Você está na página 1de 3

Hseyin Gazi Topdemir

Apollonios ve Koni
Kesitleri

Pergeli Apollonios
Antik a geometrisinin nemli
bir rn olan Konikleri yazd.

Giri
Helenistik Dnemin nemli matematikilerinden birisi olan Apollonios (M 262-200) Pergede domutur.
Dnemin en gzde bilim merkezi olan skenderiyede
Eukleidesin rencileri tarafndan yetitirilmitir.
Grek Dnyasnda, geometri ve astronomi alanlarnda
Arkhimedesden sonra yetimi, onunla kyaslanabilecek en byk bilgindir. Arkhimedesden 25 ya kk olmasna karn, aralarnda hoca renci ilikisi olmamtr, ancak onun almalarndan haberdardr. En nemli almas, geometri tarihinin sekin rneklerinden biri
olan ve bir koninin dzlemle kesilmesiyle oluan ekillerin analizini konu alan Konikler adl kitabdr.
Eitimini tamamladktan sonra Pergeye dnm, bilimsel almalarn burada srdrm ve yaptlarn Perge kralna sunmutur. Bu yzylda Perge de nemli bir bilim ve kltr kentidir.
Konikler
Antik ada koniler konusunda ayrntl olarak yazlm
en nemli alma olan Konikler sekiz ciltten olumaktadr.
Koni kesitlerine ilikin o dneme kadar gelen btn bilgilerin derlendii kitapta Apolloniosun kendi zgn katklar da yer almaktadr. Koniklerin sadece ilk yedi cildi bilinmektedir, ancak yalnzca ilk drd Greke zgn biimiyle
gnmze kadar gelebilmitir. Apollonios ilk defa koni kesitlerini bir ve ayn koniden elde etmi ve bylece drt koni kesitini (daire, elips, parabol, hiperbol) birbirine balayabilmitir. Bu koni kesitlerine elips, parabol, hiperbol adlarn veren de Apolloniosdur.
Apollonios koni kesitlerinin zelliklerini incelemi ve u
belirlemelerde bulunmutur:
Daire: Koni, koninin eksenine dik ekilde yatay olarak
kesilirse,
Elips: Koni, kapal bir eri oluturacak ekilde kesilirse,
Parabol: Koni, koninin bir kenarna paralel ekilde kesilirse,
Hiperbol: Koni, ne paralel ne de kapal eri oluturacak
ekilde deil, herhangi bir ekilde kesilirse elde edilir.
Koniklerin birinci cildinde koni kesitlerinin elde edilii
zerinde durulmutur. kinci cildinde asimptotlar, eksenler
ve aplar, nc cildinde genlerin, dikdrtgenlerin ve
karelerin eitlii, orantl olmalar ve elips ile hiperboln
odaklar tartlm, drdnc cildinde izgilerin harmonik

88

blmlenmesi ve koniklerin birbirleriyle drtten daha fazla noktada kesiemeyecekleri gsterilmitir. Beinci cildinde, verilen bir noktadan bir koniye izilebilecek izgilerin
dik olaca ve normal adn alaca, altnc cildinde ise koniklerin benzerliine yer verilmitir.
Apollonios, Eukleides (M 330-275) ve Arkhimedes
(M 287-212) ile birlikte geometriyi Helenistik ada en
yksek seviyeye getiren matematikilerdendir. Kendisinden sonraki geometricilerin de dikkatini eken koni kesitleri kuramn ilk defa Apollonios oluturmutur. Bu kuram,
her dereceden geometrik eriler kuramnn ve yalnzca ekillerin biimleri ve konumlaryla ilgilenen, izgilerin ve yzeylerin kesimeleri ve izgisel uzaklklarn oranlarn kullanan geometri dalnn balangcn oluturmas bakmndan nemlidir.

