaj se vi diros unu solan vorton, vi perdos krome vian
vivon. Sed se vi silentos, ni ne volas preni gin."
La maljuna rego estis koIeranta kontrai sia plej juna filo kredante,
ke li estis volinta preni Iian vivon. Li kunvenigis Ia tutan kortegon kaj
paroligis pri li Ia jugon, ke sekrete li estu mortpafata. Kam Ia princo
foje forrajdis por asi kaj ne suspektis ion malbonan, Ia asisto d~ I'
rego devis kuniri.
Kiam iIi estis tute solaj en Ia arbaro kaj Ia asisto
aspektis tiel malgoja, Ia princo diris aI li: "Kara asisto, kio vin turrnentas?" La asisto diris: "Mi ne povas gin dir." Tiam Ia princo petis:
"Eldiru, kio gi estas; mi pardo nos vin." - "AlI," diris Ia asisto, "Ia rego
ordonis aI mi, ke mi mortpafu vin.' Tiam Ia princo ektimis kaj parolis:
"Kara asisto, lasu min vivanta! Mi donos aI vi mian regan veston, kaj vi
donu aI mi anstatai gi vian rnalbelan." La asisto dris: "Tion mi volonte
volas fari; kaj mi vere ne estus povinta pafi aI vi." Do iIi sangis Ia vestojn,
kaj Ia asisto iris hejmen. Sed Ia princo iris plu en Ia arbaron.
Post kelke da tempo, aI Ia maljuna rego venis tri veturiloj kun oro
kaj altvaloraj tono] por lia plej juna filo. IIi estis senditaj de Ia tri
rego], kiuj estis venkintaj Ia malamikojn per Ia glavo de I' princo kaj
per lia pano estis nutrintaj siajn popolojn, kaj iIi volis montri sin dankemaj. Tiam Ia maIjuna rego pensis: "u eble mia filo estis senkulpa?"
Kaj li diris aI siaj servistoj: "Ho, ke li estu ankorai vivanta! Mi treege
pentas, ke mi ordonis, mortigi ln!" - "Li vivas ankora," diris Ia asisto.
B~"nemann.

Tra 1a mondo.

4a apitro:

50

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

La tri fratinoj

"Mia koro ne permesis, agi la via ordono," kaj li rakontis aI Ia rego, kio
okazis. Tiam kvaza tono falis de Ia koro de l'rego; kaj li publikigis en
iuj regnoj, ke lia filo havas permeson reveni kaj estos favore akceptata.
Sed Ia princino konstruigis anta sia kasteIo straton, kiu estis tute
eI brila oro, kaj si diris aI siaj servistoj: "Kiu venos aI mi guste rajdante sur gi, tiu estos Ia gusta, tiun Iasu eniri. Sed kiu venos apud
Ia strato, till ne estos Ia gusta, kaj tiun ankai ne lasu eniri."

CJ

,?

/.J

"~

.,"-

---,

,~,\..

LA TRI FRATINOJ

kun Ia vitraj koroj

KUN LA VITRAJ KOROJ,

GERMANA fABELO.
Ekzistas homoj kun vitraj koroj. Kiarn oni delikate tuas ilin, tiam
ili sonas mallate kieI argenta] sonoriloj. Sed kiam oni forte ilin pusas,
tiam ili rornpigas,
Nu, iam estis anka gerega paro, kiu havis tri filinojn; kaj iuj tri
havis vitrajn korojn.
"Infanoj," diris Ia regino, "atentu bone viajn
korojn; il estas rompebIaj objekto]!"
Kaj tion iIi faris.
Sed iutage Ia plej aga fratino sin klinis el Ia fenestro kaj rigardis
maIsupren en Ia gardenon, kie Ia abeloj kaj papilioj flugis rka Ia
Ievkojoj. Ci-kune si premis sian koron: klin! adigs, kvaza io rompigis, kaj si falis teren kaj estis senviva .
Post keIka tempo Ia dua filino trinkis tason da tro varmega kafo.
[en ree adigs sono, kvaza vitro rornpigas, nur iom pli delkate
01 unuafo]e, kaj anka si falis teren. Tiam ia patrino Ievis kaj
rigardis sin: sed kun gojo si balda rimarkis, ke Ia knabino ne estis
mortinta, sed ke ia koro estis akirinta nur fendon, sed kuntenigis
ankora.
"Kion fari nun je nia filino?" pripensis Ia rego kaj Ia regino. "Si
havas fendon en ia koro; kaj kvankam gi estas nur delikata, Ia koro
tamen iam tute rompigos.
Ni devas tre zorgeme gardi in."
Sed Ia princino diris: "Lasu min trankvila!
Kelkoje io, kio akiris
fendon, poste kuntenigas nepre tre longe!"
Dume anka Ia pIej juna regfilino estis pIenkreskinta kaj estis tiel
bela, bona kaj prudenta, ke de iuj flankoj regfiloj aIvenis grandare
kaj petis ian manon. Sed Ia maIjuna rego estis prudentiginta per malfelio kaj diris: "Mi havas nur ankora UIlU nedifektitan filinon, kaj
anka si havas vitran koron. Se mi donos in aI iu, li devos esti rego
kaj samtempe vitristo, kiu scias Ierte agi je tia rompebia objekto."
Sed
inter ia multaj regfiloj estis e ne unu, kiu anka estis Ierninta Ia vitristan profesion; kaj tiaI ili iuj devis reforiri.
Nu, inter Ia pagio] en ia kasteIo de l'rego estis unu, kiu estis preska finIerninta.
Kiarn ankora trifoje li estos portinta Ia robtrenajon
post Ia pIej juna regfilino, tiam li estos nobelo: kaj Ia rego gratuIos
ai li kaj diros: "Nun vi estas finIerninta kaj estas nobelo.
Mi dankas
al vi. Vi povas foriri."
Kiarn li portis unuafoje Ia trenajon de Ia princino, li vidis, ke si
havis tute regan irmanieron.
Kiarn li portis gin Ia duan fojon, Ia
princino diris: "Lasu Ia trenajon libera dum unu momento; donu ai
mi vian manon kaj konduku min supren sur Ia tuparo, sed delikate
kaj arme, kiel decas por pagio, kondukanta regfilinon."
Karn li faris
tion, li vidis, ke si havis anka tute regan manon.

-~" ,- ~ ~- ---== ~-- -.~-=~~,~~~~'


<h~:::;:~~lJ--'::':~"
.:r;~~>J;Jj~~.i
i~ ,"I-

,_r'

,c.

/-'\.-. ~

(~~

-/;

't~-;l.", ,-,~tML,I!fl"""~-;:.-

.J.f ._~;-~
.~.

. ,~~?.r'

-~'~

~.

~.-t_

~.'

..
~.~

-'

.rc

.'

-~-::-

Kiam Ia jaro estis preska pa- ;


sinta, Ia pIej maljuna frato pensis, I
ke li nun rapidu, por iri aI Ia reg- I
filino kaj prezenti sin kieI ia savinto; tiam li ricevos n kieI edzinon kaj
krome Ia regnon. Do ii forrajdis, kaj kiam li venis anta Ia kasteIon kaj vidis
Ia belan, oran straton, li pensis: "Estus ege dornage, rajdi sur gi," kaj sin
turnis flanken kaj rajdis apud Ia dekstra bordo. Sed kiam li aIvenis ai
Ia pordego, Ia servistoj diris aI li: "Vi ne estas Ia gusta. Foriru!"
Balda poste anka Ia dua princo ekiris; kaj kiam li venis aI Ia ora
strato kaj Ia evalo jam estis metinta unu piedon sur gin, li pensis:
"Estus ege domage; Ia evaIo povus gin difekti", kaj turnis sin flanken
kaj rajdis maIdekstre e Ia bordo. Sed kiam li aIvenis aI Ia pordego,
Ia servistoj diris: "Vi ne estas Ia gusta. Foriru!"
Kiam fine Ia jaro estis tute pasinta, Ia tria princo volis rajdi for et
Ia arbaro aI sia amatino kaj forgesi e si sian mizeron. Li do ekrajdis
kaj iam pensis aI si kaj deziris, jam esti e si, kaj tute ne vidis Ia
oran straton. Tiel lia evalo iris meze sur gi; kaj kiam li alvenis aI Ia
pordego, gi estis maIfermata, kaj Ia regfllno akceptis lin kun gojo kaj
diris, ke li estas ia savinto kaj Ia estro de l'regno, kaj Ia geedzigo
estis festata en grandega felio. Ka] kiam gi estis pasinta, si rakontis aI
li, ke lia patro lin vokis aI si kaj pardonis lin. Tiam li rajdis aI Ia
rego kaj diris aI li ion: ke liaj fratoj trompis lin kaj ke li tamen silentis pri io i. La maljuna rego volis puni ilin; sed ili jam estis irintaj sur ipon kaj forveturintaj kaj ne revenis dum sia tuta vivo.

..-

52

4a apitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj


La tri fratinoj kun Ia vitraj koroj

Anka si rimarkis ion; sed mi volas nur poste diri, kio estis tio.
fine, kiam li Ia trian fojon portis ian trenajon, Ia regfilino sin turnis
kaj diris ai li: "Kiel arme vi portas mian trenajon! Tiel arme neniu
gis nun portis gin."
Tiam Ia pagio rimarkis, ke si havis ankai tute
regan parolmanieron.
Sed per tio li estis finlerninta kaj estginta nobelo.
La rego dankis kaj gratulis ai li kaj di ris, ke nun li povas orir,
Kiam li foriris, Ia regfilino staris e Ia gardenpordo kaj diris ai li:
"Vi portis mian trenajon tiel arme, kiel neniu alia. Ho, ke vi estu
vitristo kaj rego!"
Tiam li respondis, ke li volas iel penadi, por estigi tio. Tial si atendu
Iin; li certe revenos.
Li do iris ai vitristo kaj demandis, u li ne bezonas lernanton. "Jes,"
respondis tiu, "sed vi devas kvar jarojn lerni e mio En Ia unua jaro
.vi lernos iri ai Ia bakisto kaj alporti Ia bulkojn kaj lavi, kombi kaj vesti
Ia infanojn.
En Ia dua jaro vi lernos plenigi Ia fendojn per mastiko,
en Ia tria trani kaj enkadrigi Ia vitron, kaj en Ia kvara vi estigos
maistro."
Tiam Ia pagio demandis Ia vitriston, u li ne povus komenci e Ia fino,
ar tiel Ia afero ja irus pli rapide. Sed Ia vitristo instruis Iin, ke vera
vitristo iam devas komenci e Ia komenco; alie li ne bone sukcesus.
Pro tio li kontentigs.
Do en Ia unua jaro li iris por preni Ia bulkojn e Ia bakisto, lavis kaj kornbis Ia infanojn kaj vestis ilin. En Ia
dua li plenigis Ia fendojn per mastiko; en Ia tria li lernis trani kaj
enkadrigi Ia vitron, kaj en Ia kvara jaro li estigis majstro. Poste li resurmetis siajn nobelajn vestojn, adiaiis de sia mastro kaj meditis, kion
fari, por ke nun li estigu ankai rego.
Kiam tiel li iris sur Ia strato, tute enpensiginta kaj rigardanta Ia
pavimon, viro alpais ai li kaj demandis, u li perdis ion, ar li senese
rigardis teren. Tiam li respondis, ke li nenion perdis; sed tamen li
seris ion, nome reglandon, kaj demandis lin, u li ne scias, kion entrepreni, por ke li estigu rego.
"Se vi estus vitristo", diris Ia viro, "mi scius konsilon."
"Ho, mi estas guste vitristo," li respondis, "kaj Jus mi finlernis."
Kiam li estis drinta tion, Ia viro rakontis ai li Ia aferon pri Ia tri
fratinoj kun Ia vitraj koroj kaj ke Ia maljuna rego volis edzinigi sian
filinon nur ai vitristo. "Komence," li diris, "estis ankorai Ia kondio,
ke Ia vitristo, kiu, ricevos in, devu esti krome rego a regflo, Sed ar
neniu estis trovebla, kiu estas samtempe rego kaj vitristo, Ia rego iom
cedis, kion iam devas fari Ia plej saga, kaj li starigis du aliajn kondiojn. Sed vitristo li tamen devas esti ankora nun; tio restas."
"Kiuj do estas Ia ambai kondioj?" demandis Ia juna nobelo.
"Li devas pla ai Ia princino kaj havi velurmolajn manojn.
Karn
do venos vitristo, kiu plaos ai Ia princino kaj anka havos velurmolajn

11

manojn, tiam Ia rego volas doni ai li sian filinon kaj poste, kiam li (..lo~
mortinta, fari lin rego. [am granda amaso da vitristoj estis en Ia kastclo ,
sed neniu plais aI Ia princno.
Krome i1i iuj anka ne havis velurmolajn, sed maldelikatajn manojn, kio ja estas natura e ordinara vtristo."
. Aidinte tion, Ia juna no belo iris en Ia kastelon, malkais sin aI Ia
rego, memorigis lin pri Ia fakto, ke li estis antae pagio e li, kaj rakontis al li, ke pro amo ai lia filino li farigis vitristo ka] nun volus
edzig! kun si kaj post lia morto estigi rego.
Tiam Ia rego vokigis Ia princinon kaj demandis in, u Ia juna
nobelo plaas ai si; kaj kiam si estis jesinta tion, ar si tuj rekonis

Iin, poste li plu diris, ke li nun anka demetu siajn gantojn kaj montru,
u li anka havas velurmolajn manojn.
Sed Ia princino dirs, ke tio
estas tute nenecesa, ar si scias tute certe, ke li efektive havas velurmolajn manojn.
Si estis tion rimarkinta jam tiam, kiam li kondukis in
supren sur Ia stuparo.
Tiel amba kondioj estis plenumitaj; kaj ar Ia princino ricevis vitriston kiel edzon, kaj e vitriston kun velurmolaj mano], li tre atentis
ian koron, kaj gi restis nedifektita gis ia felia morto.
Ka] ankai Ia alia princino farigis maljunega, kvankam ia koro havis
fendon. Kiarn iu miris pri tio, si diris iam: "Kio en Ia junago akiris
fendon, tio guste restas nerompita ankora tre longe."
Ka] tio estas nepre vera. ar mia patrino havas anka tian malnovan krempoteton; gi estas blanka, kun malgrandaj multkoloraj florbukedetoj, kaj havas fendon, de kiam mi povas pensi, kaj ankora
ne rompigis.
Ka] dum mia patrino havas gin, jam tiom da novaj
krempotetoj estas aetitaj kaj iam ree rornpitaj, ke oni tute ne povas
denombri ilin,

54

4a apitro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

nu
DE

La blanka pasero

VORTETO].

MALBONA SERVO.

J. P. HEBEL.

EL LA RUSA L1NOVO.

Ekzistas du vortetoj mallonga], kaj oni elparolas ilin nepripensante.


1li estas faciltnOvigaj, flugas de buo aI buo, kaj neniu scias, de kie
ili venis. Ili estas tiel potencaj, ke ili e kalumnion pravigas kaj ne
sargas Ia homan konsciencon. Ka] tamen i tiuj vortoj pereigas honoron
kaj trankvilon de familioj kaj malesperigas Ia korojn.
TieI malbonaj
estas tiuj vortoj, ke ili rabas de Ia junularo Ia gojon, de maljunuloj Ia
pacon, de atnantoj Ia ~onfidon kaj de iuj Ia felion. Tiel volonte ili
estas uzataj, ke ili trovis Iokon en iuj domo], en iuj societo]; tieI
spritaj ili estas, ke ili vivigas Ia interparoladon, ke silentemuloj per ili
estigas parolemaj kaj enuigaj homoj amuzaj.
Tiuj vortetoi estas: "Oni diras."
Oni diras! Sub tiu i masko sin kaas fantomo de vere vampira
karaktero , kiu dum malluma nokto elsuas Ia sangon de sia viktimo.
Tiu
.
terura fantomo e forprenas ne nur nian sangon, sed anka nian honoron.
Se oni parolus pri faktoj kaj dirus: "i tiu a tiu persono faris tion a
tion.' tiam certe iu indignite kaj energie postulus pruvojn por tiaj eldiroj.
Sed _ "oni diras!" Kiu havas Ia respondecon en tiu i okazo? Kiu
unuafoje rakontis Ia historieton? La mortiga sago venas el Ia embusko.
u estas neeble, trovi rimedon kontrai tiu i abomenajo? jes: se
iam mensogo, kalumnio, malamo, vengerno kaj ofendita vanteco en Ia
homa koro estosanstataiigitaj de homamo, veramo, justeco kaj boneco!

KURIOZA PROMENA RAJDO.


