Você está na página 1de 10

SACRUM W KRAJOBRAZIE

Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego Nr 17


Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec, 2012, 138-147

Katarzyna KRACZO
Uniwersytet Marii Curie-Skodowskiej w Lublinie
Wydzia Humanistyczny
Lublin, Polska
e-mail: k_bednarz@vp.pl

ZWYCZAJOWE I OBRZDOWE GESTY SAKRALNE


W KRAJOBRAZIE KULTUROWYM WSI
HABITUAL AND RITUALISTIC SACRED GESTURES IN THE
CULTURAL LANDSCAPE OF THE VILLAGE

Sowa kluczowe: krajobraz sakralny, obrzd, gest, sacrum, krzye i kapliczki przydrone
Key words: sacred landscape, rite, gestures, the sacred, roadside crosses and shrines
Streszczenie
Przedmiotem artykuu s sakralne gesty obrzdowe, rozumiane jako utrwalone i osadzone
w kontekcie kulturowym czynnoci o charakterze symbolicznym. Autorka, w oparciu o materiay
archiwalne i wywiady terenowe, opisuje gesty obrzdowe rytualnie powtarzane przy obiektach maej
architektury sakralnej, wskazujc cechy wyrniajce tego typu zachowania kulturowe. W wyniku
analizy, przyjmujc kryterium funkcjonalnoci, wydzielono: gesty wite i uwicajce, gesty oczyszczajce, gesty powita i poegna, gesty wotywne oraz gesty pamici. Symboliczne dziaania obrzdowe wyraaj postaw czowieka wobec sacrum, okrelaj jego wiatopogld, porzdkuj codzienno, zapewniajc zdrowie, pomylno i urodzaj.
Abstract
The article examines sacred ritualistic gestures understood as established symbolic actions set in a given
cultural context. Taking into account both archive materials and field based interviews, the author describes
ritualistic gestures repeated in the vicinity of small sacred architecture (e.g. roadside crosses and shrines), distinguishing their characteristic features. Basing upon the criterion of functionality, the gestures have been classified into the following categories: sacred and sanctifying gestures, purifying gestures, welcoming and farewell
gestures, votive gestures, and memory gestures. Arguably, these symbolic ritualistic actions demonstrate mans
attitude towards the sacred, define his/her outlook, organize his/her everyday life, as well as ensuring health,
success, and harvest.

138

WPROWADZENIE
Krajobraz sakralny, bdcy integraln czci krajobrazu kulturowego, wsptworz dwa elementy. Pierwszym i nadrzdnym jest sacrum, obejmujce kategori
rzeczy okrelanych jako wite i w zwizku z tym podlegajce czci religijnej (s to
wite/uwicone miejsca bd widoczne znaki umieszczane w przestrzeni np. krzye, kapliczki przydrone itp.) oraz wszelkie dziaania/gesty, bdce przejawem owej
religijnoci (praktyki religijne, wsplne naboestwa, rytuay). Drugim nieodzownym elementem jest czowiek, wsptwrca tego krajobrazu, podmiot i sprawca realizowanych dziaa (Jackowski, 2007). Te dwa komponenty semantyczne tworz
komplementarn cao, w ktrej wan rol odgrywaj gesty rozumiane jako osadzone w kontekcie kulturowym i spoecznym czynnoci o charakterze symbolicznym. Czowiek jako uczestnik obrzdw wanie poprzez gesty wyraa i niejako
manifestuje swoj postaw wobec sacrum, wyznacza i utrwala zasady kulturowego
uporzdkowania wiata, a take ustala hierarchi wyznawanych wartoci.
Warto wic zastanowi si w jakim stopniu gesty, zwaszcza te obrzdowe,
wsptworz krajobraz kulturowy (sakralny) wsi, jakie peni funkcje w sakrosferze
oraz okreli ich znaczenia symboliczne. Ze wzgldu na ograniczony zakres opracowania, analizie poddane zostan te gesty, ktre dotycz obrzdw, realizowanych
przy krzyach i kapliczkach przydronych. Taki kierunek interpretacyjny umoliwi
okrelenie relacji zachodzcych na linii: podmiot (uczestnik obrzdu) gest (dziaanie obrzdowe) miejsce realizacji obrzdu (obiekty maej architektury sakralnej).
Typologia i eksplikacja wybranych gestw obrzdowych oparta zostanie na opublikowanych dotychczas materiaach oraz wywiadach terenowych, co pozwoli ukaza
podmiotowy charakter gestw jako elementw kulturowego obrazu wiata.
SEMANTYKA I INTERPRETACJA GESTU OBRZDOWEGO
Gest, wedug M. Brockiego, to znaczcy (czyli komunikujcy i posiadajcy interakcyjny charakter) ruch i ukad (w przestrzeni i czasie) ciaa, wraz z towarzyszcym
mu kontekstem dziaa, zwizanych z nim procesem wytwarzania znaczenia (Brocki, 2006, 94). Definicja ta, uwzgldniajca komunikacyjny, kinezyczny i proksemiczny aspekt gestu, wskazuje take na rol kontekstu, ktry jest niezbdny do poprawnego odczytania komunikatu gestycznego. Gesty, zdaniem badacza, nie funkcjonuj
autonomicznie, ich znaczenie nie jest wic dane lecz wytwarzane, jest sum wielu
rnych komponentw semantycznych. Gest niejako odsya poza siebie, aktualizuje
si czasowo i przestrzennie, a o jego formie i sposobach interpretacji decyduj te inne
czynniki zewntrzne, takie jak sytuacja (ten sam gest w rnych sytuacjach moe znaczy co innego), kontekst spoeczny bd kulturowy, wiatopogld, symbolika czci ciaa, otoczenie paralingwistyczne oraz formuy sowne (Brocki, 2006: 224-234).
Interpretacja kontekstowa staje si istotna szczeglnie przy analizie gestw obrzdowych, dlatego ze wzgldu na specyfik i odrbny charakter tego typu zachowa mona wskaza kilka cech wyrniajcych. Zatem gesty obrzdowe:
139

