Você está na página 1de 148

'.

,

MARTÍN FI ERRO
A,: iL~1<3 32 . l JS
.:141\\ e--=l~
5 1 5
Original a titolo:

Martín Fierro .MARTÍN FIERRO
EI Ia argentinkampara hispana Ü.ngvo tradukita de
ERNESTO SONNENFELD
ARGENTINA EPOSO

DE

Ilustrajoj de ENRIQUE RAPELA
JOSÉ HERNÁNDEZ
Kovrilo de JAN SCHAAP JR.
TRADUKITA DE

ERNESTO SONNENFELD

.).0'4
()<\,. <\ rrv
~ f6S .
\:'\ «\-(L~ SERIO ORIENTO-OKCIDENTO N-RO 5
~b SUB AUSPICIOj DE U.E.A.
} EN KONSULTAj RILATOj KUN U.N.E.S.C.O.

STAFETO
BELLITERATURA SERIO
26

J. RÉGULO ELDONISTO LA LAGUNA

IMrREl'iTA GVTEl'iBERG,LA LAGUNA, TEl'iERIFE- DEPÓSITO LEGAl, TF 1011965
MCMLXV
ENKONDUKO
de
UNIV. PROF. D-RO IVO LAPENNA
EN SIA KUNLABORO KUN U.N.E.S.C.O. EKDE LA jARO
1954, Universala Esperanio-Asocio daüre subtenis tiujn par-
tojn de Ia Programo de Ia monda organizajo por Ia edukado,
scienco kaj kulturo, kiuj pleje respondas ai Ia celoj kaj idealoj
de Ia Esperanio-Mooado. Apartan atenton gi dediêis alia
t. n. Granda Projekto pri Ia Reciproka Aprezado de Ia Orien-
taj kaj Okcidentaj Kulturaj Va10roj. Tiu êi Projekto estis kaj
plue estas popularigata en Ia Esperanto-gazetaro, êin pri-
traktis Ia kongresaj sekcioj en Varsovio (1959) kaj Bruselo
(1960), dum Ia rezultoj aiingitaj gis 1965 estos prezentitaj ai
Ia Universala Kongreso en Tokio. En ligo kun Ia projekto
okazis ankaü pluraj internaciaj arangoj, el kiuj Ia seminario]
en Frostaualleri (1959) kaj Londono (1961) apartenas ai Ia
plej elslaraj.
Kvankam Ia literaturo en Ia Internacia Lingvo estas uni-
versala laü sia karaktero, tamen monirigis, ke esius ire utile
komenci Ia eldonadon de aparta serio de literaturaj verkoj
hei speclalan kontribuon al Ia menciita Granda Projekto.
La baza koncepto estas, ke en tia êi serio aperu verkoj aparte
gravaj kaj reprezeniaj de Ia nacilingoaj Iiteraiuroj de diversaj
landoj en Ükcidenio kaj Oriento. Ri/ate Ia problemon de Ia
eldonisio, fine estis irooita solvo, kiu sendube estas Ia plej
bona: solidaj kaj konataj Esperanio-eldonejoj publikigas per.
komunaj fortoj iom post iom Ia tutan serion, sed Hei ke êiu
eldonas nur unu aii plurajn librojn laü siaj bontrouo], eblecoj
kaj financa respondeco. La libroj estas samformataj kaj
êiu verko de Ia serio aperas kuri Ia generala indiko «Serio

9
Ürienio-Ükcidenio, sub Áiispicioj de Universala Esperanfo-
Asocio, en Konsultaj Rilatoj kun U.N.E.S.C.O.~ kaj Iaiiuica
numero. Nur Ia. uerkoj, kiuj laã Ia propono de iu eldonejo
kaj de Ia estrarano de UEA pri kulturaj aferoj estas aprobitaj
de Ia Estraro por Ia Serio, povas havi tiun êi indikon.
ANTAOPAROLO
Tio êi estas N-ro 5 de Ia Serio. La jam publikigitaj ve~- de
koj estas Malsata Stono kaj ali~j rakontoj de Rabindranath ERNESTO SONNENFELD
Tagore, Rakontoj de Oogai de Mori Oogai, La Naiizo de Jean
Paul Sartre kaj Kalevala, Ia fama epopeo de Ia finna nacia
poezio. Ekster Ia Se rio aperis Ia luksega e/dono de Ia Dia
Komedio de Dante kun Ia ilustrajoj de Botticelli, unika kom-
pleta kolekto en Ia mondo.
La eldonejoj, kiuj partoprenas en Ia publikigo de verkoj
en tiu êi Serio kaj Ia Estraro de Universala Esperanto-Asocio
ire esperas, ke Ia esperantisia publiko vaste apogos Ia novan
entreprenon kaj tiamaniere helpos ai Ia eldonado de kiel eble
plej multaj literaturaj verkoj kun senduba arta ualoro, Tio
signifos ne nur plian gravan koniribuon de Ia Esperanio-
Movado ai Ia reciproka aprezado de Ia kulturaj valoroj de
Oriento kaj Okcidento, sed ankaü plian riôigon de Ia Inter-
nada Lingoo. Oni povas ankaü esperi, ke Ia verkoj publik-
igitaj en tiu êi Serio aperos poste en diversaj naciaj lingvoj,
tradukitaj el Esperanto, Tio siavice ampleksigos Ia rolon de
Ia Internada Lingvo kiel pontolingvo, peranto inter Ia diversaj
kulturoj kaj konstruanto de Ia granda tuthoma, vere interna-
da ku/turo.

PROF. D-RO Ivo LAPENNA
Prezidanto de V.E.A.

70
ESTAS KONATA FAKTO, KE TRADUKO DE POEZIA VERKO
prezentas certajn malfacilajojn, se oni volas imiti Ia ritmon kaj
rimojn de I' originalo. Martín Fierro (elparolu Fjerro) pre-
zentis apartan problemon: Ia originalo estas almenaü parte
skribita en dialekto de kampuloj. Igis do necese fari decidon,
êu imiti aii ne tiun dialekton. Nu, pensante longe pri Ia afero,
mi forjetis Ia ideon krei - imitcele - specialan Esperantan dia-
Iekton. Dialekto en Esperanto ne ekzistas, nek devas ekzisti.
Artefarita imito de kampula dialekto ne sonus agrable, kieI mi
povis konstati laii diversaj provoj de aliaj aütoroj. Mia solvo
estis: uzi kiel eble plej simplan lingvajon, Nur certloke mi
diftongigis Ia sonon i je j, ekz.: majzo, bataljono, pjedo, ma-
njero, djablo, ktp. Mi tion faris, êar âajnis aI mi ke kiam Es-
peranto farígos pli vaste paro lata, tia diftongigo en Ia êiutaga
parolo tre verâajne farigos kornuna afero. - Nature Ia dif-
tongigo ankaü helpis min en Ia ritmo. Laü Ia sarna spirito mi
eliziis kelkloke Ia vokalon e en Ia vorto esii: 'stas ktp. Tiu me-
todo âajnas al mi preferinda alIa eksperimento de Grabowski,
kiu uzis as anstataü estas. - Kelkfoje, sed tre singarde, mi
uzis - simile aI Ia originalo - misformojn. Tie aii êi tie mi
ellasis Ia subjektan pronomon mi aii Ia koncernan objektan
pronomon kaj permesis aI mi similajn peketojn kontraü Ia
klasika Esperanto, êiam kun Ia penso, ke mi devas paroligi
tre nekleran gaüêon, kies lingvajo ne devas esti pretendema.
Tamen mi zorgis -Iau mia kapablo - pri bona kompreneblo.
La kampula lingvo en Ia Argentina Respubliko posedas
multajn esprímojn specialajn por nuancigi Ia aferojn de Ia

13
kampa vivo. Ekzemple por êevalo ekzistas centoj da espri- IIlgi aron da strofoj. Pri kelkaj observoj lingvaj faritaj de
moj, same por partoj de Ia jungilaro, selarango ktp. Redoni . -ano Knoedt mi ne povis konsenti; li do ne kulpas pri tio,
tiajn nuancojn en Esperanto âajnis ai mi absolute superflue, eê . e en Ia verko ekzistas lingvajoj kritikeblaj. Tiel ekz-e mi
sensence. Eê se Ia argentina leganto de I' originalo (mi diras uzis aperta anstat. apertita (mi kredas ke êi-rilate PV era-
Ia argentina, ne Ia hispanlingva leganto) tre guas tiajn detalojn, rus), domago kaj ne Ia neologismon damago en Ia senco de
ili neniel estas esencaj ingrediencoj de I' verko. La valoro de 'malutilo'; same nur mi estas responda pri Ia uzo de kunmetoj
tiu konsistas el Ia historia priskribo de Ia gaiiêa vivo en Ia d adjektivoj kun substantivoj. - Varmegan dankon havu
epoko de Ia rakonto, el Ia priskribo de Ia pensmaniero, filo- nnkaü J. RÉGULO PÉREZ, Ia eldonisto, pri kies meritoj rilate
zofio de Ia gaüêoj, kaj el Ia lukto por justeco, kiun Ia poeto nl Ia jena libro troas eldiri pluajn vortojn.
entreprenis kaj en kiu - mi kredas -li havis certan sukceson,
'êar se multaj maljustajoj priskribitaj en Ia poemo malaperis, ERNESTO SONNENFELD
kredeble kontribuis ai tio Martín Fierro,
En Ia traduko mi klopodis uzi nur vortojn troveblajn en
PV, escepte kelkajn argentinajn specialajojn, por kiuj mi donis
klarigojn piednote. Du neologismaj interjekcioj, klak, plop,
facile kornprenigas sen klarigo, nur per Ia kunteksto. La vor-
ton stampi mi uzas anst. PV stampfi (fonetike malbelsona),
êar Ia origina signifo de siampi allasas gian metaforan uzon
por êevala huffrapado.
Laü Ia nuna tendenco de Ia Esperanta poezia verkado mi
evitis adasismojn, sed uzis asonancajn rimojn, kion Ia originalo
cetere ankaii grandskale faras, apud Ia adasismoj ankaii abun-
de tie uzataj,
Kun plezuro mi eldiras êi tie mian dankon ai Ia jenaj
amikoj: TIBOR SEKELj, pro liaj iniciato kaj sugestoj; JORGE
HESS, DeI. de UEA en Buenos Aires kaj konata aiitoro de
Esp.-Iernolibro, pro specialaj klopodoj prizorgi taiigan enkon-
dukon alia verko. Li sukcesis havigi Ia valoran kontribuajon
de JULIO MAFUD, profesoro pri literaturo kaj sociologio êe
du argentinaj universitatoj, kiu ricevu ankaii mian sinceran
dankon. S-ano Hess prizorgis ankaii Ia ilustrajojn, kiujn apar-
te por êi tiu eldono verkis Ia kompetenta argentina desegnisto
de I' kampara vivo ENRIQUE RAPELA. - Specialan dankon
havu nia talenta poeto LEOPOLDO H. KNOEDT, Bahia (Brazilo),
kiu zorg"e tralegis Ia tradukon, faris multajn trafajn sugestojn.
Mi uzis ilin parte kaj parte li atentigis min pri tio, ke konvenas

14 15
PREZENTO
de
JULIO MAFUD
Profesoro pri Literaturo kaj Sociologio'
Universitatoj de I' Sudo kaj de I' Litoralo
Argentina Respubliko

Fterro, 2
La protagonisto: Ia gauêo

ONI NE KONAS LIAN ORIGINON. Du TEORIOj SUPERREGAS.
La unua asertas, ke li naskigis el Ia krucigo de Ia rasoj blanka
kaj indígena. La dua, ke li deve nas sole de Ia blanka. Plej
bone lin difinas lia socia rolado. La gaüêo estas Ia loganto de
Ia pampo, de Ia ebenajo senlima. Lian ekziston karakterizas
absoluta movigemo. Li movigas, vivas kaj mortas sur êevalo.
Liaj laboroj ligigas ankaü ai tiu animalo: li peltranslokas gigan-
tajn gregojn bovajn aii êevalajn. Lia nutrajo estas simpla: li
digestas viandon, escepte li mangas panon aü trinkas lakton.
En certaj okazoj li ai donas vinon aii maizon. Tio dependas,
êu li trovigas proksime aii distance de logloko. Persone li
karakterizigas per individuismo. Lia tuta konduto alskernigas
ai lia izoleco de homo sola. Li vivas libere kiella vento aii Ia
aero. Nur en Ia laboro, en Ia lu do aú en Ia amikeco li kunigas
kun alia homo. Lia gvidprincipo estas Ia libereco kompleta,
malproksime de I' urbo kaj de I' vilago. Li tiel funde konas Ia
ebenajon, ke li jam organike enkarnigis en gi. Li estas instin-
kteca kaj intuicikapabla. Li konas Ia specojn de paâtajoj, de
akvolokigoj, de vojoj, vojetoj, animaloj. Li fiaras Ia vent-
orientigon, divenas Ia orbitdirekton de Ia steloj, li palpe antaii-
sentas Ia pluvon. En liaj agoj sin manifestas aferoj ekster êia
logiko: li deêifras Ia movon de rajdisto tra nekredeblaj dis-
tancoj, anticipas Ia humoron de I' êevalo, Ia radikojn, kiuj
konservas akvon. êi ecojn, en kelketaj kaj grandaj trajtoj,
posedas êiuj gaiíêoj. Lia armilo preferata estas Ia tranêilo.
Li portas gin surdorse super Ia zono. Li ne konas Ia uzon de
revolvero kaj konsideras tiun komplikita maâino, La tranêilon

. 19
sekaj aii akvozaj. Gia suprajo povas esti plena de pajloher-
li uzas por êio, en atako kaj en defendo. Ankaii por sinnutro: bejoj, disrompita de marêoj aú lagunoj. Dunoj kaj montoj
per gi li tranêas Ia viandon. Gi estas plia organo: neniam li povas ankaü krei krutajojn. En giaj tertavoloj ekzistas de
disigas de gi. Alia instrumento, kiun li kutime havas kun si, bestoj elfositaj âaktoj, kiuj disfalas per Ia unua frapo kaüzita
estas Ia gitaro. Gi akompanas lin en kanto, en kontrapunk- de homo aü de êevalo. Malvarma vento sudokcidenta, sin
tado * aü en plendado. êion êi li efektivigas en sia orbito de, movanta foje kun forto uragana, trablovas de tempo ai tempo
soleco. Li vagas êiam sola, kvankam escepte li havas familion, Ia pampan regionon kaj ricevas ties nomon: uienio pampero
edzinon, gefilojn. lli êiam vivas én Ia ranêo (kabano) aü en 'parnpa vento', mallonge pampero.
Ia domoj. êiam li marâas sola. Nur unu socian iaktoron li
akceptas: Ia amikecon. La rilato de homo kun alia horho estas
kulto êe Ia gaüêo. Alia faktoro ne ligas lin socie.

La verko kaj gia mesago

La verko akuze malkasas, kiel estas malaperanta Ia vivo
La scenejol Ia pampo
gaiiêa, kiel gi estas ekstermata de I' cioilizitoj - de I' urbanoj
laü Ia lingvajo gaüêeska. Tial êi verko estas krio de ribelo
La pampo signifas senliman horizonton, vi de neatingeblan. kaj denunco de maljusteco. Estas konataj Ia politikaj kaj
Gi estas seka maro de paâtherboj, tero kaj ebenajo. Antaü sociaj faktoroj, kiuj kaiizis Ia malaperon de l' gaiiêo. La
01 oni komencis Ia bredadon de brutoj, alportitaj de Ia hispa- regionaj institucioj, kiuj Iormigis surbaze de I' Emancipigo
noj, ekzistis nur bestoj sovagaj, arbedoj kaj arbustoj. Nur Ia Argentina, estas êiuj eüropismaj. La principoj de iliaj refor-
dezerto povas konkuri kun Ia pampo en Ia senfina vetkuro de moj ne estas formoveblaj: logatigi Ia pampon kun enmigran-
insidajoj, mirag»], trompbildoj. Inter giaj dangeroj Ia plej toj eüropaj, disvolvi Ia agrikulturon, interkomuniki Ia landon
grava estas Ia movgrundoj. Temas pri cedemaj terajoj marê- pere de fervojoj. Jen sociala programo komplete kontraü-
kotaj aii seksablaj. Giaj fundamentoj estas borataj de for- gaüêa, Lia ekskluzivigo estas tiel absoluta, ke eê ne restas
mikoj, radikoj kaj malgrandaj bestoj. lli kvazaü kasigas ai Ia por li loko en Ia kadro de Ia strukturo, kiun oni klopodas
vido. Plej ofte nek de proksime nek eldistance oni vidas ilin. altrudi. Oni deziras simple kaj rekte anstataiiigi Ia homon
Nur Ia gauêo malkovras aii antaiisentas ilin. Alia dangero kaj socion indigenajn per Ia homo kaj Ia socio eüropaj. Oni
estas Ia mirago aú Ia brilaero. La tero, plena de sablo aü de uzis diversajn metodojn por Ia forigo de I' gaüêo. Oni kreis
salpetro, trompas aü erarigas Ia okulojn de l' pasanto. Gi legon por malpermesi Ia rajdadon en Ia pampo sen speciala
transjonglas akvon en teron, herbejon en polvon. La akvo rajtigo deper Ia aütoritato. Estis ankaü severe punata Ia
iafoje mankadas. La homo serêas gin laii Ia odoro de Ia past- mortigado en Ia ebenajo de besto, êu sovaga aii ne. Fine, Ia
herboj, aü flarante Ia ventojn. La pampa grundo varias: foje aütoritatoj establitaj de l' regantaro urba postulis obeemon kaj
gi subigas, alifoje gi ondumas, serpentumas aii restas glata. subordig on. La gaúêo ne trovis alian eblecon: li devis lukti
Giaj konsistigaj tavoloj diversas. lli povas esti salpetrozaj, kontraü Ia aiitoritato aii fugi. La kielo de Ia vivo libera ne
allasis alian sintenon. Diras Ia versoj de Ia poemo:
• Vidu piednoton n-o 95.
21
20
Cifonita, postsekvata, pampo. La ekzisto de êi logantaj disvolvigas en Ia pleja
êiam estas li en fugo, profundeco de l' pampo. La gaüêo ne havas lokon en tiu
sen êirmejo, sen rifugo, mondo ekkreskanta. Unue li kredas, ke li povas vivi en Ia
koazaã gis eiern' damniio, rondo de l' indiano. Sed Ia gentaj kaj sociaj diferencoj estas
esti gaiíêo . .. Dia jugo/- multaj kaj netransponteblaj. La indiano estas, Ia gaüêo ne
êajnas tio jam delikio. estas sovaga. Lia socia tipo trovigas inter Ia civilizo kaj
......... \ ..... Ia barbareco. EI tio naskigas lia dramo kaj lia tragedio:
En distrikto mia, sciu, en neniu el Ia du mondoj li povas vivi. Unu estas tre
ne ekzistas jam kreolo; sovaga, Ia alia tre civilizita. Cetere, neniu el Ia du mondoj
malaperas êi popolo - deziras lin havi, nek lin akceptas. Li estas pario pro troo da
fuge, pro milita morto, mondoj.
êar, amiko, nur malordo
regas landon, sen konirolo,

La fugo kaj persekuto estigis en Ia gauco konstantan La stilo kaj Ungvajo
nostalgion pri Ia tempo pasinta, Ia tempo de I' libero kaj de I'
pleno:
Martín Fierro estas preskaü netradukebla, ribele netra-
dukebla. La kastilia lingvajo muzika kaj polurita ne povis
Gregon hauis eê Ia povra,
respondi plenekzakte aI Ia medio kampara kaj kruda de Ia
êiu best' de sam-koloro;
gaüêa vivo. La aütoro do serêis popolan lingvajon, kian Ia
kaj ne mankis ama koro:
gaüêoj paroladis; li uzis lokajn terminojn kaj preskaii propran
dum tra kamp' kun hela rido
vortaron. Li preterlasis regulojn sintaksajn, kreante novajn
sin direktis lia vido,
kun odoro kaj gusto de tero virga. Li konstruis frazojn kaj
nur vidigis brui-popolo.
uzis esprimojn, kiujn eble neniu homa idiomo povas ripeti
nek traduki kun Ia forto de l' originalo. Kaj eble ili ankaii ne
La poemo priskribas Ia cignokanton de l' gaüêo, lian des- estas kompreneblaj kun Ia sarna intenso. Ni konsciu pri tio,
tinou fatalan kaj nejustan. La aiitoro atakas Ia aütoritatojn ke Ia pampo kaj Ia gaüêo estas elementoj neripeteblaj en aliaj
kaj Ia registaron. Ankaü ties reprezentantojn, Ia kornandan- regionoj, ili ne kreigis nek estis konataj ekster Ia Argenta
ton, Ia pacjugiston, Ia komisaron, kiuj estas Ia kaüzantoj de Ia Rivero (Río de Ia Plata). Aliflanke, preskaü êiuj bildoj kaj
morto fizika kaj socia de I' gaúêo. Ili faris el li kontraülegulon, komparoj en Ia poemo estis tiritaj ella mondo gaúêa kaj ella
persekutante kaj eliminante lin poste. llia aütoritato karakter- vasteco pampa kaj ties faüno. Martín Fierro estas konsider-
izigas per korupteco kaj agresemo. Tuj kiam iu estas arestita, ata sendiskute Ia kulmina verko de Ia literatura argoentrivera
oni uzurpas ties havajon kaj lia kabano estas detruita. La kaj eê, laü kelkaj aütoroj, de Ia literaturo latinamerika. La
kaptitaj gaüêoj konsistigas Ia kontingenton aii elrekrutadon, autora havis fidon kaj esperon je sia verko. Li diras en unu
luktontaj kontraü Ia indianoj ribelaj, Ia alia logantaro 'de Ia ella strofoj:

22 23
êar mizeroj priskribitaj
êe Ia [raio] estas samaj,
gardos ili en memoro
êi rakonton kaj en koro
mi pluuiuos en Ia amaj
pensoj noblaj samlandanaj.
\

Lia fido neniam estis iluzio. La Iibro diskonigis tuj Iulm-
rapide tra Ia pampo kaj ties IogIokoj. En sep jaroj Ia nombro
UNUA PARTO
de eldonoj atingis jam 11 kaj de ekzempleroj 40.000. Oni
vendadis ilin kvazaú artiklon de êefa vivbezono. Oni aêetis
trinkajojn, panon kaj <unu Martín Fierro>, Kiuj sciis legi,
....., 1\
komentis kaj recitis gin aI Ia analfabetoj. Ekzistis kantantoj,
kiuj parkeris Ia poemon. La tono de protesto kaj voko de LA GAUCO
justeco por Ia subpremitoj donis aI gi nivelon profunde huma-
nan. Martín Fierro certmaniere iniciatas Ia tutan Iiteraturon
de socia protesto êiflanke de Ameriko. Temas pri Ia plendo MARTÍN FIERRO
grava, balbutanta kaj ribela de I' subpremito kaj de I' eksplu-
atato, petanta justecon, ne nur cele aI sociaj atingoj, sed ankaü
por Ia viva do mem. La vivado por Ia gaüêo en Ia epoko,
kiam Ia poemo aperis, estis Ia privilegio de fiâoj kaj de Ia
homoj, kiuj ordonis. Nuntempe êio sangigis. La gaiiêo ne
ekzistas plu. Li pluvivas nur kieI mito kaj Iegendo. La Iando
estas alia, Ia homo diferenca, Ia pampo transforrniginta.

JULIO MAFUD

24
MARTÍN FIERRO 1

1
1 êi tie do mi ekkantas
Iaií ritma sono gitara,
êar kiun neordinara
sufer' afliktas, simile
al bird' soIeca, laüttrile
konsoIas Iin kanto kIara.

2 HeIpu, sanktaj, vi êieIaj,
pensojn formi en êi horo!
Refreâigu Ia memoro,
kIaru al mi Ia kompreno:
pri okazo kaj pri peno
kantos mi kun prema koro.