DE

J. P. HEBEL.

Viro rajdas hejmen, sidanta sur azeno, kaj lia filo maras apud Ia
besto. jen migranto preteriras kaj diras: "Ne estas guste, patro, ke vi
rajdas, kaj via filo devas pie di ri. Vi havas pli fortajn membrojn."
Tiam Ia patro maIsupreniras de la azeno kaj lasas rajdi Ia filon. Dua
migranto venas kaj diras: "Ne estas guste, knabo, ke vi rajdas kaj lasas
piede iri vian patron. Vi havas pli junajn krurojn."
Tiam amba
sidigas sin sur Ia azenon kaj rajdas plu. Tria migranto venas kaj diras:
"Kia sensencajo! Du homoj sur unu malforta besto! eu vi ne meritas,
ke oni prenu bastonegon kaj forpelu vin amba?" Tiam ili malsupreniras
kaj triope piedmarSas: dekstre Ia patro, maldekstre Ia filo kaj meze Ia
azeno. Kvara migranto venas kaj diras: "Vi estas tri kuriozaj kunuloj!
u ne estas sufie, ke du iras piede kaj unu el vi rajdas?" Tiam Ia
patro prenis snuron kaj kunligis Ia antaipiedojn de Ia azeno, kaj Ia
filo kunligis Ia rnalantaajn; iIi ovis fortikan bastonon tra i1i, levis
gin sur Ia sultrojn kaj tiel portis hejmen Ia azenon. Tio povas
okazi, se ani valas agi la Ia konsiloj de iuj homoj.
A

Ermito, loganta en Ia arbaro, amikigis kun urso.. lutage i1i kune


migris tra 'Ia kampoj.
La tago estis varmega, kaj Ia ermito lacigis,
"Kara amiko mia," di ris Ia urso, "mi vidas, ke vi estas laca. Ni haltu
sub tiu arbo, kaj en gia ombro vi ripozu iomete; kaj mi apudsidos
kaj gardos vian dormon."
Tiel ili faris: kaj kiam Ia ermito estis
ekdorminta,
Ia urso eksidis apud lian flankon kaj per filika brano
ventumis lin.
[en alflugis muo kaj eksidis sur Ia nazon de Ia dormanto.
Cagrene
Ia urso forigis gin per sia brano.. Sed tuj gi revenis, kaj kolere Ia urso
. gin ree forpelis. Sed persiste - tiaj estas Ia muo] - gi revenis trian
fojon. Tiam Ia urso ne plu povis reteni sino "Mizera bestao l" gi
kriis. "u vi ne esos geni mian dormantan amikon?"
Kaj gi ekprenis stonon kaj per terura frapego frakasis Ia muson, sidantan sur Ia
nazo de l' ermito kaj i-kune Ia kapon de sia amiko.
Memoru: Malsaga amiko estas dangera malamiko.

LA BLANKA

PASERO.

RAKONTO DE O. OLABRECHT.
Estis iam vilagano, kies posedajo iujare plirnalgrandigis.
EI lia
brutaro mortis unu besto post Ia alia, liaj plugaj kampoj portis e ne Ia
duonon da fruktoj, kiujn iIi devus porti, kaj oni jam vidis Ia kubutojn
de Ia vilagano tra Ia truoj de lia kamizolo. Preskai iusemajne Ia oficisto de Ia jugistaro, trarigardante lian fenestron kaj gentile salutante,
diris aI li: "Ho! Mi tre bedairas, sinjoro Malantaen, ke mi devas geni
vin; sed mi devas fari mian devon!"
Anka Ia intimaj amikoj jam estis farintaj sian devon, petante, konsilante kaj helpante;
sed unu post Ia alia fine restis hejme dirante:
"Sinjoron Malantaien neniu plu povas helpi."
Sed unu najbaro ankorai ekzistis, kiu havis Ia koron sur Ia gusta
loko. Iam i tiu, sidante kun sinjoro Malantaien e glaso da biero,
kvaza okaze babilis pri Ia paseroj. li rakontis diversajn aferojn pri
tiuj i birdoj, ekzemple, kiel mirinde i1i plimultgas, kiom ruzaj kaj
rnangegerna] i1i estas ktp. Sinjoro Malantaien, ekbalancante sian kapon,
opiniis, ke liaj tritikaj kampoj jam de longa tempo ne kontentige donis
fruktojn; sendube Ia pasera mangegerno estis Ia kazo de tiu i afero.
la amiko, ne decidante pri tio, dairigis siajn parolojn kaj demandis:
"Ha, najbaro, u vi jam vidis blankan paseron?" "Ne!" respondis sinjoro
Malantaien, "Ia i tie irkaiflugantaj iuj estas grzaj!"
"Mi kredas, ke vi estas prava," diris Ia najbaro; "sed Ia blanka pasero
estas stranga fakto! iujare naskigas nur unu, kaj ar gi estas tre aparta

56

La persikoj

4a apitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj

birdo, Ia aliaj mordas gin kaj gi devas reiri en Ia neston, serinte Ia


nutrajon dum Ia fruega mateno."
"Hoho!" diris sinjoro Malantaen, "Ia blankan paseron mi tre deziras
vidi, kaj kiam mi vidos gin, mi anka 'gin kaptos!" La sekvantan matenon Ia vilagano tre frue levigis, promenis irka
sia korto kaj anka vizitis sian kampon, observante, u Ia blanka pasero
ne balda eInestigos sino Sed gi ne volis veni, kaj tio agrenis Ia
vilaganon. Sed li ankora pliagrenigis pri tio, ke ankaii lia servistaro
ne ellitigis sin, kvankam Ia suno jam brilegis.
E Ia brutaro bIekis
pro maIsato en Ia staIo, kaj neniu eestis, por doni aI gi Ia nutrajon.
En tiu i momento li ekvidis serviston, kiu eliris eI Ia korto, portante
grenan sakon, kaj volis rapide trapasi Ia kortan pordegon.
Kuregante
post li Ia vilagano forprenis de li Ia argon, kiun Ia servisto ne volis
porti en Ia mueIejon, sed en Ia gastejon, kie li suldis grandan sumon
por diversaj trinkajoj.
Serante Ia bIankan paseron, Ia vilagano spionis tra Ia bovostalo, kie
Ia servistino tra Ia fenestro prezentis aI najbarino lakton por Ia matenkafo,
- lakton ne mezuritan per Ia mezurilo de ia estro.
"Tre malzorgata rnastrumado!" pensis Ia vilagano, kaj bruege vekante
sian edzinon, li deklaris, ke Ia longa dormado devas finigi, kaj ke li ne
plu volas nornigi "Sinjoro Malantaen",
Li mem pensis: "Se mi iam
levigos kieI hodia matene, anka Ia servistaro devos levigi tiamaniere;
anka mi fine vidos Ia blankan paseron kaj - se Ia felio volos - mi
anka gin kaptos."
Kelkajn semajnojn aginte tiamaniere, li ne plu spionis Ia blankan
paseron, sed iam pensis ai sia intenco, kaj tieI Ia "Sinjoro Malantaen"
balda estigis "Sinjoro Antaen",
Kiam Ia saga najbaro reveninte demandis. lin: "Nu! Kion vi atingis?
u vi vidis Ia blankan paseron?" Ia vilagano ridetis, premante Ia manon de
Ia najbaro, kaj diris: "Dio benu vn!"
Tradukis Dro-Ioh. Dietterle.

CEDEMO.
EL LA RUSA LINOVO.

Ou maljunuloj logis en unu sarna ambro; i1i estis longe kunvivintaj kaj neniam malpaciginta].
foje unu el i1i diris:
"Kiamaniere Ia homoj rnalpacigas reciproke? u ni ne povos provi,
fari tion i, almena unu fojon?"
"Mi bedare ne scias, per kio oni gin kornencas," respondis Ia alia.
La unua diris: "Mi metos SUF Ia tablon nian taseton, kaj mi diros:
i estas Ia mia! Kaj vi kontradiros: i ne estas Ia via, sed Ia mia!
Kaj tiel Ia malpaco kornencigos".

La maljunulo metis Ia taseton kaj diris: "La taseto estas Ia mia".


Tiam Ia alia respondis: "Ne, gi estas Ia mia!"
La unua ripetis: "Malvere! Mi diras ai vi, ke gi estas Ia mia!"
Tiam Ia dua diris: "Nu bone; se gi estas Ia via, prenu gin."
Kaj malgra io i1i ne povis fari inter si malpacon.
Tradukis A. Kofman,

LA PERSIKOJ.
PARABOLO

DE KRUMMACHER.

Kamparano kunportis el urbo kvin persikojn, Ia plej belajn, kiujn


oni povis vidi. Liaj filoj neniam antae vidis tian frukton; pro tio ili
multe miris kaj gojis pri Ia belaj pomoj kun rugeta] vangoj kaj veIurecaj
suprajo]. La patro nun disdonis ilin aI siaj kvar filoj, kaj Ia patrino
anka ricevis unu.
Vespere, kiam Ia knaboj ekiris en Ia dormoambron, Ia patro demandis:
"Nu, kiel gustis aI vi Ia belaj pornoj?'
.Bonege, kara patro," respondis Ia plej maljuna. "i estas bela frukto
kun tiel acideta kaj tiel dola gusto. Mi zorge konservis Ia kerntonon
kaj volas kulturi arbon el gi."
"Bone!" diris Ia patro, "tion oni nomas ekonomie zorgi anka por
Ia estonteco, kiel konvenas ai kampulo."
"La mian", diris Ia plej juna, "mi tuj mangis kaj forjetis Ia kerntonon,
kaj Ia patrino donis aI m duonon de Ia sia. Ho, tiu gustis tieI dole!
i kvaza fandigis en Ia buo."
"Nu," respondis Ia patro, "kvankam ne tre sage, tamen vi agis tre nature
kaj infane. Por Ia sageco restas, dum Ia vivado, ankora sufie da Ioko."
Tiam Ia dua filo parolis: "La kernstonou, kiun Ia malgranda frato Iorjetis,
mi prenis kaj disfrapis. i entenis kernon kun gusto tiel dola, kieI nukso.
Sed mian persikon mi vendis kaj ricevis tiom da mono por gi, ke mi, veninte
en urbon, certe
.dis Ia patro. povos aeti dekTute sim pIe kaj
duon da ili."
malkase EdmunSkuante Ia kado respondis:
pon Ia patro diris:
"Mian persikon
"Kvankam saga,
mi aIportis aI Ia
tio tarnen ne estas
filo de nia najinfana, nek labaro, aI Ia malnatura. La ielo
sana Georgo, kiu
gardu vin kontra
havas febron. Li
Ia sorto, estigi
ne volis preni
proitegulo!" gin, sed mi metis
"Kaj vi, Ed-.
gin sur lian liton
mundo?" dernankaj foriris."

58

La nigra virino

4a apitro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

"Nu", diris Ia patro, "kiu Ia via opinio faris Ia plej bonan uzadon
de sia persiko?"
Tiam iuj tri ekkriis: "Tion faris frato Edmundo." - Sed Edmundo silentis. Kaj Ia patrino kisis lin kun larmo en sia okulo.
Tradukis Emil Momber.

DIVIDO.
EL LA RUSA LI NOVO.

Vivis malria vilagano; multaj infanoj, sed da havo - nur unu ansero. Li amis kaj gardis gin, sed Ia malsato ne estas indulgema: kiam
Ia lasta peco da pano estis malaperinta, li devis mortigi Ia birdon. Li
preparis, rostis kaj metis gin sur Ia tablon.
io estis bona, sed malfelie Ia pano mankis. Tiam Ia vilagano diris aI sia edzino: "Kiel ni
mangos Ia anseron sen pano? Mi preferas, gin porti aI nia sinjoro, kaj
li donos aI ni rekompence panon." Tiel li faris. Li venis aI Ia sinjoro
kaj diris: "Volu akcepti mian donacon."
La sinjoro dankis kaj diris:
"Bone, mia kara. Vi scias, ke mi havas edzinon, du filojn kaj du
filinojn. Oividu vian anseron tiel, ke iuj ricevu konvenan parton."
La vlagano prenis tranilon kaj komencis partigon de Ia ansero.
Li
fortranis Ia kapon kaj donis gin al Ia sinjoro: "Vi estas Ia kapo de Ia
familio, sekve aI vi konvenas Ia kapo", Poste li disigis Ia postajon de
Ia birdo kaj donis gin aI Ia sinjorino.
"Vi devas iam sidi dome, por
observi Ia ordon." Farinte tion i, li detranis Ia flugilojn kaj prezentis
i1in aI Ia filinoj: "Vi nelonge kunvivos kun viaj gepatroj; vi faninigos
kaj forflugos aI viaj edzo]." Fine li detranis amba piedojn kaj proponis
i1in aI Ia du filoj: "Prenu, sinjoroj, iu po unu piedo, por sekvi Ia
vojon de via patro."
Nun Ia vilagano prenis por si Ia reston dirante:
"Miaparte mi estas malsaga vilagano, kiu pensas nur pri Ia stomako;
tial aI mi restas nur, kontentg je Ia rnaldelikataintemajo."
La sinjoro
ekridis kaj malavare rekompencis la spritulon.
Unu el Ia najbaroj, ria vilagano, scigls tiun i faron kaj enviis Ia
malriulon. Li elektis kvin grasajn anserojn kaj alportis i1in aI Ia sinjoro:
"Volu akcepti mian donacon", li diris. - "Mi dankas vin; u vi ne volas
dividi vian donacon tiel, ke ni iuj ricevu konvenan parton?" La vlagano
provis fari Ia dividon, sed konvenan partigon li ne atingis. Kel dividi
kvin anserojn en ses partojn? - Tiam Ia sinjoro venigis Ia malrian
vilaganon kaj aI li ordonis, fari Ia partigon.
La vilagano prenis unu
anseron, donis gin aI Ia gesinjoroj kaj diris: "Nun vi estas trio."
La
duan anseron li donis aI amba filinoj kaj diris: "Nun vi anka estas
trio."
La trian anseron li donis aI Ia du filoj: "Viavice vi anka estasnun trio." La restantajn du anserojn li prenis por si kaj diris: "Kiel
iuj, .mi anka estas trio."
La sinjoro ricevis de tio plezuron kaj
rekompencis Ia spritan vilaganon, dum Ia enviuIo foriris tute konfuza
sen siaj anseroj.
Tradukis A. Kofman;

LA NIORA VIRINO.
EL LA SVEDA

L1NOVO

TRADUKIS

B. O. JONSON

EL OSTERSUND.

En Ia vojago, kiun mi entreprenis anta nelonge de Chicago aI NewYork, mi trovis, kiam mi maldormigs en Ia mateno, ke Ia vagonaro
haItis. La kelnero rakontis, ke gi staras jam 11/2 horojn. Mi vestis min,
kaj, elirinte eksteren, mi trovis, ke ni estis e malgranda stacio sur Ia
kampo. Mi eniris en Ia mangosalonon kaj matenmangis kaj poste promenadis sur Ia perono.
Sur Ia lokomotivo Ia Iokomotivestro sidis sola kaj atendis. Mi haltis
kaj babilis kun li keIkan tempon pri Ia maino. Kiarn mi proponis aI
li cigaron, kiun li kun danko akceptis, li min petis eniri en Ia malgrandan kaverneton de lia Iokomotivo.
La estro, bela, granda viro en Ia ago de 40 [aro], klarigis aI mi, kiel
oni uzas Ia diversajn partojn de Ia rnaino. io, kio nur povis esti briligata, radiis kiel Ia suno; ar Ia lokomotivestroj estas egale fieraj, kiam
iliaj mainoj estas ornamitaj, kiel domestrino, kiam ia] ambroj estas
ordigitaj.
"Kia ornamo tio i estas?" mi demandis, montrante sur ion, kio estis
simila je insekto kaj, enkadrigita en oran kadron, pendis sur Ia mureto.
La estro ridis. "i estas malpli ornamo 01 rnemorajo," li diris; "mi
gin pendigis tien i, ar gi savis mian vivon kaj Ia vivon de 250 aliaj
homoj."
"Kiel do insekto povas savi Ia vivon de hornoj?" mi demandis.
"Mi tion rakontos aI vi. Ni havas multon da tempo anta Ia for..

vojago.