stanowi szeroki zbir obejmujcy nie tylko ruchy rk, ale take postawy ciaa
(o ile staj si one elementem znaczcym w obrzdzie) i wszelkie rozbudowane
dziaania realizowane w przestrzeni obrzdu (np. taniec weselny);
wpisane s w struktur obrzdu, w ktrym wraz z kodem werbalnym
i przedmiotowym tworz zbir komplementarnych skadnikw symbolicznych,
przy czym sytuacja obrzdowa stanowi podstawowy, wski kontekst interpretacyjny gestu;
s elementem wyrniajcym i identyfikujcym obrzd;
maj charakter symboliczny;
realizuj funkcje wynikajce z sytuacji obrzdowej;
to dziaania utrwalone kulturowo, bdce elementem tradycji przekazywanej
z pokolenia na pokolenie;
s powtarzalne, przyjmuj formy dziaa zrytualizowanych, utrwalajc podane wartoci kulturowe.
Wyznaczniki te bd pomocne w dalszej analizie wybranych gestw obrzdowych.

GESTY SAKRALNE W KRAJOBRZIE KULTUROWYM PRBA ANALIZY


I TYPOLOGII
Kalendarz obrzdw dorocznych i rodzinnych pokazuje, e wiele z nich rozgrywa si wanie w przestrzeni wsi, gdzie swoiste centrum (miejsce najbardziej
wypenione sacrum) wyznaczaj krzye i kapliczki. Wok przydronych znakw
wiary gromadzi si spoeczno na wsplnych modlitwach majowych i czerwcowych, na naboestwach odpustowych, pokutnych i bagalnych. Przy krzyach i kapliczkach ustawia si otarze, przy ktrych odprawiane s procesje Boego Ciaa czy
powicenie pl. Z kolei jako pomniki pamici staj si one miejscem indywidualnego kultu, take o charakterze sakralnym.
Symboliczne gesty, towarzyszce zazwyczaj wymienionym praktykom religijnym, ze wzgldu na penione funkcje mona podzieli na nastpujce grupy:
Gesty wite i uwicajce
Ta grupa gestw jest najbardziej charakterystyczna dla opisywanych dziaa. Nale do niej:

czynnoci i postawy ciaa, ktre s bezporednimi znakami wiary i religijnoci


(znak krzya, postawa klczca), wyraajce szacunek (czego przejawem jest rwnie zwyczajowy gest zdejmowania czapki) wobec sacrum, wiadczy o tym przekaz
zanotowany przez Kolberga: Pobonych ludzi zwyczajem jest, e przed figur
czapki zdejmuj, egnajc si, pacierze mwi. Opowiadaj o pewnym znakomitym
ydzie kupcu ze Szczebrzeszyna, ktry ju nie yje, a ktry odbywajc w interesach
rne podre, jeeli mia furmana chopa katolika, a ten gdy jecha okoo figury
a czapki nie zdj, ju dalej z nim jecha nie chcia, jako z czowiekiem niemajcym
wiary (Kolberg 16, Lub, 82). Poprzez tego typu gesty czowiek zaznacza momenty
wyjtkowo wane: pocztek dnia (wschd soca), poudnie (modlitwa Anio Paski),
140

czas modlitwy i witowania (Cioek, Oldzki, Zadroyska, 1976). Gesty wite


i uwicajce to take gesty dobrego pocztku, dlatego wszelkie prace w gospodarstwie i na polu oraz inne wane momenty ycia rozpoczynano od znaku krzya oraz
postawy szacunku i pokory (zdejmowanie czapki, pochylenie/ukon, klknicie). Gesty te byy take wyranym zasygnalizowaniem zwrotu do Boga.

czynnoci o charakterze performatywnym wnoszce w przestrze profanum


element witoci (pokropienie wod wicon, obchodzenie/symboliczne zataczanie
krgu, zatykanie w rne miejsca przedmiotw powiconych np. palmy, zi, zielonych powiconych gazek, pisanek, fragmentw Ewangelii). Sakralny wymiar
i moc sprawcza tych gestw jest szczeglnie widoczna podczas obrzdu powicenia
pl (Adamowski, 1999; Kraczo, 2012). Obrzd pokropienia by zazwyczaj poprzedzony wspln modlitw bagaln przy krzyu. Nastpnie uczestnicy obrzdu obchodzili pola w sposb symboliczny zataczajc krg, tworzc w ten sposb zamknit i zarazem bezpieczn przestrze. Potwierdzaj to wypowiedzi informatorw: No,
z kocioa si wychodzio. Byy obrazy z kocioa, sztandary i to wszystko szo. Szo po polach.
Byy ubrane tam cztery otarze, tam po wsi, w obrbie tych pl i od otarzyka do otarzyka
przechodzi. I przechodzi ksidz i gromada ludzi z parafii i ten obrzd i wicili te pola i piewali [] eby dobry urodzaj, eby deszczu nie byo. (JB, 2006)1; Jeeli chodzi o wicenie
pl, to do tej pory u nas jest taki zwyczaj. Bierze si z kocioa taki obraz, otarzyk taki i obnosi
si pola, przy kadym s takie krzye, kapliczki wiejskie i id, zbierajo si ludzie i chodzo, eby
obej ca wie przy kadym krzyu zatrzymujo si a pniej piewamy piosenki do Matki
Boskiej. [] bo trzeba byo obej wszystkie pola (CzK, 2011). Podobne funkcje peniy
indywidualne akty wicenia pl: W Wielki Poniedziaek gospodarz rano wstawa,
wzi palm i wicono wode, co w w Wielku Sobote powicili, i palmo to wici
swoje pole. A na ostatku wsadzi palme gdzie przy miedzy. I chto ranij to zrobi, by
lepszy niwak i lepszy gospodarz, a kto ju tam pno, to tako ajza (L.i J. Adamowscy, 1992). Znany jest take zwyczaj wykonywania krzyykw z gazek palmy
i zatykania ich w polu/w domostwie: braam te krzyyki i si szlo na to pole, w to si te to
roznosio w rnych miejscach. One miay chroni przed grzmotami, przed jakim poarem, to
bya jakby ochrona tego domostwa, ale jeszcze oprcz tego trzeba byo si pomodli.
I ten krzyyk si dawao na pocztku pola, pomodlio si, na rodku pola i na kocu (ST, 2012).

osobn grup gestw uwicajcych stanowi te dziaania, ktre s zwizane


z kultem poszczeglnych witych. Przykadem mog by chociaby obrzdy powicenia zwierzt w dniu w. Rocha, ktrego uwaano za opiekuna zwierzt. Przy
kapliczkach z figurami witego odmawiano modlitwy, rozpalano ognisko, wicono
je a potem przepdzano wok niego bydo. Gest te mia chroni zwierzta przed
chorobami. Praktyki takie s wci ywe w kurpiowskiej Puszczy Zielonej czy
w wielkopolskiej miejscowoci Mikstat (Czerwiski, 2012, 248). Z kolei w Radecznicy
(woj. lubelskie) przy kapliczce na wodzie, ktrej patronuje w. Antoni, podczas uroczystoci odpustowych odbywa si bogosawiestwo dzieci i powicenie biaych
W nawiasie podano inicjay informatora oraz rok przeprowadzenia wywiadu. Szczegowe dane
znajduj si na kocu artykuu.