3 Venu, sanktaj, vi mirakIaj,
venu êies helpo via!
êar gIuigis lango mia,
vidon grizvualo tegas,
forton mi de Di' petegas
por tre peza tasko tia.

4 Konis mi kantantojn muItajn,
kies famoj bonmeritaj,

1 La nomo Martín Fierro êe Ia komenco de Ia êapitro indikas, ke li
111 m kantas.

27
II
tamen, depost akiritaj,
velkis. Ja eê gloraj bardoj
lacas foje antaii I' startoj
mem de Ia turniroj ritaj.

5 Sed kie aliaj paâis,
mi tie an~aií êeestos,
neniam Marten' postrestos,
eê se minacus fantomo;
kaj kiel iu ajn homo
mi kantos, voêe orkestros.

6 Kantante mi iam mortos,
plukantos gis fund' de I' tombo,
kaj mi min jetos kantonto
ai Patra tron' en I' Eterno;
patrin' min metis eI ventro
kantantan jam ai êi mondo.

7 Ho lang' mia ne ekhaltu!
Nek manku mia parolo!
Kantad' estas mia rolo,
Ia ter' eê en pecojn krevu,
ankoraü kun kant' ricevu
min Dio: jen mia volo.

8 Eksidas mi plataloke
por kanti pri argumentoj;
ekrnugas kvazaü son-ventoj,
ektremas nun êiuj herboj,
kaj mi kartludas per verboj,
dum serêas esprimon sentoj.

9 Doktor' pri kant' mi ne estas,
L:i tie do rni ekkantas
sed ekkantitaj I' unuaj,
laü ritrna sono gitara
ne haltas jam versoj pluaj,
I
I
28
kaj dum proksimigas fino
de mia viv', el animo
fontanas Ia rimoj, fluaj.

10 Kun Ia gitar' en Ia mano
eê muâ' ne kuragas geni,
nek iu proksimen veni,
kaj kiam brust' eksonoras,
primkordon mi igas gemi 2
kaj basa Ia kordo pIoras.

11 En propra Iuktej' mi bravas,
sovagas en-fremd-areno.
Ja certas: mi kantas bone,
kaj kiu tre fanfarone
kantvetus, aI êi tere no
mezuri sin do elvenu!

12 Luktadon mi ne forlasas,
eê ne batalon tordkolan;
mi mole traktas Ia molan,
Ia âtonokorau per fero,
neniam mi en dangero
reiras eê paâon soIan.

13 En riskaj okazoj, Kristo!
Ia kor' farigas giganta,
arenon formas ter' granda.
Pri tio troas admiro:
se vi rigardas vin viro,
vi estas êie firmplanda.

14 Komprenu min kiel gaiiêon,
parolon laii vort-formulo:

~ Unu el Ia kordoj da Ia gitaro nomigas primkordo.

31
Ia glob' por mi 'stas malgranda kun am', labor' kaj âvito,
kaj povus esti giganta. kaj kvankam li timas Dion,
Ne mordas min eê vipuro, lin no mas oni bandito.
nek vundas min suna brulo.

15 Naskigis mi kiel fiâo 2
naskigas en maro onda;
20 Pri penoj vi ne parolu,
neniu estas stelonta
ja vivas mi pen-sufere;
ai mi kion donis Di',
neniu rolu supere:
êe morto Ia samon mi
eê kun pied' jam en ingo
kunprenos el tero ronda.
vi povas perdi post svingo
16 Mia glor': Ia viv' libera êevalon kaj resti tere.
kvazaü birdo-viv' gi estas,
21 Akiras da spertoj kvanton,
sed mi en êielo nestas,
por doni kaj pruntelui,
troas ja sur ter' sufero,
li, kiu êiam kun pioro
kaj se levas min aero,
kunvivas kaj ve-doloro:
min ne sekvu; vi postrestas.
nenio povas instrui
pli bone 01 vunda koro.
17 Por mi en am' ne ekzistas
problemoj disput-kverelaj - 22 Blinda naskigas Ia homo,
tut-kiel êi birdoj belaj, I' esper' lin antaiien puâas,
kiuj branêbranêe saltetas, kaj, ekrnarâinte, jam tuâas
mi liton en herbon metas lin malfeliê' kaj malsato.
kaj kovras min tukoj stelaj. Diablo! Bato post bato
lernigas, gis oni kuâasl
18 Kaj sciu, kiuj nun aiidos
pri penoj Ia rakontadon: 23 Konis mi êi tiun landon
nur donas mi mortobaton kie logis kamparano
pro absoluta bezon'. en Ia propra et-kabano
Mi dankas pro êi malbon' kun edzino kaj kun filoj.
fitraktojn nur kaj Ia faton. ·EI okul' radiis briloj
kaj Ia viv' ne âajnis vano.
19 Aüskultu pri persekuto
de gaiíêo Ia historion, 24 Kiam ankoraü Venuso
li zorgis Ia familion sur êielo brilradiis

32 33

Pltrro, 3
kaj Ia tagon anoncante 29 Kaj Ia gaiiêo lerte tie
frumatene koko kriis, furiozan êevalidon
gaiíêo kuris jam êi-Iande majstre puâis sub Ia bridon,
kuirejon gojokante. tuj li svingas sin en sidon.
Montras ja plen-ruzon homo, .
25 Eksidante êe Ia fajro êar gi estas Dio-dono.
suêis li gis lurnapero
mate-teon sen sukero; 30 Gibigante best' saltadas,
dume Ia virin' en songo, frapas, stampas, âaümon jetas,
varmkovrita per Ia ponêo 3 dum rajdisto spronojn metas
dormis en kuâej' sur tero. en Ia flankojn de I' êevalo:
jam galopas I' animal o,
26 Kaj apenaií horizonte per tutkorpo gi dancetas.
ekmontrigis rug-koloro
kaj ektrilis birdsonoro, 31 Kiaj tempoj, kia gojo!
Ia kokinoj sin ekmovis; En Ia selo kamparano
jam neniu resti povis, kun Ia spron' sur Ia kalkano -
êiu kuris aI Iaboro. kiom ajn Ia best' protestas,
sur Ia dorso firme restas
27 Unu spronojn piedligas, kun Ia bridoj en Ia mano.
tiu serêas selkusenon,
tiu êi Ia Iazrimenon.
32 Kaj dum unuj tiel dresis,
sin en kamp' aliaj movis,
lu iras for laütkante,
kie tuta greg' sin trovis:
sian vipon preparante..
kunkolektis Ia brutarojn
dum vi aüdas êevalhenon.
kaj plenumis gaje farojn
gis Ia Iumon nokt' forâovis, •
28 La dresadon praktikanto
mastrumadas en bestkorto, 33 Kaj vespere sin vizitis,
bonzorgante pri Ia ordo, en Ia kuirej' kunestis,
kie brut' sovaga bruis, êe Ia fajr' amike festis,
palisaron hufe skuis rakontadis aI si ili
kun malic' kaj tuta forto. kaj ne êesis plubabili -
gis post noktornango restis.

S Ponêo estas longa tuko kun truo en sia mezo portraâovi Ia kapon. Tiel kun stomako plena
34
Tiamaniere gi servas aü kieI manteIo aü kiel kovrilo.
estis ja agrabla ago

34 35
doni sin al ama brako 39 Vivis ja Ia mam-johana 4

kaj ekdormi bonintenee êiam sub veturo-êaro
por, en taskoj rekomenee, kaj ja estis vira faro,
sekvi plu en posta tago. ke botelon rimarkante,
oni suêu likvorfrande,
35 Mi memoras pri Ia gaiíêo: kiel beb' êe mamoparo.
lia rajdo, kia plaêo!
Sur êeval' kun gaja sento, 40 Kiom ni petole ludis
al labor' kun plenkontento. en kunvenoj tiuspeeaj,
Tre lin sangis nun-momento, êiuj ni ja estis pretaj
iras li kun ve-vizago, helpi al Ia servistaro
je okazoj kampfesteeaj,
36 Gregon havis eê Ia povra, multa estis ja Ia faro.
êiu best' de sam-koloro;
kaj ne mankis ama koro, 41 Estis tagoj plenokupaj,
Dum tra kamp' kun hela rido Ia virinoj kruee-kroze
sin direktis lia vido, mangprepari ekrapidis,
nur vidigis brut-popolo. êiajn gastojn festinvitis.
. Tiel do tre grandioze
37 La sezono fermarkada gajis Ia gaüêar' ripoze.
kiel korojn gi varmigis!
Brutojn oni piedligis, 42 Venis Ia viand' kun haüto,
ânure teren tirinstigis. kaê' maiza, bona vino
Kiaj tempoj, kia bel' kun riêgusta bovraguo,
etendigis sub êiel'! poste kukoj estis guo.
Sed deziras Ia destino
38 Tio ne estis laboro, ke al êio venu fino.
kvazaü ni ludseenon donis.
Post sukeesa tir', en kio 43 Gaiíêo logis sialande,
montris sin Ia gaiíêa seio, vivo estis nur plezuro,
veni mastro tuj ordonis: sed nuntempe: ve, teruro!
gluton brandan li proponis. La aferoj: en deklivo,

4 mam-johana - misformo de dam-johana (hispane: damajuana, fran-
ce: dame-jeanne, angle: demijohn): granda botelo, tre dika, kun mallarga
kolo kaj protektata de ligna plektajo.

36 37
estas gi mizera vivo: 48 - Tie fontis miaj veoj,
persekuto kaj forkuro. kaj de muItaj bravaj fiIoj.
Voêos postaj kant-sopiroj,
44 Se vi hejme nur ekpaâas, kiom mi jam suferadis.
Ia ordestro sin informas, 5 Se Ia sort' jam tiel batis,
êase kontraü vi jam âtormas, vin ne savos eê sankt-viroj.
eê se Ia edzin\ abortas.
Havas tamen hor' mezuron,
kaj vi tranêos êiun ânuron. 3

45 Konsideru vin tuj morta 49 Vivis mi en hejma kamp' kun
se vin kaptas Ia ordestro, brutoj, filoj kaj edzino,
tuj sur vin bastonoj falas sed farigis mi viktimo,
kaj ekludas fraporkestro. íorsendigis aI front-limo.
Sed vin malicul' deklaras Reveninte en vilagon,
oni, se vi ekbatalas. kion trovis mi? Rubajonl

46 Kaj Ia dors' sveligas vunde, 50 Hejme vivis mi trankvile
ekrompigas via kapo kiel bird' aI nest' dediêa,
pro rezulto de Ia frapo. miaj knaboj tutkontente
Ili post traktado tia kreskis kun zorg' amoriêa.
ligas unun êe alia Mi priploras, malfeliêa,
fikse aI Ia puriotrabo. perdon êian nun lamente.

47 Tie Ia mizer' naskjgas, 51 Kiam en drinkejo estas
tie via perikono: 6 centoj, lukse mi min sentas,
tuta gamo de malbono; êar mi êiam pleje fortas
kaj êu vole, malvolonte, kiam drinko min agordas.
iros vi aIlim' êefronte 7 Cerbo tiam strofojn sendas,
ali ai iu bataljono. kiuj fonte eltorent~s.

52 Ni kantantaj estis foje,
5 alcalde (ordestro aií lokestro) estas ofico ne plu ekzistanta en Ia en dancfesto nin amuzis;
Argentina Respubliko. Gi estis ofico de policestro kaj de distriktestro.
6 perikono: danco en Ia argentina kamparo, Partoprenas en gi mini-
mume 4 paroj. Simbole gi signifas ankaü malfacilaJojn. kie etendigis tiam Ia civilizo kristana. Post tiu frontlimo vivis sovagaj
7 La frontlimo aü simpie limo, kiel oni kutimis diri, estis regiono gis indian-triboj. La frontlimo estis gardata de aro da fortikaJoj.

38 39
êi okazon bone uzis 57 De Ia danco fortrenitajn
pacjugisto kiu ruzis: nin en grupon ili fiksis,
rekrutadon li arangas, al antaiía ar' nin pakis
en soldatojn tuj nin sangas. kaj kun gi nin bone miksis.
Kion oni tie agis,
53 La aliaj, Ia ple] sagaj eê diablo ne imagis.
forgalopis, s;n kaâonte;
tio âajnis al mi honte, 58 La jugist' min borrigardis:
tre trankvile mi plurestis, kiam lastbaIot' okazis,
Grand-eraro tio estis: mi elekti ja rifuzis,
tiel oni min arestis. vidi tute min ne lasis.
<La kontraiíparti' vin uzis>,
54 Estis tie ankaü gringo 8 tiel li min nun akuzis.
kun orgen' kaj in-simio,
si sur âultroj liaj sidis, 59 Tiel mi do punsuferis
dancojn âiajn ni priridis. eble pro kulp' de aliaj.
Laiítis lia veokrio, êu voêlistoj bonaj, fiaj,
kiam sin kaptit' li vidis. êiam ilin mi evitas,
gaiíêan zorgon ne meritas
55 Ankaií fremda sovelisto, ja balotnegocoj tiaj.
kiu vantis dum milito
lasta esti anglo-ido, 60 Kiam oni nin elsendis,
sin formovis por evito da promesoj tuta aro
de kaptigo. Preter fontoj, venis, kvazaií êe altaro;
marêoj, kuris li al montoj. diris Ia jugist': «Soldatoj,
estos Ia anstataiíadoj
56 certe jam post duonjaro>.
Sin ne savis rigardantoj
de Ia rekrutad' en floro,
Ia kantiston ili prenis, 61 Nigrafelan mi kunprenis,
rajdobeston el pur-oro!
kun Ia gringo kunkatenis.
Per gi povis monakiri,
Per mastrina help-favoro
Ajakuêon mi gisiri. 9
unu nur sin forpromenis.
Estas êiam grandvaloro
kvarhuful' por vet-laboro.

8 gringo: iom moka esprimo por eksterlandano. ~ Ajakuêo: urbeto en Argentino.

40 41
62 êion sargis mi sur beston, fajfados laii tonoj fortaj
kio iel ajn nur vestis: kaj jam sin imagu mortaj -,
tukon, ponêon, kiom estis
hejme, mi forportis êion 67 Ni armilojn ne ricevis,
kaj senigis familion, koIonel' por disdonado
kiu duonnuda restis. êiujn gardis ja tre zorge,
\
en okaz' konvena por ke
63 Ne mankis ankaü Ia vipo, havu ilin Ia soIdato
kuniris plue buâfero, kontraii indianinvado.
jetbuloj, longa rimeno,"?
Ia bridoj, lazo, bridêeno. 68 Ili komence lasis, ke
Laií mia nuna mizero, grason ni ekakumulu,
neniu gin kredus vero. poste, mankas Ia formulo
por priskribi Ia terurojn
trapasitajn, Ia torturojn,
64 Tiel sur nigrul' galope ,
taügajn eble por krimulo.
nia voj' ai front' min gvidis.
Kamarad', vi ja ne vidis
69 êar estis ja simpia ludo
Ia kvartiron kazematan, al dors' sabrajon apliki.
tiun kelan truon ratan, Se vi nenion meritis,
kie - musoj ni - eksidis. neniel ili hezitis
aI punotrabo vin ligi,
65 EI servad' ne lasis oni fojfoje vin eê kripligi.
iun ajn, se li malriêis.
La aguloj malfeliêis; 70 Kiaj indjanoj kaj servo!
kiu tamen plendi iris, Eê kazernon ni ne havis;
lin puntraboj tuj distiris por Ia êef' ni vestojn lavis,
kaj jam Ia ribel' finigis. plugi, semi ni ne êesis;
Ia paganoj bovojn rabis,
66 Vespere dum listlegad' jen tio nin ne interesis.
de I' êef' paroIoj Iaüvortaj:
c Kun po kvincento da frapoj
71 Unue semis mi grenon,
Ia dizertulaj fikapoj bestkorton mi poste faris,
argilon por mur' preparis,
Ia fojnon metis en faskojn.
10 [et-buloj estis lazo, en kies fino sidis du aü tri pezaj buloj, per kiu Sen pag' mi faris êi taskojn,
oni frapis malamikojn aü êasajon.
eê cendon ili avaris.

42 43
72 Kaj superas Ia maljuston:
kiam estas dors' en âvelo, de sergento - kia bruto -
oni frapas vin ai tero. lernu Ia oficon sperte.
Tia serv' en Ia armeo
estas por mi Iuâídeo; 77 Dísdonigis tiutempe .
viv' gi estas en infero. por defendo de I' tereno,
I
kunligitaj per rimeno,·
73 Pli 01 tuta jaro tiel lancoj k a]. Iatunaj . peco], . 12
en êi svitlaboro pasis. da pafiloj: montraj specoj,
L' indian' sen ia geno kaj de munici': malpleno.
iris, venis tra I' tere no,
lin neniam iu êasis, 78 Laii sergenta rakontado,
sed laüvole ag.i lasis. municion oni havis,
sed por êaso disvendigis:
74 Iafoje post laboro strutojn oni multe pafis,
diris esplorist-bultenoj êu maltrafis aü êu trafis;
ke malfermu ni I' okulojn, kugloj tial ne sufiêis.
êar enestas indigenoj:
trovis oni tiajn spurojn 79 Sin retire, Ia indjanoj
kaj sen viv' êeval-hufulojn.u Ia rabajon kun si trenis,
ni timeme nin postmovis,
75 Tiam fine do elvenis persekuti ni ne povis.
kolektigaj Ia ordonoj. Se nur tiom iIi prenis:
Do ni rajdis ai kvartiro, êar ne pli êe ni ja trovis.
aii alkuris tuj sen spiro,
sen armiloj, en êifonoj, 80 Malfeliêon, larmojn, plorojn
militontaj nun sen konoj. tie per tun-kvant' vi konas:
kie paâas senkredulo,
76 Vere ili nun komencis li neniun ja pardonas;
kun malico pura, certe, rabas li kaj morton donas,
instruadi nin ekzerce restas nur vilag' en brulo.
por ke êiu gaiíê-rekruto
81 Eê mizeraj beb-angeloj 18

sin ne savas de I' sovago,
Jl Àntaü 01 entrepreni invadon, Ia indianoj kutimis trinki sangon de
êevaloj. Tio devis doni ai ili kuragon. Restis Ia êevalkadavroj sensangaj.
AI tiu cirkonstanco aludas Ia verso. 11 <Latuno> oni nomis Ia sabrojn.
11 angeloj: karesa esprirno por infanoj.

45
nek maljuno, .nek junago, Senhaiítigis ili foje
êion trafas Ia perforto " ambaii plandojn de l' piedoj 11

de I' pagano, kaj Ia morto, ai mizeraj knabinetojl
per Ia lane', sen pardonajo.
87 Ha! Ia korojn fendis vidi
82 Tremas v!a karn' je vido tiom da fikruelajoj.
de Ia ventvipataj haroj; Sekvis ni tra long-distancoj
tenas firme Ia barbaroj sur kadukaj êevalaêoj,
lancojn dekstre, dum maldekstre sen atingi eê per laneoj
bridojn, tiel ili rekte ilin. Vere mankis âancoj.
rompfrenezas tra kamparoj.
88 Ni revenis kantonmenton,
83 Post trarajd' de distaneegoj trarajdinte tagoparon,
ekel Ia profund' dezerta, kaj perdinte Ia êevalon,
venas ili duonvivaj, rekolektis ni brutaron.
mortmalsataj kaj soifaj, Ja nur kelkaj bovoj restis,
laeaj depost mars' elêerpa, por forvend' destinaj estis.
êiu nur formik' sennerva.
89 Foje post elrajd' simila
84 Seias ili jeti bulojn, - kiuj êiam estis vanaj-
majstre êiam ilin jetas. ni suferis grand-atakon
Kiam.iu sin formovas, de Ia laneoj indianaj.
bulojn ili post lin metas: Longmemoris Ia fi-agon
morta vi lin tie trovas, time êiuj, tiun tagon.
tute eerte, mi eê vetas.
90 Paganar' kaâita estis
85 Similas I' indjan' testudon: dorse de proksima monto;
dikhaüta li estas besto; Ia amiko Fierro - honto! -
êi ledon se vi trapikas, staris sen kurag', humile.
elvenas eksteren I' intesto, Saltis hord' fritmajz-simile,
trankvile li gin r' enigas elvokita sonorile.
por tuj fortroti sen resto.
91 AI batal' ni nin pretigis;
86 Ili stelas laiidezire êar grand-kvante ili nombris,
kaj pluiras siavoje,
uloj-êi sen iaj kredoj! II Por malebligi ilian forkuron.

46 '47
grupon tamen tuj ni formis; dorse provis nin ektusi,
ni etnombraj, Dion pregis, kaj ni pro I' dangero saltis
kaj Ia vicojn ili streêis, kun êevalo, por ne kuâi,
busojn frape, krie âtormis.
97 Por festkrono, kaj aldone
92 Venis ili en amasoj, de afliktoj Ia tutsumo,
tiel ke Ia t~r' ektremis. venis unu kun âaümfurno
Mi ne ârumpas en batalo, kaj kun lanco en Ia mano
sed teruro min ekprenis, kriis: eFini'a kristano,
êar sovagis Ia êevalo, lanco meti'a gis plumo>.
bulkaptita en montaro.
98 Kuâante sur sia brusto,
93 Kiaj vokoj, kia bruo! svingante super Ia brakon
pelis - mil da uraganoj - Ia lancon kiel paf-sagon,
nin antaiíen Ia paganoj; sin jetis sur min en ardo
puâis ili longe-vicaj; kaj levus min Ia bastardo,
âajnis bestoj ni malicaj se mi malvidus I' atakon.
en forkuro de indjanoj.
99 Se perdus mi Ia aplombon,
94 La barbaroj rajdis bestojn mi certe igus viktimo
kun rapid' de lumradio, - mi êiam estis sen timo -
jam sin intermiksis êio, sed ai mi en tiu horo
sin Ia korpoj interplektis, eklaiítis koro en sino
lancoj nin laií plaê' elektis, kiel de bufgorga amhoro.
buêis nin kun energio.
100 Di' pardonu Ia sovagan
95 Kiun lanc' ilia trafas, kiu min ekhavi volis;
ne retrovos plu konscion. tri mariojn mi malligis,15
Por ne diri fantazion: êirkaiísalte kapriolis.
ni movigis kvazaií trombo Sen Ia buloj, kiuj pikis,
en panik' kiel kolombo li sukcesus min mortigi.
antaü aglo, sagis tiom.

96 Kun lerteco admirinda
sciis ili lancojn puâi;
en Ia persekut' ne haltis, 15 tri marioj: lazo kun tri [etbuloj.

48 49

Fterro, 4
101 Fil' de kaziko li estis, 16
kiel mi poste konstatis.
Jen de I' afero Ia vero:
li min treege genadis,
gis de I' êçval' mi lin batis
kaj li ekkus~ sur tero.

102 Sternita li kuâis tie;
sur âultrojn mi paâis forte,
dum serêis li avantagon,
movante Ia gorgon torde.
Sed finis mi Ia sanktajon,
rompante lian vizagon.

103 En lok' li restis memore.
Sur lia êeval' eksidis
kaj fulme mi forrapidis,
lasante post mi Ia hordon,
kaj tiella certan morton
harlarge mi nur evitis.
11

4
104 Mi daürigas Ia rakonton,
longa estas gi kolbaso;
pensu kia aventuro
estis viv' post êi okazo:
viro, kiu de I' teruro
sin forsavis per forkuro!

105 Pri sold' mi diras nenion,
êar mi ja forkure vagis;
fojfoje pro malespero Sternita li kuâis tie;
sur sultrojn mi paâis forte

• 16 kaziko: tribestro indiana.

50
nin igis boji mizero,
ja venis eê ne monero,
nur persekuto nin pagis.

106 Ní en malpur' kvazaii nagis,
rigardo nia jam naiizis;
Ia vido nia, je Kristo
mi juras, doloron kaüzis,
kaj da mizeroj Ia Iisto
plenigus gis finekzisto.

107 êemizon mi ne plu havis,
nek ian similan veston;
mi povis êifonan reston
nur uzi por fajrnutrado.
Preferas mi ajnan peston
01 servi kieI soIdato.