Mi sidigis min sur Ia lokon de Ia forestanta hejtisto kaj preparis


min aI Ia askultado,
"Okazis anta nelonge," komencis Ia estro, "antai nur unu jaro,
en printempo.
Mi vojagis sur tiu sarna vojo, kiel nun, kaj havis tiun
saman rnainon, kieI nun, Ia karan 499. Mia hejtisto estis tiu sarna,
kiun mi havas nun, Jim Moode. [im estas bonega knabo, sed tre
ema kredi spiritojn, songo]n kaj antaisignojn.
Komence mi ridadis je
lia malprudenteco, sed nun mi jam ne ercas tiel multe pri li, - de
tiu tempo, kiam ni vidis ,Ia nigran virinon.'
Mi devis forlasi M. rka je Ia unua horo matene kaj esti en S. je Ia
sesa horo. En tiu nokto blovis terura ventego kaj Ia pluvo faladis
rivere jam de komenco de Ia vespero. Kiam mi venis aI Ia lokornotivejo, Ia ventego blovis plej terure.
Kiam [im kaj mi kun Ia lokomotivo estis en Ia vojo aI Ia stacio,
li diris: ,Ni havos malgajan veturon, Frank; mi dezirus, ke ni estu jam
felie en S.'

60

4a apitro:

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

Mi ridis kaj demandis: .Kio tiel malkuragigas vin en tiu i nokto?'


,Mi sentas, ke io okazos,' li diris.
Por diri Ia veron, mi anka sentis min mem iom malkuraga.
La vagonaro, kiun mi devis konduki, estis longa, multepeza kaj konsistis preska nur el personvagonoj.
Mi nervozigis e Ia penso, havi
sub mia flego kaj respondeco tiel multajn centojn da personoj.

Mi ridis je mi mem pro mia malkurago, kiam mi unuigis Ia lokomotivon kun Ia vagonaro kaj poste esploris kaj trovis, ke io estis
preta. La signo eksonis, kaj ni ekvojagis en Ia blovegadon.
La mallumo estis netrapenetrebla,
nur de Ia lanterno sur Ia antaajo de Ia
lokomotivo estis disjetata antaen elektra lumo. Jim metadis diligente
en Ia fajron kaj subtenadis Ia plej altan premon de vaporo tiel, ke ni
iris antaen kiel furioj.
Apud Ia unua stacio, kie ni haltis, por preni akvon, mi ekzamenis
precze, u io estas en ordo, ka] [im esploris Ia lanternon. io estis
bona, kaj ni veturis plu.
La mallumo farigis, se estas eble, pli densa. La pluvo falis ankora
rivere. Subite mi vidis tra Ia pluvo kaj nebulo glitantan anta ni ggantan virinan figuron, envolvitan en longan nigran mantelon, kiu flugis
en Ia blovado. Si [etis siajn brakojn posten kaj antaen, gis si nevidebligis,
Mi estis tute muta de miro kaj forgesis, fari ian signon ai jirn, kiu
staris anta Ia forno. Kiarn li ekrigardis returne, li ekkriis: ,Halo,
frank! Kio estas? Vi aspektas, kiel vidinto de spiritoj l'

La nigra virino

111

Mi nenion respondis.
Miaj penso] estis okupitaj je Ia stranga fi~',tll'o
kiun mi vidis.
Nun ni estis proksime de Rock Creek, kie ponto kondukas trans
profundan riveron.
Mi farigis pli nervoza 01 antaie. Ni veturis rapide, kaj signo estis
donita de Ia stacio de Rock Creek, kiu estas nur unu mejlon malproksima de Ia ponto. Kiam ni pasis preter Ia stacio, mi adis, ke
jim ekkriis. Mi kuris ai li kaj vidis lin tremanta de teruro. Li montris
eksteren en Ia mallumon, kaj kiam: mi ekrigardis, teruro atakis min mem.
Tie sur Ia reloj rnontrigis tiu sarna giganta virino, kiel antae, jen
trankvila, jen en Ia plej sovaga danco. - .Frank', murmuretis [im kun
malfacileco, ,ne iru sur Ia ponton! Pro Ia ielo, ne faru tion! Ne iru,
anta 01 vi scias, ke io estas en ordo l'
Mi ne povis kontrastari ai Ia penso; haltigi Ia vagonaron, kaj malfermis Ia ventolilon kiel eble plej forte. Apena ni haltis, mi pov
adi Ia akvon, kiu rnugis en Rock Creek rekte anta ni. Kiam m'
eliris el Ia rnaino, Ia konduktoro venis ai mi renkonte.
.Kio estas? Kio estas?' li dernandis,
Mi sentis min tre konfuzita.
Nun estis videbla jam nenia giganta virino. Ni ne povis vidi pli malproksime 01 unu metron a du antaen super Ia reloj. Mi nenion
vidis, sed diris: ,Mi ne seias, kio estas, sed ajnis ai mi, ke mi vidis
grandan nigran spiriton, kiu etendis Ia brakojn kaj faris ai mi signon,
ne iri plu.' La konduktoro rigardis min tute mirigita.
,u vi estas
freneza, Frank?' li diris. ,Oni gin preska povus kredi. Sed ni
estas ja en Ia proksimeco de Ia rivero kaj ni povas espio ri.'
Ni prenis niajn lanternojn kaj iris antaien. [im ricevis Ia ordonon,
gardi Ia masinon.
Sed apena ni faris kelkajn dekojn da pao], ni
haltis, rigidigitaj de teruro. Anta niaj piedoj estis profunda faiko,
kie Ia rivero mugis, veligita de Ia printempaj pluvoj. Kiam ni returnis
nin, ni vidis Ia nigran virinan figuron, kiu dancadis en sovaga] turnoj.
La konduktoro rigardis antae Ia fakon, poste mino
,u tion i vi vidis, kam vi haltigis Ia vagonaron?' - .jes', - ,10
alia, 01 felio, nin savis tiun i nokton.'
Ni rei ris malrapide ai Ia vagonaro, plenaj de pensoj kaj kun malgaja
animo. Diversaj veturantoj venis renkonte ai ni. Inter iIi sin trovis dekokjara junulo el Chicago, kiu estis pli rapide pensanta, 01 iu el ni.
Kiam. li ekvidis Ia nigran virinon, li iris ai Ia lokomotivo kaj enrigardis
en Ia lanternojn, kiuj staris tie. - ,Tie i estas nia nigra virnol' diris
Ia junulo.
Kaj tie estis efektive tiu sarna insekto, kiun vi vidas sub
tiu l vitro. Kiarn mi malfermis Ia lanternon, gi flugis kontrai Ia
reflektoron.
Jen estas Ia tuta hstorio, sinjoro.
Karn Ia insekto flugis antai Ia
elektra lumo, gi [etis ombron, kiu similis virinon, svingantan Ia brakojn.

4a apitro: Fabloj', fabeloj kaj rakontoj

Viktimo de I' milito

Ni ne seias, kiel gi eniris; sed kredeble gi eniris tiam, kiam jim esploris
Ia lanternon apud Ia akvostacio.
Kiel ajn estis, gi savis nian vivon per
tio, ke gi min timigis per tiu nigra virino.
jen estas Ia kazo, ke tiu i malgranda insekto estas sub vitro kaj en
kadro. Tio i estas, por min memorigi, kiel ni estis savataj per tiu i
insekto. jes, vi nomas gin hazardo, mi kredas, ke gi estis sendajo de Dio."
"io en ordo!'' ekkriis Ia konduktoro, elirante el Ia telegrafa stacio,
portante paperon en Ia mano.
jim, Ia hejtisto, venis en Ia mainon, kaj mi iris en mian vagonon.
El "Fu.ndamenta Krestomatio:"

brusto trovigis, ho ve, trueto trapikita de kugleto, kaj makulo de nigra


sango rka gi!
La sango en mia tuta korpo kvaza esis cirkuli en
tiu momento.
Plua esploro en Ia brustpoo prezentis aI mi mian lastan
leteron kaj Ia portreton de ia etulino Funjo, mia filino.
De tiam mi malpacience atendis Ia alvenon de lia cindro.
La unuan parton de Aigusto alvenis ai mi telegramo el Ia rezervobataliono, aI kiu li apartenis, diranta: "La cindro de I'mortinta kapitano jamazaki alvenis; venu por ricevi gin"; sed Ia bofrato ne permesis
tel fari, dirante, ke ne estas necese iri tiel malproksimen, por ricevi
Ia cindron, ar oni en urna sendos gin el Ia bataliono.
Sed kelkfoje
post tio mi ricevis de Ia bataliono sciigojn, per kiuj oni urge postulis
Ia alvenon, kaj fine telegramon, ke Ia cindro estas elsendota per potpakajo. Mi tuj respondis, ne petante Ia opinion de Ia bofrato, ke oni
ne sendu per pakajo, sed gin konservu, gis kiam mi mem alvenos tien
post nelonge.
Estis bone diveneble, ke pro malmulteco de oficiroj
oni ne povis pli frue sendi Ia cindron; ar Ia cindro de mortinta
oficiro, oni diras, devas esti solene gardata survoje de oficiro samranga.
Kiel mi adis, Ia rezervobataliono,
ai kiu mia edzo apartenis, estis
preska tute senoficirigita, kaj li estis Ia sola oficiro el aktiva servado.
Mi tiel bone komprenis, ke Ia postvivantoj en Ia bataliono devas esti
tre okupitaj.
Sed e se ili estus libera], mi opinias, el Ia vidpunkto
de humaneco kaj edzineco, ke mi mem devas iri: "Vere estas i tiu
fojo Ia lasta en mia vivo, iri renkonte alIa edzo", mi pensis. Krome Ia
patro skribis el Ia militkampo, ke rnalgra io mi mem devas iri aI Ia
bataliono, por senpere ricevi Ia cindron.
jes, mi devas iri, certe mi
devas iri, kiel ajn Ia bofrato kontraopinus, e riproegus min pro tio.
Mia kunvojaganto estis Fun]o, nur si sola. Ni tiel ekvoiagis malgaje
Tamen, de Kioto mia fratino aligis aI ni. Estis terure varmege.
Dum Ia veturado iamaniere si helpis nin, precipe vartante Funjon.
La fratino ja estis en tia malgaja okazo Ia sola konsolantino.
Anta
01 renkonti Ia fratinon, ni veturis sur ipo. Vento blovadis, ondoj
kelkafoje suprenfluis Ia ferdekon.
Kvankam estis aI mi tre malfacile
promeni, mi estis devigata - pro tio, ke Funjo tre malsatis Ia kajuton
- eliri sur Ia ferdekon, havante n sur Ia dorso.
Snuregoj etenditaj
tie kaj tie sur Ia ferdeko estis anka bonega gvidilo por mia promen-
ado. .Dum mi estis konsolanta Ia timigitan filineton, ondoj farigis
pli altaj, kaj ekpluvis.
Mallumo jam regis Ia ferdekon.
Aidigis jen
Ia bruego de ondo], jen akraj, iom rnaltrankvila] vooj de Ia maristoj
sur Ia ferdeko.
La malforta lumeto de Ia mastolanterno alte pendigita
aldonis iom ai Ia nokta malgajeco.
Ha, kredeble Ia vera nokto, en kiu li mortis, estis simila aI tiu i!
Brava karulo, antaen li maris, sed kia dornago, ke li estis tuj mortpafita en mezo de Hon-rivero!
Kiel mia letero kaj Ia portreto de

62

VIKTIMO DE L'MILITO.
EL LA T AOLIBRO

DE L' VIDVINO

JAMAZAKI.

EI Ia Iingvo japana.
Okazis Ia 10-an de marto en 1905, kruela batalo apud Mukden. La famo
pri tio estis tuj disvastigita de angulo al angulo en Ia rugkruca hospitalo, kie mi laboris kiel memvola flegistino.
10 frapis mian koron.
"u mia edzo ankora vivas?" mi demandis min mem.
Matene Ia 14-an, kiam mi flegis vunditojn kiel kutime, Ia servistino
enmanigis aI mi telegramon.
Anta 01 malfermi gin, ekbrilis kiel fulmo
en mia koro, ke li mortis.
Mi ne kurags maIfermi gin.
Kuracistoj
kaj flegistino venis aI mi kaj demandis, kion diras Ia telegramo.
"Kredeble
Ia sciigo pri Ia morto de mia edzo, kvankam mi ankora ne legis",
mi respondis.
"Ne diru tion, legu anta io", ili diris. je tiuj vortoj
mi decide sensigeligis Ia telegramon kaj jenamomente ekrornpigis mia
koro preska gis morto!
Mi legis kaj relegis, sed nenion alian 01:
"Kapitano jamazaki batalrnortis".
Ho Dio, mia karulo ne vivas plu!
Tio sendube devas esti granda honoro por li, por militisto; sed kial
li ne revenis vundita?
Perdo de vidsento, de adsento, e de brakoj
kaj de kruroj ne povus malesperigi min, se vi nur revenus hejmen!
Kial mia tutkora, tutkorpa flegado ne povus resanigi vin? Sed ho ve,
efektive vi mortis!
Se vi ne povas reveni viva, kial via malvarma
kadavro ne revenas, por ke mi povu vin irkapren
kaj plori multe,
multe, multege?
Ridu, malestimu min, se oni volas, ke tio estas senprudenta plendo de virino. Malgra io, mi ne estas, ho, ne estas tia
malvarmkora virino, kia goje rigardas Ia batalmorton de sia edzo kiel
honorindan ...
La 7 - an de Majo, finante unujaran servadon en Ia hospitalo, mi
revenis hejmen.
Preska du monatoj pasis de tiam, kaj iun vesperon
alvenis aI mi Ia mernorajo de Ia mortinta karulo.
Kiorn koririte mi
sidigis min e Ia malhela fenestro anta Ia voiagkesto alveninta! Malfermante Ia keston, mi trovis unue lian eluzitan uniformon,
sur kies

64

4a api,tro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

funjo en lia brustpoo estis tiel senanimaj, ke ili ne povis protekti lin
kontra Ia kugleto? u mia sincereco por li ne estis sufe povplena,
por revenigi lin viva? Ho, li jam oferis sin ai lia mosto imperiestra.
Sed, domage, li mortis tro frue, anta 01 li sufie servis kiel militisto!
Tiel pensoplena, mi apogis min kontra Ia barilo.
"He, sinjorino, estas dangere, stari tie i; eniru Ia kajuton, mi petas",
diris unu servisto kaj enkondukis min en gin.
Sur Ia kueion mi
apogis min, forte irkaiprenante Funjon ; sed Ia ipo sanceligis tiel
forte, ke amba ni estis preska eljetataj el Ia kueio. Mi fine alligis
nin ai Ia kueio. Nun kio okazos ai ni, estas tute en Ia volo de Dio.
"Terure, panjo", ekploris funjo, kaante Ia vizagon sur mia brusto.
"Kial vi estas tiel tirnema?" mi diris. "Rimarku, ke ni estas sur vojo,
por renkonti pajon, kiu brave batalmortis.
Vi estas Ia filino de tiu
brava militisto, u ne?"
"jes, panjo, mi estas ankaii tiel kuraga, ke
iafoje mi povis dormadi sola, kiam pajo kaj panjo forestis. La morto
de pajo estas vere honorinda.
Honorinde morti estas bravege, u ne?"
Kiom disirgs mia koro, adante tion!
Si tute ne komprenis, ke Ia
honorinda morto signifas Ia eternan apartigon inter si kaj pajo.
Rideto aperis irka sia bela buseto, kaj anta 01 Ia larmoj sur Ia
vango sekgis, si jam estis dormanta.
Tradukis K. Takahai.

LA PATRO.
DE AV. AHARONJAN.
EI Ia armena lingvo.
Lia barbo estis blanka kiel flugilo de cigno, kaj Ia kapo kiel printempe
Jus ekflorinta erizarbo.
La okulo] palpebrumis malrapide, kaj ilia malforta, laca lumo apena
briletis sub Ia densaj brovoj, simile ai tutnokte brulinta lanterno, kiu dum
Ia tagigo maIforte spiras de lacigo kaj seras trankvilon ..
Lia nigra, peza elapo mallevigis gis Ia brovoj, kaj Ia hara azia surtuto
kovris lian dorson.
Li estis homo de vito.
La randoj de Ia densa apo kaj Ia grizaj serpentaj linioj de I' surtuta
dorso atestis longan kaj laboreman vivon.
La maljuna kapo tremis, kaj de malproksime oni povis pensi, ke li per
movoj de l'kolo senhalte gustigas Ia apon.
Li havis en Ia mano longan bastonon, anta nelonge detranitan cn
arbaro; gia supra pinto atingis Ia sultron de I'maljunulo.
Dealte rigardis lin kun nekomprenebla indigno Ia nebula kaj severa
ele atuna, kaj Ia furioza vento plenigis per polvo liajn okulojn kaj
ludis per lia longa barbo.