141

lilii. Przykadw takich mona poda duo wicej. Symboliczne gesty powtarzane
rytualnie podczas naboestw odpustowych peni funkcje apotropeiczne, a take
oywiaj i podtrzymuj kult witych patronw.
Gesty pokropienia (powicenia) i zatykania w rne miejsca sakramentaliw to
w sensie dosownym przenoszenie witoci (ktrej symbolem jest woda wicona
oraz powicone przedmioty), s to rwnie czynnoci otwarte na przyszo, majce
zapewni skuteczn ochron przed wszelkim zem (Kraczo, 2012).
Gesty oczyszczajce
Oczyszczenie jest niezbdn czynnoci, ktra pozwala odzyska taki stan rwnowagi i porzdku, jaki istnia przed pojawieniem si zmazy. Istota tego typu zabiegw jest widoczna zwaszcza przy uzdrawianiu chorych. Choroba zawsze wprowadza stan chaosu i destrukcji, std te obecno gestw, ktre wykonane w odpowiednich okolicznociach maj przed ni ochroni bd j powstrzyma (Kowalski,
2007, 368-370). Charakter oczyszczajcy maj:

gesty symbolicznego obmycia wod pochodzc z cudownych rde bd


pyncych rzek. Niektre z nich wpisuj si w krajobraz sakralny, ktrego centrum
w tym przypadku wyznaczaj kapliczki fundowane przy cudownych rdach (Kawako, 2006a; Kawako, 2006b; Petera, 1996). Warto jednak przyjrze si bliej funkcjom gestw, ktre wykonuj niemal wszyscy, ktrzy pielgrzymuj do tych witych
miejsc. Mowa tu chociaby o obmywaniu si wod pochodzc z cudownych rdeek. Te z kolei swoje lecznicze waciwoci uzyskuj dziki wzmoonej protekcji
witego patrona czczonego modlitwami przy fundowanych w tych miejscach kapliczkach. O tym jak naley wykorzystywa wod z cudownego rda i jakiego typu
schorzenia ma ona leczy (np. do popularnej kapliczki w. Otylii w Urzdowie przybywaj pielgrzymi by wyleczy choroby oczu), informuj zapisy objawie czy informacje zamieszczane w rnej formie przy kapliczkach, np. przy kapliczce w. Stanisawa Biskupa w Grecku Kocielnym widnieje napis W tey wodzie kto si z dobr wiar obmyie, od wszelkiej choroby wolnym zostanie (Petera, 1996: 12-13). Gest
symbolicznego obmycia rdlan wod w poczeniu z sacrum, mia zapewni
zdrowie w przyszoci bd (jeli obmycia dokonywaa osoba chora) cudowne
uzdrowienie. Strukturalnie i funkcjonalnie podobne jest obmywanie, jakie w cyklu
dorocznym byo i w niektrym miejsca wci jest to praktyka ywa rytualne obmywanie si w rzekach przed Boym Narodzeniem i Wielkanoc. Oto wypowied
informatorki: w Wielki Pitek rano chodzio si do rzeki obmywa i ta rzeka, to musiaa wanie pyn od wschodu soca i wszyscy ludzie, ktrzy mieszkali blisko tej rzeki, to rano
wczenie wstawali i przed szst mymy si spotykali. [] To jak rano wstaam i moja mama
z bratem przynieli mi t wod i e ja musz si tym obmy i t wod zawsze przynosio si
dzieciom i tym najstarszym domownikom. [Dlaczego kady musia si umy?] No to
wanie byo, eby tak po prostu mie zdrowie, eby obmy te wszystkie jakie nieczystoci, te
grzechy swoje nie a tutaj jednak zbliaa si ta wiosna i przede wszystkim byo to zwizane ze
zdrowiem, to i rce myli i nogi myli, zaley w jakiej rodzinie to byo stosowane (ST, 2012);

142

zawieszanie na krzyach koszul, chust i rcznikw w celu odesania choroby:


Na krzyach przydronych zarwno na Podlasiu, jak i w Beskidach wieszano dawniej rczniki, chusteczki, koszulki dziecka lub w ogle szmaty w intencji, aby si
sen zowrebnie nie sprawdzi, aby Pan Bg odwrci nieszczcie, aby przerwa
konwulsje dziecka i wyleczy je z najgorszej choroby choroby niewiadomej (Seweryn, 1958: 28).
Dziaania oczyszczajce peniy take funkcje ochronne, polegajce przede
wszystkim na stworzeniu zapory, ktra uniemoliwiaby bezporedni styczno
z mocami demonicznymi, wszelkim zem i chorobami. W tej grupie gestw najpeniej
uwidacznia si antropologiczny wymiar dziaa obrzdowych. W ich centrum pozostaje czowiek, ktry poprzez rne rodki magicznej ochrony (w tym take poprzez
kontakt z sacrum) dy do zapewnienia sobie zdrowia i poczucia bezpieczestwa.

Gesty powita i poegna


Krzye i kapliczki, zwaszcza te umieszczane na granicy wsi, czsto staway si
wiadkami zbiorowych gestw powita i poegna, przy czym symbolika tych drugich w sytuacjach obrzdowych jest znacznie rozbudowana 2:

gesty poegnalne nabieraj szczeglnego znaczenia w obrzdzie pogrzebowym. W wielu wsiach, zwaszcza w tych, w ktrych nie byo kociow, praktykowane jest odprowadzanie zmarego do ostatniej figury bd krzya: Po prostu jest to
jakby ostatni jego przystanek, z tej wioski i musi by przy krzyu, nie gdzie, jaki przy zaktku jakiego lasu. Jest to no jest symbol taki, ten krzy, ktry prowadzi go nawet i po wieczno. To jest przy krzyu, nie gdziekolwiek. Zatrzymanie si tam, jakie krtkie modlitwy
i odprowadzenie mieszkacw wioski wtedy, przy tym krzyu nastpuje poegnanie (MS,
2006). Odprowadzanie zmarego byo aktem wielowymiarowym. Prymarn funkcj
tego dziaania obrzdowego byo z jednej strony poegnanie zmarego przez spoeczno wsi, z drugiej za to zmary egna si zarwno z najbliszymi (wymiar
wsplnotowy), ale take z przestrzeni, w ktrej y (zaznaczon w tym momencie
przez kapliczk/krzy, co nadawao sytuacji poegnania wymiar sakralny). Symboliczne zatrzymanie przy krzyu byo take okazj do swoistego oczyszczenia zmarego z wszelkich przewinie. Towarzyszyy temu oracje wygaszane przez tzw. odpraszacza (Seweryn, 1958: 32). W ten sposb mamy do czynienia z kompleksem gestyczno-werbalnym, ktry wprowadza do omawianej sytuacji dodatkowe sensy
symboliczne. Poegnanie zmarego przy ostatnim krzyu (na granicy) niesie jeszcze
jedno, rwnie istotne znaczenie, a mianowicie sygnalizuje obrzdowy moment przejcia jednostki, co w wymiarze realnym zwizane jest z opuszczeniem domu, wsi
i odprowadzeniem do grobu, natomiast w wymiarze symbolicznym przypomina
o wdrwce duszy w zawiaty (Masowska, 2011);

Poegnania czsto traktowane s jako lustrzane odbicie przywita. Std te analizowane s one cznie jako gesty majce charakter synonimiczny. Dziki nim kontakty s przerywane konwencjonalnie,
traktowane i jakby zamraane do czasu ponownego spotkania si ludzi (Cioek, Oldzki, Zadroyska, 1976: 19).

143

od uroczystego poegnania na granicy wsi zaczynay si we wsi pielgrzymki:


Przede wszystkim ksidz bogosawi j [pielgrzymk KK] w kociele po odprawieniu naboestwa, potem caa kompania ustawiaa si do pochodu [] gdy za
pielgrzymka ruszya w drog, ludno odprowadzaa j a do figury za wsi. Tutaj
pozostajcy na gospodarstwie egnali si z odchodzcymi, nieraz paczc i lamentujc, a przewodnik wygasza pod figur przemwienie (Seweryn, 1958: 33). Podobne
znaczenie miay synne poegnania i powitania sitarzy bigorajskich, ktre take odbyway si przy figurze: Do zwyczajw miejscowych naley i to, i gdy sitarze wyjedaj w drog z sitami, wtedy ony ich, krewni i przyjaciele odprowadzaj ich a
pod figur w. Jana Nepomucena tu za miastem na trakcie Zamojskim stojc i tam
ich egnajc czstuj wdk i arakiem 3, co si nazywa: aosne; lub ju na par dni
przedtem zebrawszy si do domu, pili byli penemi haustami na poegnanie. Podobnie, gdy wracaj sitarze z drogi i dali ju o tem zna listownie, rwnie jak i przy odjedzie, pij wszyscy witajc si z sitarzami, co znw nosi nazw: Radosne (Kolberg
16, Lub, 97).
Z przywoanych przekazw wynika, e poegnanie moe by wyraane za pomoc rnych gestw, ktre czy fakt przejcia z przestrzeni oswojonej (orbis interior) do obcej (orbis exterior), ze wiata ywych do wiata zmarych. Kapliczki i krzye
jako znaki sakralne ustawiane na granicy tych wiatw peni z jednej strony funkcj
mediacyjn, z drugiej za poprzez gesty modlitewne staj si dla podrujcych
gwarantem bezpieczestwa i bogosawiestwa.

Gesty wotywne
Gesty wotywne, zdaniem P. Kowalskiego, wprowadzaj do obszaru sacrum ywio codziennoci i wieloksztatnoci ludzkiego dowiadczenia. Tego typu zachowania ujawniaj postawy zatroskania, lku oraz niepokoju (Kowalski, 1994: 13). Praktyki wotywne mog przybiera rne formy. Ju sam fakt ufundowania kapliczki jest
gestem wotywnym, darem wdzicznoci za uratowanie ycia czy powrt do zdrowia. Zazwyczaj informacj tak przekazuj inskrypcje umieszczane na kapliczkach,
krzyach czy specjalnych tabliczkach (Wjcicka, 2011). W ten sposb fundator swoim
dziaaniem z jednej strony utrwala niezwyke chwile, z drugiej za wyrnia miejsce,
nadajc mu znamiona witoci. Czsto bywa te tak, e kapliczki i krzye, zwaszcza te ustawione w miejscach cudownych zdarze, staj si maymi sanktuariami,
przy ktrych gromadz si wierni na modlitwach zbiorowych i indywidualnych.
Sytuacje te s wymian darw, ktr mona rozpatrywa w kategoriach transakcji
zawartej midzy czowiekiem a Bogiem. Zazwyczaj praktyki wotywne rozpoczynaj
si od proby i lubowania wotanta. Nastpnie, gdy zostanie on obdarzony ask
darem od bstwa, czuje si zobowizany do zoenia ofiary (Kowalski, 1994: 134Alkohol jest istotnym mediatorem w obrzdach, jeli ich celem jest jakakolwiek zmiana statusu
czowieka. Szczeglnego znaczenia nabiera on w obrzdzie pogrzebowym. Spoywanie alkoholu na
granicy wsi przy poegnaniu sitarzy moe wic sygnalizowa zmian ich statusu poprzez wyjcie,
a nastpnie powrt z przestrzeni obcej i nieznanej do tej oswojonej i bezpiecznej (Kowalski, 2007: 1519).
3