108 Ponêoj, tukoj, Ia selajoj,
vestaj pecoj, Ia butonoj,
êio, kion uzas homoj,
perdigadis po iomoj;
musoj, ratoj kaj malriêo
pelis min aI írenezigo.

109 Restis nur kovrilo peita
eI antaüaj miaj havoj,
akirita en Ia taboj. 17
Enirinta gin pediko
restus por etern' amiko,
ne elpelus gin diabloj.

110 Kaj fine eê Ia nigrulon
destino de mi Iorâiris:

17 tabo: ludo por kiu oni uzas certajn ostojn de bovbrutoj (astragaloj).

57
nu, venis iun matenon 115 Kun Ia êefo li amikis,
Ia komandant', ai mi diris: havis li butikmastrumon;
<Ke lernu gi mangi grenon>, 18 herbon kaj tabakofumon 20

jen kialli gin deziris. li Iiveris kontraii strutaj
plumoj, eê vidigis lumon 21

111 Imagu vi nur la'.sorton ai ni kontraü feloj brutaj.
de jena via amiko
kun nuda Ia umbiliko, 116 Kvar bareloj tie staris,
en pjed', nenion por mangi: ,kelkaj kestoj kun Ia teo,
, . .••. .....• ion ajn li vende cedis,
pun aJna ne povus sangl
la gradon de I' humiligo. kion oni de li petis.
Provizejo de I' armeo
112 Monatoj tiel sin sekvis multaj Ia butikon kredis.
kaj tuta jaro forpasis,
samforme êio okazis 117 Drinkejmastro, ha, vi Ierta,
kaj sin ripetis konstante; estis via artifiko
mizero, vin turmentante, vendi êion, ho, amiko!
sin tie nur ekamasis. Glutojn egajn vi tragorgis,
kaj Ia nomon oni forgis:
113 Distre povis ni eliri -De Ia virto Ia butiko».
nur fruhore plej kutime,
kiam estis malproksime 118 Kvankam justas, ke en vendo
Ia paganoj. Sur âtatbestoj 19 per Ia prezo li formordis,
buljetêasis ni por festoj en êi art' li tiel fortis,
kaj lamrajdis ni senfine. ke per siaj kvar bareloj
da bestharoj, plumoj, feloj
114 AI kvartiro ni revenis, grandajn êarojn li forportis.
niaj bestoj sub Ia seloj
lacrajditaj; sur ni pendis 119 01 eroj en rozario
plumornamoj, foje feloj, pli igis Ia êuldstrekaro
kiujn ni tuj en drinkkelo je tuja lia dispono
ai Ia mastro sangovendis. êe ven' de salajra mono;

18 Por vetkurado, kio devigis aI speciala nutrado de êevalo.
19 La cStatbestoj~, aií nenies bestoj, havis parton de orelo fortranêitan, 20 La mate-teon oni nomas ankaií <herbo>.
tiel ili estis rekoneblaj. . ~I Bilda esprimo signifanta, ke li montris argentajn aií orajn monerojn.

52 53
sed gin ja aI komisaro
formangis vulpo-fripono.
~
120 Mi gin tiaI ne ricevis;
~...•
post forpaso de epoko ,
certa, en Ia sarna Ioko
bon-kalkulon 1\ prezentis, 22

kiun êiuj gojkollsentis,
kvazaii spiro êe sufoko.

121 Iuj reprenis vestajojn
fordonitajn garanti e;
kontraü âuldoj siaj tie
donis alia] Ia pagon.
Mastro êe fino radie
bonan bilancis festtagon.

122 Mi apogis min sur fosto,
tempon ja pagado prenis,
mi aI tio bonmienis,
ne montrante ian ardon
por ricevi mian parton,
en atend' gis vok' aIvenis.

123 Povus tieI mi por êiam
sur Ia fosto min apogi,
êar forgesis ili voki
min; jam oni pregkomencis,
do mi ekmaIpaciencis,
dub' aI pensoj âajnis hoki.

124 Por estingi Ia koIeron,
tuj mi iras aI majoro
Mi apogis min sur fosto,
tempon ja pagado prenis

22 Oni donis antaiípagon soldan kaj per tio gojigis Ia soldatojn.

54
I
I
kaj lin kun malbonhumoro
mi komencis do ataki
per sekvanta Ia parolo:
<Finos oni morgaü pagi>,

125 <Morgaü ne, nek iun tagon> ,
tuj li Ia respondon frazis.
ela pagado jam okazis,
kiel êiam, vi nur brutas».
I Ridas mi kaj ekbalbutas:
eOni tute min ellasis>.
I
126 AI li Ia okuloj preskaii
saltis el sub Ia brovarkoj,
jene li min alparolas,
dum min boras Ia rigardoj:
eKion vi ricevi volas,
se vi en Ia list' ne rolasi'>

127 -Tio vere indignigas>,
kaâe mi aI mi sufloras.
eJarojn du de hejm' mi foras,
sed ne venis eê dukato,
estas mi en êiu bato,
sed Ia listoj min ignoras».

128 La proces' min malfavoris,
tia al mi gi aspektis.
Pace traktu Ia personojn,
kiuj donas Ia ordonojn:
dum cedadon mi elektis,
malantaüen min direktis.

129 Aiídis gin Ia komandanto,
kaj min aI si veniginte,
ekdeklamis aI mi multon:

57
'/
ke esploros li Ia kulpon, 5
ke post Rosas-temp' malinde 23
134 Mi en mia malespero
estus fari ian âuldon.
nur atendis gis Ia tago
kiam venis de I' indjano
130 Suboficirojn vokinte,
brula, murda rab-atako,
komencis li ekzamenon
\ por forkuri dum sang-ago
koncerne miarr alvenon,
gis distanca hejm-kabano.
êu sur rajdbest', gia stato,
êu mia, êu de Ia âtato,
135 Defend' de lim' gi ne estis,
demandis tion kaj jenon. nek kontraü âtelo aii rabo,
sed estis gi rata kavo,
131 Ja estis êio nur âaümo
kie nur gajnas Ia forto,
por Ia plenig' de I' papero;
gi estis Iudo kun sorto,
gi estis nur karamelo,
per trompaj ostoj de tabo.
dolêaj' el mia valizo; 24
sed pIendo êe I' kolonelo
136 êio tie inversigas:
finigus êe Ia paliso.
Ia soldatoj servutadas
pruntluitaj por laboro
132 Ha, filoj de ... pro avido
ai vilag' en êiu horo;
rornpigu via monsako,
kunvokitaj, sin mortbatas,
eê pecon ne de tabako
kiam paganar' invadas.
vi donas ai Ia soldato,
farante lin per maIsato
137 Vidis mi en êi danckirlo,
plumpeza kiel gvanako. 25
malgraii miaj scioj krudaj,
da êefuloj grandbienaj
133 Sed kion povis mi fari,
kun servistoj eê tro plenaj,
dezerte strutid' malforta,
da âaígreg oj, aroj brutaj,
01 nur âajnigi min morta;
da negocoj abomenaj.
forgesi pri sorto nigra,
prezenti min kvazaü dorma,
138 Mi konjektas, ke ne volas
estante, tamen, tre vigia.
ili puron en Ia stalo,
êar ne estus ja bezone
ai Ia êefo io krome,
!3 Rosas: tirano kiu regis dum longa tempo en Ia Argentina Respubliko. 01 Ia ponêo, sabro-âtalo,
24 Amuzigo je kosto de Martín Fierro. devosento kaj êevalo.
25 gvanako: speco de lamo (kameloido).

58 59
139 Vidis mi, ke jam nenio 144 Kiam vidis li min veni,
tiun malsanon kuracas, «Kiu uiburas?», dernandis.V
kaj por de Ia êerk' forkuri, c Kiaj oipuroj?>, mi kantis.
kiu tie min minacas, «Ra-rertul=, resonis kri'.28
pensis mi do forveturi, Malrapide mi elskandis:
tiaforme bonsekuri. «Pli lacerto estas oil»
I

140 Pli ankoraü, iun nokton, 145 Nun mi sentas - Kristo helpu! -
mi alia palisoj iris, frapi fusilon martele,
preskaü oni min dissiris, korp' klinigas senkonscie,
pro disputa malkompreno, dum ekpafas li malpie,
ili tiel min ektiris, pro ebrio tre sencele:
kvazaü estus mi rimeno. ne rakontus mi alie.

141 Neniam mi ja forgesos 146 Sed tre baldaií post ekpafo
I' okazon en tiu dato; Ia vespujo sin alarmas,
en tempo de enirado oficiroj êie svarmas
haltigis min êe I' rem paro kaj spektakIon funkciigas;
ebria nova soldato dum postene li pluvarmas,
demande pri mia faro. ânuroj min tre firme ligas.

142 Estis gringo freâbakíta, 147 Inter bajonetoj ili
kiun neniu komprenis, aI Ia ter' min katapuItas;
de I' mondfino li alvenis, Ia majoro ektumultas:
eble ne estis kristano, «Pri saIajra Ia postulo
êar li sole di ri penis mi instruos vin, fiulo> -
ke li estas pa-po] tano. 26 tiel li min kriinsultas.

143 En gvardio li dejoris, 148 Manojn kaj piedojn ili
drinkhaladz' Ia vidon baris, per kvar zonoj streêe laêis;
do ai li vizag' ne klaris: mi eltenis tirojn, premojn,
estis jen de I' kulpo tuto, ne aiídigis iajn gemojn,
tre ektimis tiu bruto,
dum festkukon mi do faris.

27 Misformo de .Kiu vivas? - demando kutima êe militgvardio.
26 Misformo de napolitano t. e. Napoliano. 28 La dejoranto volis diri: <Haltul>, sed lia balbuto sonis iom difekte.

60 61
sed dum tuta nokt' mi kraêis 154 Por gvati ili tro blindas,
alIa gringo mil blasfemojn. neniam lemos Ia êason,
nek helpas ilin Ia studo
149 Kial nia registaro por interpreti Ia pason
sendas alIa limpejzago de iu objekt', êu struto,
gringojn sen eê et-kompreno rajdisto estas, êu bruto.
pri êevalo ka], bridajo?
Eble gringo specimenu 155 êe persekuto aplombe
ian tigron ekster kago? eksidas ili sur selo,
gis jukas sidaj' pro âvelo:
150 Kaüzas ili nur Iaboron, malord' estas rezultato,
êar ne konas ja kutime vi kvazaii ovojn al kato
ili I' arton de l' selligo, transdonis por kovocelo.
kaj nur iras grandatime
alIa bovobrut' proksime,
antaü ne, nek post mortigo. 6

151 Kaj pasigas tiuj moâtoj
156 Iros mi nun al plej trista
parto de Ia historio,
horojn en busekzercado
kvankam tuta viv' nenio
atendante gis soIdato
estis krom malgojoj-êeno,
rostviandon servo feras ...
âatas kanti pri Ia peno
Ili franda per palato
kor' sufera per ve-krio.
eê riêulojn ja superas.

152 En varmo ili eklamas,
157 Komencis oni kolekton
de êiuj Ia armeanoj
kaj tremas êiuj dum frosto,
kaj de êevaloj, en grupoj,
ne fumas ili - pro I' kosto -
por disponadi pri trupoj
regale. .. tabakon âatas
por ekspediciaj planoj
kaj sin pro gi interbatas,
ekstermaj kontraü indjanoj.
kiel Ia hundoj pri osto.

158 Ni ekrnarâos - laü anonco -
153 llin tiel pluv' timigas
sen pakajoj kaj sen êaro
kiel hundon fuImotondro,
frape kontraii Ia sovagaj
taügas nur por ion fari
en Ia centron de l' tendaro;
ieI en Ia danda mondo,
poste - page, sen domagoj -,
por en tiu sfer' sen honto
iros ni a] hejmvilagoj.
povi sub fremdvestoj ílari,

62 63
159 En tiu ekspedieio Tamen troo da doloro
ni havus bonan esperon nin lacigas. Kia pestol
personan vidi aperon
- aI ni rakontis Ia estro - 164 Eê sen seieneo mi seias
de iu sinjor' <rninestro> 29 pri eta mia valoro;
- Don Ganzá. -, kredu Ia veron! jen mi êashund', jen Ieporo,
laii sango de eirkonstaneoj.
160 Ke li kunvokos I' armeon Sed ankaü I' altaj instaneoj
kaj êiujn batalionojn, nin zorgi devus kun koro!
alportus kun si kanonojn
kun granda nombro da strioj. 165 Kiam foje sidis kune
Senfinaj konversaeioj en vespera hor' serene
meneiis rnultajn aldonojn, kaj dum glasojn verâis plene
mia êef' kaj pacjugisto,
161 êi trompoj ja ne konfuzas êar sufiêis jam Ia tristo
Ia vulpojn de speeo mia; forfumigis mi sengene,
êu Ganza aii êu alia 30
por senlegulo ne gravas. 166 Míel' aI mi âajnas kampo,
Drinkkonto, kiun mi havas, nun, kiam sen êen' mi iras,
ja estas ankàii plurstria. ajn kien mi ekdeziras,
min paêoj tien direktas
162 Neniam dorrnul' mi estis, kaj ombro min plenprotektas,
sed vigIa en Ia kompreno; se volo min tien tiras.
mi estas - Kristo! - persono
sen timo aI iu homo, 167 T ra Ia dangero mi pasas
mi êiam venkis sen peno sen timo pri Ia domago;
eê peza en entrepreno. mi marâas plu kun kurago;
gaúêforme mi vigIe agas
163 Kiel eta bub' mi gajnis kaj kiel porko ekvagas: 31
jam Ia vivon per Iaboro, jen mi jam en hejmvilago.
kvankam êiarn en modesto,
sen aspiro je honoro. 168 Revenis mi post tri jaroj
da vivo vane sufera,
senlega, nuda, mizera.
Zg Moka formo de ministro.
'0 La ministro de defendo nomigis tiam Gainza, sed Martín Fierro tion
misformas en Ganza (elparoluí gansa), kio hispane signifas 'anserino', 31 Laü popola opinio Ia porko havas speciale bonan sentou de orientigo.

64 65

Fterro, 5
Renkonte ai nova sorto, 173 Poste - laii najbaraj diroj -
kiel dazip' ai tru' tera, kampon iIi e1pretendis,
mi marâas ai mia pordo. Ia brutaron i1ivendis
por Ia pag' de I' luoprezo.
169 Jam nur ruino aperis; Multon i1i ekinventis!
de domo ne restis signo, Çion kovris Ia forgeso.
apenaü pecoj de ligno.
Funebris Ia kor', homdigno 174 Kompatindaj Ia knabetoj,
ribelis, mi votis Jure: kiujn tiel sort' êagrenis,
pluagos mi nun terure. fine servodungon prenis.
Kiel servos êi humilaj
170 êiu sentus ja Ia samon ai birdetoj tre similaj,
êe simila ve-sufero. kies plumoj ne alvenis?
Certe ja, ke estas vero:
kiel in' mi tiel ploris, 175 Ie nun vagadas i1i
kaj suferos multan baton.
trist' pli granda min traboris
Ne forlasis sian fraton
01 Sankt-jaüdo sur Ia tero.
Ia pli aga, laii rakonto;
eble en kristana rondo
171 Nur miaiíon aüdis mi de
i1itrovis ekkompaton.
kato, kiu sin e1savis
kaj rifugon tie havis:
176 L' edzino kion suferis,
~e vizkaêoj tiun rabis.P?
gin eble scias nur Di'.
Gi alkuris kun kompreno
Laii diroj forflugis si
.
kaj kun goj' pri Ia reveno.
kun falko en akompano,
sen dubo en serê' de pano
172 Je forir' mi tie lasis
ne plu donata de mio
brutojn, tutan apartenon,
ja baldaiían Ia revenon 177 Dum êe unu ofte mankas,
Ia jugist' promesis certe, êe aliaj troas riêo.
zorgus intertempe lerte Kion do si sen dukato
Ia edzino Ia bienon. farus en Ia malfeliêo?
............ Mortus si pro nesufiêo,
kun Ia filoj, en malsato.

178 Eble mi ne plu vin vidos,
32 uizkaõo: granda rodu\o, kiu abundas en Suda Ameriko. mia koro kaj juvelol

66 67
vagul' oni min deklaris 195 Vidante Ia nigrulinon
kaj persekuti komencis. venanta kun korp-balanco,
mi diris drinkinstigita:
189 Neniam malbono ârumpas, «Jen venas in' por ke dancu>.
sed nur kreskadas konstante:
mi devis tiel subjte 196 Gin Ia negrino komprenis
pIusekvi vojon fugante. kaj kvazaií saltus, kun mordo
aI mi Ia jenon respondis:
190 Mi restis sen in', sen domo, «De vi 'stos patro pli porko>.
kaj íorkurinto mi estis,
en zon' sen iu monero.F' 197 AI bal' si paâis rigida
min jam nur êifonoj vestis. kun pIi 01 de, vulp' trenajo,
si montris dentojn pli bIankajn
191 Mi filojn, Ia malfeIiêajn, 01 estas maiza kaêo.
esperis baldaü retrovi;
irante de Iok' aI Ioko, 198 «Negrino bela», mi diris,
pro mank' eê fumi ne povis. «vi gustus kieI kanapo>
kaj âprucis el buâo mia'
192 Pri bal' mi eksciis foje, êi stanco kvazaii mok-frapo:
gin volis maIbona âanco,
do en maIespero mia
199 ~BlankuIon elkreis Dio
mi iris ai tiu danco. kaj Sankta Petro mulaton,
Ia negron faris Diablo
193 êe perikon-danco kune
por nutri infer-hejtadon>.
amikoj grandnornbraj festis,
kontentaj pro Ia revido,
200 La negro ekstere staris,
ke fine por drink' mi restis.
rabio êe li sin sumis,
en Ia malhel' Ia okuloj
194 Kutime min aI disputo
lanternsimile brillumis.
incitas stato ebria,
mi gin komencis kun negro,
veninta kun ino sia. 201 Mi konis lin eksplodeman,
alire mi do eklaiítas:
«Kri-spiia homo pro tio
mokajon êiam malaiidas> ,
33 La gaiíêo kutime havis en sia talizono - bone videble - orajn
monerojn.

70 71
202 La felâua kurbsaltetas, 34 209 La negro min ekatakas,
sin en dignecon remetas: li vide min kvazaii mangas;
eJa pli krispita estos ai, du frapojn ponardajn faras,
êifona gaüê'», li rejetas. mi ambaü en nulon sangas.

203 Kaj jam li venas, apude 210 Nun mi per S-tranêa ilo,
por tuâo kvazaü Íntima - el âtalfa jlilo forgita,
mi frapon al li apIikas ekpuâas, li min forskermas
per granda karafo gina. kun blinda koler' senbrida.

204 Eligis Ia fulgvizaga
211 Kaj rekte al lia frunto
da gruntoj pli 01 porkego,
mi baton tian transmetas
el ing' tirante tranêilon,
ke glitas li serpentante
alpuâe venis kun bleko.
kaj kvazaii li forraketas.

205 Mi êeestantojn disigas.
<Sinjoroj lasu>, mi vortas,
212 Per sango de lia vundo
Ia vestoj ai li ekrugas,
eke venu Ia taür'. Mi sola
kiel tigrin' post akuâo
naskigis, mi same mortas».
li furioze laütmugas.

206 La negro post tiu frapo,
sen ponêo jam, bruas forte: 213 Brilige antaii l' okuloj
<Ekscios vi baldaü jam êu tranêilon sian li svingas
nur sola aii êu eskorte>. kaj per Ia ponardopinto
li vangon mian atingas.
207 Dum li manikon repuâas,
mi spronojn miajn deprenas, 214 En vejnoj sango ekbolis,
supoze ke tiu eonklo ~ mi forte antaiien trombas
vipbate al plank' ne venas. kaj kontraü Ia nigran hakas,
gis Ia diablon mi rompas.
208 Danger' plej bone rime das
por senebriigi pensojn, 215 En fina Ia kunpuâigo
mi kiom ajn drinkon suêis, mi per tranêil' lin trapikas;
gi klaraj igas Ia sensojn. levinte lin per ponardo,
sakforme lin refaligas.
84 Li portis el kruda feio hejme kunkudritajn âuojn.

72 73
216 Li piedfrapojn aldonas
8
kaj nun jam vivi li êesas;
stertoron de tiu negro 223 Denove en brandbutiko,
en vivo mi ne forgesas. mi drinkis en hor' vespera,
jen venas gaiíêo fiera,
217 Alkuras nun \a negrino, luktema kaj aroganta.
rugflamas siaj'okuloj, êe I' veno li Ia êevalon
laiítveas Ia malfeliêa en ombro lasis êe I' pordo.
per lupsimilaj ululoj. Ne venis de mi eê vorto,
êe I' verâotablo staranta.
218 Dezirus mi âin bastoni,
atingi tiel silenton - 224 Malpaeis li tutdistrikte,
farante tamen pripenson, sed lin neniu admonis,
ke estus maloportuna por kaânegocoj bezonis
elekti de l' mort' momenton, lin Ia sinjor' komandanto.
mi lasas âin do senpune. Sentante sin sub protekto,
li montris sin malmodesta
219 Malligas mi nun êevalon; kaj kontraií êiu honesta
visita jarn Ia tranêilo, persono tuj provokanto.
eksidas en sel', forrajdas
ai Ia river' en trankvilo. 225 La bedaiírinda sen sei' jam
Ia propran tombon elfosis;
220 Laií di r' oni Ia mortinton neniu ja eksupozis,
sur katafalkon ne metis, ke Iin jam atendis morto.
en led' oni lirr enkudris, Sed tiel Ia mond' sin movas
sen pregoj en tombon jetis. kaj trista Ia vivo pasas:
sin antaii êiuj forkaâas
221 Rakontis oni, ke poste kontraiía aií bona sorto.
- se nokto estas serena -
vidigas lumo mistera: 226 Li plankon nur ektuâinte,
anim' gi estas pen-plena, apudan baskon íorâovis, S5

duonan glason almovis
222 Mi havas foje I' intencon, dirante: <Trinku, bofrato>.
por fini gian suferon:
elfosi lian ostaron,
3S Inter Ia multaj enmigrintoj Ia baskoj estas popolelernento tre ri-
gin meti en sanktan. teron.
markinda pro sia nombro kaj pro sia karaktero forta.

74 75
<Je via fratin'>, mi diris, esti gauêo - ... Dia jugo! -
<por mia troas zorgado>. âajnas tio jam delikto.

227 <Ha, gaüêo vi>, respondas li, 232 Similas li postêevalon,
<vi estas el kiu lando? gin oni lasas kaj prenas,
êu eble de I' tomb' serêanto? êi sere' senfine sin trenas.
êu via haiít' B.one gluas? Jam knabe arbon simbolas,
Sed kie êi taiíro bruas, kiu en montflanko solas
silentos bovida kanto>. kaj kiu protekton senas.

228 Kaj jam interluktas korpoj, 233 Lin per akvo oni baptas
hom' li estas senhezita, naskiginton inter arboj.
sed mi ankaií tre rapida: -Serôu panjon vi por vartoj>
per tranêilo tuj mi skermas, diras Ia baptant', lin lasas,
lian grason mi malfermas, mondon kroze li trapasas,
kaj jam kuâas li buêita. âajnas li azen' kun sargoj.