La patro

65

Kiam Ia vento plifortigis, li unu momenton anceligs, kaj Ia bastono


tremis en Ia mano; li skuis Ia kapon; poste per Ia maldekstra mano li
levis Ia baskon de sia longa surtuto, orvis Ia polvon el Ia okuloj ka]
denove mars tra Ia larga, senhoma strato.
Li marsis rapide; sed Ia pao] estis tiel malgrandaj, ke li ne povis
trapasi grandan interspacon. Krorn tio Ia vento malhelpadis.
Li ne rimarkis tion.
Li rnaris malfacile kaj interparolis kun si mem.
La elparolataj vortoj estis iam Ia samaj:
"Oni pardo nos ... kiel oni ne pardo nos ... "
Li estis certa, ke oni pardonos Iian filon.
Oni Iin kondamnis ai morto. La konsilo de spertaj homoj Ia patro
telegrafe petis angi Ia mortkondamnon;
li ignoris, ai kiu li adresis Ia
peton. Kio estis skribita? Li nur scias, ke en Ia gubernia urbo trovigas
homo, kiu povas fari ion: pendigi a pardoni; kaj li estis certa, ke li,
tiu iopova homo, Iiberigos lian filon.
"Oni pardonos, kiel oni ne pardonos! .. u
Ka] tiujn vortojn li ripetas kun profunda konfido.
Tiu konfido havas bazon, seriozan bazon, kiun eltrovis li, Ia maIjunulo
mem.
Oni devas pardoni, ar ... kiel oni povas vivantan, senkulpan homon
pendigi, mortigi ... homo ekzistas...
kaj subite gi ne ekzistas...
Kaj
iu malhelajo, io nedifinebIa kaj senforma falas sur Iian mizeran cerbon.
NebuIego kovras lian penson ... kaj Ia kapo tremas ...
Oni pardonos .. : li ja estas petinta ... maljuna homo ... sepdekdujara,
grizaj haroj ja vai oras en Ia mondo iom . . . kiom da jaroj li pagis ai Ia
rego impostojn! ... Lia filo ja servis, estis soldato ... Kaj krome tiu junulo
estas tridekjara; lia staturo, Ia larga] sultro] kaj Ia okuIoj!
Li estas
belaspekta junuIo! Kes manoj levigos? .. Oni rigardu! ...
La lasta motivo ai li ajnis plej forta...
kiel oni povas pendigi .. ,
tian junulon!
"Oni pardonos, kiel oni ne pardonos?.
,"
Hiera li estis tie - en Ia arestejo.
Oni diris ai li, ke ne estas ricevita ankora Ia respondo, morga li revenu.
Li longe ne foriris, sed restis staranta sur Ia sarna loko, kiel mortinto,
sin apogante sur Ia bastonon kaj kapnude anta Ia estro de I'arestejo.
- Morgai venos Ia respondo, u ne, sinjoro?
- [es, [es, maljunulo! Nu, do iru nun!
- Estu benata via buo! diris ridetante Ia maljunulo. - u vi scias,
sinjoro, kia junulo li estas?..
Vi ne atentu tion, ke li estas en arestejo;
estas ja malfacile; sed tamen, jen, se vi volas, elektu dekon da bravulo],
vicigu ilin, jen, en tiu korto, kaj ili iuj kune sin [etu sur mian bravulon,
Ben ne m ann, Tra Ia mondo.
5

66

4a apitro:

fabloj,

fabeloj

kaj rakontoj

vi tiam rigardu ... nur elenigu Iiajn piedojn ... li estas kiel monto, kiel
leono . .. jen, en Ia pasinta jaro, en nia vilago ...
La estro interrompis Ia entuziasmigintan maljunulon:
- Oni pardonos, maljunulo, oni pardonos, - kaj Ia estro ridetis
per tiu stranga rideto, kiun havas nur oficistoj kaj e kiu homo nepre
frostotremas.
La maljunulo tion ne rimarkas, li estas felia pro tiu
rideto; kuragigita li deziras paroli, rakonti pri sia filo, kvazai de tio
dependus Ia sorto de I'filo.
La maljunulo estas senmova, lia vizago serena, esperplena; li havas ion
por diri; aiskultu iuj!
La estro jam delonge ne rigardas Iin, ne aiskultas Iin, sed pro ia
neordinara subtileco li ne forigas lin.
- u vi scias, sinjoro?
Mia filo estas senkulpa ... certe li estas
senkulpa, kiel Jus naskita infano ... li ne trompos...
demandu. . . se
li havas kulpon, Dio jugu ... jes, Dio jugu ... u ne estas tiel, sinjoro?
- [es, jes ... nun iru, - kaj Ia estro ankora ridetas ...
Kaj Ia maljunulo ree estas senmova, rigardas Ia fenestron; li estas
kontenta pro siaj paroloj.
- Kiom gi estas ruga! ...
- Kio? - demandas mirigite Ia estro.
- [en, Ia brusto de tiu kolombo ... kiom gi estas bela! ...
Unu kolombo estis fluginta malsupren, kaj sur Ia fenestro gi bekis
restajojn.
La estro kun miro ekrigardis Ia maljunulon.
- Kolombo estas bona birdo ... Ha! kiom ili estas muItenombraj! ...
En Ia korto ekflugis for Ia kolombaro, kaj subite adigis Ia engrincado, kiu, kiel krianta protesto, sin enverss internen tra Ia fenestro per
morto-trema], kriplaj sonoj.
- Ho! elgu miaj okuloj, blindigu Ia okuloj de viaj gepatroj ...
iu ja havas sian patron kaj . patrinon! li ekkriis kaj liaj okuloj
malsekigis, kaj li viis i1in per basko de sia longa surtuto.
La ordono de Ia estro fine oni lin elkondukis.
Tio okazis hiera.
Hodia li iras denove kaj li estas certa, ke Ia savanta telegramo
devas esti ricevita.
"Oni pardonos ... kiel oni ne pardonos! ... Dio ja. .. "
La vento bojas kiel furioza hundo, penante haltigi lian iradon; Ia
polvo penetras en Iiajn maljunulajn okulojn, Ia kapo tremadas, kaj li
iras, iam iras, kaj interparolas kun si mem.
"Oni pardonis .. :'
La estro de Ia arestejo hodia havis pli afablan mienon; li estis pli
atenta kaj delikata; nur li ne povis longe rideti.

La patro

67

La maljunulo staris kun klinita kapo sur Ia sarna loko, tenante Ia


bastonon en unu mano kaj Ia apon en Ia alia. IIi silentis.
La estro fumis cigaredon. La maljunulo vidis, kiel levigs ringe gia
fumo; li vidis Iian dekstran manon, ludantan kun kuanta papero, kaj
Ia fingrojn de Ia maldekstra mano, per kiu li frotis angulon de Ia tablo.
La maljunulo atendis; iIi silentis...
Aidigis nur Ia knarado de Ia.
plumo de I'juna skribisto, sidanta e Ia apuda tablo; Ia sarna kolombo
bekis sur Ia fenestro pecetojn da pano.
La maljunulo seradis Ia okulojn de Ia estro.
Ka] Ia okuloj estis denove bOllaj... kiel hiera.
- He, maljunulo! Ia respondo venis
oni nuligis Ia mortkondamnon ... sed ho ve! estis tro malfrue!
.
- Venis? .. ekkriis Ia maljunulo, ne adante Ia lastajn vortojn ..
Oloron ai Vi, Dio!
- jes, venis ... sed, bedarinde tro malfrue ...
- Malfrue? .. Kiel malfrue, sinjoro? Estu benata Ia registaro! u
ne estas tute egale, unu tagon pli malfrue a pli frue? Oni ja nuligis
Ia kondamnon ...
Ree ekregis silento . .. La skribisto demetis Ia plumon, kaj oni povis
rimarki, ke li spiris malfacile; li sin apogis ai Ia dorso de I' sego, kaj
rigardis . .. La estro ne ridetis plu. Li klinis Ia kapon, eltiris Ia tirkeston
de Ia tablo kaj elprenis de tie paketon da papero.
- Jen, tiun i monon via filo komisiis transdoni aI vi . .. kaj nenon
alian li di ris ...
La maljunulo silente prenis Ia argentajn monerojn, tri rublojn kun
dudek kvin kopekoj, kaj kunpremis ilin en Ia mano.
- Mia zorgema filo! li ekkriis, - li redonas aI mi Ia vojelspezojn ...
Ho, mia karulo! ... bona li estas, sinjoro!
u vi permesos, vidi Iin
ankorai, por poste iri aI miaj aferoj...
Estu benata Ia registaro! ...
Denove ekregis silento; Ia kolombo kun ruga brusto forflugis de Ia
fenestro; kaj denove Ia engrincado, kiel krianta protesto, sin enversis
internen kun kriplaj sonoj kaj ekfrapis Ia murojn, serpentumis, gemploris
en Ia anguloj.
- Estas lego, maljunulo, - di ris Ia estro ne atentante Iian Iastan
demandon . .. - estas lego, nenion vi povas fari . .. nia devo ankai
estas peza ... sed' kion fari? .. ni estas servantoj de Ia lego ... en Ia
pasinta nokto io finigis ... Ia respondo malruigis ... dornage! ...
Tiun i fojon ne estis plu nur silento, kiu ekregis eu Ia ambro,
sed io alia, nevidebla, sed terura, kiu spiris, kiu spirblovis, kaj gia
spirblovo alfrapigis aI Ia vzago de Ia eestantoj; iu dezirus, kai Ia
vzagon per du manoj a enigi Ia kapon ien.
La maljunulo rigardis Ia estron.
5"

68

4a apitro: Fabloj, fabeloj kaj rakontoj


Tricent s.esdek-kvar kaj unu noktoj

"La respondo malfruigis" ... "estas lego" . " "en pasinta nokto io
finigis" ... tiuj i vortoj sonis ree en Iiaj orelo], ricevis novan sencon
kvaza per brilo de fulmo: Ia maljunulo ne nur adis klare, sed vidis
tiujn terurajn vortojn, kaj i1i, kiel harditaj najloj, ruligante en Ia aero,
venis kaj enigis en Iian kranion...
Kaj poste, tiuj moneroj, en lia
mano ... "via filo donis ... nenion alian li diris ... " Li sentis, kiel
tiu metal o iom post iom enigadis en Ia karnon de lia mano; li sentis,
sed ne povis malfermi Ia manon; li kunpremadis Ia fingrojn gis Ia
disrornpigo de I'ostoj.
Kaj terura vero, kiel grandega nigra serpento, iom post iom sternigis
anta Iiaj okuloj; jen, el Ia nigra fendo levigis Ia kapo de Ia serpento,
poste Ia dorso, Ia vosto, kaj sin [etas aI Ia maljunulo.
Ka] Ia serpento ridetas ...
La estro levis Ia kapon, penis rideti; sed li vidis, kiel Ia okuloj de Ia
maljunulo iom post iom plilargigas, plisternigas, kvaza por okupi Ia
tutan vizagon, Ia brovoj levigas aI Ia frunto, ka] en lia rigardo estas
vidata grandega reruro , malhela kaj kruela, kiel senflame fumanta fajro
en Ia mallumo.
La estro klinis Ia kapon.
- Mia filo ... ne estas ... tie? - elparolis Ia maljunulo tra Ia kunpremitaj makzeloj kaj etendis Ia manon aI Ia korto, kie grincadis Ia katenoj
de arestitoj, elirintaj por promeni.
- Estas lego. .. kion fari? .. , Ia respondo malruigis.
La serpento irkavolvis Iin, kaj Ia maljunulo balanigis, tremis en
giaj malvarmaj kaj abomenaj irkapreno].
La estro faris signon; du gardistoj malrapide elkondukis Iin subbrake.
La pordo errngis.
La maljunulo estis sur Ia strato.
La vento fajfegis; Ia nuboj estis malleviginta] pli malsup-en; estis
terura ventego da polvo.
La maljunulo sin apogis aI Ia kontraa muro, kunpremante en unu
mano Ia bastonon, en alia - Ia sangokovritajn monerojn.
Li haltis kaj tremis, lia tuta korpo skuigis, alfrapigis aI Ia muro, kaj
liaj dentoj interpremigadis, kvaza por mueli unu Ia alian.
La furioza vento forprenis Iian apon kaj [etis gin en Ia polvon. Lia
kapo klinigis malrapide teren, Ia blanka barbo disigis sur la. brusto, Ia
haroj, freneze konfuzita], sternigis sur Ia frunto kaj rnallevigis gis Ia
okulo], La bastono falis el Ia mano kaj Ia moneroj - el Ia alia mano;
tra Ia fingroj unue elrampis Ia dekkvinkopeka monero kaj malaperis en
Ia polvo, poste sekvis unu post alia Ia ceteraj argentaj moneroj.
La genuoj fleksigis: li rampis malrapide, palpante Ia muron, kaj jen
li sidigis; jen Ia kapo mallevgs, mallevgs gis Ia tero, Ia barbo sternigis
sur Ia tero kiel flugilo de mortigita cigno.

69

Kaj Ia vento kolektadis Ia polvoteron de Ia dezerta strato, amasigis,


kunportis kaj utadis gin sur Ia kapon, florantan kiel crizarbo, sur Ia
dorson, sur Ia krurojn ...
Per tombista energio gi entombigis Ia maljunulon kaj ridais, kriais,
ploregis . .. Estis vidata plu nek Ia kapo, nek Ia barbo, nek Ia kruroj.
Kaj Ia patrina tero spirgernis de Ia doI oro , pro Ia eterna agreno ...
Malproksime, sur malseka, dezerta, montdeklivo, kien nur iras Ia
malsanaj birdoj por morti kaj kie dum malfruaj noktoj ploregas Ia strigoj,
lia filo kuis sub Ia tero
Tradukis S. HaJjan.

TRICENT

SESDEK",KVAR
RAKONTO

KAJ UNU

NOKTOJ.

DE PETER ROSEGGER.

La kaprideto estis mortinta.


Sed en Ia stalo nia patro havis ankora
kvar grandajn kaprojn, guste tiom, kiom da infanoj. iu el Ia kaproj
havis sian apartan malgrandan mangujon, el kiu gi tiris fojnon a trifolion, dum ni melkis gin; neniu donis lakton anta Ia mal plena mangujo.
La kaproj nornigis Cicerl, Cucerl, Cajcerl kaj Hajcerl kaj estis
donacitaj aI ni infanoj: Cicerl kaj Cucerl apartenis aI miaj du fratinetoj,
Cajcerl aI mia okjara frato ]akojo, kaj Hajcerl estis mia.
iu el ni fidele prizorgis kaj gardis Ia donitan aI li kunulon; sed
Ia lakton ni kunsutis en Ia saman poton, Ia patrino kuiris gin, Ia patro
i-kune donacis aI ni Ia pantranajojn - kaj Dio Ia Sinjoro donis sian
benon aI Ia supo.
Ka] kiam per Ia larga] lignaj kuleroj ni estis noktrnanginta], iu prenis
sian evalharan kovrilon, kaj ni kusigis en Ia mangujojn de Ia kaproj.
Tie estis dum kelka tempo niaj litoj, kaj Ia karaj bestoj tiklis niajn
vangojn per siaj molaj barboj kaj lekis niajn nazetojn.