Koni kesitleri

>>>
Apollonios, konik tanmna kendisinden
ncekiler gibi sadece dik konileri deil tm konileri almtr. Dairesel tabanl ve tepesinden
her iki tarafa doru, sonsuza kadar uzatlm
bir koni, bir dzlemle kesilirse, dzlemle koni
yzeyinin kesiimi olan erinin ember, hiperbol, elips veya parabol olacan ilk kez Apollonios gstermitir. Sonu olarak dik ya da eik,
koni kesitlerinin ayn erileri vereceini ilk kez
ispatlamtr. Konik kesitler, bylece modern
bak asyla ilk defa kavranmtr. Dolaysyla
Apolloniosun Konikler adl kitab bu konuda
yazlm sekin bir eserdir. Gnmze byk
lde evirileri kalm olan kitabn sekizinci
cildi ise kayptr. Dier ciltlerdeki baz problemlerin zmlerinin kayp ciltte yer ald belirtildiinden, tarih boyunca birok geometrici sekizinci ciltte nelerin yer almas gerektii konusunda speklasyonlar yapm ve bu cildin yeniden yazlmas iin aba gstermitir. Geometri tarihinin en zgn almalarna sahne
olan bu abann ncs slam dnyasnda yetien nemli matematikilerden biri olan bn
el-Heysemdir (965-1039).
bn el-Heysem Kahirede kald yllarda geimini istinsah (kitap oaltma) iiyle salamt. Bu dnemde istinsah ettii kitaplar Eukleidesin Elementleri (Usl
el-Hendese), Ptolemaiosun (MS 150ler)
Almagesti (El-Mecist), Theodosius (l. MS 395)
ve Menelausun (MS 1. yy) Kre Kesitleri ve
Apolloniosun Konikleridir. Koniklerin bn elHeysem tarafndan oaltlm elyazmas kopyas Sleymaniye Ktphanesindedir.
bn el-Heysemin oaltt bu kitaplar dnemin yksek geometri bilgisinin yer ald
almalar olmas bakmndan dikkat ekicidir
ve bn el-Heysemin geometri bilgisi hakknda da ak bir fikir vermektedir. Aratrmalarn koni kesitleri zerinde younlatran bn elHeysem, sonuta koni kesitleri kuramn, pergel ya da cetvelle izilemeyen -rnein dzgn yedigen (heptagon)- ya daha nceden bilinen ya da bizzat kendisinin ortaya att problemlerin zmne uygulamtr. Bu anlamda
iki koninin kesime noktasnn belirlenmesi konusunda srarla alan ilk matematikilerden
biridir.
bn el-Heysemin, Makle f Temmi Kitb
el-Mahrtt (Koni Kesitlerinin Tamamlanmas zerine) adn verdii almasnn giriinde
yazdklarndan anlald zere, Apolloniosun
Koniklerinin kayp olan sekizinci cildini, ilk yedi
ciltte elde ettii bilgiler nda yeniden kurmay amalamtr ve baarl da olmutur. Dier taraftan bir konie nasl teet izilecei,
teetin verilen orana gre yay nasl blecei

ve benzeri problemlerin aklanmasn amalamtr. bn el-Heysemin, incelenmeden geilmesinin doru olmadn belirttii bir dier problem de, verilen bir noktadan bir konii
kesen bir dorunun nasl izileceiyle ilgilidir.
Ona gre, ele alnmas gereken bu problemler,
Apolloniosun ilk yedi ciltte ele ald problemlerin devamdr. bn el-Heysem, byle bir almaya neden gereksinim duyduunu da yle
belirtmektedir:
Apolloniosun dncesinin salamlna
sonsuz gvenimiz olduundan, bu meselelerin sekizinci ciltte incelenmesi gerektiine karar
verdik. Bizde bu kesin dnce olutuktan sonra, bu problemleri inceleyerek bir makale meydana getirdik ve bunun da sekizinci cildin yerini
tutacana inandk. Bylece Konikleri tamamlam olduk. Bu problemleri zebilmek ve sekiz cilt arasnda en iyisini meydana getirebilmek iin analiz, sentez ve yenileme yntemini
kullandk.

Bilim ve Teknik Temmuz 2011

Kayp olan son ciltte neler olaca konusunda ilk yedi cilde bakarak tahminlerde bulunma
eilimi yakn zamana kadar bilim dnyasnda
ilgi grmeyi srdrmtr. Bu ilgiyi gsterenlerden biri de 18. yzyln nl matematikisi
ve astronomu Edmund Halleydir (1656-1724)
ve 1710da Apollonii Pergaei Conicorum Libri
Octo adl bir kitap yazmtr. bn el-Heysemin
almas kukusuz Halleyden yaklak 700 yl
nce olmas dolaysyla ayrcala sahiptir.