234 Kreskas .li, pasante ventojn,
229 êar kun Ia justee' mi tie
kvazaü netondata safo;
ne tre bone harmoniis,
servas dume kiel sklavo
kiam mi lin fali vidis
patro en I' arme' ai stato.
kaj drinkestro forte kriis,
Fr~stas li kaj, krom malsato,
mi tra pordo forrapidis,
mankas ai li êia havo.
min etigi ne hezitis.
235 Li nomigas <gaiíêo suêa> - 36
230 Sur êeval', ai Di' mi pregis, kiam goja li aperas-
fordirektis min laií I' vento, trista vi lin konsideras,
êar Ia gaiíêo-vagabondo
kiam dance li kunfestas;
vivas nur en fremda rondo se atakon li repelas:
kaj post êiu akcidento krimas, se ne: morta estas.
pioras li en nova mondo.
236 Estas li sen familio,
231 êifonita, postsekvata, sen protekt', amikaj koroj;
êiam estas li en fugo, êiuj ja estas sinjoroj
sen âirrnejo, sen rifugo,
kvazaií gis etern' damnito, 36 t. e. drinkulo,

76 77
bovid' âin vokas per plendo, nur protektas lin êielo
sed gaüôo êe sufersento kaj l' amik': tranêil' el âtalo.
nenie ekplendi povas.
. ............
247 Do tiel je noktalveno
mi ai rifug' min retiras, 252 Mi tiel do iun nokton
êar kie Ia tigro iras rigardis al brilo stela
sin kaâi povas Ia homoj; âajnanta ja despli bela,
patrolo, mi ja deziras, ju pli vi estas sufera.
ne kaptu min êe Ia domoj. êar steloj laii Dia volo
kreigis por Ia konsolo.
248 Venas ili devplenume -
certe gustas Ia afero; 253 Karese vi ilin amas
min kondukas konsidero kaj vidas kun goja sento
tutalia por konduto: vi ilin sur firrnamento;
kontraii dec' kaj gaüê-fiero kaj post Ia pluv' en Ia kampo
estas: inter inoj lukto. Ia stel' estas elemento
gvidanta gaüêon tra pampo.
249 Kaj al kamp' mi iris sola
pli 01 cervo kaâe-stele, 254 Ne helpas tie doktoroj,
kiel forlasita hundo valoras nur viaj spertoj
serêas sub rubajo-fundo kaj lernus tie humilon
aii en truo dormocele Ia êiosciaj ekspertoj;
por tranokti sur Ia grundo. sed gaiiêoj konas slosllon,
kiu direktas rondiron.
250 Sen punkto, sen celo fiksa
en tiu vasto senlima 255 Malgaje estas en kampo
kaj tra mallumo senfina, rigardi dum nokto tuta
kiel fantom' malpreciza, ai astroj sur Ia êielo,
Ia gaüêo marsas sentima: Ia vojon de iu stelo,
ne eblas kaptig' surpriza. restante komplete muta,
êirkaüe bestar' nur bruta.
251 Lia esper': Ia kurag»,
lia gardo: sinpreparo, 256 Mi estis do, mi ripetas,
lia savo: rajdêevalo. soleca sub Ia êielo,
Li maldormas en malhelo, profunda en noktmalhelo;

80 81

Fterro, 6
nur sonis vent-melodio, 261 Por en Ia lukto ne geni,
kiam êaha-birda krio 37 mi nun deprenas Ia spronon,
min tusis en Ia orelo. resovas mian kalsonon.P"
arangas bone Ia zonon,
de I' klingo akron mi provas,
257 Mi gluigis ai Ia tero:
per besthufoj g;.eksonis, êu bone tranêi gi povas.
mi mediti ne bezonis:
de êevaloj estis stampoj 262 Por havi gin en proksimo,
kun rajdantoj tra Ia kampoj; êevalon ai branê' mi ligas,
tion mi ja tuj ekkonis. selledon mi algustigas.
Mi en situ' tiu êi
min âirmas dorse de gi,
258 Se sin dangero prezentas,
l' okuloj nokton trapikas.
konfidi oni ne devas;
dum kuâas mi sur Ia ventro,
streêigas mia atento
263 Kaj nun ili jam apudas,
êe mi guste faras halton;
kaj sonon mi ekricevas
harar' mia iras alton.
metalan el tra Ia vento.
Jen, en mallum', mia diro:
<Ne mortos vi kun deziro>,
259 lli rajdas tre silentaj,
dum faras kor' mia salton.
mi en gardo min do tenas:
eble por esploro venas,
264 Mi volis ilin avizi '
aü min volas ili kapti.
ke êetrovigas jen viro
Sed ne emas mi eskapi,
scianta pri kaptdeziro;
êar ai gaüê' gi ne konvenas.
nur ja pro tio Ia gesto,
ke gajnis mi en Ia tiro 39
260 Mi Ia krucsigrion tuj faras, Ia vokon antaii I' aresto .
.botelon premas allipo,
min rulas kiel dazipo, 265 «Ci esta~ gaiiôo-bandito ~,
Ia ginon mi suêeltiras, jen unu tuj ekhazardis,
«se donas ili per vipo, <brunnlon ci rriortponardis,
bonvenos I' okaz' ~, mi diras. alian ankaii drinkulon,

37 êahao: birdo sufiêe grandformata kun ruga strio êirkaií Ia kolo. 38 La gaiíêo portadis longan kalsonon kaj super gi estis vindita Ia t. n.

La granda formato suldigas aI Ia fakto, ke êi tiu birdo estas plena de aero. êiripao, simile kiel oni kutimas ligi Ia vindojn de beboj.
Kiam oni gin buêas, eliras Ia aero kaj Ia mortinta birdo rezultas etformata. 3D Esprimo prenita el lingvaJo de ludoj (ekz. en kartoj aü kubetoj).

82 83
270 En aflikta tia timo
nun Ia polic' cin invitas
kaj avid' mi ilin tenis,
por fari konto-kalkulon
ke tre guste ili venis,
kaj perdos ci Ia okulon
kie ilin mi atendis,
se ci nun reziste spitas ~.
kaj sin tiel intergenis
ke nenion priatentis.
266 <Ne venu do>, mi respondis,
<ai mi kun murd-historio, 271 Du, volvitaj en êifonoj,
alia 'stas fabio tio; kiuj sabrojn svingi startas,
nur provu do min fortiri, pli decide entreprenas,
mi mem ne volas ja iri, frunte de mi ekpostenas
eê se alvenos legio >. kaj samtempe min alsaltas,
kiel hundoj, jam ne haltas.
267 Sed ili ne plu atendas;
el seloj saltas ai tero, 272 Mi repaâon faras falsan
min kvazaii hundon rabian kaj antaüen ponêon jetas;
êirkaüas granda numero. kiam sur gin ekpiedas
Mi vokas sanktulon mian, unu, iom stulte-spite,
en mano: Ia tranêa fero. tiron faras mi subite
kaj sur dorson tuj lin metas.
268 Jam vidas mi fajrosputon
273 Restinte sen kamarado,
de karabena ekpafo,
I' alia Ia fajron tuj bridas,
de Ia bastardo missorto 40
sed fero en li jam sidas
gin faris; tamen, maltrafo,
kaj spiri mi lin ne lasas;
altlevas mi lin kun forto
atakon mi disfrakasas,
kiel per pus' de risorto.
diablo lin nun jam fritas.

269 AI alia, kiu urge 274 En man' unu portis kanon,
siajn bulojn jetpreparas, de kiu tondilo pendis.
mi bonegan pikon faras. Min fosto li âajne sentis,
Kiel vostfrapita hundo bovidon por fiksi tie!
saltas li kun sia vundo, Du frapojn, kiujn mi sendis,
fero mia ne eraras. lin pelis tra kampo krie.

275 Feliêe en êi momento
40La gaüêoj konsideris malkurag a, pedida ago uzi, en lukto kontraü
aperis maten-koloro
homo, pafilojn anstataü tranêiloj.

85
84
kaj juris mi: -Se min savas 280 Returne mi iom paâas,
Ia Virgulin' en êi horo, gis mi firmstaras perfekte;
estonte si voton havas: mi jetas lin kun grand-skuo
mi bonos kiel malv-Iloro _. 41 antaiíen kaj lin nun rekte
piede sendas ai truo;
276 Nun inter ilin mi ,saltas, en tru' li restas kun guo. 42
ruligas mi sur Ia fero
kaj kiellanbul' kondutas, 281 Verâajne Ia korinternon
dum paro sin jam altrudas; ektuâis Sanktul' benita
laboras mia tranêfero, de gaiíê', kies kri' subita
por polvon grati goiludas. laiítsonis: <Cruz ekribelas,
êar ~iron tiele pelas
277 La plej luktema el ili ai morto faro deliktal>
,
sur mia kap per hakilo
pedikojn forrazi provas, 282 Sen plu, partion enire,
per brako mi lin forsovas li.sin ai mi nun alparas,
kaj tuj ai lia pupilo mi novan paâon preparas,
da polv' mi tutmanon blovas. êar - du - ni estas jam trupo
kaj Cruz kiel fajra lupo
278 Kaj dum li kun polv' baraktas, por sia kavo batalas.
okulojn siajn frotante,
mi lin alpaâas âtelrampe, 283 Ellin atakantaj du li
Ia feron sur lin apegas: inferen unu ekspedis,
• Vin helpu Di' -, mi elvokas - I' aliaj ekmalimpetis,
dorsfrape li flugas flanke. fikstrafis ja niaj skermoj,
kaj baldaií ai fug' sin metis
279 Sed en Ia sarna momento simile ai iaj vermoj.
sur ripoj mi sentas tikle
skrapadon de sabro strigle; 284 Postrestadis tiuj, kies
Ia sang' farigas glacia, rostroj estis en êifonoj
perdigas trankvilo mia, aii farigis lamaj homoj.
mi saltas en alton vigie. Kaj Cruz diris alia vico:

42 La vorto truo havas en Ia hispana Iingvo duoblan sencon: kavajo
41 La malvofloro estas konsiderata bona pro sia kuracforto. kaj tombo.

86 87
Venu do pli da polieo
c ajn kiu kontraüparolas,
vin forporti per vagonoj>. ne genos mian marâadon:
mi sekvos nepre Ia faton,
285 Ostojn kolektinte, prege laii devoj ja homoj rolas.
genuigis mi sur âtonojn,
krueon branêan mi almetis, -290 ~Ne havas mi hejmon, kiu
Dion pri induIg' \rni petis, mizeran min protektadas,
kaj ankoraü mil pardonojn, nek vergon, kiu min gratas,
ke mi tiom buêis homojn. arbkronon ne, kiu âirmas,
sed mi min ne ekkompatas,
286 Ni do Iasis kuâi tie êar tamen mi êiam firmas.
Ia mizerajn, kiuj mortis,
oni ilin - êu forportis, 291 ~Estis mi antaiie mastro
aüêu igis ili mango] de brutar' kaj familio,
de Ia bandoj de karanêoj, 43 êe reveno eê Ia ino
gin neniu ja raportis. ne plu restis. Seias Dio
sola kieI marsos tio
287 Rifuginte en kabanon, nun gis mia vivo fino ~.
ambaü ni botelon guis,
tiel ni I' okazon festis;
10
mi êe gIut' ja ne enuis
kaj neniel Cruz protestis: CRUZ
eta lia gorg' ne estis. 292 Ja, amiko, Ia sufero
estas de Ia viroj sorto.
288 Post varmigo de l' faringo, Teni alte niajn kapojn
gIason kisinte multfojon, kaj akeepti êiujn frapojn
ni tre freâe sekvis vojon; gis alvenas nia morto,
kieI eikonioj iris, en gi estas nia forto.
kolojn tieI ni distiris,
proklamante nian gojon. 293 Miaj vestoj disâiritaj
mian meriton ne prenas;
289 c Forrnarâas mi ~, mi deklaris, mi ne sanktas, sed êagrenas
c kien min sort' gvidi volas; tamen min Ia fremda sorto.
Kvazaü estas mi frit-torto,
kaj dolêfarêon gi entenas.
43 karanêo: speco de vulturo.

88 89
294 Ne mankas aI mi doloro, iras mi laii mia sorto,
nek propra, ja, malfeliêo - paâ' post paâo laii Ia eblo:
silentas mi pri malriêo -, kie fa:lus ni pro feblo,
gi tamen min ne afliktas, tie savas nin Ia forto.
mi bone. eê hipokritas
laii de l' neces' Ia kondiêo, 300 Kiu ajn memoru bone
kiam havis li suferon;
295 Per artifikoj kelkiaj kio min, amik', koncernas,
mi vivas, se eê senpompe, jene faras mi ciferon:
skabion rni foje trompe pasintecon mi mallernas -
âajnigas, Mi guas brandon sangos morgaiítag' I' aferon.·
kiel ventrulo majzfrandon,
malriêas mi do aplombe. 301 Havis ankaü mi juvelon:
koro estis gia loko;
296 Min ne mortigas Ia penoj kiu min en Ia epoko
dum haüt' mia estas sana, inter Ia amikoj konis,
êu venas sun' en somero, sciis, ke si min ligzonis
êu prujn' en vintra vetero: pli efike 01 per hoko.
se estas êi mond' infero,
êu zorgu homo kristana?-
302 En Ia vojo de Ia amo
animaloj sin ne perdas -
297 Kontraiiajojn kun kurago
kaj Ia inoj ja tre lertas.
ni rezistu, kamarado!
êiu gaiíê' estas doktoro:
êar eê vulpo grand-pirato
en Ia kant' pri ama koro
falas kiel fida birdo:
kordojn hardi li tre certas.
venas por âafid' kun flirto,
en kaptil' lin trafas fato.
303 Pli 01 âtona estas viro
298 Devas pasi ni hodiaií kiu inojn abomenas!
tra suferoj eê sen nomoj; Si Ia zorgojn partoprenas:
gin akceptu sen êagrenol en gi êiun superadas;
Tia estas Ia festeno; kun Ia vir' si kamaradas,
turnojn devas fari homoj .
se malvirti si ne emas.
pli 01 estas en bobeno.
304 Bona ino ne forlasas
299 Mi neniam min liveros viron en malbona sorto;
alia brakoj de Ia morto: helpas lin en êiu zorgo

90 97
kun kareso kaj kun vorto,
min sendis en komision,
eê se ne donacis jupon
min tiel do flanken trudis.
li aií solan etan tukon.

310 Kuriere igis li min
305 Mí pasigis grandplezure fari êiam longan vojon:
kun nomita 11f juvelo al bieno unu fojon,
vivon kaj kurl goj' gin festis alIa lim', vilag', laií vico,
kiel muâo en mielo. mem malzorgis pri l' ofico,
Kiaj tempoj tiuj estis, guis li nur hejman gojon.
,
kiel am sin manifestis!
311 Senfinan triston signifas
306 Si estis aglo el nuboj se marâas vir' sol-sufere,
fluginta aI arb' surtera, sen ino konsola vere,
01 matenrugo supera kiu lin âirme subtenu,
kiam Ia suno elpaâas; sed ke alia âin prenu -
si estis Ia flor' plej bela, nenia ino prefere!
kiu en herbo sin kaâas.
312 Fremda kok' ne devas flirti
307 Sed, amik', Ia komandanto, mian inon en klukformo,
kiu estris Ia milicon, mi marâadis jam sur domo,
êar li âatis êiun spicon, gis momento certa venis,
venis preni - kontraií rajtoj -; ke mi kaptis lin êe l' forno:
vidis mi en liaj trajtoj, inter brakoj li âin tenis.
ke elkovas li nialicon.
313 Vizagon li havis kiel
308 Amikecon li pretendis, bovid' malhavanta lekon;
mankis aI mi tamen fido - vidante êi senhontegon,
lin konkuri mi ne povis; mi diris: c Bonan digeston> ,
estis êef' li, sen invito êi am' ja imitas orfbeston
en Ia domon sin enêovis serêanta fremdlaktan flegon.
kiel iu parazito.
314 Li glavon nudigis kaj min
trapingli laüâajne volis,
309 Tre baldaií mi jam komprenis,
ke li min superatutis, mi pensis eê ne mome~ton
. sed fjeran li êiam ludis: kaj tiellin alparolis:
«Vi havu bonan atenton,
kaj kvankam pagis nenion,
bridante renon kaj ventronl>
92
93
La inon li gaprigardas
315 Pikon kontraü min li sendis,
kaj en mi naüzegon vekas,
sed l' armilon mi forprenis;
dum êambron fetor' ekregas:
kiam en Ia man' gin tenis,
tre abomene mi fartas.
por agulon ne mortigi
kaj Ia homon ne trapiki,
321 Diris mi: c Por avo via
per platfrap' mi ventron premis.
estas putraj êi perdrikoj! ~
316 êar neniam ai gravulo Nazon âirme per manikoj,
mankas admirant' flatema, mi foriris fortaterne:
unu ankaii en l' okazo flaris per n~ztru' alterne
snufis tie per Ia nazo, kiel knab' li, kun lumbrikoj.f '
rostron tenis li kunprema
de hundido laktoprena. 322 Kiam Ia mulo repaâas -
signo, ke volas gi hufi -,
317 Li min alpafis pistole, tiel kutimas konduti,
kredante, ke tio trafis, kvankam gi tion ja kaâas;
memfidon li eerte havis kiel mui' Ia in' repasas
kaj multe ja ne mispafis, por forgesan rolon ludi.
sed en moment' malfaeila
farigas mi tre trankvila. 323 Prenante ponêon kaj vestojn,
sufere mi nun ekvagis
318 Persistis li en klopodo, pro ino, kiu trompagis:
ne povis li fini l' agon, ai du si faris Ia samon;
êar mi daneadis zigzagon, mi adiaiiis kabanon,
gis lin per ponarda trempo memorojn daiire enpakis.
trasegis, eê mankis tempo
ai li por diri bontagon. 324 Per unu sola mi konis
Ia inon, agan aii junan -
319 Reiris mi nun ai êambro mi ne plu provos fortunon
por serêi l' amantan avon - uzante karton komunan:
li trovis dume Ia savon homino aü hund-patrino 4.5
en bovhaiita lesivtino. forrestu en malproksimo!
Di' seias kiella timo
en nervoj âokis Ia pavon!
44 Infanoj,suferantaj de lumbrikoj, kutimas snufadi per Ia nazo, iritita
de Ia parazitoj.
320 La viro kristana stultas
45 Aludo ai Ia perfidema karaktero de hundino post akuâo,
se amo en li ekardas!

94 95
11 330 Kaj mi spertis "da mizeroj
tiom ja en êiu horo,
325 Stancoj, eI aliaj, âprucas tian kvanton da konfliktoj
kieI akv' el fonto pasas, kaj suferis da afliktoj,
êe mi samo ja okazas, ke mi kredas pro angoro
sed ne havas, miaj ordon - havi kalon en Ia koro.
buson tiel ili lasas
kiel âaíoj Ia bestkorton. 331 Kiel orfa best' mi trotis,
post Ia pluvo kaj ternpesto;
326 Pasinte pordon I' unuaj, kiam sciis mi pri festo -
jam sekvas ceteraj are estis gi malbona âanco;
kaj postaj pare-senpare, aI drinkej' por tiu danco
sin ~ontrau Ia fostoj puâas, iris mi sur Ia rajdbesto.
saltkolizie sin tuâas,
sen êes', senhalte, senbare. 332 La dancejo tiu estis
kabanaê' de Iasta klaso,
327 Pro neklero êiu mia gin plenigis homamaso;
penso estas ja pezeg o: kaj estigis interpuâoj -
ki~m sin malfermas beko, oftas tiaj pelopuâoj 1
tamen venas ja unua en popola festokazo.
verso, pordon frapas dua,
tiel plu kun lauta bleko. 333 Mi surhavis duonbotojn,
de tuberoj ili plenis,
328 Atenton pruntu aI mia kvazaü krestoj âovigantaj
raporto pri êiuj penoj sub Ia premkontaktoj plandaj;
disponaj ja per korbplenoj: kredis mi, ke kaloj premis
malkleron êiukondiêe kaj min tio ege genis.
Ia gaüêo pagas sufiêe
per sango de siaj vejnoj. 334 Fandango kaj <kata> formis 46

de dancoj unuan rangon;
329 Post Ia missort' tra herbejoj por vidi do Ia fandangon
mi vagis inter Ia arboj, mi kieI bul' min enâovis,
kaj marâis inter Ia kardoj:
sed kiuj 'stas sen IogIoko,
ilia viv' estas moko, 4G Dum Ia fandango estas hispandevena, Ia katodanco estas tipe gaiíêa
de besta vivo nur partoj. danco en Ia argentina kamparo.

96 97

Fíerro, 7
sed djablo montris Ia langon 340 Tuj alvenis el interne
kaj Ia amuzon disblovis. gringo portanta fusilon,
sed ne perdas mi trankvilon,
335 Citara ludisto estis maltimante Ia dangeron;
virgaiíêo kun buâo peza - mi demetas Ia kovrilon, 47
min pacienco nf Iogas, jetas gin sur Ia kandelon.
se gi ne estas necesa:
sed kvankam mi ne provokas, 341 Kun Ia krio: eMin ne barul>
min trovos, kiu min vokas. marâas mi ai pord' rapide.
L' inoj en alarm', senvide
336 Perikonan dancon mi kun
- êar malheI' sur êio pendas -
junulino do ekstartis;
embarason egan sentas,
kiam tion li rimarkis
inter Ia gaüêar' miksite.
- li sen dub' min bone konis -
kelkajn stancojn li hazardis,
342 Venas Ia stancist', unua,
kiuj jene mokosonis:
Ia rigardoj min avertas,
sed I' animon mi ne perdas,
337 <La virinoj êiuj kiel
eê se drinkojn mi ensorbas,
muloj nin âancelas;
kapon tio ne absorbas;
ne asertas mi, ke êiuj,
kaj lati diroj mi ja lertas.
sed kelkajn mi celas,
kiuj ai Ia migraj birdoj
laplumojn e1pelas.
343 Jam alian ne provokos:
sian âercon per Ia tombo
338 ,.Kelkaj gaiíêoj supozas, ke pagis li, êar Ia aplombo
pri damoj disponas. firmas êe mi kun Ia vino;
Mi ne diras: ke supozas,
• bedaürinda Ia viktimo
sed, jes, fanfaronas; havis karnon de kolombo.
kaj eble pro damoj tiuj
finfine senmonas>, 344 Por alporti fIegan helpon
diligentas Ia virinoj:
339 Intersekretis Ia inoj; ke sangfIuo perdu forton,
mi grandkoleron eksentis trenas Iin ai iuj tinoj,
kaj ai li êi krion sendis: lasis mi lingardi korton:
<La kanton êesu ... akaro!- sangu tripon li en kordon.
kaj tranêe de Ia gitaro
Ia kordojn tute disfendis. H La ponêon (servanta samtempe kiel vestajo kaj kiel kovrilo).

98 99
345 Mi ekrajdis tra Ia kampoj, 350 Sed êar tempo iam finas
pli libera 01 Ia sento êiun nian malfeliêon,
- kiel nuboj en Ia vento - kaj mi spertis jam sufiêon
vivi nun sen loko resta; da sufero plenrigora,
estas Ia vagul' sennesta, do amiko tre favora
sen kabano, sen Itegmento. faris kun jugist' pacigon.

346 Mankas forto kontraü sorto 351 En distrikto mia, sciu,
asignita de I' êielo; ne ekzistas jam kreolo; 48
do eltenu en -sufero, malaperas êi popolo
kiel ajn vi gin malãatasl fuge, pro milita morto,
Vi malsupren vin ne gratas, êar, amiko, nur malordo
nek tranêigas kuspe feio! regas landon, sen kontrolo.

347 Kun Ia gaüêo malfeliêa 352 Mi konjektas, ke pro tio
êiuj estas en disputoj; igis tiu armistico:
lin elglito jam eksponas estis de I' jugisto volo,
ai vagado kun Ia strutoj; ke mi venu por parolo
se elglitas hom' kun studoj, pri servado en Ia vico
tiun oni tuj pardo nas. de soldatoj êe polico,

353 Kaj pri mi li ekproklamis:
12 kuragulo min deklaris,
decan homon el mi faris.
348 Kelkiom da monatoj jam
Nu do, ekde Ia momento
daüradis êi tiu vivo,
nomis li min êefsergento
eê mangis êevalviandon
por ekestri en taêmento.
ni iam sul;' êi deklivo,
kaj foje ni formis bandon
de sampelataj tra landon.
354 En ilian cirklon venis
mi, sed kion estri devis?
Nun l' okazon mi ricevis
349 Sed, amik', mueli veojn
hjeraü kun Ia kaptordono:
troas, estus gi malsago;
dum ai gaiíêo venas ago,
ne bonigas lia sorto,
gis kasigas fine morto 48 kreolo: en Suda Ameriko signifas êiu naskig inta en Ia lando: Ia

âuldon sur Ia lasta pago. vera filo de I' lando, êu blankulo, êu rase miksita.