70

4a apitro:

Fabloj, fabeloj

kaj rakontoj

Sed kvankam ni kuis en Ia mangu]o kiel Ia Sankta Infano, Ia ekdormo ne iam tuj sukcesis. De nia avino mi havis en mia kapo
amason da mirigaj rakontoj kaj fabeloj. Tiujn mi rakontis en tiaj vesperaj horo], kaj miaj gefratoj estis feliaj pro tio, kaj anka Ia kaproj
volonte aiskultis; nur iam kaj iam Ia bestoj iomete blekis a senpacience
puis per Ia kornoj ai Ia mangujoj, kiam Ia afero ajnis ai ili tro nekredebla.
Iuvespere, kiam mi rakontis pri Ia aveno - kapro, kiu per
sia kriado noktmeze nigrigas .la avenon sur Ia kampo kaj kiu mangas
nenion escepte Ia grizajn barbojn de maljunaj karbistoj: tiam Hajcerl
komencis tiom bleki, ke anka Ia aliaj tri kunkriis, kaj miaj gefratoj
terure ekridis, kaj mi devis mizere silenti kiel fanfaronulo senmaskigita.
Depost tiu vespero mi ne rakontis ion ai miaj dormkunuloj dum
longa tempo, kaj mi decidis, ke kun Hajcerl mi ne plu parolos e unu
vorton dum mia tuta vivo.
Tiam venis Ia festo de solstico.
En tiu tago nia patrino bakis por
ni kiel kutime ovokukon, por mi Ia plej amata mangajo en Ia mondo.
Sed en tiu jaro vulturo estis preninta nian plej bonan kokinon; tial Ia
korbeto por Ia ovoj ne volis plenigi; kaj kiam alvenis Ia festkuko, gi
estis treege eta. Melankolie mi rigardis sur Ia lignan teleron.
Mia kvinjara fratineto rigardis min; kaj kvaza si estus diveninta Ia
objekton de mia sopiro, si kriis subite: "Pejo! Se dum unu tuta jaro
vi rakontos ai ni en iu nokto unu historieton, mi donacos ai vi mian
parton de Ia kuko!"
Estas strange, ke anka Ia aliaj aligis ai tiu i grandanima do nem o ;
iIi apladis per Ia maneto], kaj mi - konsentis Ia kondion kaj tiel
staris subite e Ia ceio de miaj deziroj.
Mi ovis mian kukon sub Ia jakon kaj iris kun gi en Ia lakto-arnbreton, kie neniu povis vidi kaj geni min. Tie mi riglis Ia pordon,
eksidis sur renversitan kuvon kaj igis miajn dek fingrojn kaj Ia bone
ordigitan armeon de miaj dentoj ataki Ia kompatindan kukon.
Sed poste venis Ia zorgoj.
Estis neniel dubeble, ke miaj gefratoj
restos severe e sia postulo.
Dum miaj patistaj vagadoj mi tial petis
rakonton de iu ajn peisto, karbisto, melkisto a maljuna virino, kie
en Ia arbaro a Ia erikejo mi renkontis iun. i tiuj fontoj estis tre
riaj; kaj iuvespere mi povis plenumi mian promeson.
Sed kelkiam
estis mizere, gis kiam mi akiris ion novan; kaj post kelka tempo okazis
ne malofte, ke Ia fratineto interrompis miajn parolojn kaj kriis el sia
rnangu]o: "Vi, tiun i historion ni jam scias; tiun i vi jam rakontis!"
Mi do ekkonis, ke mi devis trovi novajn vojojn; kaj tial mi penadis,
ke pli bone mi lernis legi, por elpreni Ia trezorojn el kelkaj rakontlibroj,
kiuj en Ia arbarkabanoj senutile kuis tie kaj tie sur Ia fulgaj murbretoj.
Nun mi havis novajn fontojn: Ia rakontojn pri Ia grafino Genoveva,
pri Ia bela Melusino, pri Wendelin de Hllenstein - dekduojn de Ia

Tricent

sesdek-kvar

kaj unu noktoj

71

plej interesaj aferoj! Tiam mia frato ofte diris el sia kuejo: "Mi tute
ne bedaras pro mia kuko!
Tio estas ja nekredeble bela. u ne,
Cajcerl?"
Nun Ia vesperoj estigis mallongaj, kaj mi devis rakonti per dairigoj.
Sed Ia malgranda fratineto ne volis konsenti pri tio kaj asertis: "Vnu
kompleta rakonto en iu no~to! Tio estas kontraktita!"
Tiel pasis Ia jaro. Mi akiris iom post iom certan lertecon en Ia
rakontado, kaj mi e parolis ne dialekte, sed la Ia teksto en Ia Iibroj!
Ofte okazis anka, ke dum Ia rakonto miaj adanto] profunden enrampis en siajn dormkovrilojn kaj gemis pro frostotremo e Ia rabistaj
kaj fantomaj historioj; sed tamen iIi ne permesis, ke mi esu,

La tago de I'solstica festo ree alproksirnigis kaj kun gi mia Iiberigo


el Ia kontrakto.
Sed - stranga sorto! - ankora anta Ia lasta vespero mia materialo tute elerpigis.
iuj miaj rememoroj, iuj Iibroj,
kiujn mi povis atingi, iuj viroj kaj virinoj, kiujn mi renkontis - io
elerpita, kvaza elpumpita, ie malesperiga dezerto.
Mi petis miajn
gefratojn: "Morgai estos Ia lasta vespero - dispensu min nur tiun unu
fojon!"
Tuj ili komencis krii: "Ne, ne; neniel dispensi! Vi ja anka
ricevis Ia tutan kukonl"
E Ia kaproj kunblekis.
Dum Ia sekvanta tago mi iris kiel vojerarinta safo. Tiam subite
venis ai mi Ia penso: Trompu ilin! Elpensu mem ion! Sed tuj mia
konscienco kontrakriis: Kion vi rakontas, tio devas esti vera! Vi ricevis
anka vere Ia kukon!

4a apitro: fabloj, fabeloj kaj rakontoj

Tricent sesdek-kvar kaj unu noktoj

En tiu i tago okazis io, kio - la mia espero - sekve de Ia


ekscito en Ia tuta domo eble min Iiberigus de mia devo.
Mia frato jakojo perdis sian kapron.
Li iris tien kaj tien sur Ia
erikejo, li iris en Ia arbaron kaj plorante kaj kriante seris Ia beston.
Sed fine en malfrua vespero li alkondukis gin hejmen. Trankvile ni
mangis nian supon, iris en niajn kuejojn, kaj de mi oni postulis Ia uldatan
rakonton.
Estis silente. La adanto] senpaciencaj.
La kaproj remaantaj skrapis per Ia dentoj.
Nu bone, iIi havu sian historion!
Mi meditis - - mi komencis:
"Iam estis granda, granda arbaro. Ka]
en Ia arbaro estis iam malhele. Neniuj
birdetoj kantis: nur Ia birdo de l'mortontoj *)
kriis. Sed kiam Ia aliaj birdoj tamen anka kantis, tam iuj branoj
kaj folioj sur Ia arboj ploris milmilojn da larmoj. Meze de tiu i
arbaro estas erikejo, silenta kiel Ia tombejo, kaj kiu transiras gin kaj
ne sin turnas, tiu neniam plu revenos.
Trans tiun erikejon iam iris
du sangaj genuoj."
"Jezuo Ma -!"
elkriis mia pli aga fratineto, kaj iuj tri rampis sub
Ia kovrilojn.
"jes, du sangaj genuo]," mi darigs, "kaj iIi f1ugis trans Ia erikejon
aI Ia malhela arbaro, kiel malbenita animo.
Sed subite Ia du sangaj
genuoJ . - "
"Mi donacos aI vi Ia bluan rubandon de mia pantolono, se vi
esos!" ploris mia frato timeme kaj sin kais ankora pli profunden en
Ia kovrilon.
,,- Ia du sangaj genuoj haltis," mi darigis, "kaj sur Ia tero kusis
stono, blanka kiel Ia kovrilo de mortinto. Ka] estis du brilantaj fajreroj
inter Ia arbo], kaj poste kvar aliaj sangaj genuoj alflugis." "Mi donacos aI vi mian novan suparon, se vi esosl" f1ustris jakojo
en sia kufo pro granda timo, kaj li tiris sian kapron per Ia barbo aI si.
"Kaj tiel iuj ses kune iris tra Ia malhela arbaro kaj eliris aI Ia
erikejo kaj sur Ia avenkampon kaj malsupren ai nia domo - kaj en
Ia stalon -"
Nun iuj tri ekkriis en grandega teruro, kaj iIi ploris kaj ne sciis
kion fari pro timo, kaj Ia malgranda fratineto promesis ai mi - kvankam sanceligante sian parton de Ia nunjara festkuko, se mi esos.
Sed mi darigis:

"Poste - nu, mi komence forgesis diri, ke Ia unuaj du sangaj


genuoj apartenis aI nia Jakojo kaj Ia kvar aliaj ai lia Cajcerl - kiam
hodia iIi iris tra Ia arbaro."
Subite eksonis ri dado.
"iu homo havas du sangajn genuojn!"
kriis Ia fratineto, kaj Ia kaproj blekis, kaj estis gojego.
Mi estis finludinta mian rolo~. Dum tricent sesdek-kvar noktoj mi
brilis kiel saga, veramarakontisto; Ia tricent sesdek-kvina senmaskigis min
kiel petoleman babilulon. Mi tute perdis Ia kredemon de miaj aidantoj;
kaj kiam poste i1i volis esprimi sian dubon pri io rakontita, iIi kriis
unuvoe: "Aha, tio estas ree sanga genuo!"

*) la noktuo.
daii mortos.

La Ia popola kredo tiu i birdo vokas Ia homojn, kiuj bal-

La ensorlta arbaro.

73

5a apitro: Sercajoj
Patro: Certe.
Roberto: Nu, kiel do povas okazi, ke post sabato sekvas dimano, do Ia
unua post Ia lasta?

Trafa respondo.

SERCAI0}.
Sprta respondo.
Ekzamenanto: Nu, mia filo, diru al mi, kie estas Dio, kaj mi donos
al vi unu pomon. Ekzamenato: Diru al mi, sinjoro, kie Dio ne estas,
kaj mi donos aI vi du.

La ruzulo.
Knabo (venante el Ia lemeio): Pajo, hoda vi gojos! ar mi nun ne
plu sidas sur Ia lasta benko.
Patro: Vi estas bona filo! [en, prenu pecon da okolado!
Sed diru:
Kiel okazis tio?
Knabo: Ho - Ia lasta benko nun estas riparata.

Tolstoj kaj Ia pollcisto,


La rusa verkisto kaj filozofo grafo Tolstoj vidis iam sur Ia strato policiston, kiu kondukis arestitan krimulon. Li alpais kaj diris: "n vi ne
legis Ia Novan Testamenton?
- [es, via mosto.
_ u ne estas skribite en gi: Amu vian proksimulon kiel vin mem?
- [es, via mosto. Sed u vi legis Ia polican regularon?
- Ne.
- Do iru kaj legu gin.

Frandemulino.
-

Panjo, donu ai mi pecon da sukero, mi petas.


Vi ja ricevis jam unu!
[es, sed mi lasis gin fali.
Kien do?
En Ia kafon.

Malfacila problemo,
Roberto: Diru, patro, u 'ne Ia dimano estas Ia unua tago de Ia scmajno?
Patro: [es.
Roberto: Ka] sabato estas Ia lasta?

Tri petolemaj junuloj renkontis maljunan hebreon, kiun ili volis fari
objekto de sia moko. "Bonan matenon, patro Abrahamo!" diris Ia unua;
"bonan matenon, patro Isaako!" Ia dua; "bonan matenon, patro [akobo!"
Ia tria. "Vi eraras, sinjoroj," respondis Ia maljunulo serioze; "mi
norngas nek Abrahamo, nek Isaako, nek Jakobo. Mi estas Salo, kiu
eliris, por seri Ia azenojn de sia patro; kaj jen - mi trovis ilin."

Kion li bezonas.
Post Ia batalo apud Marengo franca oficiro diris ai astra: "Vous
vous battez pour l'argent, nous nous battons pour I'honneurl'") - "Nu
jes," respondis Ia astro, "iu batalas por tio, kion li bezonas plej multe."

La enuiga vizitanto.
La astra princo Kanitz sidis iun antatagrnezon post nokto, en kiu
li mal multe dormis, en sia apogsego, por dormeti ankora iomete. Jen
Ia servisto anoncis ai li Ia viziton de Barono N., kiu estis konata kiel
rnalsprita sencerbulo. - "Mon Dieu!" diris Ia' eniranto ai Ia dormema
grafo, "via mosto os cedas. Certe vi akceptis hodia jam multajn enuigajn
vizitanto]n?" - "Ho ne," respondis Kanitz, "vi estas Ia unua."

Infana demando.
Frijo estis falinta kaj lia frunto pusigis kontra tono. La doloro ja
ne estis tro granda; sed kiam li vidis Ia sangon degutantan sur sian
manon, Ia knabeto komencis plendkrii. La vartistino penis trankviligi
Iin drante: "Tio estas negrava, kaj kune kun Ia sango elfluas el Ia kapo
anka Ia malsageco. Adu, mi anka iam falis, tiel ke Ia sango elprucis kaj tuj anka Ia rnalsageco estis elirinta." La knabo rigardis in mirigite
fine li demandis naive: "Kiel do gi poste re-envenis?"
.) Vi batalas pro Ia mono, ni batalas pro Ia honoro.

5a apitro: Sercajoj

5a apitro: Sercajoj

Antau Ia ekzameno.
Kelkajn minutojn anta Ia komencigo de I'ekzameno en Ia universitato iu studento maltrankvile promenas en Ia koridoro. Profesoro preteriras kaj demandas lin afable: "Nu, sinjoro N., kial do tia ekscitigoi'" "Ho, sinjoro profesoro, mia kapo estas kiel dezerto!" "Sed kelkaj
oazoj certe estas en gi, u ne?" - "Jes, sinjoro; sed u tien Ia kameloj
trovos Ia vojon?"

Bona filo.
Frijo petas, ke Ia patrino aetu por li tamburon.
"Ne," rifuzas Ia
patrino, "vi faras jam sufian bruon dum Ia tuta tago!" - "Sed, panjo,
mi promesas aI vi, ke mi tamburos nur tiam, kiam vi dermos!"

77

Nesolvebla tasko.
En varieteo imitisto de bestovooj asertas ai Ia publiko, ke li povas
imiti Ia voon de iu ajn besto. Li jam blekis kiel Safo, bojis kiel
hundo.miataskojn. Vnu
is kiel kato,
momenton
io restas sigruntis kiel
lenta. Poste
porko,kvakis
oni adas
kiel rano, pepis kiel pasebonhumoro ktp. Li peran basvotas ke Ia aon: "Nu,
kriu foje kiel
dantoj donu
ai li pluajn
oleosardino

Kiu kreis Ia mondon?

Ce Ia sunhorlogo,

La malgranda Georgo estas konata en Ia tuta vilago pro siaj petolajoj.


Kiarn ie Ia pomoj malaperis de Ia arbo], kiam ansero lamis pro [etita
tono, kiam fenestro estis rompita a branoj foririta], tuj oni diris:
"Tion Georgo faris, Ia malbenita bubo!"
Ka] tiel li kutimigs, preni
sur sin Ia pekojn de Ia tuta vilaga bubaro.
lutage Ia distrikta inspektoro vizitas Ia lemejon, por kontroli, kiom
Ia infanoj lernis, Li mem ekzamenas pri religio kaj demandas Georgon
kun severa] voo kaj mieno: "Kiu kreis Ia mondou?"
Georgo estas
konstemita.
Ho, li konas tiun i severan demandon:
"Kiu faris tion?
Kiu faris tion?"
Ka] li silentas. Sed Ia kruela inspektoro ripetas pli
forte: "Nu, diru tuj: Kiu kreis Ia mondou?"
Tiam Ia knabo ploretante
balbutas: "Mi volas konfesi, sinjoro - jes, estis mi - sed neniam plu
mi volas fari tion."
.

Sinjoro (al sia serviste): lru en Ia gardenon aI Ia sunhorlogo kaj vidu


kioma horo estas!
Servisto (revenante): Ho, via mosto, mi ne sukcesis, legi tiun i artifikan
instrumenton.
[en mi kunportas gin. Via mosto nun bonvolu
vidi mem.

Certiga antasgno.
Kara edzo, mi kredas, ke nia Anjo estas mal sana, tre malsana. Estes
necese, venigi Ia kuraciston.
Kal do? Si aspektas ja tute bona?
Tamen; ar depost tri tagoj en Ia ranko staras poto kun sukeritaj
piroj, kaj iIi ankora ne rnalpliigis!

Cu eble?
Rego Frederiko Ia Dua de Prusujo ofte inspektis Ia trupojn, precipe
sian gvardion.
Ciam, kiam en tiu i tamento aperis nova soldato, li
direktis aI li jenajn tri demandojn:
"Kiun agon vi havas?
Kiom da
tempo vi jam estas en mia servo? u vi precize ricevas viajn salajron
kaj vestajon?"
Iam juna polo, kies vzago kaj figuro rekomendis Iin, estis akceptita
inter Ia gvardiistoj.
Sed li sciis e ne unu germanan vorton.
Lia
kapitano informis lin pri Ia tri demandoj kaj igis lin lern parkere Ia
tri necesajn respondojn.
La rego venis; sed malfelie li nterangs Ia unuan kaj duan demandojn: "Kiom da jaroj vi estas en mia servo?" - "Dudek jarojn, rega
mosto!" "Ho, dudek jarojn?
Tia vi ne aspektas.
Kiun agon vi
havas?
"Vnu jaron, rega mosto!
Hm, murrnuns Ia rego,
"unu el ni certe estas freneza." "Amba, rega mosto!" respondis
Ia polo.
"

A"

"

Ne genas.

La lerta tradukanto.

Kliento (al Iorgisto): Sed, kara majstro, via metiejo kuas ja guste
apud Ia muzikambro de via filino. u tio ne estas genanta?
Forgisto: Tute ne; miaj helpantoj jam kutimis aI Ia bruo.