144

137). Skadane wota mog mie rny charakter: czasem jest to modlitwa powizana
z odprawieniem pokuty i zoeniem ofiary pieninej, w innych sytuacjach skadane
s one w formie materialnej, std te przy kapliczkach i krzyach mona spotka pozostawione w gecie ofiarnego uniesienia precjoza, przedmioty kultu religijnego (race, medaliki, wite obrazki), symboliczne ekwiwalenty rda cierpienia, woskowe figurki i wiece wotywne, a take kartki z bagalnymi bd dzikczynnymi
listami kierowanymi do Boga (w sanktuariach wyoone s specjalne ksigi, do ktrych wpisuje si proby i dzikczynienia). W ten sposb kapliczki i krzye jako
obiekty sakralne staj si mediatorami, przy ktrych czowiek nawizuje kontakt ze
witoci.
Gesty pamici
Obiekty maej architektury s take znakiem miejsca mierci i pochwkw.
Wspczenie powszechnym zwyczajem jest upamitnianie miejsca tragicznej mierci najbliszych. Krzye powypadkowe mona spotka przy drogach w caej Polsce.
W ten sposb ludzie chc jak najsilniej zaznaczy swoje przywizanie do bliskich,
ktrzy odeszli. Z tego typu sytuacj wi si gesty, ktre maj na celu upamitnienie, ale te nieustanne przypominanie o zmarych. W kontekcie przestrzeni ustawiony krzy czy kapliczka zawieszona na drzewie w miejscu tragicznego wypadku,
jest gestem komemoratywnym. Jednak obok tego jednostkowego aktu fundacyjnego,
powtarzane s czynnoci, ktre przyjmuj znamiona gestu symbolicznego. Przynoszenie kwiatw, choinek, powiconych palm, zapalanie zniczy, zostawianie przedmiotw nalecych do zmarych (np. na trasie midzy Lublinem a Zamociem mona spotka krzye powypadkowe, przy ktrych umieszczono fragmenty samochodu), odnawianie i odwieanie tych miejsc to czynnoci, ktre przede wszystkich
aktualizuj pami o zmarych, ale take jako dziaania rozgrywajce si przy znakach wiary maj nie tylko charakter sakralny, ale take mediacyjny i terapeutyczny,
s prb nawizania kontaktu ze zmarym.
***
Omwione powyej gesty czy niewtpliwie cecha dynamicznoci i procesualnoci. Dziaania obrzdowe wprowadzaj wok milczcych znakw wiary i pamici
element ruchu oraz swoistego oywienia. M. Brocki zauwaa jednak, e w ramy dynamicznego ukadu komunikacyjnego (a taki ma miejsce przy obiektach maej architektury sakralnej) wbrew pozorom wpisuje si take bezruch (Brocki, 2006, 274).
Niektrzy badacze opozycji ruch-bezruch przypisuj kategorie egzystencjalne ycia
i mierci (Kowalska, 1986, 85-95). Z kolei J. S. Wasilewski, uywajc terminu stasis,
zauwaa, e unieruchomienie jest nieodzownym skadnikiem sytuacji przejcia, pocztku i wita (Wasilewski, 1989). W kontekcie opisywanych tutaj obrzdw niemal wszystkie realizowane gesty i dziaania symboliczne poprzedzone s zatrzymaniem si przy kapliczce czy krzyu. Postawa taka sygnalizuje moment otwarcia si
czowieka na dziaanie Boga, jest rwnie znakiem tego, e wkrtce nastpi dziaanie
kolejny gest symboliczny, ktry ma mie moc sprawcz i przynie odpowiedni

145

skutek w przyszoci. Bezruch jest wic symbolem przejcia ze sfery profanum do


sfery sacrum, widocznym i wyranym sygnaem mediacji, a ta towarzyszy wikszoci
opisanym tutaj gestom obrzdowym.
PODSUMOWANIE
Przedstawiona typologia gestw obrzdowych nie jest zbiorem kompletnym
i niewtpliwie nie wyczerpuje podjtego tematu. Katalog symbolicznych dziaa obrzdowych realizowanych przy krzyach i kapliczkach ma wic charakter otwarty,
wymaga dalszych bada i analiz. Naley jednak zauway, e zaproponowany podzia gestw ma charakter typologiczny, gdy jak pokazuj badania ten sam gest
w strukturze jednego bd wielu obrzdw, w zalenoci od kontekstu i jego elementw skadowych, moe peni rne funkcje. Z kolei ta sama funkcja moe by
realizowana za pomoc rnych gestw. Std te zaproponowana tu typologia jest
prb usystematyzowania i jednoczenie opisu sakralnych dziaa obrzdowych.
Na podstawie niniejszych rozwaa mona jedna sformuowa kilka istotnych
wnioskw:

gesty obrzdowe wraz z krzyami i kapliczkami wsptworz sakralny wymiar krajobrazu kulturowego;

symbolika omawianych gestw wynika z kontekstu sytuacji obrzdowej oraz


motywacji powstawania obiektw maej architektury, std te relacj: podmiot
(uczestnik obrzdu) gest (dziaanie obrzdowe) miejsce realizacji obrzdu (obiekty maej architektury sakralnej) naley traktowa synkretycznie;

gesty obrzdowe realizowane w okrelonym czasie i przestrzeni implikuj rnorodne funkcje: religijne, ochronne, oczyszczajce, wotywne, upamitniajce, mediacyjne, a take integracyjne (jednocz ludzi we wsplnot realizujc ten sam cel);