700 707
pensis mi jarn, ke mi krevis 359 Mi lasas kuri Ia bulon;
kun Ia lado êe Ia zono.v? gi iam trovos haltlokon ...
Eltenos gaüêo sufokon
............... gis sonos Ia tomba horo -
aii venos iu kreolo
355 Havu do konfidpn ai mi, por doni komandan vokon.
êar vi nun min koni povos;
Cruz ai vi Ia manon donas, 360 La gaüêon oni rigardas
akompani vin proponas; viando sen ia suko,
kune ni serêadi provos traktota kiel vistuko.
kaj por ambaü âirmon trovos. Se tiel statas I' afero,
êar volas l' estroj de l' tero,
356 Ekiros ni do senlegaj eltenu ni sub êi jugo.
por savi nin, se necese,
ni certe trovos sukcese 361 Se ja estus vi aüdinta,
êevalon por forfugado, kiel mi, en bon-momento
herbejon por rifugado, Ia jugiston en parolo
eê rostviandon ekscese. êirkaü certa argumento!
Mi certigas, estis sento,
357 Kaj kiam fine ekmankos ke eksrumpus via koro.
vestaêoj pro uzo tempa,
mi lupon jam senhaütigos, 362 Riêigon oni pritraktis
el felo ledon kunflikos per kampoj en Ia frontlim',
kaj ponêon el gi fabrikos, por tiun antaüen âovi
pli bonan 01 Ia gumtrempa. kaj tie virgterojn trovi,
Ia homojn tien almovi,
358 Mi voston iun - en bruston, êar tiuj defendus gin.
en kokson Ia spinon sangas; 50

kion mi trovas, mi mangas,
363 êio farigas projektoj:
kolonioj kaj âtalreloj
ajn kie neston arangas,
kun elspezoj per siteloj
senzorge antaüen puâas,
alia gringoj kun kontraktoj,
ripoze ie ajn kuâas.
dum soldatoj en mizeroj
perdas sukon per fitraktoj!

49 La sabro de policanoj. 364 Sed eble, se sekvas êio
so t. e. en sia imago: li konteutigas per êio. samkiel gis nun okazis,

102 703
laii tio, kio jam pasis, kaj vi samsnure ja tiras.
ni vidos dezertan kampon, Kaj êar mi finon sopiras,
de ostoj senfinan blankon, mi iros ai ter' indjana.
kiujn mortintoj postlasis.
369 Min eble Dio bonkora -
365 Jam longtempe nin Ia sorto laií miaj petoj - pardonas,
kankrornarâi nut permesas: sed êar destino ordonas
ni laboras, ne progresas; min vivi êe maIfidelaj,
en feliêa konjunkturo kruelos mi kun kruelaj,
oni levos vin per ânuro, Ia sorto tiel disponas.
ke salivon vi forgesas.
370 Dio donis alia f1oroj
366 En vilagoj oni diras belan formon, bonodoron,
multon ja pri êi suferoj, perfektecon li aldonis,
sed samkiel teruteroj 51 êion, kiom ajn li konis.
kaâas nestojn certaIoke, Hom' ricevis kromhonoron,
de lok' dua krias voke, kiam li ricevis koron.
for de siaj ovo-sferoj.
371 Klaron donis Di' allumo,
367 Tiel ili agas false alia vent' potencan blovon;
kaj al cel' ne veni povas, donis vivon kaj Ia movon
dum Ia gaüêo daiire gemas, ai Ia aglo, best' insekta;
êar regantoj lin subpremas; homon kreis pli perfekta,
êion ili vane provas, donis ai li pensipovon.
sed rimedon ne eltrovas. 52
372 AI birdoj Li donis ankaií,
krom ecoj trans de esploro,
13
beketojn kvazaií el oro,
MARTÍN FIERRO 53
plumaron kolorvarian;
368 Ni estas do ambaü vere ai hom', kiel kromtrezoro,
splitajoj de l' trunko sarna: Ia langon paroliscian.
mi estas gaüêo misfama
373 Se ai rabbestoj Li donis
furiozegan sovagon,
51 terutero: longkrura birdo simila ai vanelo,
52 Aludo ai Ia politikistoj tiamaj. kiun ne venkas potenco,
53 La titolo de Ia êapitro signifas, ke nun kantas Martín Fierro. nek surpriziga intenco,

104 '105
al hom' Li donis kuragon 379 Ni ne perdos Ia direkton,
defende kontraü ateneo. formas bonan ni kombinon,
sekvos eelon kaj inklinon,
374 Kun tiom da bonoj kune, se gustlokon ni ne scias;
abunde kiujn Li donas, kie suno finradias,
Li pensis - mi gin suspektas - tien tigoj faras klinon.
ni.ilin forte bezonas:
egalas kun kiom bonas 380 De malsat' ni ne pereos:
Ia penoj - mi plu konjektas. laú rakontoj kaj atestoj
en Ia kamp' trovigas bestoj
375 Kaj mi, pelata de miaj, en sufiê' por vivkonservo:
Iormarâos el viv' infera; jen dazipo, tie cervo,
ne estas mi plu tenera, multaj strutoj, birdaj nestoj.
kaj laneon mi bone svingas.
Paganojn ja ne atingas 381 Se dezerton vi travagas,
reganta Ia mano fera. Ia stomak' eê vostojn pistas;
inoj solaj ja ekzistas
376 Mi seias, ke Ia kazikoj tramarâintaj gin kun sano;
kristanojn tie protektas estas Ia njandu' kristano.f"
kaj kiel <fratojn> akeeptas, miajn bulojn se rezistas.
venantajn laii memdeziro,
aii êu ni timon elektas? 382 Eê soifon mi ne timas;
Ni levu ponêojn kaj iru! gin akeeptas kun kontento,
akvon trovas per Ilarsento;
377 Ne timas mi êi krueiron êar ne kriplas mi mallerte
ja, malgraü gia dangero. mi êe gustaj plantoj eerte
Ruligas mi sur Ia tero, gin elfosas dum momento.
êar min destino fortiras.
Kaj se ni vojon misiras ... 383 Ni guos tie sekuron,
Nu, simpla erar-afero, mankanta en êi pejzag o.
Ni malpli multe kor-penos,
378 êu ni savigos, pereos, gojsente tie promenos,
neniu gin garantios; se ni post granda vojago
laú suno ni iros rekte alvenos gis tend-vilago.
interna -lando-direkte,
c En ceIo ~ - ni fine krios, 54 njanduo: nomo de Ia amerika struto (iom malpli granda 01 Ia sud-
kie? - Ni poste gin seios. afrika).

106 707
384 Ni fabrikos iun tendon 389 êi-punkte nun Ia kantanto
laii ilia konstruado: konsole prenis botelon,
el Ia feio de êevalo per glut' li serêis êielon;
por kuira kaj dormhalo; finante Ia argumenton,
eble inon donos fato per frapo Ia instrumenton
disrompis kontraú Ia teron .
.
por konsolo, lpro kompato.

390 «Mi rompas> - diris - «gitaron,
385 Tie malestas laboro;
se fojfoje vi konsentos ne tentu iu akordo;
en invado preni parton, neniu ludos sur kordo,
guos êe reven' bonfarton, nek devas kanti ajn iu
vi sur dorson vin etendos, post kant' de êi gaüêo, sciu,
, gi certas kiella morto>.
jetos ai Ia sun rigardon.

386 êar pro êiuj sortobatoj
391 Kaj finos mi nun êi strofojn
raporte - sen ia kanto;
ni bankrotis pri prospero,
ne mankas ja demandanto,
eble tie igos lumo
kiun sciemo agitas,
kaj finigos Ia sufero.
pri fino scii avidas;
Bona êie estas tero;
li aiidu pri Ia demando:
ek amik' do, sen cerbumo!

392 Cruz kaj Fierro el bieno
387 Kiu scias bulojn lanêi,
bruttrupeton pele prenis,
lazojn inter krurojn meti,
post gi ili forpromenis,
rajdi sur êeval' sovaga,
kiel kreoloj bonspritaj,
ne kapabla lin dejeti,
de neniu rimarkitaj,
êe malkredaj sendornaga
tiel tra lim' ili venis.
povas vivi kaj kvieti.
393 Laü invit' de Cruz matene,
388 La amon kaj Ia militon en êi punkto de I' vojago,
kreolo faras per kanto ai translima Ia vilago
kaj en invado tra lando iris lastaj Ia rigardoj
ni eble ion akiras; kaj ai Fierro grandaj larmoj
finfine, ni do ekiras, perlis rule tra vizago,
mi liberigon sopiras.
394 Sen sangi direkton, ili
............. penetris landon dezertan:

108 109


êu trovis pacon eternan
en iu arma renkonto -
ja eble posta rakonto
alportos ion pli certan.

395 Kaj kun êi tiúj sciigoj
l' informon mi finpreparis,
nur veron mi ja deklaris
pri malfeliêoj kaj veoj -
teksajoj de araneoj DUA PARTO
el ili -Ia gaiíêon faris.

396 Sed havu plenan esperon
je Dio, forminta vin;
kaj nun adiaü êe fin'! LA REVENO DE
Mi verkis veran rakonton:
ja konas êiuj êi honton,
sen iam prikanii gin. MARTÍN FIERRO

710
MARTÍN FIERRO

1
397 Atenton do nu silente,
silenton al Ia atento!
Mi montros en êi momento
ke, se memor' kaj Ia seio
min helpas, al historio
ja mankis êefelemento.

398 Post reveno el dezerto
marâe sentas vi dormemon;
êu rakontos mi kun klaro
antaii l' brava aüdantaro
kaj forprenos Ia dormemon
al mi sono de l' gitaro?

399 Pensoj al mi vualigas,
forte brusto-êi ektremas,
mia instrumento gemas.
Helpu min sagul-spirito,
por ke lipoj ne hezitu
gis Ia kor' konfidon prenas.

400 Kaj gi eerte tion prenos,
tio lasas min sen dubo;
Ia konfid' ne estas íablo,
mi reeevis gin jam bubo:

113

Fterro, 8
êar gin levos Ia kord-primo 50
kiam veron mi paro Ias,
kun koler', kaj ne sopiros.
kiel peko tio sonas.
416 Kaj kun kordo alstreêita,
411 Sed mi sekvos mian vojon elektinte tonoskuon,
sen devio, sen kompato; ne dolêigos mi Ia bruon
diros mi Ia veron nuran. gis forlasos voêon forto
Estos gi nenies flato, aii rornpigos mia kordo
mankos êia imitado, aii gitar' rieevos truon.
aüdos vi realon puran.
417 Mi rompis ja I' instrumenton,
412 Kiu korektemas, devas êar estis gi nur tentado,
je dispon' seieneon teni - sed multas nun por raporti
multajn studojn entrepreni, okazoj de tia formato,
kiu seias min aiískulti - ke Di' Ia majstron kompatu,
eerbon devos li konsulti, êe kiu mi lernis agordi.
kiu volas min kompreni.
418 Nek iun imitas mi, nek
direkti min iu venas -
413 Pli 01 mi kaj Ia aiídantoj,
mi buâas kiel konvenas;
01 Ia ternoj kaj objektoj,
ja devas kanti senhalte
01 rilataj Ia aspektoj
kaj voêon aiidigi alte,
miaj kantoj devos daüri;
kiu êi vojon ekprenas.
multon devis jam bedaiíri
mi ja antaií êi asertoj.
419 Mi vidis bulon ruligi,
konstante volas gi radi; 57
414 Ella brusto âprucas plendoj laeigas min jam vagadi,
kaj lamentoj en eksceso; do mi êi tien min movas
ja suferojn mi sen êeso por vidi êu vivi povas
spertis kaj maIbonajn farojn, mi kaj êu Iaboron trovas.
ke invitas mi Ia jarojn
sin okupi pri forgeso. 420 Mi seias gvidi plugilon,
Ia krurojn lazvipe ânuri -
415· Vidos mi êu mi vekigos,
kian ritmon dane' akiros;
56 Unu el Ia gitaraj kordoj nomigas prim-kordo.
ebIe ege vi ekmiros 57 Lu bulo ruligas: bilda esprimo por: Ia aferoj sekvas sian vojon
vidi min kun fajr-animo, naturan.

Tl6 117
kaj en brutpelo konkuri - kun Ia anim' de sufero
zorgadi pri kortbestaro, plenplena, kaj de doloro.
timoni en ajna êaro, Sed pelas nin Ia rigoro,
sur best' sovaga rajdkuri. kiella sablon pampero. 58

421 Kaj donu ai mi atenton, 426 Tramarsi dezerton: kvazaii
se min honori \yi volos, fuganto pro krimaj agoj;
kontraiíe mi ne parolos; ni devis do kun êagreno
•• neniu ja birdo kanta forlasi ai senreveno
aiídigas iam trilanta Ia inon en fremdaj brakoj
sur arbo, kiu ne f1oros. kaj filojn sen âirm-subteno.

422 Laiítigos miaj kritikoj; 427 Kiom da fojoj krozante
êi lokon mi ne forlasas tra tiu vasto ebena
gis kanto mia forpasas; en malespero ekstrema,
se volas vi voê-sinceron de siaj karaj for-fore,
- dirindoj miaj amasas- sin jetas oni fort-plore
do streêu vi Ia orelon. en herbojn kun koro trema!
423 Permesu ai mi trinketon
428 êe bordo de rivereto
- alia jen êi rakonto -,
soleca post rajd' mi sidis,
êar gorgo mia soifas
pri mil aferoj meditis -
kaj tio ne estas honto -
Ia f1u',turnante angulon,
agulo, kiel Ia forno,
vidigas aI mi spegulon:
per hejto tra buâ' li vivas.
edzinon, kiu invitis.

2 429 Kaj ella akvoj serenaj
424 Malgoj' el gitaro sonas êevalo trinkas glutglute,
- ne temas pri gaja sorto dum oni eê mangi tute
laú tio do Iaütas vorto - forgesas pro nostalgio,
ne povas veni jubilo pensante pri familio
de vivo kies kruciro âirita for tiel krude.
de nasko daiiras gis morto.

425 La hejmon forlasi tristas 58 pampero: malvarma vento el Ia sudo, êar venanta tra Ia dezerto,

kaj vagi tra fremda tero, gi êiam alportas sablon.

178 779
430 ,Kun Cruz, vi eble memoros, vivo nia âajne svenis,
mi ai dezerto min movis, eê hazard' jam ne konsolis.
dum vent' el Ia Pampo blovís; 59

ni êe tendaro vilaga 435 Tie ne havu esperon,
ekhaltis de trib' sovaga, ke vin iu ekkornpatas;
unua, kiun ni trovis. iIi ja opiniadas,
I
ke necesas êiam buêi -
431 Malbonsorto nin plusekvis, ne povante sangon suêi,
venis ni malgustaternpe: gian f1uon vi di âatas.
ili estis pariam ente
diskutantaj pri invado; 436 Cruz luktante volis morti
I' indian' tiumomente kaj samagi min invitas;
timas eê pri ekspirado. «Ni e1tenu ~ mi murmuras,
«gis êe ni Ia fajr' ekbrulas •.
432 T eruran bruadon i1i, Malpli lin danger' ekscitas,
vidinte nin, ekestigis; kiu tra gi ofte kuras.
/
kaj vane ni ekamikis
kun bolaj tiuj kaldronoj - 437 Kun prudento pli facile .
nin kredis ili spionoj, venas sav' ai evidente;
per lancoj nin preskaií pikis. pasas Ia danger-momento,
se singarde vi kondutas,
433 Preninte niajn êevalojn êar neniam Ia prudento
post nur mamultaj minutoj, kun kurago ja disputas.
hezitis en Ia diskutoj,
pri io âajne spekulis
438 Nu, fine do tradukisto
alportis ai ni pardonon,
kaj ai ni antaiiokulis
dirante: <La savordonon
grimace lancojn Ia brutoj.
vi dankas ai Ia kaziko,
jen estas ankaii klarigo:
434 Kaj kun multa langumado
ni sendos invad-kolonon.
gestis ili, kapriolís;
unu bulojn jeti volis -
439 Diris li alia aliaj,
malliginte ilin, venís;
ke vi restas por sangado,
se kaptigas iu frato
eble inter Ia kristanoj
,,9 La vasta ebena teritorio argentina eê hodiaií ankoraií maldense êe proksima Ia invado;
logata
tiaj estas niaj planoj.>
120
121
440 Ree i1iparIamentis el Ia aro homa, besta
por. pritrakti aliancojn, kun mugego tut-iníera.
ebIe ankaü buêajn âancojn
kaj laii tiuj êi detaIoj: 445 Laii mia imag', gi âajnis
faris baron per êevaIoj
sinapoge sur Ia lancojn.
\
. rabbesta danco demona:
ekestis vertigodona
kriad' kaj kirlo horora,
441 Paâas agulo en centron kaj nur post daiiro duhora
kaj eIsendas vorttorenton, finigis Ia vent' ciklona.
faras gravan rekomendon;
Ia kunveno generaIa 446 Barilon forminte nokte,
kun estimo speciala nin en Ia centron ordonis,
donas al li plenatenton. ai ni tiel i1i donis
neniom da savoâancoj,
442 Li trifoje laiite voêas per ok- aú dek-vicaj lancoj
kaj komencas novan dancon; fortike nin êirkaüzonis.
por firmigi altinstancon
kaj por pruvi rajdkvaliton: 447 Tie i1igarde staris
aI Ia best' starigan bridon 60 kaj observis nin defie;
donas, dum li svingas lancon. kiam ronkis jam laii âajn'
i1i,tiam iu ajn
443 Laii vico poste li marâas, huinká ekblekis krie: 61
êe êiu li halte staras, huinká tuj ehis êie.
persone minacon faras,
kriego en akompano 448 Sed Ia indjano dormemas,
de vibra lanco el kano li dormon havas profundan,
sin furioze dekIaras. li ronkas êiun sekundon
kaj tiel je vivo fidas
444 Fajra maro nun formigas, ke ronkos, eê se li sidas,
01 milito pli malbela, kun ronk' li glitas mondfundon.
kaj de polv' nubego vera
ekrniksigas plentempesta 449 êion ili eldemandis
kiel iu sinprepara:
ja konvenas seio klara
60 La indianoj estis tre lertaj en êevalrajdado kaj sukcesis per subita
bridado haltigi Ia êevalojn dum plena galopado.
61 huinká: kristano en Ia araiíkana lingvo

,722 723
pri komand' kaj gia sido,
pri êevaloj, disdivido spertaj kaj maIspertaj konas
de Ia forto armilara. ian specon de sufero;
êiun nutras nia tero,
450 Respondas êiam nur unu, sed venenon ankaü donas.
eligas li vokon bruan,
alia faras tuj ~Iu'an 455 Sed prudenta vir' sortbatojn
kaj krias aI êiuj ventoj tutserene ja suferas -
da voêoj centoj kaj centoj ili tre similas sin,
Ia saman sonon enuan. kien ajn Ia vojo celas:
idojn malfeliê' generas,
451 Kaj Ia voê' de unu sola mem estante sen patrin'.
kornencigas per murmuro,
ripetata gis torturo 456 Kaj kiu tiel heredis,
de Ia tribamas' vilaga; Iin nepre trafos ruin',
tieI igas rit' sovaga ni vane eviti strebas,
indiana êi ululo. ke venu nia destin'.
La kardoj vin piki devas,
de nask' jam dornojn ricevas.
3
452 Ni metitaj tieI estis 457 Destine Ia malriêulo
en êi Iud' kun nia forto; Iuktadas kun I' elementoj;
,
pri pere ne havu penson, li kiel vultur' vivadas,
spitu alIa misa sorto malbon' neniam ja satas,
kaj forgesu pri Ia morto, se pro missortaj Ia ventoj
al Ia viv' koncentru menson! sirigas pajlaj tegmentoj.

453 Via koro stalhardigas, 458 Konsolo de tie venas,
jam ne timas pri dangero; de kie venis êagreno,
pro konvena konsidero kaj brilas Ium' de I' êielo
juris ambaü ni êi tion: sur êiun kun tuta helo;
ni respektos sole Dion, eê plej maldika fadeno
pli neniun sur Ia tero. ombradas sur nia tero.

454 Kíel arb' malbono kreskas , 459 Kaj kvankam vi turmentigas
kaj, tranêita, reburgonas; pro Ia rigor' plensufera,
frunt' via restu supera,
124
125
senklina pro ajna kaiizo: gis Ia kaziko surprize
eê poplo staras fiera nin kune vivadi Iasis.
kaj gemas tamen sen paüzo.
465 Ni, Cruz kaj mi, nin retiris
460 Vivas Ia pagan' steIante aI densa herbejo-rando:
aú kusante sun Ia ventre; por vivon pIiagrabIigi
nur obeas tiu gento en vasta dezerta Iando,
lancolegon kun respekto ni tendon povis fabriki,
kaj kompensas per suspekto gin eI du feloj kunfliki.
mankon de inteligento.
466 Por kaâi nian mizeron
461 Vi vane serêas indjanon ni iris ai tiu nesto,
kiu ameme kondutas - nin helpis nur Ia kunesto
li kontraii kaptitoj brutas, en êi katena ekzisto;
ai ili fitraktojn trudas. sentigis kvazaü tomb-tristo
Li estas ruza, maIpaca, êe preg' antaii êerka kesto.
vengema kaj tre aiidaca.
467 Tre Ia kurago necesas
462 Ne petu de li favoron, se vivas vi en vagkuro;
nek iom ajn da tolero - unue marsante voje;
Iin movas nur Ia maIklero; ripoze, poste, fojfoje;
nin tenis Ia malkonfidaj pereas en aventuro
pro tio apartigitaj, simila ja timemulo.
gardante nin kun severo.
468 Konfida bovido kuras
463 aI êia bovina mamo:
Kun Cruz ne eblis paro li
gin konas gaiíê-kamparano.
pro Ia izoliga baro;
Kaj troos ankaü I' ekspIiko
I' okazon ili forprenis,
ke vagis mi kun I' amiko
nin sen konsidero premis;
sen helpo de fremda mano.
almenaii dum jara paro
en êi disigo nin tenis.
469 Sirmitaj de nia tendo
intimis ni en babiloj;
Tro longe estus rakonti
ni estis emerituloj,
pri êiuj penoj precize,
tre flegmaj pri vermoj, kuIoj,
mi diros nur tre koncize,
kiel en somer' kovriloj
ke tutaj du jaroj pasis
jetitaj alIa anguloj.
726 727
t

470 Oni kiom ajn klopodas, sed kiel hom' sin adaptas,
ne abundaj estas nutroj; observi gin interesas:
kiel iaj bestaj plagoj li mem en ploroj ne êesas,
estis niaj êasaj vagoj, sed êiujn por mang! kaptas.
ankaií êiam kiellutroj
vivis ni êe bord' de lagoj. 4

471 Per ekzercado simila
476 La indjanaro tremigas
jam longe antaií lumrugo
spertigas vi en art' êasa;
Ia pampon per sia mugo.
kaptigas dazipo grasa,
Certtage do, sen avizo,
Ia birdo, kiu gojtrilas,
matene kiel surprizo
kaj besto iuajnrasa
ekmarâis invadopuâo.
por rosta krado utilas.

472 Kvar ventojn tie ampleksas 477 Enterigante Ia vestojn
en truojn kiel bestbuloj, 62
Ia persekuto kaj frapo,
ne eblas ia eskapo êi tiuj broshareguloj,
kaj ekde l' frua mateno perfidon k.onstante fiare,
vi serêas tra Ia tereno ekrajdas sen sei' êevale,
sub arb', en nest' kaj en kavo. kun vestoj preskaií nur nuloj.