[una gimnaziano devas traduki kiel lemejan taskon jenan frazon:


"Virgilo kaj Horaco estas du eminentaj latinaj poeto]!"
Nekonante
jam Ia nomojn Virgilo kaj Horaco, li seras en Ia leksikono kaj trovas:
"Virgilo - eminenta latina poeto" kaj poste: "Horaco eminenta
latina poeto".
Sekve li tradukas fiere ka] trankvile: "Eminenta latina
poeto kaj eminenta latina poeto estas du eminentaj latinaj poetoi".

Si estas prava.
Patro (parolas telefone ai sia malgranda flino): Nu, Gemjo, kion vi faras?
Gern]o: uste nun mi telefonas, pajo.

78

5a apitro: Sercajoj

. Severa patrineto.
Anta nelonge mi askultis mian sepjaran filinon, kiu
faris ai sia pupo jenan predikon: "Se vi nun ne estos tute
obeema, mi ne prenos vin kun mi, por promeni.
Sed
mi ne faros kiel mia panjo, kaj tamen poste vin kunprenos!"

Distreco.
Iun tagon Ia fama angla matematikisto Newton ne volis
matenmang kun sia familio en Ia komuna mangoambro;
ar li estis tute en profunda pensado pri malfacila problemo kaj ne volis esti genata. Lia edzino sendis servistinon kun unu ovo kaj kaldrono plena de akvo, por ke li povu
mem kuiri Ia ovon, kiam li havos tromalsaton.
Post kelkaj horoj Ia
sinjorino eniris en Ia laborambron kaj late ekridis. Tie staris Newton,
rigardis Ia ovon, kiun li tenis en Ia mano, kaj en Ia bolanta akvo kuis
lia pohorlogo!

Efika rimedo.
La angla poeto Swift foje rajdis kun sia servisto tra Ia kamparo kaj
restis dum Ia nokto en gastejo. La proksiman matenon Swift postulis
siajn botojn.
La servisto alportis ilin, sed iIi ne estis purigitaj.
"Kial
vi ne purigis Ia botojn?" demandis Swift. La servisto respondis: "Ho,
mi pensis, ke ne estas necese; ar iIi ja balda ree malpurigos."
Swift
diris nenion, surmetis Ia botojn kaj kae ordonis ai Ia gastejestro, ke
li. ne donu ai Ia servisto matenmangon.
Kiam poste iIi ekvojags, Ia servisto diris: "Via mosto, mi ricevis
ankora nenion por mangi!"
"Ho," diris Swift, "mi pensis, ke ne
estas necese; ar vi ja balda ree malsatigus." - Depost tiu tempo Ia
servisto regule purigis Ia botojn.

Nepripensita respondo.
"Aidu, knabino, u via patrino estas hejme?" "Ne, sinjoro, si
foriris." - "Kiam do si revenos?" - "Atendu unu momenton, sinjoro;
mi volas demandi in."

La dangereco de P tifo.
En iu societo oni interparolis pri infektaj malsanoj kaj anka venis ai
Ia tifo. "Ho," diris juna oficiro, "tifo estas abomena.
A oni mortas
per gi a estigas idioto.
Mi anka gin havis iam."

5a apitro: Sercajoj

79

Balzac kaj lia tajloro.


La franca verkisto Balzac neniam havis monon.
Estas ja vere, ke en
sia skriboambro li posedis srankon kun speciala tirkesto por Ii:OIlO; sed
tiu i tirkesto estis iam mal plena, ar Ia fama viro neniam posedis cent
frankojn kune. Kontrae, li havis suldojn, tiom da uldo], ke lia tuta
vivo estis senesa batalado kun Ia kreditoroj.
lun tagon, irka tagmeze, kiam Ia poeto kuis ankora en Ia lito
(ar li preferis labori dum Ia nokto), lia tajloro eniris en Ia ambron kun nepagita fakturo, kompreneble!
Balzac tre gentile akceptis Ia kreditoron, sed ne ellitigis sino
- Kon vi deziras, sinjoro? li demandis.
La tajloro: Sinjoro Balzac, jen mi alportas Ia fakturon por vi, pagotan .
Balzac: Bone, Malfermu Ia srankon!
La tajloro, plena de espero, ke li tuj ricevos monon, kun granda gojo
malfermis Ia rankon.
Balzac: Bonvolu malfermi Ia supran tirkeston!
La tajloro: i estas malplena.
Balzac: Malfermu do Ia malsupran!
La tajloro: Anka gi estas mal plena.
Balzac: Malfermu Ia dekstran!
La tajloro: Nenio enestas.
Balzac: Do malfermu Ia maldekstran!
La tajloro: i estas plenigita per paperoj.
Balzac: Tre bone.
IIi estas nepagitaj fakturoj.
Tien bonvolu meti
anka Ia vian.
Ka] li tute trankvile sin turnis sur sian alian f1ankon, por dormi plu.

Bona respondo.
Kelka] efurbano], kiuj faris malgrandan voiagon, eniris en simplan
vilagan gastejon, por iomete mang kaj ripozi.
IIi mendis trutojn,
mangis ilin kun bona apetito kaj trinkis poste kelkajn glasojn da vino.
Ilia bonhumoro balda atingis tre altan gradon; ercajoj sekvis unu Ia
alian, kaj Ia gaja, diketa gastejestro staris apude kaj kunridis. Tiam unu
el Ia gastoj volis moki lin. "Sinjoro gastigisto," li diris, "viaj trutoj
estis efektive bonegaj.
Sed u vi anka scias, kial tiuj i fioi havas
kurbajn vostojn?"
"Ne", diris Ia mastro, "pri tio mi neniam adis."
"Tute simple: ar Ia rivereto anka iam kurbigasl Alie Ia fio] ja
ne povus tranagi,
Tio estas Ia sarna afero kiel e Ia turkoj, kiuj ja
anka havas kurbajn sabrojn pro Ia kurbaj sabringoj."
"Tre interese kaj vere tre kredeble!" diris Ia gastejestro. "Sed nun
vi diru ai mi: u vi scias, kial Ia trutoj tiom malfermegas siajn
buojn?"

80

5a apitro:

Sercajoj

La gastoj devis nei.


"Tute simple," diris Ia mastro, "tion
sagajo], kiujn Ia urbanoj scias rakonti."

i1i faras pro mirego

5a apitro:

pri Ia

Sercajoj

81

Malafabla afablulo.
Fralino:
Ka] se mi mortus, u vi venus aI Ia funebra ceremonio?
Sinjoro: Certe, fralino, kun granda plezuro!

Saga jugisto.
Jugisto: Akuzito, kiom da fratoj vi havas?
Akuzito: Ou fratojn, via mosto.
Jugisto: Vi mensogis; ar via fratino diris aI mi, ke si havas tri fratojn.
Tri vortoj.
lu hebreo renkontis en gastejo komerciston, kiu Sajnis aI li malfremda.
"u via mosto ne estas unu eI Ia eminentaj sinjoroj, kun
kiuj veturi mi havis Ia felion de Basel gis Salampi?" La komercisto
respondis: "jes, mi rememoras.
Sed u vi dume elpensis ion novan?"
La hebreo respondis: "Se via mosto havis en Ia foiro bonan negocan
profiton, mi volus veti unu markon, ke vi ne povos senerare ripeti tri
vortojn, kiujn mi diros aI vi!" La komercisto pensis: "Nu, kelkaj markoj perditaj ne malriigus min," kaj late diris: "Bone! Oiru!" La
hebreo diris: "SafrostaJo!" - La komercisto: "SafrostaJo!" "Gurdludisto!" - "Gurdludisto!"
- Tiam Ia hebreo ridetis kaj diris: "Malguste!" - La komercisto pripensis, kion eble li diris erare. Sed Ia
hebreo eltiris kreton el Ia poso kaj faris strekon. "La unuan fojon mi
gajnis." - "Ni darigu!" diris Ia komercisto. La hebreo kriis: "Rozoleo!" - La komercisto: "Rozoleo!" "Sipestro!"
"Sipestro!"
- Tiam ree Ia hebreo ridetis kaj diris: "Malguste!" kaj tion ili faris
ses fojojn.
Fine diris Ia komercisto: "Mi volas pagi aI vi, se vi povas
min konvinki, kiel mi eraris." La hebreo diris: "Vi neniam ripetis Ia
trian vorton.
i estis: Malguste! kaj i tiun vi neniam ripetis."
Ka]
sekve li estis gajninta Ia monon.
Ka] kiam via onklo a avo estas en bona humoro, vi eble imitos
Ia artifikon de Ia ruza hebreo kaj gajnos tiamaniere kelkajn monerojn
por via parkesto.

Nekonata f1uidajo.
Kuracisto:
volas
Paciento:
estas

esu trinki alkoholon! Alie gi balda mortigos vin. Se vi


resanigi, vi devas nepre trinki nur akvon.
Akvo? Akvo? - - Ho jes, nun mi rememoras! u tio ne
Ia fluidajo, kiun oni vidas sub Ia pontoj?

EI infanaj traktajo],
La evalo havas kvar krurojn, po unu e iu angulo. - La homa
korpo estas norde Iimigata de Ia kolo. - La Safo gojigas nin e ankora
post sia morto per Ia armaj sonoj de siaj intestoj (t, e. Ia violonkordoj 1)
- Rebeka di ris aI Elieser: "Trinku, sinjoro! Poste mi volas trinkigi
anka Ia aliajn kamelojn!"
(1. Mos. 24, 18-19). - Kiam ni rigardas
Ia voston de l' rano, ni rimarkas, ke gi havas neniun. - En antikvaj
tempoj Ia homoj ordinare atingis tre grandan agon; ar Ia medicina
scienco estis ankora tre primitiva.

Milda mallado.
La rusa poeto Pukn promenis iam kun junulo, kiu deklamis aI
li siajn malbonajn versajojn, [en renkontis ilin iu viro kaj oscedante
preteriris.
Tiam Puskin diris aI sia akompananto:
"Amiko, parolu
iornete malpli late - - - tiu homo estas adinta vin!"

En malgusta loko.
Malsanulo (ai Ia kuracisto): Malgrai miaj kapdoIoroj mi ne fartas malbone. Mi mangas kiel lupo, mi laboras kiel evalo, vespere mi
estas laca kieI hundo, kaj nokte mi dormas kiel rato.
Kuracisto: Se estas tiel, mi rekomendus aI vi, iri aI bestkuracisto.
[lennemann.

Tra Ia mondo.

\.

6a apitro:

Por Iiberaj horoj

83

de Ia grajnoj, oni vidis, ke ne estis eble, plenum Ia deziron de Sissa.


Car - kiu estis Ia nombro?
Diligentaj inter miaj 13 jaraj lernantinoj jam kelkfoje elkalkulis gin.
Mi nur volas malkai, ke gi havas 20 ciferojn kaj ke Ia sumo de giaj
ciferoj esta'> 87. - Oni kalkulis, ke tiu i sumo de grajnoj povus esti
rikoltata, se sur Ia tuta firma tero, t. e. sur iuj 5 kontinentoj, dum
70 jaroj nur tritiko estus kulturata! -

POR LIBERA] HORO].


La saga dervlo,

Kurioza kvadrato.

Arabo havis tri filojn.


Kiam li sentis, ke li mortos, 'li vokis i1in
kaj diris: "Por ke vi ne malpacigu post mia morto, mi volas dividi
inter vi mian havajon.
Vi, Alimed, estas Ia plej aga; vi ricevu el Ia
nombro de miaj kameloj Ia duonon. Ali, mia due naskita, ricevu trionon
de Ia bestaro. Sed vi, Hakim, Ia plej juna, vi estu kontenta je naono.
Bedarinde - -"
tiam Ia parolo de I'maljunulo esis. Li kuigis,
kaj Ia morto fermis liajn Iipojn.
Kiam Ia filoj estis entombigintaj Ia patron, iIi volis dividi Ia heredajon la lia volo.
I1i denombris kaj trovis 17 kamelojn.
Sed kiel
preni el tiu i nombro duonon, trionon, naonon?
lli kalkulis kaj
kalkuladis - sensukcese, kaj jam ekestis malpaco.
Jen i1i vidis pian dervion, kiu alrajdis sur sia kamelo. \li decidis,
ke li jugu pri Ia afero. Adinte Ia testamenton de Ia patro, la~derviso
diris: "Dio ordonas al mi, ke mi donu ai vi mian kamelon, por ke
malpaco inter fratoj forrestu. Prenu gin kaj dividu!"
Nun estis 18 kameloj.
Ahmed ricevis duonon, t. e. 9, Ali trionon t. e. 6, Hakim
naonon, t. e. 2, kaj Ia fratoj estis kontentaj. Sed ar 9 6 2 =17,
Ia kamelo de Ia dervio postrestis.
Li eksidis sur gin kaj forrajdis,
ladante Dion. - Kiu klarigas tiun i miraklon?

Sur Ia bildo "La melankolio" de Albrecht Drer oni vidas sur


Ia muro (dekstre e .la supra rando) kvadraten, en kiu Ia numeroj
1-16
en kvar vicoj estas enskribitaj la jena ordo:
16
3
2 113
i estas tiel nomata "magia kvadrato", en kiu Ia
sumo de Ia nombroj en Ia vertikalaj, horizontalaj
5
10 11
8
kaj diagonalaj vicoj estas iam Ia sarna (34). Sed tiu
i grupigo de Ia nombroj estas speciale artifika pro
9
6
7
12
tio, ar anka Ia sumoj de Ia nombroj en Ia kvar
4
15 14
1
partaj kvadratoj, kies iu arnpleksas kvar kvadratetojn
(sur Ia apuda desegnajo i1i estas enkadrigitaj per dikaj
linioj) kaj e en Ia meza kvadrato anka estas 34, same Ia sumo de Ia nombroj
en Ia kvar anguloj l") Krorne Ia nombro 1514 meze de Ia malsupra vico
nomas Ia jaron, kiam Ia bildo estas farita. - formetu nun Ia libron kaj provu,
mem eltrovi Ia grupigon de Ia nombroj 1-16
la Ia nomit '.j kondioj!

+ +

Neplenumebla dezlro,
La akludo estas eltrovita en Hindujo, la Ia tradicio de Sissa Ibn
Daher, kaj prezentas per sia]' figuro] Ia ordon de Ia hinda armeo, ordigita por Ia batalo: Antae Ia infanterio (en Ia ludo: soldatoi), meze
malanta gi Ia rego kun sia veziro (damo), apud i1i Ia servistoj a
adjutantoj (kurieroj), poste Ia kavalerio (evaloj) kaj e Ia ekstremaj
f1ankoj Ia elefantoj kun turoj sur Ia dorso (turoj),
Oni rakontas, ke Ia rego estis tiom entuziasmigita pri tiu i ludo,
ke li ordonis, Sissa petu de li grandan rekompencon por sia eltrovajo.
La eltrovinto diris: "Oni metu sur Ia unuan kvadraton de Ia akbreto
1 grajnon de tritiko, sur Ia 2an kvadraton 2, sur Ia 3an 4, sur Ia 4an
8, sur Ia 5an 16 ktp. gis Ia 64a kvadrato.
Ka] Ia sumon de i
tiuj tritikaj grajnoj donigu ai mi via rega mosto!"
La rego miris pri
Ia modesta postulo; sed kiam lia] kalkulistoj estis trovintaj Ia nombron

Por sagaculoj.
Sur arbo sidas 7 kornikoj.
restos sidantaj?
Knabino

kondukas

Mi prenas pafilon kaj pafas unu. Kiom


("so~nJJJoJ f'e!l'e 'el J~ ~n!UaN)

sir]n anserojn aI Ia paste]o. Unu ansero maras


Kiu estas Ia nombro de Ia
("'e!l'e'e) isod nun S!J'eUl!I! J~ ~!.l.l)

anta du, unu inter du kaj unu post du.


anseroj?

En familio estas jenaj personoj: 1 avo, 2 patro], 2 patrinoj, 4 gefiloj,


3 nepo], 1 trato, 2 fratinoj, 2 filoj, 2 filinoj, 2 edzoj, 2 edzinoj, 1 bopatro,

----

*) Por akludanto] : 34 estas anka Ia sumo de Ia nombroj, kiuj staras eu


4 kvadratoj atingeblaj
per 4 evalsaltoj tiel, ke Ia kvara salto reiras aI Ia
komFnca kvadrato, ekz. 16+11+1+6,3+8+14+9
ktp,

<;

li

iIl;~'

85

6a apitro:Por Iiberajhoroj

84

1 bopatrino kaj 1 bofilino.


Kiel tio estas ebla?
'[oA~;)2 ~l ap

o"!l!!0q",

Tamen Ia familio konsistas nur el 7 personoj.