matematiksel bir model nermitir. Apollonios


bu dzenekleri gezgen hareketlerinin aklanmasna uygulamam, yalnzca teklif etmekle
yetinmitir. Dzeneklerin gezegen hareketlerinin aklanmasnda ve ortaya kan problemlerin anlamlandrlmasnda tad nemi ilk
fark eden Helenistik dnemin sekin astronomu Ptolemaios olmutur.
Gezegen hareketlerinin temel ilkesi dzgn
dairesel hareket ilkesidir ve bu ilkeyi deitirmeksizin Gnein ve Ayn mesafe ve hz farkllklarnn hesaplanmas nem tar. Apollonios bu hesaplamay olanakl klan matematiksel
modeli gelitiren bilgindir. Modelin esas udur:
Kendisinden nce Aristarkhos (M. 310-230)
adl bir astronom, ilk kez Gne merkezli bir evren modeli nermiti. Bu model Kopernikten
(1473-1543) yaklak 1300 yl nce gelitirilmi
olmas dolaysyla dikkat ekicidir. Ancak Aristarkhos modelini gerektii ekilde destekleyecek bir fizik sistemi oluturamamt. Dolaysyla
fizik temelden yoksun bir model olarak kalmt. O dnemde egemen fizik sistemi de Yerin
merkezde ve duraan ekilde kalmas gerektii
dncesine dayal Aristoteles fiziiydi ve bu fizik ister istemez Aristarkhosun evren modeline
destek salayamazd. nk Aristarkhos Yerin
hareket ettii bir model ngryordu. Bu nedenle Gne merkezli evren modeli Kopernik
tarafndan yeniden ileri srlnceye kadar tutunamad ve gemiten beri gelen Yer merkezli evren modeli geerliliini srdrd. Ancak bu
modelin de gezegen hareketlerinin aklanmasnda ciddi skntlar vard. rnein gezegenin
bazen Yere yaknlam, bazen uzaklam gibi
grnmesini veya bazen hzl bazen de yava
hareket ediyor gibi alglanmasn aklamak olduka zordu. Bu yzden Knidoslu Eudoksosun
ortak merkezli kreler modeline saysz yama
yaplmt. Bu da sistemin kavranmasn gletirmekteydi. te Apollonios bu skntlara zm olacak bir hesaplama dzenei gelitirdi.
Yukarda deinildii zere dmerkezli ve embermerkezli dzenekleri astronomi problemlerine uygulamad, ancak bu dzenekler Yer merkezli evren modelinin uzun yllar kullanlmasn salad.

Astronom Olarak Apollonios


Apollonios astronomiyle de ilgilenmitir.
Bu konuda yapt almalarla matematiksel
astronominin kurucusu kabul edilir. Gezegenlerin hareketlerini aklamak iin, gkyzn
ilk defa geometri araclyla anlamlandrmaya alan Knidoslu Eudoksosun (M 408-355)
ortak merkezli kreler sistemi yerine embermerkezli ve dmerkezli dzeneklerden oluan

Dmerkezli Dzenek
Bu dzenekle hem mesafe hem de hz deiimi aklanmaktadr. Gezegen dairesel yrngede dzenli ekilde dolanmaktadr, ancak Yer
dairesel yrngenin merkezinden kaydrld
iin, bazen Yere yaknlayor bazen de uzaklayormu gibi gzkmektedir. ekilde gezegen
A noktasndayken Yye (Yer) daha uzak, B noktasndayken daha yakn grnr. nk: AY>CY