473 De êas' sin nutranta prenas 478 Por Ia rabatako ili
estajojn, kiujn li trovas, plej bonan prenas hufulon,
êu plumon gi, âelon movas; kunportas solan sekuron
havante malsato-senton, armilan: Ia lancbastonon
Ia homo najlas Ia denton kaj da bulparoj kelkpluron,
en ion ajn, kien li povas, ligitaj êirkaü Ia zonon.

474 En Ia altajoj sanktegaj 479 Tre malpeze ili rajdas,
Ia Majstro plej êefa tronas, Ia êevalon ne lacigas:
aI êiu besto li donas dum atak' per spronoj pikas,
iFIstruon kiel prosperi, kiujn ili êizas pinte
sciante aI gi liveri el cervkornoj; gin farinte,
kion por viv' gi bezonas. aI kalkanoj ânuroligas.

475 La birdoj, bestoj kaj fiâoj
Ia vivon milforme traktas, 62 bestbuloj: dazipoj.

128 129

Fterro , 11

480 Se lia êeval' elstaras, • 485 Fumeto por voki servas;
Ia mastro kun granda âato gi aI Ia êielo ringas,
gin zorgas eê 'dum dormado; êi signon êiuj distingas,
êi zorgo lin igas sklava - êar ili perfekte vidas,
ludonas li gin ai brava de êie tuj alrapidas,
kunulo por Ia invado, grand-nombron tiel atingas.

481 Por gardi gin, li ne mangas 486 Tiel do Ia kunluktontojn
kaj ofte tute maldormas - ili por invad' altrenas,
neglekt' forestas en tio, kaj laii plan' gin entreprenas;
jes, veras êi historio: tien granda homamaso
sekuro-barilon formas por kunhelp' en Ia okazo
dum nokto Ia familio. el angul' plej fora venas.

482 Vi, tiel, certe rimarkis,
487 Kruele kaj furioze
se sin prezentis okazo - Ia sovagulo militas,
sed en kontraiia Ia kazo, per buêo kaj murdo spitas,
memoru gin kun atento -, detruas êie kaj êion.
por ano de l' pampa gento Nur laneon kaj rajdmetion
rajdad' estas vivobazo. por foreskapi li fidas.
483 En Ia praktiko efikan,
488 Devas havi vi kuragon,
longtrotan marâon li faras,
se renkonte vi Iin trovas,
direkton li ne eraras;
fiinteneon li ja kovas.
se beston li ekdeziras,
êi animon de brulpeêo
tuteerte gin ja akiras,
ne moligas ia prego,
plej densa nokto ne baras.
nek dolo r' Ia koron movas.
484 Marâante dumnokte ili
ekformas barilan êenon, 489 Mortmalamas li kristanon,
streêante gin Ia matenon, senpardone lin malamas;
Ia buêado lin ne galas, _6<1
retkaptas êiujn Ia lamojn
kaj strutpjn, cervojn, eê êamojn, 63
p-ulsas en li Ia rabio
venintajn en Ia terenon. kaj kompato al nenio
en Ia bruston lian falas.
63 Vere ne temas pri êamoj, sed pri similaj bestoj, kiel ~nkaií ne ek-

zistas en Argentino tigro, sed nur jaguaro, kaj ne leono, sed nur pumo. 64 Ne inci tas, ne iritas lian galon.

130 737
êar Dion ili ne konas,
490 Kiel leono li bravas;
pampanoj êion mok-spitas;
li aglosimile vidas,
Ia bestojn ili imitas:
dezerte best' ne ekzistas,
laii tiuj mem sin eê nomas.
kiun li ne tuj komprenus,
I' instinkton gian alprenus 496 Kaj estas êi gent', ho Kristo!,
kruelan, kaj g\n imitas. Ia plej malpura de l' mondo,
pagana êi vagabondo.
491 Persiste en barbareeo,
Kun naiizo mi remem oras:
- vi vane sangon atendas -,
laii porko êiu odoras;
ai bon' li strebon ne sentas;
Ia tendoj estas fi-honto!
prabesta en primitivo
nur Ia ebri' en Ia vivo 497 Imagi ne eblas ja, ke
aii Ia batalo lin tentas. ekzistas mizer' pli granda
kaj pli da horor-vekanta,
492 • Neniam l' indjano ridas;
ne seias indjanaj brutoj,·
pretendi gin, ne valoras,
ke estos rikolt' etkvanta,
eê kiam li feste gloras
se mankas ai ter' âvitgutoj.
triumfon post Ia invadoj -
Ia gajo kaj Ia ridadoj
5
nur êe Ia kristanoj floras.
498 Dezerton ili agitas,
493 Li trakrozas Ia dezerton kiam de l' invad' revenas;
kiel raba animalo tut-milojn ili kuntrenas
kaj starigas Ia hararo da bov- kaj êeval-brutpecoj:
kiam sonas lia krio: se tio vin ne êagrenas,
âajnas, ke kondamnis Dio disponas vi pri firmeeoj.
êiujn ili per fatalo.
499 Svarmanta vespujo estas
494 La pezon de Ia laboro nun pampa Ia gent' - bolvazo -j
li ai Ia inaro asignas: revene predo de l' êaso
kiel indjano li dignas sumigas en sol-brutaro:
kaj restas gis mort' sur listo gi estas kiella maro,
denaska digna stelisto: por vid' senfina amaso.
neniam âteli rezignas.
500 La inoj venas sargitaj
495 Veneni siajn armilojn de Ia plej diversaj vestoj;
Ia sorêistinoj ordenas;
733
732
afliktas nur Ia imago: kaj malaktivo reiras,
metitaj sur Ia sargbestoj, dum inoj felojn desiras,
vendejoj gis lastaj kestoj per peza laboro âvita.
rabitaj dum Ia atako.
506 Foje trenas landinternen
501 Nur strebas ili steladi, ili brutojn ai merkato,
por venki sian mizeron sed tro grandas Ia riskado,
.
mva d as kriristanan
\ teron, êar ja oftas Ia okazo,
portante ai gi inferon; ke alia trib-pirato
Ia registaron ne rabas, restas fine kun Ia kaso.
êar gin êe mano ne havas.
507 Kredas mi, ke I' pampa gento
502 Freneze ili kontentas, plejan krudon reprezentas -
havinte bonan sukeeson. sin apenaii ili vestas
Ne donas ili permeson kaj naivon manifestas-,
por fari proprajn elektojn: êar dum bruton solan vendas,
tuj disdonas Ia objektojn, kvineent vane buê-disfendas.
ne faras ian forgeson.
508 Tiun kaj pli gravajn kazojn
503 Disdonas ili Ia predon vidis mi dum multaj jaroj;
kun egalee' laii Ia vieo, sed mi kredas, ke êi faroj
sen avidee' nek malieo, jam finigis; ne sovagas
kun plej absoluta gusto; plu Ia bandoj de barbaroj
nur en gi ja regas justo kaj neniel plu domagas.
êe pampanar', sen kaprieo.
509 Detruitaj estas triboj;
504 F ortrenas ili ai tendoj Ia kazikoj plej insidaj,
Ia predon, kun krueleeo; êu mortintaj, êu kaptitaj;
buêad' de plej sanga speeo mankas Ia atakaj âancoj,
estigas nun sen motivo. kaj Ia gento, giaj laneoj
Ne restas tie en vivo restas nun jam preskaü mitaj.
el miloj eê unu peco.
510 Sovagas ili komplete,
505 Kontentaj nun Ia sovagaj eê kiam ili petolas,
pri Ia ofie' plenumita êar ili seenon elrolas,
alia kuâejo senlita teruran vere sen limo,

134 135
kaj en gi, jes, estas ino 516 Laboras si tutanime
êefrange, kiu aktoras. sub Ia plej prema rigoro;
Ia edzo estas sinjoro,
511 Ju pli sovagas Ia homo, komandas kiel tirano -
des pli Ia inon fitraktas. íandigas eê ne per amo
Tre strange êi tio faktas, de I' indiano Ia koro.
sen si ja mankas Ia gojo;
feliêas hom' en vívvojo, 517 Nek scias li amkonduti
se âian amon li kaptasl nek konas li simpation -
esperu de li nenion,
512 La vivon, kiu komprenas, de tiu bruto el kuprol
gin goje gui deziras, De I' subo lernis gis supro
kaj justas, ke gin aspiras pri ili mi plenan scionl
li, kiu bon-koron havas.
Nur homo, kiu malbravas, 518 Dum lia mango sufiêas,
kun ino heroe viras. li restas sen ag', sen faroj;
vivinte êe li dum jaroj,
513 Por servi homon suferan mi jenon pri li konstatas:
Ia ino êiam volontas, li kiel korvo mangadas,
kiam lin voje renkontas, nutrante sin de kadavroj.
ne timas si Ia dangeron,
EI âia intimo fontas: 519 Kraêi sur Ia krucifikson,
Ia bonon fari kaj belon. kiel ludon li arangas -
eble lin kondamnis fato.
514 Ne trovas oni virinon Mi Ia nodon jene tranêas:
havanta alian volon - I' indiano, porko, kato,
mi laüdas de I' Patro gloron,
sangon eê de idoj mangas.
ne êar Li formis âin bela,
sed êar li donis de vera
520 Pri Ia sovagaj mi finos,
patrino - ai êiu - koron. sufiêe tio jam daüras,
distrigis mi ja sen volo;
515 Si estas pia, zorgema,
kaj tre mi tion bedaiíras:
obstine ekzercas laboron,
dum pripampana parolo
verâajne mi Ia valoron
forgesis mi pri scen-rolo,
subtaksas, sed âín ja âatas.
L' indjan' havanta brutkoron
....... ......
kiel êifonon âin traktas.

136 137
521 Farigus lanea barilo - 6
ekstere viro êe viro -
526 PIukuris Ia temp' konstante;
ensaltas in' al spaIiro; de I' mondo ni izoIitaj
kieI dum draâ' kun êevaIo nenian de I' sangavidaj
estigas tie trotbaIo esperon heIpan ja havis;
.
de karuseIa rondiro. li, kiu êe I' ven' nin savis,
ja estis Ia plej invita.
522 êe flankoj staras kazikoj,
subêefoj kaj trumpetanto;
527 NobIeeo lia ebligis
bata Ia ia marâkanto
lin sangi en konvertiton;
Iudigas kun plena forto, meneii justas meriton
dum inojn âlosas gis morto ka] tiun plene rekoni;
êi eirkIo de diamanto. li bestojn kutimis doni
kaj fari al ni viziton.
523 Ofte aüdigadas tie
de mizeraj: veaj plendoj, Ne deeas kontraü Di-volo
528
perdigantaj fin-Iamentoj - eê per intene' Ia rezisto -
êirkaii tiu êi spaliro,
li savis nin ... sed, ho Kristo!,
kuâe jam, en branddeIiro,
se nur ne estus savinta
mugas viroj, jam sen sentoj. li, nek mi seion havinta
pri tiu lia ekzisto!
524 Konsistas Ia kant' eI vorto,
dum êiuj gin ripetadas,
529 Neniam hom' gin forgesu,
.konstante Ia rítmon batas. se li bonfaron rieevas;
Jen: joka-joka -Ia krio;
kaj kiu migradi devas
satana tiu vizio
en viv', tra kiu li pasas,
memoron mian invadas.
aferoj al li okazas,
pro kiuj li preskaü krevas.
525 Trotantaj Ia inoj eirkle,
fastantaj, svite, rabie,
530 Mi venas nun jam po iom
êifone, taüzhare, krie
ai plej malgaja Ia pago;
de sun' gis suno sin turnas kiam maldolêas trinkajo,
en dane', êu pluvas, êu fulmas,
forestas gojo en koro -
samritme kaj senvarie.
mortigis Ia variolo
tre multajn en Ia vilago.

138 139
531 La mortadon tim-sentante
knedante, ke ili krakas,
kaj I' esperojn tute vanaj,
per ovo brulige varma
kriis ili plen-alarme:
de ia kokin' sorêkarna
Sorêon jetantoj kristanaj.
Ia lipojn, dentojn brogpakas.
Falis en tendoj malsanaj
êiuj, venkitaj senarme.
I 537 Dangeron-êi Ia pagano
532 Sekreton de kuraciloj konante, I' esperon perdas;
posedas l' inoj divenaj; se li Iorkuri nur Iertas,
nur estas en gi partprenaj li fugas kiel Ieporo;
virinoj Ia plej multjaraj, dum pusas febro-vaporo,
kies konsiloj tre raraj Ia Iancojn li baldaü spertas.
da blagoj estas plenplenaj.
538 êi febroj estas teruraj
533 La plej teruran kuracon kaj, malgraii kontraudiskutoj
Ia pacientoj trairas; aii eblaj kontraürefutoj,
konsistas gi eI skurgbato radikas en -Iau Ia diroj -
kaj êiuspeca premado - êevalviandaj kuiroj
Ia harojn oni ektiras, mangataj de tiuj brutoj.
plentufe ilin elâiras.
539 Gringeton tie kaptitan
534 Herezojn mil ili faras; - pri âip' li êiam fabelis -
êeesti kaüzas teruron, aI marê' oni droni pelis,
vi aüdas Ia ve-ululon kaüzanto - laii dir' - de"l' pesto,
de Ia dolora hom-maso, okuloj liaj bluhelis,
kiu, âmirita per graso dum laiitis lia protesto.
suferas sub sun' bolbrulon.
540 Lin murdis ili plenume
535 Metita tie sur dorson, de virinaê' Ia postulojn,
Ia fajro lin êirkaüprenas kaj malgraü .plenda aflikto
kaj ino poste alvenas- gin finplenumis kun strikto;
orelon penetras krio - li âovis, povra, l' okulojn
ja kelkajn Dio malbenas: kiel âaí', en Ia angulojn.
sanigas êi religio.
541 Ni restis aparte por ne
536 Aliajn, malgraü doloroj, plu vidi tiun detruon;
êe buâo ili ekbakas, Cruz sentis minacinfluon
140
141

de l' pesto, kiu regadis, Cruz ankaii ricevis febron,
l' ideo nin ekinvadis: por êiam li pasis for.
reiri hejman fajrujon.
547 êiuj povas ja imagi,
542 Ne taügas plej bona plano, kiom Ia sufer' min premis,
se spitas deJtina volo. ke konstante mi nur gemis;
Frostigas Ia sang' en koro! svelis kun aflikt' angoro,
La viro, kiu nin savis, êar nesci' de prego genis
atakon li nun ekhavis helpi lin en Iasta horo.
de febro kaj variolo.
548 Dum envolvis lin atako,
venis aI li Ia sopiro
543 Neeblis tie Ia dubo;
pri Ia forlasita filô,
suferoj klare anoncis,
kiu restis en hejmloko:
kion Ia sorto prononcis.
«Estas li sen firmapogo,
Kaj diris Cruz tre humane:
Ia orfet'>, jen lia diro.
cNi iru do propramane
plenumi devon kristane ~. «Se revenos vi, lin serêu>,
549
estis lia korokrio,
544 Alkuris ni por kurace «restis li sen familio,
helpeman manon etendi; jam perdinte Ia patrinon,
lin ankaü ili turmenti
konu li nun mian finou,
ja volis, tiaI forporti, pregu li por mi aI Dio ~.
dum ni obstinis defendi
lin kaj ne Iasis perforti. 550 AI Ia brusto mi Iin premis,
kapon lian bon-apogis,
545 Daüradis plu Ia mortado, êar dol oro lin sufokis;
dum kreskis Ia pest' en forto. morti en Iand' malfidela
Ni Iuktis kontraü Ia plago estis por li tre kruela;
kaj flegis Iin kun komforto, pri indulg' al Di' li vokis.
sed falêis Iin man' de I' morto
je fino de nur kelktago. 551 Sur genu' êe lia flank' mi
aI Jesu' lin rekomendis!
546 Bedaiiro min turmentanta Fulmo vidon mian fendis,
ektuâas en Ia memor', Ia okuloj sin vualis,
mi sentas emon aI plor', svene mi aI tero falis,'
boradas peno Ia cerbon: kiam mi lin morta sentis.

142 143

7 557 Tie horojn mi pasigis
kaj kun mi neniu restis;
552 Inter brakoj miaj Iasis
Dio sola kunatestis.
vivon tiu kamarado;
Miaj pensoj ekrigidis,
estis li ja pli 01 frato:
nur I' edzinon, filojn vidis
viro, kiu agis brave,
kaj êe Ia amiko estis.
servis fide, 'mortis sklave
en dezerto, per sortbato.
558 AI mi, perdita fremdlande
sen hejm', sen iaj bienoj,
553 Kaj mi per Ia propraj manoj en âajne senfinaj êenoj,
en Ia ter' Ia tombon fosis; Ia ternp' neniel progresas
petis Dion pri favoro, kaj suno plumarsi êesas,
brusto plenis de doloro; ridante pri miaj penoj.
Ia terenon tie rosis
mia elverâita ploro. 559 Sirite de Ia aflikto
mi iris sen cel' en tedo,
554 Mian devon mi plenumis, kiam en certa momento
de neni' mi min akuzas; atenton ekvekis pledo:
pagi âuldon volas digno, de kie blovas Ia vento
eê se Ia dolor' rifuzas. aiidigis trista lamento.
Sur Ia tombon - kiel signo -
metis krucon mi elligno. 560 Tiaj plendoj ne maloftas
en Ia Iando de l' sovago
555 Iris mi de tend' en tendon, plena ja de banditajo,
kaj pri êio mi enuis: kie êiu brute agas,
tieI min funebro skuis, per ponard' kaj Ianco pagas,
ke tra sentoj de sufero aii per buloj kaj kurago.
voê' de Cruz aI Ia orelo
venis, êion gi trabruis. '561 Vi ja juron ne bezonas,
kredu vi aI Martín Fierro;
556 Maldolêon de vivo konas tiulande vidis mi, ke
pli malpli êiu kreolo; sovagul' l' edzinon pike
por mia tristo kaj vundo buêis, jetis alIa tero
ne estis alia konsolo antaü hundojn, dum kolero.
01 jeti min kun doloro
êe lia tomb' alIa grundo. 562 Martirigojn mi êeestis,
ofte kruelegan agon.

144 145

Fterro, 10
Vi ne havas ja imagon fileton si kun si havis,
pri I' buêadoj kaj fikrimoj. kiu ankoraii suêmamis. 65
Nek I' indjanoj, nek Ia inoj Sin indjanino malamis,
konas unu pian tagon. êikanojn sur âin elpafis.

563 Scivolemis mi tpri I' gemo, 568 Si nur deziris eskapi
kiu âajnis fIustta voko; kaj provi êi aventuron;
mi direktis min ai loko, ne plani tiun forkuron
kiu sonon-êi eIsendis; kaj eIaêeton esperi,
bildo, kiu sin prezentis, signifus ja plusuferi
nun ankoraü estas âoko. tutvive tiun teruron.
564 Estis malfeIiêa ino,
kiu kuâis sangoplena, 569 La indianin' perversa
kvazaü ia Magdalena; de Ia unuaj momentoj
venis pior' en jet' fontana; kruele estis severa,
estis ino si kristana: pri edza kurag' fiera:
pli do estis gi êagrena. li êenon havis eI dentoj
de viro kristana vera.
565 Kaâe iris mi proksimen
ai Ia vir' êe sia fIanko; 570 Si devis tie labori;
sciis mi pri fidomanko filet' metita apude,
êe pampanoj ai kristano. tremanta preskaii tut-nude,
Havis skurgon li en mano, ekde Ia fruaj matenoj,
gute venis de gi sango. ligita li en katenoj,
âafidon imite tute.
8
571 . Si semi devis kaj lignon
566 De si mi aüdis pli poste
Ia pozitivan konstaton, kolekti, ligi en faskon,
ke havis ili invadon vidante Ia filan ploron.
de roto de I' pampa gento; Gis si ne finis laboron,
Ia edz' ricevis mortbaton, ne rajtis si lasi taskon,
âin kaptis tiu taêmento. nek doni ai filo lakton.

567 Si peze tie servutis, 65 = mamsuêis. En Ia original o Hernández paroligas sufiêe ofte Ia
jam pli 01 du jarojn sklavis, gaiíêojn per torditaj vortoj, tial ankaü Ia tradukinto permesis ai si tion foje.

146 147
ke devas si elkonfesi,
572 AI najbaroj oni luis êu vera do estas sorêo,
âin, se mankis Ia laboro. êar punos li âin sen êesi,
-Bildon neeblas koncepti, gis venos fine Ia morto.
nek ja - diris si - konjekti
kiom havas da Idoloro 578 Aflikte ploras si, povra,
in' kaptita, kaj da ploro. sed li en rabiatakoj
forâíras de si perforte
573 Vidante kreski Ia filon, Ia filon el inter brakoj
êar ili malhavas koron,
kaj per unuaj vipkrakoj
nek konas ian favoron, dolore âin vundas korpe.
lin por êeval' interâangas
aii lian vendon arangas:
579 Kruela tiu pagano
ja havas êio valoron>.
âin do konfesigi provis,
ju pli da vipfrapoj blovis,
574 En eduk' de propraj filoj
des pli li sekvis rabii,
ili estas tre barbaraj,
si frapojn igis devii,
kun procedoj senkomparaj:
kiel plej bone .si povis.
ligas ilin sur tabulojn,
formu kapoj rektangulojn,
tiel estas nenormalaj. 580 Kriante tre furioza:
cCi konfesanta ne oole>,
575 Kaj kvankam âajnas gi strange, âin turnis per kapt' êekole;
ne perdu je mi konfidon: por veki supozan spiton,
êe tiuj praprimitivaj, Ia etan, teneran idon
en Ia bruteco naivaj, mortpikis li tutfrivole.
postulas noblec' glor-vidon:
ke faru kap' piramidon. 581 cêu kredus vi - si elkriis -,
ke tiu frenez' ekzistas?
576 Inaêo âin malamanta, Patrino gin ne rezistas.
kaj kiu malbonintencis, Li krimon faras sovage,
subite diri komencis, montrante gin êe-vizage,
êar mortis âia fratin', êar li pri konfes' insistas ~.
ke Ia kristanino âin
per sorêrimedo atencis. 582 Tiujn tremigajn terurojn
ne inventas Ia kristanoj.
·577 La vir' âin trenis aI kampo <Ido-êi de malhumanoj
kaj âin komencis impresi,
'149
148
- piora estis âia diro - Eluzas li tuj Ia âancon
ligis min êe arnbaü manoj samkiel besto de êaso;
per Ia tripoj de Ia filo ~. li bulojn kaptas êe I' lazo
kaj kvazaii imitas prancon.
9
I 588 Mi kvankam nur scivolemis
583 De si aiídigis lainentoj, kaj ne por serêi batalon,
ai mi tra vent' ili venis, en bridon ligis êevalon;
kaj atinginte êi punkton, mi prenas I' ilon - ja klaras -,
mi êion bone kompenis; kiu neniam eraras,
. vidante Ia sangan frunton, por inaüguri Ia balon.
mi ne hezitis sekundon.
589 Dangero kia minacis,
584 Jam tute de sang' kovrita, pri gi mi tuj plenkonsciis;
de Ia piedoj gis kapo, senâange ni poziciis,
êe malfeliêa viktimo tenante nin nialoke,
vidigis êie nur skrapo rigardis nin reciproke,
kaüzita de vipa frapo; ni kion fari ne sciis.
vestajo en âir-ruino.
590 Necesas esti singarda,
585 L' okuloj êielon serêis, se faras l' indjano klinon;
. ligita Ia man' ai mano; valoras kvaron aii kvinon
si nagis en larmobano li en êi stato facile,
kaj klare tie martiris. li saltas tigrosimile
Rigarde pet' ai mi iris kaj havas jam Ia viktimon.
pri helpa âirrn' de kristano.
591 Dangero estis ataki,
586 Ne scias mi, kio bruston dangere ankaii for fugi,
ai mi êi-momente levis, dangero mi devis jugi
jen Ia pagan' aroganta pluresti tie trankvile:
kun Ia vizag' provokanta: alveni povis facile
komprenon mi tuj ricevis aliaj, min kune buêi.
per lia rigardo vanta.
592 Kun Ia prudenta procedo
587 Li saltas, katon imite, oftege mi min savadas,
gajnante de mi distancon. êar se situ' delikatas,

151
150

[
fatalus se mi falsmovus; êar estas tio âtonpaío,
se Cruz kun mi esti povus, kaj flugas gi kvazaü sago.
tre sim pia mi êion trovus.
598 êe I' unua ponardbato
593 Se homo estas kun dua, igis Ia pampan' lanbulo;
fortigas lia valoro estis li superruzulo,
kaj malaperasangoro, kian mi neniam vidis:
embuskon ajnan evitas: êiam li per manipulo
ne nur pampanon li spitas, frapon de l' ponard' evitis.
tuttribon ankaü laii volo.
599 La bullazojn kun lertego
tiu brut' ai mi direktis,
594 En necerteco ti ela
ilin tuje rekolektis
dangeron de tia grado
kaj denove ai mi sendis;
ne solvus alia fato
Ia aeron ili fendis,
01 de I' pagano Ia morto
aii mia simila sorto: kapon li ja celelektis.
sternigi por finrestado.
600 êi sovaga, kieI êiu,
tre singarde li kondutas.
. 595 êar Ia tempo tieI pasi ,
La fortun' favore ludas:
dum mi tion urga trovas
kiel êevalid' malpacas
kaj li tute sin ne movas,
li, per unu min minacas,
mi por kvazaü Ia êevalon
kaj alian post mi âutas.
preni de li, min alâovas
provokante Ia batalon,
601 Akcident' ai mi okazas,
dum dueIis ni skerm-falêe:
596 Kaj manovro-êi sukcesis, kiam Ia atakon sarge,
li sovage sur min falas, mi ai li min antaümetas,
vi atenta devas esti êiripao min enretas
se vi kun pagan' batalas; kaj elglitas mi laülarge.
timo sen êevalo resti
kuragegon ai li faras. 602 Eê por min ai Di' oferi
li tempeton ne malsparas;
597 Jam en Ia komenca skermo kiam al Ia ter' mi falas,
per buloj venas l' atako - li alsaltas min rapide
min unu tuâas êe l' brako, kaj êe I' kapo tre subite
rornpigus gi per plentrafo, Ia bulparo frapon faras.