00
01
02
03
04
05
06
07

28
29
30
31
32
33
34
35
8 36
09 37
10 38
11 39
12 40
13 41
14 42
15 43
16 44
17 45
]8 46
19 47
20 48
21 49
22 50
23 51
24 52
25 53
26 54
27 55

-red ~I 'z~a a~ 'nsuod

!"'I ozpa ~.

~!S op ou!Zpa ~I
odumures pes '[ou

-!Jd oqeWf nun !"'I


[o(j!q~u~ np alUOU
'[ou~JU! !Jl [~~ OU!Jl
-00 '''-'100 'OU!," 'O'"
s!lsa [ouosiad ~1)

-"'U! !e!s ap OU!-'lOO~~


~I s~S;:).mu ;m OU!J

Sur telero kuas 5 ovoj. Kiamaniere 5 personoj povos dividi ilin


inter si tiel, ke iu persono ricevos unu ovon kaj unu restos sur Ia
telero?
'('OAO ~I. un~ UOJaI;:JlRI nuard ouosrod nu[)
Knabo havas 4 paperetojn, sur kiuj staras Ia ciferoj 2, 5. 8,9. Kiom
da kvarciferaj nombroj li povas formi el i1i?
"(c: sRlsa !J! [n!)f 'JRA~~apna)
lu viro havas .kun si urson, kapron kaj f1orkronon.
Li venas ai
rivero, e kies bordo boato estas alligita. Li volas nun transporti Ia
kapron kaj Ia kronon trans Ia akvon; sed Ia boato estas tiel malgranda,
ke en gi estas loko nur (krom Ia viro) por unu el Iiaj kunuloj! Kiel
li arangos Ia transporton, se li volas atingi, ke Ia urso ne estu sola
kun Ia kaprino (kial do?) nek Ia kaprino sola kun Ia f1oroj?

Forprenu!
EI 15 alumetoj formu
sur Ia tablo jenan figuron:

-I--I 1

I .1 1 1

Poste forprenu 3 alumetojn


tiel, ke restu nur 3 kvadratoj.

[Jl

Jaro

Rezulto:
1
2

3
4
5
6
O

8
9

10
11

12
13
7

= dimano
=lundo
=mardo
=merkredo
=jaido
= vendredo
21 ' = sabato

15 22
161 23
17
18
19
20
14

56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83

84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99

O
1
3

2
5
6
O
1
3
4
5
6

1
2
3
4
6
O

2
4
5
6
O
2
3
4
5

2. Via panjo naskigis Ia 6an de februaro 1885. Sekve ni trovis


sub D, M, [c, J Ia nombrojn 6
4
3 + 1 = 14. Sed lai. Ia "Rimarko"
ni devas pro Ia februaro forpreni 1 de Ia jarnombro, do anstatai. 85
ni devas preni 84; tial ni trovas sub J O anstatai. 1, kaj Ia sumo estas
6
4
3
O = 13. Dekstre de 13 ni trovas en Ia tabelo "Rezulto":
Vendredo.
Kompreneble Ia tabeloj povas esti uzataj ne nur por Ia elkalkulo de
naskgtago], sed ankai. de iuj aliaj okazajoj, e estontaj, sed nur inter
Ia jaroj 1583-2299.

+ +

En kiu tago de I'semajno vi naskgls?


Se vi mem a via patro a patrino ne scias tion, vi uzu Ia sekvantan
tabelon la jena regulo:
Seru responde al Ia demandata tago Ia dike presitajn nombrojn, kiuj
staras dekstre de Ia dato (sub D), monato (sub M), jarcento (sub Jc)
kaj jaro (sub J). La trovitajn nombrojn adiciu, kaj Ia nun ricevitan
nombron seru sur Ia tabelo: "Rezulto".
Tiam vi trovos dekstre Ia
semajno-tagon de via naskigo. - Du ekzemploj klarigu tion pli bone:
1. Vi estas naskita Ia 25an de Oktobro 1908. Sekve ni trovas
dekstre de 25 sub D:
4
"
"Oktobro
sub M: O
"
"
19
sub [c:
1
"
"
08
sub J: 3
Sumo:
8
En Ia tabelo "Rezulto" ni trovas dekstre de 8: Dimano.
Sekve vi
estas "dimana infano."

+ + +

Li ne povas ekstari!
Vetu kun via amiko, ke vi povos Iin sidigi sur segon tiamaniere, ke
li ne kapablos ekstari. Verajne li ne kredos tion. Tiam sidigu lin
sur Ia segon kaj ordonu, ke li metu Ia manojn sur siajn genuojn kaj
nepre lasu ilin tie. Poste tiru liajn piedojn iom antai.en tiel, ke ili
staras unu apud Ia alia eble 20 centimetrojn antai. Ia piedoj de l'sego.
Tiam via amiko ne povos ekstari. -

6a apitro:

86

6a apitro:

Por liberaj horoj

Por iakludantoj.

u vi scias anka eI Ia fizikaj Iecionoj Ia kaizon? Se ne, dernandu


vian instruiston.

Kiun sentencon

La "Ludo de I' 15".


En Ia: jaro 1878 surdmuta amerikano eltrovis Iudon, kiu havis sukceson, kiel preska neniu alia antae a poste. EI Ia angle parolantaj
Iandoj, kie oni nomis gin "fifteenth Puzzle", gi venis aI Oermanujo
("Boss-Puzzle") kaj francujo ("Jeu du taquin"), Oni legas, ke tiutempe
e en Ia tramoj Ia veturantoj kunhavis kaj uzis Ia Iudon, kaj ke kontorefoj devis pendigi afiSojn kun Ia ordono, ke dum Ia laborhoroj Ia
Iudado per Ia "Puzzle" estas plej severe malperrnesta.
iu povas mem prepari por si tiun i interesan Iudilon.
Oni prenu
15 kartondiskojn kun diametro de 18 mm kaj skribu sur ilin Ia numerojn
1 gis 15. Poste oni desegnu sur kartonfolion kvadraton 8 em longan
kaj altan kaj dividu gin per vertikala] kaj horizontalaj linioj en 16 kvadratetojn.
Sur tiujn i oni metu Ia diskojn la tute hazarda ordo (ekz.
kiel sur Ia unua bildo) tieI, ke Ia kvadrato dekstre malsupra restu malplena, kaj nun ovu Ia diskojn de unu kvadrato aI najbara (se gi estas
neokupita), gis Ia natura ordo la Ia dua bildo estos atingita.
3

15

12

13

14

10

10

11

12

11

13

14

15

1.

10

11

12

13

14

15

2.

3.

AI provemuloj mi volas malka, ke ne iam Ia tasko estas solvebla. Sed


en tia okazo (kiarn Ia normala pozicio ne estas atingebla), oni povas
iam atingi Ia grupigon de figuro 3.

Malfacila transkonduko.
Ria bienposedanto havas stalon kun 7 fakoj. En Ia tri maldekstraj
fakoj staras po unu blanka evalo; en Ia tri dekstraj fakoj staras po unu
nigra evalo, Ia meza fako estas neokupita.
Nun Ia nigraj kaj blankaj evaloj devas sangi siajn Iokojn tiel, ke Ia
blankaj estas kondukataj dekstren, Ia nigraj maldekstren, sed iam nur
en Ia apudan a Ia dan fakon, se gi estas neokupita.
Estas anka
malperrnesite, konduki iun evalon returnen.

01010
a

-I-l-I
e

Por 1iberaj horoj

de Heinrich

SeideI enhavas jena evalira problemo?

Ia

tra

tran-

as

as

en

bri!-

a-

Ia

kvi-

as

or-

an

se-

log-

si,

migr-

Ii-

li

Ia

eg-

das

tiu

en

kur-

on

mond

Kiu

ne

Iin,

port-

le

bon-

plej

post

kun

alt-

po-

ar

kon-

as

jam

aj;

Ia

on.

sun-

kiu

kaj

li-

brust-

vi-

kor-

Ia

ten-

o,

de

o,

fe-

ta

a-

Esperantaj sercdemando].
Kiu rano havas nur du piedojn?
'(OUlUtldWl'Dj)ouaredurex til

Kiu urbo estas rnangebla?


'(oqJn-,}jn}j) oqJrt}jn}j til

."

Kiu tono estas Ia plej religia?


'(OlutlwtI- ,!O) 0lUtlWtI!P til
Kiu besto neniam iras sola?
'(lIo-1j;}-IO}j)uo1j;}lo}jUll!S
Wll!g !S un}j SllAlll{!~ Jllg ~0JtlJ!1jIII
Kiuj homoj estas tute unikaj?
'([tllll1j;)U;}S)[lllll~;}U;}S
StllS;}
lI! Jllg !0lll1j;}U;}Stil ;}g [OJ1j;}Util
AI kiuj verto] oni povas sekvi senkondie?
'(o1jol ll!O) 01jOlll!P IV

Per kiu mezurilo mezuras Ia angelo]?


'(OJl;}WtI!O) OJl;}WtI!PJ;}d
Ku besto Sangigas en oron, kiam
gi kunestas kun alia samspeca?
'([olll}jnp) [Olll}jnp -

Oltl}j til

Per kiuj studoj oni neniam farigas


doktoro?
'([OpnlS-,;}l) [opruso; III J;}d

\.

88

1. La Iudantoj

89

6a apitro: Por Jiberaj horoj

6a apitro: Por Jiberaj horoj

Skribludoj.

antoj skribis plejeble ercajn respondojn, Ia teksto estas treege kornika,


ekz.: "Mia frato Henriko (1) perdis sian nazon (2) en Ia bankuvo (3).
i estas tri mejlojn longa (4) kaj larga kiel nia tablo (5). ia dekstra
angulo estas forrompita (6). La trovinto redonu gin aI nia patrino (7)
kaj ricevos kison (8)."

sidas irka Ia tablo. iu havas anta si kelkajn


blankajn paperfoliojn kaj krajonon, La gvidanto skribas sur paperetojn
po 1 literon de Ia alfabeto de A gis Z. La paperetoj estas faldataj
tiel, ke oni ne povas Iegi Ia Iiterojn, kaj metataj sur telereton starantan
meze de Ia tablo. Poste Ia gvidanto ordonas, ke tiu ali tiu el Ia rondo
prenu unu el Ia paperetoj kaj donu gin aI li. Li malfaldas gin kaj
legas Ia Iiteron sur gi skribitan.
iu ludanto nun devas skribi sur sian
paperon plejeble muItajn vortojn, kiuj komencigas per tiu i Iitero.
Post kvin minutoj (Ia gvidanto kontrolas la Ia horlogo) Ia skribado
estas haltigata.
Nun iu denombras Ia vortojn, kiujn li trovis; kiu
havas Ia plej multajn, estas venkinto.
La duan venkinton oni destinas
jene: iu ludanto legas siajn vortojn.
Kiarn li eldiras vorton, kiun
anka alia skribis, iIi amba devas forstreki Ia vorton.
Postkiam iuj
estas legintaj, Ia dua venkinto estas tiu, sur kies papero nun restis Ia
plej muItaj vortoj. Sekve prudenta ludanto skribos precipe tiujn
vortojn, kiuj estas maloftaj kaj eble nekonataj de Ia aliaj.
Oni povas anka malfaciligi Ia ludon, se oni fiksas nur 3 minutojn
por Ia skribado; a oni destinas, ke estas permesitaj nur verto], kiuj
havas 2, 3 a 4 silabojn a kiuj signifas beston a planton a senvivan objekton ktp.
2. La gvidanto ordenas: Sangu ,rozon' en ,violon', aliigante a aligante
a forlasante iufoje nur unu lteron!" La solvo estas ekzemple: rozorolo-volo-violo.
Alia ekzemplo: "Sangu ,beston' en .homon'!" Solvo:
Besto-beto-bero-kero-koro-horo-homo.
Tiaj ango] ne estas tro
rnalfacilaj, se oni scias sufie da vortoj. Venkinto estas, kiu bezonis
Ia plej malmultajn intervortojn. - Estas necese, ke Ia gvidanto antae
mem konvnkigu, ke Ia tasko estas solvebla.
3. "Perdita-trovita."
iu kunludanto ricevas paperon, sur kiun
li devas skribi Ia respondojn la jenaj demandoj:
1) Kiu perdis?
2) Kion li perdis? 3) Ke Ia objekto perdigis? 4) Kun longon gi
havis? 5) Kiun largon ? 6) Kia]n kromajn karakterizajn ecojn? 7) Kie
gi estas redonota?
8) Kiun dankon ricvos Ia trovinto? Sed Ia ludantoj ne skribas iujn respondojn sur sia propra papereto; sed skribinte Ia unuan respondon
e Ia supra rando, oni faldas Ia randon
tiel, ke Ia skribajo ne plu estas legebla. Poste oni transdonas Ia papereton aI Ia maldekstra najbaro kaj prenas Ia folion (anka falditan) de
Ia dekstra. Tiamaniere Ia posta skribanto ne scias, kion skribis Ia antaaj, kaj Ia respondoj tute ne harmonias la Ia senco. Sed guste tio
estas Ia armo de tiu i tre amuza ludo. Kiarn Ia demandoj estas respondita], Ia paperetoj estas. faldataj gis Ia malsupra rando kaj metataj en Ia
mezon de Ia tablo.
Poste Ia ludantoj unu post Ia alia elprenas el Ia
amaso unu paperon kaj latlegas, kio estas skribita sur gi. Se Ia lud-

Ankorau tri ludoj por gajaj kunuloj.


1. Mi vidis

gin!

La aranganto 'de Ia ludo montras aI Ia societo malgrandan objekton,


ekz. ringon.
Poste iuj personoj forlasas Ia ambron, escepte de Ia
aranganto, Tiu metas Ia objekton en iun kaitan Iokon, kie gi tamen
povas esti vidata, sen ke oni bezonas forpreni a malermi ion (sekve ne
en fermitan keston, sub vazon ktp.). Poste Ia societo re-envenas kaj seras
Ia objekton. Kiu gin vidis, ne tuas a forprenas gin, sed sajne seras
ankora alialoke, por ne atentigi Ia aliajn serantojn, kaj fine eksidas sur
segon dirante: "Mi vidis gin!" Samtempe li donas alIa aranganto papereton, sur kiu li notis Ia Iokon, kie li vidis Ia kaitan objekton. - Kiu
seras plej longe, poste devas denove kai Ia objekton.
2. Diveno de urbnomoj.
La komencanto imagas Ia nomon de iu urbo kaj eldiras gian komencan
literon. La sekvanta provas diveni Ia nomon kaj eldiras Ia duan Iiteron.
La tria ludanto aIdonas Ia trian Iiteron, gis Ia nomo estas kompleta.
PIejofte Ia fine trovita nomo estas tute alia 01 tiu, kiun imagis Ia kornencanto. Ekzemple Ia unua ludanto diras: L kaj pensas aI London. La dua
aldonas: i (Lisboa), Ia tria: m (Lirnoges), Ia kvara: a, kaj Ia nomo Lima
(kie gi kuas) estas kompleta. - Anstata urbnomoj oni povas anka
sammaniere diveni Ia nomojn de famaj viroj, de planto], bestoj ktp.
3. La malpermesita
sepo.
La Iudantoj sidas irkai Ia tablo kaj rapide diras lavice Ia nornbroin
tiel, ke iu eldiras nur unu nombron.
Kiun trafas nombro, kiu enhavas
Ia sepon (7,17,27,70-79
ktp) a kiu estas dividebla per 7 (14, 21 ktp),
devas diri anstata la.nombro Ia vorteton "brrr!"
Kiu eraras a tro longe
pripensas, devas doni malgrandan punon.

6a apitro:

Por Iiberaj horoj


6a apitro:

Por Iiberaj horoj

DU DANCLUDOJ,
plej bone daneeblaj

11.

sub blua ielo sur verda herbejo!

I.

Kara amikin', u vi amas min?


Donu amba manojn, kaj ni dancu en Ia rond'!
Ridu gaje nun sub Ia brila sun',
io gojas nun kun ni en nia bela mond'.
Tralala, tralala.

foriru, foriru, mi ne amas vin!


Alvenu, alvenu, ho korbelulin'!
Rudiralalala, rudiralalala,
Mi havas kunulon, li atas nur min!

~'1:~1
for - i - ru,

'M ode".~

~"

for - i - ru,

mi

ne

a - mas vin!

AI - ve - nu,

al-

i$4-~
ve - nu,

ho

kor - be - lu - Iin'!

Ru - di - ra - Ia - Ia - Ia,

ru _ di-

-r
Ka - ra

a - mi - kin',

-;-#1 ~fP
u

vi

a - mas

min?