symboliczne dziaania obrzdowe ujawniaj postaw czowieka wobec sacrum


i okrelaj jego wiatopogld;

poprzez gesty sakralne czowiek porzdkuje swoj codzienno, wydziela


przestrze bezpieczn, zapewnia sobie zdrowie, pomylno i urodzaj, oddala od
siebie zo i choroby;

mediacyjny charakter obiektw przydronej architektury sakralnej sprawia, e


w krajobrazie kulturowym poprzez rytualnie powtarzane gesty ma miejsce symboliczna komunikacja midzy ziemi a niebem, swoiste otwarcie si czowieka na Boga
oraz obustronna wymiana prb i darw.

INFORMATORZY
JB 2006 Janina Bober, ur. 1944, Stara Wie, gm. Borki, Eksplorator: Dominika Wnuk,
Jakub Sosnowski.
ST 2012 Stefania Topola, ur. 1939, Grudzice (dawniej wie, obecnie dzielnica Opola,
woj. lskie), Eksplorator: Katarzyna Kraczo.
146

CzK 2011 Czesawa Kaczyska, ur. 1943, Strzaki, gm. Kadzido, Eksplorator: Katarzyna Kraczo.
MS 2006 Maria Siwek, brak danych, Sitno, gm. Borki, Eksplorator: Monika Kozioek, Jakub Sosnowski, N. Juszczyk.
LITERATURA
Adamowski J., 1999: Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne,
Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Adamowski J., 2011: Motywacje stawiania krzyy i kapliczek przydronych [w:]
Krzye i kapliczki przydrone jako znaki spoecznej, kulturowej i religijnej pamici (red.): J. Adamowski, M. Wjcicka, Wydawnictwo UMCS, Lublin: 17-41.
Adamowscy L. i J., 1992: Opowieci wielkanocne [w:] Twrczo Ludowa, nr 1-2: 72.
Brocki M., 2006: Jzyk ciaa w ujciu antropologicznym, Astrum, Wrocaw.
Cioek T.M., Oldzki J., Zadroyska A., 1976: Wyrzeczysko. O witowaniu w Polsce, LSW, Warszawa.
Czerwiski T., 2012: Kapliczki i krzye przydrone w Polsce, MUZA SA, Warszawa.
Jackowski A., 2007: Rozwaania o krajobrazie sakralnym [w:] Znaczenie bada krajobrazowych dla zrwnowaonego rozwoju, (red.): K. Ostaszewska , UW: 133143.
Kawako D., 2006a: Kaplice na rdach (1), za:
http://dkawalko.wszia.edu.pl/index.php?id=zkk86
Kawako D., 2006b: Kaplice na rdach (2), za:
http://dkawalko.wszia.edu.pl/index.php?id=zkk88
Kolberg O., 1962: Dziea wszystkie. Lubelskie, t. 16, Wrocaw.
Kowalska J., 1986: Elementarne skadniki kulturowych koncepcji rzeczywistoci
w symbolice ruchu tanecznego, cz. 1 [w:] Etnografia Polska, t. 30, z. 1: 83-136.
Kowalski P., 2007: Kultura magiczna. Omen, przesd, znaczenie, PWN, Warszawa.
Kowalski P., 1994: Proba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, TPPW, Wrocaw.
Kraczo K., 2012: Gesty wite i uwicajce jako element religijnoci ludowej (na
przykadzie obrzdu bogosawiestwa pl), w druku.
Masowska E., 2011: Wdrwka dusz w zawiaty szerokim gocicem i po bezdroach [w:] Droga w jzyku i kulturze. Analizy antropologiczne, (red.) J. Adamowski, K. Smyk, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Petera J., 1996: Cudowne rda [w:] Twrczo Ludowa (red.): J. Styk, nr 2 (31): 11-14.
Seweryn T., 1958: Kapliczki i krzye przydrone, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa.
Wasilewski J.S., 1989: Tabu a paradygmaty etnologii, Wydawnictwo UW, Warszawa.
Wjcicka M., 2011: Kapliczkowe inskrypcje prba analizy i typologii [w:] Krzye
i kapliczki przydrone jako znaki spoecznej, kulturowej i religijnej pamici
(red.): J. Adamowski, M. Wjcicka, Wydawnictwo UMCS, Lublin: 81-91.

147