152 153

I r
603 La tranêilon malrespekte, 608 Sur miaj piedoj ree,
premi Ia pagan' ne êesas, jam sekvas nia duelo,
tuj min fini li prornesas; sen paiizo eê dum tempero,
ke de nove mi min levu kaj âvito de mi torentis;
aii ke spiron mi ricevu, neniam êe lukt' mi sentis,
tute li gin malpermesas. ke mankas pli Ia espero.
I

604 Kontraü Ia obstino lia 609 Nun task' mia ankaií kreskis:
vane mi ja faras provon, ne lasas mi Iin ripozi
kvankam metas mi tutpovon - - vi povas ja gin supozi '-j
daüras prema ekzekuto, ne povu tiu brutulo
forte streêas tiu bruto, ai ino veng-furiozi
ne allasas iun movon . kaj frapi âin per âtonbulo.
.............
610 La bulojn pampanoj majstre
605 Benita Dio potenca, kun fulmrapido trafjetas,
neniu vin plea-konce tas! per ili laii voI' procedas;
AI in' vi forton injektas, saltante kiella kaproj,
kiam momento plej gravas, sovagis ni kiel aproj,
. kaj kiun viro ne havas, eê vorton ni ne elmetas .
nek iam li kunkolektas.
611 Duelo neforgesebla,
606 Tiu piora in' batita terura ludo gi estis,
antaü Ia danger' reagas, mi vivon en gi investis
fulmrapide si alsagas, kun malamiko plej bruta,
Ia aflikton si forgesas, kaj tiu ino atestis
ai pagan' per pus' si pagas, kun sia aflikto tuta.
tiel, ke li premi êesas.
612 Ju pli li ekfuriozas,
mi des pli certe trankvilas;
607 Per helpo tiel bonkora
dum malamiko nur spiras,
alvenis do Ia libero -
pagano ne perdas ardon.
alie estus mi, povra,
Mi fine tranêas lazparton
por dio pampa ofero -
kaj avantagon akiras.
Ia forto igas duobla
kun Ia ekzemplo tre nobla.
613 Ripojn ai mi ektintigas
per bulfrapo Ia kanajlo,

154 155
dum kriante mi kun fajro
puâe ai li alrapidas;
paâas li kaj - klak! - elglitas .:

sur Ia mola beb-kadavro. ~~~
:. ,~ -=- r:-.
--~ -,=:-
--:::
614 Por ekspliki Ia misteron
etas êe mi Ia scienco:
punis lin lad mia penso p
Dia Mosto kaj Majesto, -=:=- ~
êar de Ia hazard' foresto
estas ag' de l' Providenco.
'<
~';.- •......,-
.....'; :-
615 Kiam tiel li mispaâis,
mi pli firme ekimpetis;
kvankam li resurpiedis,
lin perdigis sturnblo-kuâo,
êar en tiu lasta puâo .
mi tranêegon en lin metis.

616 Li vundita sin sentante
en vizago ekamaris,
sed ja estis li persista
kun kurago tre rezista:
blekajn sonojn elgargaris,
veimpreson ili faris.

617 Sango eI vundita kapo
lia vidon ai li genis:
sang' el dua vundo venis
kaj sin formis tie marêo;
en gi plaüdis lia marâo,
sed li tamen sin firmtenis.

618 Tri figuroj, ni imponan Dum kr iante mi kun fajro
bildon tie kune kreis: puâe aI li alrapidas,
si patrindolore veis, paâas li kaj - klakl - elglitas
sur Ia mola beb-kadavro,
156

..
mi kun lango ekster buêo,
Ia pagan' kun sanga puso
jam inferan sojlon êeis.

619 Kiam vidas Ia indjano
ke ekstermon mi aspiras,
haroj aI êielo iras,
turnas sin l' okul' sur akso -
lipoj palaj kiel vakso,
kiam li aeron spiras.

620 Per nova ponarda pus o
decida frapo lin fendas,
gravecon vundan li sentas,
Ia indiano mortonto
teruran ululon sendas,
per eho gi sin etendas,
skuigi âajnas Ia mondo.

621 Kaj post tiom da luktado
mi lin pinglis sur tranêilo
per plenpezo; al êi filo
de dezerto, nun fisorta
fino venas; en rapiro
mi lin tenas - gis foriro,
kiam mi lin sentas morta.

622 Mi krucsignis, Dion dankis
por Ia sav' en bona horo; .
tiu ino en doloro,
genuflekse sur Ia tero
vidon levis al êielo;
granda estis âia pIoro.

623 Ankaii mi sur Ia genuoj
dankis ai Sanktulo mia;

159
si aI Ia Patrino Dia, oni tiel ilin dresas,
korâirite, fervor-varme ke postkur' de strut' ne êesas;
petas âildi nin plenlarme tieI ebIas bone êasi
per singulta prego pia. kaj sub kol' jetbulojn Iasi.

624 Sin reIevis Ieonino,
629 êevaIon pampan' edukas
jam fininte I~ adoron,
por servi en Iuktdisputo,
kaj sen êesi sian ploron,
gi sagas kiel plumbâuto,
si envoIvis en âirvestojn
laú simpla rajdista tuâo,
de I' fiIeto pecorestojn -
kaj kieI trumpet' en buâo
mi aIdonis kunIaboron.
turnigas sur fel' de bruto. 66

10
630 Estas êe pampanoj lego
625 Tuj sin Ia neces' prezentis rajdekzerc' en frumateno,
iri for el Ia dezerto, poste super marêtereno
êar malkovro estus certo; igas bestojn kurí certaj,
eê se venkis mi batale, tiel êi êevaloj lertaj
lanca vengo ja fatal e êie estas nur bonveno!
estus mia lasta sperto.
Sur Ia êeval' de pampano
626 La virinon mi unue
vi sen dang ero vojagas -
sur êevalon mian metis:
gi kuras kaj ne dornagas,
beston, kiun mi aêetis,
ne lacas, en trot' ne haltas,
tuj gi venis êiam trote
neniam gibige saltas,
por karesoj êe mi frote,
perfekte gi malsovagas.
kiam mi nur ekfajfetis.

627 Prenas mi henulon nigran, 632 Por subpremi Ia nervemon,
kiun Ia pampan' postlasas; ili kun zorgo gin traktas,
kiam en Ia sei' mi sidas horojn tutajn praktikadas,
mi facile min ekscitas; finon ai ekzerc' nur faras,
baron, eê lazita, pasas kiam Ia oreIoj falas
tiu best' kaj fulmrapidas. kaj bestid' ne plu hufbatas.

628 La obstaklojn kiellumo
66 La indianoj, por ekzercigi gin en Ia rajdado, igis Ia êevalon turnig]
povas gi galope pasi - sur brutfelo, kiun gi ne devis transpaâi dum Ia turnigo,

160 161

Frerro, 1\
633 Neniam lin skuas frapo, gi havas ja konsciencon,
êar havas kun jun-êevalo sed ankaii inteligenton
pacjencon li sen egalo; kaj kamaradecan senton:
dum Ia dresad' li ne batas, gi âatas Ia paciencon.
gis fine jam obeadas
. nura voc~'ll..am n1a Io.
Je 639 Havas tiu avantagon,
kiu konas Ia metion;
634 Kaj kvankam mi sur bestdorso
hom' akiri devus scion,
eltenas sovagan troton,
êar dresisto estas rara,
mi majstras saman metodon:
oftas Ia fuâbredon-fara:
persisti en dresa ago
per Ia brid' li pruvas tion. 67
kaj halti en posta tago
sen uzi bridon nek boton.

635 Do, kiu havi deziras 640 Mi marsis, kiel mi diris,
êevalon ve.re modelan, en akompano de I' ino;
ne âparu zorgon laücelan: ni rajdis tra nokt' sen fino,
tielan dreson li donu, kaj vojon ajnan ekprenis,
ke frapojn gi ne bezonu, direktis nin Ia destino:
nek lazotiron kruelan. kien gi volis, ni venis.

636 Preferas multaj gin mastri 641 Mi provis alia mortinto
uzante vipon, ne sagonj Ia lastan ripozon doni
vidante Ia êevalaêon kaj kun li tiel manovris
kun emo aI Ia malico, ke lin per herboj mi kovris;
Iazligas gin al paliso, por tiel pri temp' disponi
gis perdas gi Ia sovagon, gis trovos lin tie oni.

637 Farigas êio pretekstoj,
642 Forestadon eknotonte,
pravigas ili kutimon,
certe persekutos ili;
laü dir' por rompi I' obstinon,
antaii 01 ai fugo iri
sed eê stultulo gin vidas:
estis jam decido mia
gibigo estigas timon,
konfesi ili evitas.
67 Normale oni en Ia kampo ne bezonis uzi bridon. La êevalo tiel
638 La animalo êevala dresigis, ke gi obeis aI movo aií vorto de l' rajdisto. Kiu do tenis Ia
- akceptu l' avert-intencon -, bridon konstante en Ia mano, elrnontris rnankon de sperto.

162 163
648 Subtilajn instinktojn êiuj
lukti kun Ia helpo Dia ricevis, I' estajoj Diaj;
gis mi ne plu povos spiri. hom' estas unu eI tiaj.
Tra tiuj ebenaj teroj
643 Estas danger' serioza
lin gvidas suno kaj steloj,
de I' dezert' Ia tramarâado,
ventblov', estajoj aliaj.
multaj mortis WO malsato;
fajron fari vi né devas,
êar gi fuman signon levas: 649 Por kaâi nin de I' indjanoj
pri vi kaj pri via stato. kaj ties venga sovago,
ni tage en êi pejzago
644 Nur Ia homracio iel restejon taiigan elektis,
en Ia savo kunlaboras; gis noktmalheI' nin protektis
help' alia tute foras; por sekvi en Ia vojago,
nur de Dio venas âildo,
de I' dezerto Ia malmildo 650 Nesufiêon êiuspecan
tre malofte gi favoras. kaj Ínizeron ni trapasis,
mangou ofte ni eIlasis,
645 Nur êiel' kaj horizonto ali ni mangis karnon krudan, •
en senfin' lazure verdas! eê radikon maêis nudan:
Povra, kiu sin forperdas, dub' ne estu, gi okazis!
ali direkton ne kontrolas!
Kiu bonsukcesi volas, 651 Kaj post paso de êi penoj
êi konsilo por li certas: kun angoro pro I' dang ero,
êe Ia fin' de I' horizonto
646 Direkton marku dumtage, ekvidigis granda monto,
en via marso ne cedu; kaj ni paâis ai Ia mondo
precize êiam procedu, de Ia ornbu-arba tero. G8
plusekvu kun akurato;
Ia kapon dum Ia dormado
652 Nova pen' en brust' estigis.
ai marâodirekto metu!
Mi pri Cruz nun rememoris,
kaj humile mi honoris
647 Observu êiam gisfunde,
~ Ia senfinan Di-majeston:
de kie suno aperas;
se vin nebulo âancelas,
kaüzante en vido genon, 68 Ombuo estas karakteriza arbo de Ia pampo. Gi aspektas kiel gi-
êesigu vian promenon: ganta brasiko.
pereas, kiu sencelas.
165
164
donis al Ia ter' kis-geston, sed kion mi nur eksciis:
êar jam sovaguloj foris. ke restis êio Ia samo.
Nescion mi do simulis,
653 Kaj fine per kompatemo pludaiírigante vagadon,
de Dio venis Ia beno; ne volis mi ja eksciti
necese estas insisti, en ujo Ia abelaron;
elteni, êiam persisti: êar vi ja bone komprenos:
ni venis aI farmbieno malfrue-frue aI pago
post tiu grandega peno. de siaj suldoj Ia povrajn
alvokas Ia registaro.
654 Tie nun mi adiaüis Amikon malnovan fine
Ia kuninon de sufero: trovinte, mi havis âancon,
c Kien mi iras, ne gravas, kaj tiu min pluinformis,
eê se gendarmoj min havas; do konis mi fine fakton:
inter infer' kaj infero jugist' min persekutinta
iras ai front' Ia prefero ~. jam mortis antaii kelk-jaroj.
Pro kulpo lia mi pasis
655 Mi finas nun Ia rakonton - suferojn dekon da jaroj.
sufiêe jam da babiloj! Dek jaroj ja estas multe
Mi petas do kun humiloj por homo de mia ago.
ripozon kaj aiidu kion Pasígis mi ilin tieI,
rakontos nun miaj filoj escepte iun eraron:
êi jenaj, ver-historion. tri jarojn en Ia frontlimo,
du en senlega vagado;
Ia resto de Ia kalkulo:
11
kvin jarojn en pampa Iando.
656 Kaj dum, por gorgon freSigi, Menciis ankaü I' amiko,
eltrinkos mi nun êi glason, ke timo estus sen bazo,
kaj dum prepare Ia filo ke êio estas kvieta,
ag ordas sian gitaron, ne persekutas estraro;
rakontos mi aI vi, kieI neniu ja plu memoras
mi trovis miajn du knabojn. de I' negro Ia mortobaton.
Por serêi ilin mi faris Kaj kvankam mi lin mortigis,
êe kelkaj bienoj halton, kunkulpis li mem pro l' faro;
kredante, ke l' pasinteco mi estis ja malprudenta,
post jaroj trovis arangon; konfesas mi tiun fakton,

766 767
sed li min ege provokis, negusta estas arango,
êar faris unua tranêon. êu estis mi senkulpulo
Afero ankaii tre grava: aii faris mi kulpan agon.
li tranêis min en vizago. 69 Farigis mi tre kontenta
Certigis ankaü I' amiko,' pro tiel bona novajo
ke pri trinkeja Ia frapo kaj min prezentis mi êie
jam êiuj hornon forgesis, samkiel ajna loganto.
ai kiu mi pikis karnon; EI filoj mi nur retrovis
li, malmodesta, min serêis, gis nune êi tiun paron,
senkulpe mi lavu manon, kaj pro renkonto feliêa
li mem ja komencis lukti ai Dio mi donas dankon.
kaj murdus min per atako, AI êiuj, êie mi faris
se mi ne estus singarda pri ili se~êan demandon,
aii perdus tempon en frapo. neniu tamen informis
La kulpo do estis lia, ilian kie-estadon:
êar li elkreis I' okazon. nur kelkajn tagojn pli frue
Ke ankaü oni silentas, mi aüdis, nur per hazardo,
li diris kun tuta klaro, pri veta kuro tre granda
pri mia interpu sigo de kelkaj bienomastroj
kun roto de Ia gendarmoj. kaj iris mi kiel multaj,
Mi tiam min nur defendis eê ne havante realon. 70
laii mia bonega rajto, Ne mankas ja Ia personoj
êar venis ili dum nokto en mezo de Ia gailêaro,
aresti min en kamparo, konantaj Ia historion
min per armiloj timigis de <Fera Marten'> per íamo;
sen voko pri I' cel' de I' kapto, kaj tie estis Ia filoj
nur laütkriante timigls, gardante êevaloparojn.
signifis tio minacon. Aüdinte pri mia nomo,
Intencis ili min jugi tuj venis ai mi Ia knaboj:
kaj doni banditan trakton, devenon sian malkaâis,
parolon ne êefo faris, ja min nur konis laii famo,
sed iu ajn ella bando, pro mia ekster' âangita
kaj tio - âajnas gi ai mi - kaj Ia progresinta ago.
AI inoj oni ja lasas
69 Tranêon fari en Ia vizagon estis granda insulto, êar Ia cikatro res-

tis êiam videbla, montrante, ke oni ne povis eviti Ia atakon, 70 realo: eta monero (ia cendoj).

168 769
LA FILO PU AGA DE MARTÍN FIERRO
Ia Iarmojn kaj Ia kisadon,
konantaj bone la Iudon,
12
sed viro seias Ia sagon,
ke êiuj Ia samon faras, LA PUNDOMO
publike kantas kun dane o,
sekrete li kisas, ploras, 657 Kvankam markoto similas
Nur donis il'i novajon I' arbon, el kiu gi iris,
pri mort' de mia edzino, jenon patrin' êiam diris
irinta por trovi knabon - penson adoptis mi âian -:
c Filo ankoraü neniam
aI Ia urbeto proksima.
Mizerojn en granda skalo kieI Ia patro spertbrilis ~.
si tie suferis eerte,
ke fine ai hospitalo 658 Vi memoros: ni ne havis
si iris duone morta lokon, kie korpojn gardi,
kie fajro povus ardi, ,
kaj sekve de Ia malsano]
formortis baldaü post tio. nek angulon, kie esti,
Mi juras: pri êi sortbato nek êemizon por nin vesti,
neniam mi konsoligos, nek eê ponêon por ekvarmi.
Mi versis jam multajn Iarmojn
de kiam mi gin ekseiis; 659 F eliêa, kiu ne seias
sed lasu ni temojn tristajn, pri viv' sen apogo firma;
eê se mi gajajn ne havas. mi diras ai vi êi veron
Agordis âajne Ia knabo, kaj tre konatan aferon:
komenei do nun jam pretas: pro vivo sen zorgo âirma,
ni aüdos lian gitaron jam knab' mi pasis mizeron.
kaj jugos Ia Iudan sperton.
Vi vidos de arnbaü I' ardon 660 La samaj vin subtenantaj
- konfidon mi eerte havas - , rigoron ai vi ne 'sparas -
ne pro Ia komuna sango, êar eble tiel pli klaras
êi tio ne estus grava, sekretoj de Ia destino;
sed êar ekde Ia junago de êie ili vin baras:
sufere ili vivadis, kaprid' vi - kulpa viktimo.
muzikaj estas amantoj,
kaj ludas plenaj de fajro: 661 Bestetojn I' orfoj similas
ni vidos ilin tuj kuri: serêantajn truon en korto;
Ia kriplajn, idojn de I' lamo, verrnajo estas Ia orfo

170 171
êasata sen et-kompato;
sencela en Ia irado: kaj studis mi tie êion
gitaro sen ia kordo. ek de I' plej frua espero.

662 Bedaiírus mi, se aüdanto 667 Se mi eraras en io,
sin vidus en sarna stato; motivas gin Ia malklero,
ni estis se~ panjo, frato kondutas rni sen fiero;
kaj senparencaj infanoj, konklude: por viv-ekzisto
viâiloj por êies manoj: dungigis kiel servisto
Ia orfa sort' sen kompato. labore mi sur farmtero.

663 Lin vipas tiu per lazo, 668 Per vol' de -estroj kreigas
alia frapas Ia vangon, ai vi foje kalvario;
eê igas lin perdi sangon; ricevis en Ia krani~
kaj dum eltenas li baton, mortvundon bovistnajbaro,
lin lasas iIi malsaton min akuzadis pri tio
suferi kaj sekan langon. jugeja protokolaro.

664 Se iu êe si lin prenas, 669 Nur pensu, homoj honestaj,
Iin traktas uzante krudon, kiela hont' kaj êagreno
pensante doni jam tuton, penetras koron en pleno:
se montras sin korplanugo, mi vidis min en fruago
per don' de malnova tuko nivele sur sametago
por kovri per gi Ia nudon. kun homoj de krimveneno!

665 Mi kreskis, kiel dirite,
670 Pri tiu murda okazo
sen vestoj, foje sen mango. du pliaj faris deklaron,
Mi gajnis por vivarango. I' afero montris malklaron;
La jaroj tiel forpasis -
tre genis gi Ia jugiston:
jam viro mi, nur okazis <Ligitajn, mi, kiel Kriston>,
en spec' de turmentoj sango. li diris, <sendos Ia aron>.

666 Bonvolu êiuj memori
pri jenaj vortoj de vero:
671 <AI Ia Justec' Ordinara
mi sendos êi tiun trion>,
en Ia lernej' de sufero
Li pravis dirante tion,
mi havis mian lekcion
kaj kiuj tiel minacas

172
173
676 Direkton kian ekprenos
ja Ordinare ... okaza ,
akiris mi poste scion. 7 Ia tuta jugproceduro,
ne konas malliberulo;
prokrastoj sin sekvas daiíre,
672 Li nin ai Justec' do sendis,
ke homoj en gi bedaiíre
ne restis tio intenco -
I' esperon taksu en nulo.
kun Ia raport' pri l' atenco
ni iris ai Ia karcero;
677 La legoj ne perfektigas,
Ia dom' de Ia mallibero
sed Ia rigoro perfektas,
baptigis Ia c Penitenco>. 71
Ia inventist', mi suspektas,
li estis ja malbenito.
673 Kialon de tiu nomo
Se eê tre grandas delikto,
neniu diris ai mi,
pli ega Ia, pen' aspektas.
sed jen mia opini':
nornigas gi Penitenco,
678 Rompigas per tio tute
êar peni estas tendenco
animoj Ia pleje vivaj;
por Ia kaptito en gi. gardistoj estas pasivaj,
sed ili pli peze premas
674 AI malbonâanca kreolo
01 Ia muregoj masivaj
suferon havi necesas, post kiuj kaptitoj gemas.
neniu ja lin protektas,
se li monujon neglektas; 679 Ne estas feraj katenoj
defendon gring' ne forgesas: Ia kaüzo de l' senkonsolo,
se kulpas li, li frenezas. sed Ia terura izolo;
kaj pro l' profunda silento
675 Senfine Ia tempo kuris laüâajne de l' homa gento
en tiu tombejakelo; nur restas vi kun parolo.
sen Ia ekstera akcelo
ekhaltas ja jugproceso 680 Eê plej fiera Ia viro
kun Ia kaptit' en forgeso, kun stumpa jam Ia dentego
ekdormas tute l' afero. kaj koro velka pro seko
sin sentus tie sub premo,
kaptito ne nur per êeno,
sed sola kun sia peko.
71 La du strofoj kaj ankaií Ia postsekvanta iom âerce volas montri Ia
malkleron pri juraj aferoj de I' kantanto. [ustec' Ordinara devas esti tute
681 Ne estas tie virbovoj
kantraüe Justico Kriminala, Penitenco (latina vorto = pentofaro) estas Ia
farigas êiu âafido;
Domo en latinlingvaj landoj por punkorekto (pundomo = ejo de penitenco).