~/f=
ma - nojn,

kaj

Do - nu am-ba

3.

ni

dan - eu

en

Ia rond'!

Ri - du

~ffIffn,"=

ga - je

ra - Ia - Ia - Ia,

mi

ha - vas kun - ul - on,

li

a - tas nur

min!

Junuloj kaj junulinoj staras pare en cirklo (fig.I).


e "a" ili deturnas sin
unu de Ia alia, Ia junuloj irante ai Ia centro de I'crklo, Ia junulinoj eksteren.
Per piedfrapoj, menoj kaj mangestoj ili esprimas malaton. e "vin" Ia pozicioj
estas kiel figo 2. Ce "b" il sin turnas, kaj Ia junuloj rigardas ai Ia knabino, kiu
estas Ia sekvanta post Ia gisnuna danekunulino.
IIi Iogas per Ia fingro kaj gaja
mieno, Ia knabinoj hezitas: poste amba ridetante paas unu alia alia kaj kaptas
amba manojn. La cirklo staras ree kiel e fig.l. De "c" gis "d" oni dancas
malrapidan valson kaj finas per longa, profunda rivereneo e Ia vortoj: "Mi havas
kunulon - -."
Estas plej bone, se aro da nedaneantoj
staras apude ka
kunkantas :

;<-

(\
'""'1""\

VV

..)

')

fig.1

sun',

i - o go-jas

nun kun ni en

ni - a be-la

mond'.

==--

~4k~W~-ttJ
Tra Ia

Ia

tra Ia

Ia

tra Ia

Ia

Ia

tra Ia

Ia

Ia

\
C

'"\

1
~)

..)~)~)
)

Ia bri-la

'"'

l.~C~(

sub

nun

.)
V

fig.2

tra Ia Ia, tra Ia Ia tra Ia Ia tra Ia Ia

Ia

tra Ia Ia

Ia

tra Ia Ia.

Priskribo
de Ia danco.
La paroj staras cirkle (kontra Ia irdirekto
de l'horloga montrilo).
La maldekstra dancanto en iu paro staras
malanta Ia dekstra. Amba tenas sin per Ia iom levitaj manoj.
Ia Iinio: "Kara amikin'f': . La malantaa dancanto 10m sin klinas maldekstren
ka] antaen ; Ia antaa klinigas iomete dekstren kaj rigardas returnen
trans Ia maIdekstran ultron en Ia okulojn de I'kundaneanto.
"u vi amas min": La sarna pozicio aliaflanken.
2a linio: La du daneantoj turnas Ia vzago]n unu ai Ia alia, prenas amba
manojn kaj saltetas per dancpaoj, Ia interne starantaj maldekstren,
Ia
ekstere starantaj dekstren.

92

6a apitro:

Por liberaj horoj

6a apitro:

3 a linio: "Ridu gaje nun": La dancantoj staras vizagon kontra vzago. e


"ridu" iIi klakas unu fojon per Ia manoj; e "nun" iIi apogas Ia manojn
sur Ia koksojn.
"Sub Ia brila sun''': Maldekstra mano sur Ia kokso, Ia dekstra gracie
levita super Ia kapon; iu turngas unu fojon cirkle sur sia loko.
4 a linio:

Kiel e Ia 2 a. -

lan - cas

Por Iibcraj horoj

Ia

si - ajn

bri -Ian - ta

1)\

lun'.

'n

Ripeto de Ia kvar linioj kun Ia samaj movigoj.

5a kaj 6a Iinioj: La interne starantaj donas Ia dekstran manon ai Ia maldekstra deIa ekstere starantaj; Ia liberaj manoj estas apogataj sur Ia
koksojn. Ciuj dancantoj saltetas per dancpaoj antaen, tie] ke Ia tuta
rondo movigas kontra Ia irdirekto de l'horloga montrilo. Ce Ia rpeto
oni dancas polkon.

Dum Ia tuta danco Ia mienoj esprimu naturan


oni uzu por Ia akornpano violonon, mandolinon

11~~;1
Ia

bri -Ian - ta

gajecon. Se estas eble,


kaj gitaron.
son - go

tre-mas

Ia

.~

ti - li', mur - mu - re f1ust-ras

gi:

m
.~"f~=f~
lun'. Jam tre- mas.

-=-

Dor - mu,

POPOLA KANTO:
TRADUKO

"LA FLOROJ

..~

DE L'ARDENO".
2 A 3 vocoj

KAJ ARANO POR


DE PAUL BENNEMANN.

Rimarko: La unua linio enhavns Ia nolojn por duvoa kantado, Se oni .havas Irivoan infanan
I;oron, Ia unua soprano kanlas Ia melodion el Ia unua linio, Ia dua soprano kaj aido Ia
notojn de Ia dua linio.

1--'=

~I~

i.=F

La ,fIo - roj

nr

~t

"'7

de I' garde - no jam lon - ge dor-mas

I
nun,

~
ba-

IF~ffF?1F!!.!!

pp

Dor-rnu

~~

nun, dor-mu

nun,

fi

le - to,

._~
.----y-

dor -rnu

nun!

~~

2. La birdoj dole kantis, dum brilis hela sun';


sed iIi jam kuigis en siaj nestoj nun.
Audigas grilirpado nur, - ekdormis Ia natur'.
Dormu nun, fileto!
3. La dormigulo')
kae spionas tra I'fenestret',
u ie ne jam kuas en lito infanet';
kaj maldormantan
tie i dormigas sore li.
Dorrnu nun, fileto!
4. foriru, dormigulo, ar dormas mia fil';
li fermis Ia okulojn, ripozas en trankvil'.
Sed morga min Ia bluokul' salutos de I'karul'.
Dorrnu nun, fileto!
') Dormizulo : La germana fabelo Ia "Sandmnnchen" (virelo kun sablo; komparu angle :
sandman; france: le petil homme lui a jel du sable dans les yeux) vespere Irairas Ia mondou kaj
dormigas Ia infanojn, metante sableron en iliajn okulojn.

6a apitro:

94

Por Iiberaj horoj

IELEN AL DIO.
Anglaj melodia

kaj teksto;

arangta

Kun multe da religia sentimento,


Soprano
Aldo

Baso

aI

vooj.

sed ne tro malrapide.

.#J-~
VF
/47,:1. Su - pren

Tenoro

por miksitaj

Di - o nur,

I~-rr-rJ 1~-=:::j
i
I "

:.~~]p
su - pren

aI

Li,

3. Supren aI
Dio, nur
supren aI Li,
jen estu
mia strat'
nun pli kaj pli!
Se morto
prenos min,
vidos mi,
Dio, Vin,
vidos mi,
Dio, Vin,
eterne Vin .

2. ielen aI
Dio nur,
se e Ia sun',
steloj kaj
luno jen
forigus nun.
Gvidu aI
bona fin',
Dio, ielen
min,
gvidu elen
min,
. ielen min!

-'
PRI NIAJ BILDOJ.

~~~

~Ll==-

~-":~
i

r-~~

~-

mal-fe

- li - o

min

i - gas nur

ce - li

Vin,

:,,~3i~~
I.~-_J~'
I

=1.

- J.j -- r

gas

nur

ce

li

Vin,

Di

o,

nur

"I

..l

J;,..[.

~,

2f~=#lt=l-~~~1
'

r-1.1.1_

Vin.

Multaj legantoj rigardas Ia bildojn en Iibro nur kiel agrablan aldonon, por
ke Ia okulo ne lacigu, vidante iam nur Ia nigrajn kolonojn de I'teksto. Nur
malmultaj scias, ke Ia bildoj, faritaj de vera artisto, parolas sian apartan, mallatan Iingvon kaj ofte scias diri multon, pri kio Ia teksto silentas. Plej klare
oni ekkonas tion, rigardante bildojn, kiuj celas instrui nin, kiel ekz. Ia portretojn
de Schiller kaj Goethe (p. 16), de Zamenhof (p. 32), Drer (p. 83), Ia beduenon
(p.14) kaj Ia "gladilon' (p.28).
Kion multa] vortoj ekz. pri homa vizago nur
neperfekte povus klarigi, tion facile esprimas Ia desegnanta
artisto per siaj
krajono a gravurilo.
Sed Ia plej multaj bildoj de nia Iibro havas tute alian celon. Rigardu ekz.
Ia bildeton sur Ia pago 39! Cu gi volas instrui nin? Nepre ne; ar ni scas,
ke tiaj angeletoj kun papiliaj flugiloj ne ekzistas en nia reala mondo. Sed ni
komprenu, ke Ia genuanta knabino estas Ia feino de Ia fabeloj, kiu askultas
Ia voon de Ia naturo (muzikanta angelo kaj kantantaj sturnoj), por poste
rerakonti aI Ia homoj, kion si adis ; ni atentu Ia delikatajn, fantaziajn florojn,
Ia printempajn branojn, el kiuj abunde elfluas Ia kreantaj fortoj de Ia naturo:
tiam ni venos en staton de Ia animo, kiu faras nin emaj, adi kaj plej profunde
senti Ia fablojn kaj fabelojn de Ia sekvanta apitro - kaj Ia artisto atingis
sian celon! EI preska iuj niaj bildetoj parolas ideo a sento, ekz. Ia sopiro
(p.50), Ia belo de lunluma nokto (p.22), Ia melankolio de tombejo (p.69),
groteska bonhumoro (p. 77) ktp, Sed estas necese, longe kaj kviete enproundigi en Ia bildojn, por igi ilin paroli; alie iIi restas nur mutaj strekoj.
Intence mi elektis nur nigrajn
bildojn; ar koloroj tro multe ligas Ia
naivan rigardanton kaj ofte malhelpas Iin, enpenetri en Ia intencojn de I'artisto.
Sed kiu eble kredas, ke nigra bildo ne povas esti esprimkapabla,
tiu rigardu
ekz. Ia kuantan knabon sur p. 71: kiel felie kaj komforte li etendas sin en
Ia agrabla sento de absoluta senzorgeco;
kiel Ia ielo estas alta kaj Ia tero
senfina! Rigardu Ia nfaneton, kiu kvaza el Ia malluma fonto de l'vivo miregante eniras Ia helan mondon (p.7); Ia flirtantajn hararon kaj rubandon de
l' knabino sur Ia balancilo (p. 10); Ia impreson de I' homa malgrandeco anta
Ia senfina universo (p. 37); Ia komikan fervoron de Ia kantantoj sur p.92
.
sed mi ne volas malkai ai vi iujn delikatajojn de tiuj bildetoj. Igu viajn okulojn
promeni kaj trankvile restad] sur ili, tiam vi trovos iam denove ion belan.
Ankora jenon atentu: Ciu bildo havas idean rilaton aI Ia teksto, e kiu gi
staras. Tiu i interrilato estas plejofte tuj videbla, sed ofte anka pli-malpli kaita.
Tamen gi ekzistas am, kaj pensemulo gin volonte seros kaj tiam anka trevos.

...,-...
Ia proi.,

Kaj kf
-ste vi venos en muzeon de pe.
_
~m eble nia nigrablanka m
en tiu i libro helpos vin, pli bone korupreni anka Ia multkolorajn b""JJn, por kies delikataj paroloj tre multaj homoj bedarinde ne
havas sufie sentemajn orelojn. - la bildoj estas prenitaj el jenaj verkoj:
1. EI "Oesundbrunnen-Kalender des Drerbundes" (eldonejo Oeorg D. W. Callwey, Mnchen):
Pagoj 2 kj 95: Siluetoj de julius
Pago 12: De Rudolf Schiestl.
Plischke.
Pago 13: De Karl Hanusch.
Pago] 7,41,43,79,96:
De ludwig
Pago 39: De Ccile leo.
Richter.
Pago 57: De Elisabeth Mller.
Pago 9: De Paul Hoffmann.
Pago 92: De K. frhlich.
2. EI "Der deutsche Spielmann" (eldonejo Oeorg D. W. Callwey, Mnchen):
Pago 53: De Hans Rhm.
3. EI "Hausbuch deutscher Lyrik", eldonita de f. Avenarius (eldonejo Oeorg
D. W. Callwey, Mnchen):
Pago] 11, 15, 21, 23, 25, 37,' 71 de fritz Philipp Schmidt.
4. EI "Das frhliche Buch" de f. Avenarius (eldonejo Georg D. W. Callwey,
Mnchen}:
Pago] 10, 72, 78, 89 de Paul Konewka.
Pago 87: De lina Burger.
5. EI "leipziger Kalender" (eldonejo Oeorg Merseburger, leipzig):
Pago 30: De Walter Queck.
6. EI "Deutsches lesebuch fr mehrklassige Schulen", 4. Stufe (eldonejo
Drrsche Buchhandlung, leipzig):
Pago] 14, 28, 60 de Karl Bauer.

SOLVO] DE LA PROBLEMa].
Pago 84: La viro transportas jene:
1. Viro kaj kaprino transveturas.
5. Viro kaj f1orkrono transveturas.
2. La viro revenas.
6. la viro revenas.
3. Viro kaj urso transveturas.
7. Viro kaj kaprino transveturas.
4. Viro kaj kaprino revenas.
Pago 84:
La 3 alumetoj desegnitaj per punktoj
devas esti forprenataj.

1-1

--1 1

Pago 86: Transkonduku jene: e-d, c-e, b-c, d-b, f-d, g-f, e-g,
c-l, ao-c, b-a, d-b, f-d, e-f, c-e, d-c.
Pago 87: Kiu portas 111 felion en si, en trankvile kontenta brusto, tiu migras
tra Ia mondo kun suna koro, kaj Ia ora brilo ne Iogas lin, post kiu avide kuras
Ia aliaj j ar li jam posedas Ia plej altan bonon.
{Hc'nrich. Seidel),

.ri'(omanoJ
PRt_i's'i'ntlkva

Babela hlstorl.

Blndita Rmk. 7.La /1924, No.211): ".. vereeo de '


Ado de Ia personoj kal elel(anleeo k
.8 Ia romanon en Ia unuan rangon.
."aj plej valoraj esperantaj originlalro
~J .J

Eaperan'
Fono, majs"
atllo kaj Iir
unu el Ia p
nun ekzistas
L it e ra t u I
o n d o (1924, No. 12): ". Kore ml aratul
klea plej n~"1l .0 .ano estas ne nur brila pruvo prlUa talento
Ia plej VI
g~mo en lia verkarjuvelo. La eleganta k
eFa allogl ) J-: Ia libro, per kiu Ia verko donas tlan vllo'
kian li ne I !evaa kutime en multaj verkoj, e rre laudiral, d

STR 'NGA

HEREOAjO.

Romano orlgina!e verk:

19~. 320 pl~oj. Brcurtta; Rmk. 5.50. Blndlta mil. 7.


Esperanto
(1922, No. 12): ". Sed neeble resumi thln lerte ar nlltan
historion. Komeneinte legi ~in, onl iras ~is Ia fino, seivola prl Ia .tranl.1
aventuro], au pri Ia sorto de I' personoj, au pri Ia ama Intrigo. kal ne Forla.a
Ia Iibron anlau Ia lasta pa~o. Tio jam estas kvalito e romano. Pile l tlu
estas verklta per flua, korekta stllo, tiu samideano ne anllorau lealnte I
novan orlginalan romanon de Soro Luyken do povaa havigl aI ai lIelk
borojn da honesta distraJo lIal ~udona legado."
La Espero
(1922, No. 10): ". ' MI legis preskali tutajn nolltolD kl
povis esl aDtali Ia fino.

JEAN FORGE: Du Romanoj


ABISMOj. Romano originale verklta.
1923. 150 pagoj. Brourlta Rmk. 3.-.
Blndlta Rmk. 4.!SO
Belga Esperantisto
(1923. No. 9/10): ,,'" KllUa libro eerte h
honorlokon en Ia biblioteko de u bona Esperantisto.E s p e r a n t o. (1923, No. 10): ". tio en Ia Iibro e.ta. laiidlnd
,Abismoj' estas valora rieigo de nia originala romanaro.-

SALTEGO

TRANS jARMILOj.

Romano orlglnale v

1924. 192 pa~oj. Blndlta Rmk.5.LlteJ:alura


Mondo
(1924, No 12): ".. Plastika kaj viii a .tll
komprenebleeo, luda legebleco, en Ia plej rorta' flanllol de Ia verko. L
akiris por si lingvaJon, kiu vallsmole 1I0nFormillll aI lia' pen.ol, kl
Frapante viva kal sugestle Impreaa - llllte per ala .Impleoo IlaJ '1011
Kataluna
Espeuntisto
(1924. No. 5/6): " Pora' .Ipruv
ke li majstre regas Ia lngvon, LII atUo eataa lei apeelall, tam
komprenebla bela romano ml varme rekomenda. lia.