Dzgn heptagon

89

<<<

Apollonios ve Koni Kesitleri

Knidoslu Eudoksosun Evren Tasarm


Eudoksos, evreni i ie gemi krelerden oluan bir yap olarak
kabul etmitir. Evren snrldr ve merkezinde Yer bulunmaktadr.
Gne dhil btn gezegenler Yeri evreleyen krelere akldr ve
kre dndke gezegenler de dnmektedir. Eudoksosun, tasarlad bu geometrik gkyz modellemesine ortak merkezli kreler
sistemi ad verilmitir. Bu modelle ilk defa bir gkcisminin belirli
bir sre sonra nerede bulunacan matematiksel olarak belirlemek olanakl olmutur. Aslnda Eudoksosun zm son derece
ilgintir. Bir krenin zerinde bulunan bir gezegen, bu krenin
eksenlerinden birisi zerinde dolanrken, merkezdeki Yerin evresinde dairesel yrngeler izer. Bylece kreleri artrmak suretiyle
daha karmak hareketleri betimlemek olanakl olur ve gezegenlerin gkyzndeki hareketleri ile bu i ie gemi kre hareketleri
uzlatrlabilir. Nitekim Eudoksos bu amala ortak merkezli krelerin saysn 27ye karmtr. Bylece ilk defa gkyznde olan bitenler, matematiksel bir modelle anlamlandrlm oluyordu. Geri
ortak merkezli kreler sistemi, ok karmakt ve uygulamada da
olduka baarszd, ama sonuta olup bitenleri anlamlandrmaya
ynelik kuramsal bir giriimdi ve yaklak da olsa grn kurtaryordu. Eudoksosun ortaya koyduu geometrik tabanl Yer merkezli ortak kreler sistemi, daha sonra Aristoteles (M 384-322)
tarafndan mekanik bir modele dntrlmtr.

Hz deiiminin nedeni ise gezegenin grnm asnn farkl olmasdr. Gerekte AB


ve CD yaylar eittir ve dolaysyla gezegen bu
yaylar eit hzla geecektir. Ancak gzlemci
dairenin merkezinde Oda deil de Yde olduundan, gezegen AB yayn kat ederken daha
yava, CD yayn kat ederken de daha hzl hareket ediyormu gibi grnecektir. nk AB
yayn gren a (AYB), CD yayn gren adan
(CYD) daha kktr.

Bu dzenekte hz deiimi de benzer ekilde grnm asyla aklanabilmektedir.


CD ve EF yaylar eit olduu halde, CD daha
kk bir a altnda grld iin gezegen
bu yay parasn kat ederken daha yava hareket ediyormu gibi grnecektir.
Yer merkezli evren modeli 1543 ylnda
Kopernik tarafndan Gne merkezli evren
modeli nerilinceye kadar egemen olmutur.
Bu egemenliin srmesinde Apolloniosun
gelitirdii bu iki dzenein etkisi ok byktr. nk olgusal gereklik saduyuya bu dzenekler yardmyla kabul ettirilebilmitir. Eer yrngeler emberse, ember zerindeki her nokta merkeze eit mesa-

Dmerkezli dzenek
Bu dzenekle hem mesafe hem de hz deiimi gsterilebilmektedir.

embermerkezli Dzenek
Bu dzenekte byk dairenin emberini
merkez alan kk bir daire vardr ve gezegen
kk daire zerinde dolanr. embermerkezli ad verilen bu dzenekte, gezegen Adayken
merkeze AY mesafesinde, Bdeyken BY mesafesinde bulunur. AY>BY olduundan, gezegenin bazen Yere uzak bazen de yakn grnmesi kolayca anlamlandrlm olur.
90

fede olmak durumundadr. Bu durumda gezegen de ember zerinde dolanrken, her


noktada merkezdeki gzlemciye eit mesafede olacaktr. Oysa gzlemlenen veya alglanan gereklik, gezegenin yaknlap uzaklatn sylemektedir. kilem, bu iki geometrik
model araclyla zme kavuturulmutur.
Apolloniosun Kopernikin Gne merkezli evren modelini nermi olmakla beraber
bu iki dzenei kullanmay srdrm olmas, dzeneklerin ilevinin ne denli nemli olduunu gstermektedir. Dzeneklerin ilevi
Keplerin gezegen yrngelerinin elips olduunu belirlemesine kadar aralksz devam etmitir.

Kaynaklar
Acerbi, F., Apollonius of Perga, New Dictionary of
Scientific Biography, Cilt I, Ed. Noretta Koertge,
Thomson &Gale, 1970.
bn el-Heysem, Kitb el-Mahrtt,
eviren: Nazm Terziolu, Das Achte Buch zu den
Conica des Apollonios von Perge,
Matematik Aratrmalar Enstits, 1974.
Tekeli, Sevim ve ark., Bilim Tarihine Giri, Nobel, 2010.
Toomer, G. J., Apollonious of Perga,
Dictionary of Scientific Biography, Ed. C. C. Gillispie,
Cilt 1, Charles Scribners Sons, 1970.
Topdemir, H. G. & Unat, Y., Bilim Tarihi, Pegem, 2008.
Unat, Y., Astronomi Tarihi, Nobel, 2001.

embermerkezli dzenek