774 775
tre vive pikas turmento 697 Plenplena de furiozo
gis kerno de I' plej fiera. ~ Ia koro preskaü diskrevas,
sed gi ja elteni devas,
692 Ne estis eble pacigi sen trovi Ia trankviligon:
kun tiu tro streêa êelo, ja konsideras feliêon,
kaj kriis mi ai êielo: kiu pregscion ricevas.
Ho se mi povus nur sidi
êevale kaj trarapidi 698 AI êielo sin direktas
Ia pampon nun en liberol kiu' konas Di-adorou;
geme sentas li angoron
693 Vian sorton lamentante forgesita trans Ia krado;
êiam restas vi en kago mank' de ia ajn kompato
pro Ia puna inventajo pli akcentas Ia doloron.
âlosi vin en Ia malhelo,
kvazaii fiksi vin per laêo 699 En êi kruela epoko,
ai senfleksa nigra fero. dum pezis tristaj pens-aroj,
grizigis miaj kapharoj
694 Malgaja iu ajn penso jam Ia unuan monaton;
kaptiton tute invadas; sed mi lamentis dum jaroj,
sub prem' de dolo r' konstanta ke mi ne lernis legadon.
Ia kapo igas falanta;
tristec' ja veon markadas, 700 Venas rabio unue,
kun kiu gi êiam fratas. poste Ia melankolio;
en angora êi konscio
695 Per larmoj, kiujn li versas, sola beno kaj konsolo
ne igas veo malpeza; estis nokte-tage pioro,
kvieto en lukt' senêesa kiu miksis sin ai êio.
ne estas eê dum momento,
feliê' - kun envia sento - 701 Aliajn kaptitojn venis
aperas ai li senpreza. viziti Ia famili'.
N eniu venis aI mi,
696 La dikajn tiujn muregojn dum mi suferis areston.
neniu konsol' traboras; Ja kiu prenus moleston
eê pleje se vir' malmolas, saluti senhejman-êi!
kun ungoj el harda fero,
metita en êi infero, 702 Benita Ia âlosgardisto,
li rnute gemas kaj pioras. se havas li bonan koronl

178 179
kaj transiras absolute
Malmultaj êi benhonoron
en beststaton tuj Ia homo,
atingi kapablas vere.
êar Ia lingvo sendispute
Eê kompatante sineere,
estas de l' êiel' êefdono.
li devas uzi rigoron.
708 Kompreni mi ne kapablas
703 Esprimi mi ja tie povas
kialon de tiu puno,
suferojn en êiu formo,
ke ai kaptito kun lumo
metita post Ia seruroj,
perdígas don' plej valora,
âlosiloj, rigliloj, muroj
kiun de Dio bonkora
gravuras sin en okuloj:
rieevis Ia hom-komuno.
vi vidas ilin en dormo .
............. 709 Ella sennombraj bonajoj
donitaj ai hom' fiera
704 Mateo malpermesigas
de l' Dia Mosto Supera,
kaj same l' interparolo;
parolo vieas unua,
ne devas vi kanton zumi,
Ia amikeeo tuj dua,
ke forgesigu doloro;
laii mia kredo malklera.
aldone venas rigoro:
ne lasas oni vin fumi.
710 Tre severa estas lego,
kiu pro krim' aü misago
705 La kruelon alnajbaras
vin impostas per punpago
Ia justieo tre severa;
plej terura kaj kruela:
trasuferas Ia mizera
pago per Ia don' êiela,
febron tie, kaj deliron;
kaj dum nokto kaj dum tago.
Iin transformas en martiron
daüra Ia solee' kareera.
711 Timegon kaüzas soleeo;
teruron kaüzas silento;
706 Kun Ia kradoj ni babilfs
konstanta tiu turmento
nur por' niajn voêojn senti,
afero esta tre peza
sed nin igis tuj silenti
kaj por kaptej' jam ekseesa
Ia gardistoj per admono:
farigas Ia reglamento.
malobeon de l' ordono
sekvus puno por ekpenti.
712 Ne seias vi, êu de tie
vi iros jam ai Ia tero;
707 Ne povante diri vorton,
barakte en êi mizero
sentas vi doloron mute
181
T80.
vi serêas komprenan koron:
mildigas ja Ia doloron
\ aI vi kun êiu detalo:
evitos vi ja suferon,
kunuloj en ~a sufero. se kredos vi mian veron.

713 Pli bonan motivon trovos 718 Pundomoj ne estos plena],
sagulo eble per klero; se vi êi vortojn atentas:
ne serêas mi e~ êi sfero, kondutu vi bone êiam,
sed taiígas aI miêi Iumo: forgesu tion neniam;
jam i1in sur nia tero ne troe mi argumentas,
ricevis Krist' êe I' krucumo. eê vortomankon mi sentas.

714 En Ia mallumo ombreca, 719 Kun vortoj de adiaiío
kie mi havas ekziston, mi petas pardonu êion
Ia koro faras reziston kaj ne forgesu êi scion;
aI Ia turmento sen nomo: ja kiu kun senespero
gojigas homon Ia homo, vivadis en mallibero,
konsolas vortoj Ia triston. nur havas et-historion .
.... ..........
715 Por via memoro daiíra LA DUA FILO DE MARTÍN FIERRO
rakontis êi voêo kanta,
kaj spite êiun suferon, 13
konfesos mi jenan veron: 720 Ne havu vi ian dubon
Ia homo tie estranta, pri Ia sekvanta parolo:
li estas vir' preskaií sankta. se eê l' afer' delikatas,
mi gin nun iniciatas;
716 Kaj bonaj estas ceteraj ja inteligentas koro,
- ekzernplon lian imitas -, sed Iango ne kunhelpadas.
sed tio ja ne evitas
teruran karcer-esencon; 721 La rigoron de mizeroj
de miaj plendoj Ia sencon ni suferis dum dek jaroj,
komprenos, kiu meditas. migre inter fremd-najbaroj;
ni ne havis hejmodomon,
717 Retenu en Ia memoro nur posedis ni Ia konon
de mia dir' êiun eron, pri dornagoj, kaj en aroj.
donita per tuta klaro

182 183
722 Kiu tiele vivadas, ~ c Vi ~, diris li, c neplenaga,
tributon âuldas al êiu; ne povas pro viaj jaroj
se mankas patra subteno, bonzorgi pri Ia brutaroj;
disígas Ia familio, nornigos zorgant' propraja».
kiella eroj en êeno
tranêita de rozario. 728 Li êion eninventaris
en rolo de notari';
723 Tiel migris ankaü mi gis knedinte kun energi'
seio pri mi en vivfino êi mason sur sia listo,
âia venis al onklino; transdonis gin al zorgisto
min en sian hejmon prenis, kaj min li prenis kun si.
kie vivis mi sen timo
kaj nenio a] mi senis. 729 Tre baldaií per mia ponêo
mi kribri povus faeile,
724 Mi ne havis zorgon ian, per êiripao simile;
kaj labori mi ne devis; ja frosto min ne molestis,
...... ,..
cion rm sen pen ncevis sed eê êifono ne restis,
kiel knab' sen ia penso; êu froste, êu sunobrile.
bonafero baldaü krevis,
prava estas Ia sentenco. 730 En trista êi senvesteco
monato sekvis monaton,
725 En mi êiujn siajn zorgojn
mi sentis mizer-invadon;
kaj karesojn si investis;
jugisto jam ne parolis;
kiel propra fil' mi estis
onklinon mi rememoris,
kun sincera amo-sento;
vidante êi nudan staton.
al mi per Ia testamento
tuta âía havo restis. 731 Pri longo de tiu vivo
jam tute mankas Ia sei';
726 La jugisto tuj alvenis,
pasinte epokon-êi,
.kiam Ia onklin' forpasis.
kiel senmastra êevalo,
<Havon, kiun si postlasis>,
zorgant' de juga instalo,
diris li, c mi nun komaridas;
sin ekokupis pri mio
Ia brutaro meze kvantas,
kaj safar' duoble grandas>, 14
727 Li estis de lang' facila, 732 Agulo min prenis kun si;
doktor' de legar' multpaga; montrigis per Ia vizago

184 185
kaj trajtoj lia sovago: 737 Maljuna, vi, komercisto,
ja estis li tre perfida, ho majstro pri art' brokanta,
fibuâa, âtelsenhezíta vi felon estis âtelanta,
nomata êie Vizkaêo. kun drinkejisto arangis
Ia trompon kaj interâangis
733 Mi, kion jugfsto serêis, atestojn post gluto branda. 73
sen dubo povas suspekti,
sed restos sekret' sen kono, 738 Aktoris li Ia justulon:
êe âaftondad' li ekflaman
êar volas mi gin neglekti;
li estis antikva homo, skandalon faris tamtaman,
se tranêe vi vundis âafon;
maloftas tia persono.
ne lasis preni et-havon:
tondilon aü tufon lanan.
734 Maljuna, de blufoj plena,
kun taürsovaga okulo,
739 Li foje min trabastonis,
rajdadis li sur nigrulo.
ke helpon mi krie petis,
Miksita en dubaj agoj,
êar mi hundidon vundetis
li movis kiel papagoj
en domo de iuj baskoj:
pjedfingrojn kvazaü sur bulo. 72
tuj felojn li kunekspedis:
li vulpis en tiaj taskoj.
735 êirkaiíis lin êiam hundoj,
unika lia plezur'. 740 -Diablol> mi diris al mi,
Ne estis plena mezur', <vi donis ai mi êi timon,
se seson li ne posedis; vi oportune pripentos,
bovinojn fremdajn li predis se sin okazo prezentos;
pro nutro de hundoj nur. eksigos mi Ia kutimon
felumi fremd-êevalinon ~.
736 Ni buêis en êiu nokto
bovbrutojn de tiu lando; 741 Li iam min tre admonis,
lasinte reston en kampo, êar mi mortigis vizkaêon.
Ia felon sur lumb' ni sargis, Rakontis mi I' okazajon;
en Ia drinkejo vendâangis apenaií mi gin menciis:
je herbo, tabako, brando. -Ne nomu vi êi verrnaêon>,
kolere li ai mi kriis.
72 La piedingoj konsistis tiam el simplaj rimenoj kaj nodoj, ai kiuj Ia

rajdisto kroêigis per Ia piedfingroj. Tio, post kelkaj jaroj, iom post iom 73 Por eviti stelojn Ia lego malpermesis vendi felon sen skriba atesto

kaiízis misformigon de Ia piedoj. pri Ia laiírajta okazinta buêo de Ia bruto. .

186 187
~
742 Vidante Iin ekscitita,
konstante sur misvoj-iro;
preferis mi eksilenti.
li estis êe Ia najbaroj
Li certe igus min penti,
tre fama pro friponfaroj
se sekvus plu mi l' aferon
brutâtelaj, laii onidiro.
kaj hejtus Iian koleron,
nomante gin por Iin tenti. 748 Jugisto, kiam lin nornis
I
por Ia zorgista honoro,
743 Maljunajn êevalojn kelkajn
deklaris, 'ke 'stis sinjoro,
li trovis iun vesperon,
protekti min nun li devos,
kuâigis ilin sur teron,
instrui en Ia laboro:
tondadi ilin rapidis:
edukon mi do ricevos.
mi mastron i1ian vidis,
sed ne aiíd,igis voêeron. 749 Sed kion mi povus lerni
de tiu agulo kruda
744 AI ni kiel sag' pafita
kun moroj de verm' hiruda,
lá viro venis rabia;
vivanta en marêaj teroj,
, li saltis de selo sia,
sen ia okup', krom âteloj,
svingante sian longvipon,
01 porko pli krie bruta?
precize li trafis lipon
per frap' de l' zorganto fia. 750 La sola posedo lia
kaj tuta videbla havo,
745 Ne sciis sinjor' Vizkaêo
gi estis kaduka êaro
je kiu flanko rapidi,
kaj sentegmenta brikaro
gis povis en seI' eksidí:
de ekskaban' en disfalo
li time pro vipofalo
servanta kiel kaâkavo.
fortpremis sin al êevalo
por punon tiel eviti. 751 Post tiuj noktaj ekskursoj
li tien ripoze iris;
746 Vi supozos, ke verâajne
mi informigi deziris,
kuracigos êi persono.
li kion povus forkaâi;
Ho ne, tiu aga homo,
ne lasis li min enpaâi
nur li, ekde Ia momento,
kien scivolo min tiris.
tage kaptis kun atento,
nokte tondis Ia fripono. 752 Mi havis malnovajn tukojn,
kovritajn iam lanfele;
747 Zorgant' de mia destino
kun 'karno preskaü jam nuda,
jen estis tiu êi viro,
kuâigis li min ekstere
188 189
sen âirrnkovra]' absoluta
en nokto frostege kruda.

753 junage, laii fam', li edzis
- mi havas ja dub-ideon -,
kaj diris arniko mia,
ke en atako rabia
mortigis I' inon, mateon
servintan en stat' glacia. 71

754 Kaj vidvo post êi okazo,
li fraiílis en v.ivo plua,
apenaü virino dua
akceptus ja lian svaton,
pro timo sperti Ia faton,
kiun ekhavis I' unua.

755 Pri si konstante li songis,
sendube pro Ia krimago;
kaj diris Ia griza drako,
dum sia malsan-sufero,
ke rekte lin ai infero
si vokas dum nokt' kaj tago.

15
756 Parolis li kun neniu
kaj êiam malbonhumoris,
per fingroj skrapis kaj boris,
markante signojn per ili;
se tra li gino vaporis,
komencis li min konsili.

757 Ankoraü mi vidas mense Ankoraü mi vidas mense
en ruga ponêo Ia homon en ruga ponêo Ia homon
tr inkajon suêi fortikan,
li startas vorton predikan:
74 Servi malvarman rnateon oni konsideris granda ofendo. <Evitu vi êiam domon,
havantan hundon maldikan>
190
trinkajon suêi fortikan,
li startas vorton predikan:
-Evitu vi êiam domon,
havantan hundon maldikan.

758 ~La haiíton vian defendu,
- êefdevo gi estas via-.
Konsilo jen adicia
- ne estas tio êi fabio -:
Ia djablo scias, êar djablo,
sed I' ag' lin faras pli scia.

759 ~Kun Ia jugist' vi amiku,
ne devu li pri vi plendi;
se lin kolero ekprenas,
vi nepre devas silenti;
fostapogilo konvenas,
por grati vin gi bonvenas.

760 ~Neniam lin kontraiídiru,
êar li Ia gregon prezidas,
dum sur Ia sego li sidas.
Se bov' iu ekdiboêas,
per najlo li lin alkroêas,
aií per pikil' lin forgvidas.

761 ~La homo plej sinestima,
pli doma 01 kaktarbusto,
gentilas en misvetero,
moligas kiel butero.
Dum Ia sekeco eê bruto
sovaga iras ai puto.

762 -Ne sangu vian kuâejonl
Laií mus' vi devas vin kaâi
kaj resti en Ia rifugo,

193

PI~rro, 11
en kiu vi Iernis paâi: ne savigos sovagbesto,
bovin' kun sanga dorrnkuâo se gi kuras sur montkresto.
malfruas en Ia akuâo ~.
768 ~Mi iras, kie konvenas,
763 Dum liripetis Ia trinkojn neniam el reI' mi glitas;
- maljuna êi brand-barelo -, vi sekvu tiun ekzemplon,
-Memoru-, li diris, <Fierro, plenigos vi vian ventron;
Ia viro ne devas' eedi kaj mi formikojn imitas,
aI inaj Iarmoj aií kredi, malplenan ujon evitas.
ke hunda Iam' estas vero.
769 ~Envio tre trista estas,
764 -Se mond' eê krevas en peeojn, neniam vi do enviu;
neniel vi gin priploru! vidante, ke gajnas iu,
AI hom', kio plej neeesas, ne intermetu Ia manon;
ne estas. lia honoro, suêante nur sian mamon
sed de l' azeno memoro: prosperas porkido êiu.
manglokon gi ne forgesas.
'770 ~Tiele sin nutras multaj,
dum Ia malriêaj gin pagaSj
765 ~La mastro plej bone sola
âafide nur kelkaj agas:
Ia paston en forn' arangas;
mangetas time-modeste;
min mem nenio ja sangas
kieI virâafoj grandfeste
kaj surda por êio restas:
aliaj tuton enpakas.
Ia pork' en gras' malmodestas
kaj tamen Ia idojn mangas.
771 • AI fraüleco vin dediêu
kaj vi vivos en trankvilo;
766 ~La vulp' tra longa distaneo
sed se Ia edzee' vin Iogas,
Ia persekuton jam ílaras;
mi averte aI vi vokas:
se êio sen hast' vi faras,
gardos vi kun malfaeilo
gi estas pli avantaga:
havon kontraií fremd-deziro.
bovino plej longrernaêa
plej bonan Iakton preparas. 772 ~Estas Ia virin' kreajo,
kiun mi ne plu detalas;
767 ~Kiu gajnas sian mangou, aI bonform' si ame falas.
gardu dum mangad' silenton; Sed atentu êe elekto:
eê per sere' ne malmodestu, koro âia en aspekto
nek provoku Ia atentou; bufoventron ja egalas ~.

194 195
en kiu vi lernis paâi: ne savigos sovagbesto,
bovin' kun sanga dorrnkuâo se gi kuras sur montkresto.
malfruas en Ia akuâo>,
768 :>Mi iras, kie konvenas,
763 Dum liripetis Ia trinkojn neniam el reI' mi glitas;
- maljuna êi brand-barelo -, vi sekvu tiun ekzemplon,
<Memoru:>, li diris, <Fierro, plenigos vi vian ventron;
Ia viro ne devas eedi kaj mi formikojn imitas,
ai inaj larmoj aií kredi, malplenan ujon evitas.
ke hunda Iam' estas vero.
769 :>Envio tre trista estas,
764 -Se mond' eê krevas en peeojn, neniam vi do enviu;
neniel vi gin priploru! vidante, ke gajnas iu,
AI hom', kio plej neeesas, ne intermetu Ia manon;
ne estas. lia honoro, suêante nur sian mamon
sed de l' azeno memoro: prosperas porkido êiu.
manglokon gi ne forgesas.
770 :>Tiele sin nutras multa],
dum Ia malriêaj gin pagas;
765 :>La mastro plej bone sola
âafide nur kelkaj agas:
Ia paston en forn' arangas;
mangetas time-mo deste;
min mem nenio ja sangas
kiel virâafoj grandfeste
kaj surda por êio restas:
aliaj tuton enpakas.
Ia pork' en gras' malmodestas
kaj tamen Ia idojn mangas.
771 :>AI fraiíleeo vin dediêu
kaj vi vivos en trankvilo;
766 :>La vulp' tra longa distaneo
sed se Ia edzee' vin Iogas,
Ia persekuton jam fiaras;
mi averte ai vi vokas:
se êio sen hast' vi faras,
gardos vi kun malfaeilo
gi estas pli avantaga:
havon kontraií fremd-deziro.
bovino plej longrernaêa
plej bonan lakton preparas. 772 -Estas Ia virin' kreajo,
kiun mi ne plu detalas;
767 :>Kiu gajnas sian mangou, ai bonform' si ame falas.
gardu dum mangad' silenton; Sed atentu êe elekto:
eê per sere' ne malmodestu, koro âia en aspekto
nek provoku Ia atentou; bufoventron ja egalas>.

194 195
773 Mi lin aiídas ebrietan: 778 ti konsiloj kaj aliaj,
«êevalid'~, obtuze sonas, kiujn en memor' mi âlosas
«Ia denteg' aI vi burgonas, kaj êi tie ne elfosas,
êi ekstaiíro vin admonas: estis mia edukado,
estu êiam via klingo gis li venis aI dormstato
gustatempe ekster ingo! kaj êe hundoj nun ripozas.

774 ~Armilo estas necesa, 16
sed kiam, vi ne divenas;
do, kiam ajn vi promenas, 779 Li ekmalsanis kaj tiam,
precipe êe nokt-vagado, sentante pri l' farto timon,
gi estu en tia stato, ke kaiízos gi baldaü finon
ke tranêe gi tuj elvenas! - êar li apenaü sin movis -,
venigis mi verbistinon, 76
775 ~Kiuj ne scias konservi, êu eble si helpi povis.
malgraü laboro fiaskas,
kiom ajn ili pentaskas, 780 Vidante lin, si tuj diris:
venkon de mank' ne atingas. «Ne vivos li post êi plago;
Vane ventrulon denaskan proksimas jam lasta tago,
oni masage zonvindas. li donos aI ni spektaklon,
êar en akselo sub brako
776 ~Kien ventoj min forportas, li havas ja tabernaklon ~.
tie mi Ia centron havas;
kiam min tristeco trafas, 781 En êiu bovgreg' proverbe
brandon trinkas mi gojcele; trovigas solkorna besto; 77
kaj interne kaj ekstere persono en Ia êeesto
korpon mi kun gusto lavas. ekkriis sen ia geno:
«Ha, tabernaklo, azeno,
777 ~Vi, kokido, ja bezonas
tubero>, sonis protesto.
êiujn êi proverbajn konojn;
Ia konsilojn, lecionojn
782 La interrompon kantisto
havu êiam en memoro;
respondis ja tre rapide:
en koklukt' de grandvaloro
<Ne âajnas aI mi tre sprite
estas havi helpajn spronojn> 75

76 li volis diri: herbistinon.
75 helpaj spronoj en kokluktoj estas tranêiletoj fiksitaj alIa piedoj de
77 solkorna besto: ekzemplero ne konforma aI Ia general a norrno.
Ia virkokoj por pli facile vundi Ia kontraiíulojn.

196 197
Ia interromp' sen estimo: petante krie diablon
jes, tabernaklo, vortcite lin porti ai Ia infero.
gin nomis Ia verbistino>.
788 Tre kulpa li devis esti .
783 Refrapis tuj Ia alia kun êi turment' en spirito:
triumfe en Ia disputo: êe ia relikv' en vido,
I
c J en iras nova atuto li, kvazaii hidrarg' en fluo,
kaj bankon bankrot' minacas: tremegis kun korpa skuo:
La inoj, kiuj kuracas, demon' antaii sankta rito.
herbistaj estas, vi bruto».
789 Neniam mi tro proksimis,
784 c Ja ne taügas>, tuj resonis, êar estis li kolerema;
<multaj manoj en knedbulo; kaj antaú herez' ekstrema,
sciu tiu senhontulo, se ion mi alprezentis,
kiu interrompis nune: de fore, per mano trema
mi ne kredis oportune je fin' de kan' mi gin sendis.
kanti por literaturo>.
790 Pli bone estos - mi pensis -
785 Historion de I' zorganto lin lasi nun sen prizorgo;
mi daürigi konsideras; blasfemu do êi demono
êi doktoro - mi esperas - kaj sekvu en sia sorto
min en Ia malklero lasos. gis sargon prenos Ia morto
êiam ai teksist' okazos: de tiu hereza homo.
iu tekse lin superas.
791 AI ne plu parolkapabla
786 Pludaiíris tiu malsano je man' mi ligis tintilon;
kaj êiutage pli gravis; sentante anim-Ioriron,
mi grandan timon jam havis, ekgratis li sur Ia muro.
spionis lin el distanco: êe hundoj kaj kun teruro
li montris buâon sen sanco, li faris lastan elspiron.
okuloj liaj ekstrabis.
17
787 Pasigis mi noktojn vintrajn
en peza êi atmosfero. 792 Li kaíizis ai mi timegon,
Blasfemis li Dion-Patron, kuâante tie sur tero;
Ia Sanktajn en Ia êielo, lokestro venis rapide,

198 199
de kvaro akompanite êar kapojn li ja enteris 78
arangi en êi afero kaj felojn vendi kutimis.
necesan tuj senhezite.
798 •~Kaj kia konduto, kiam
793 -Benita animo ~, diris êe rostofajr' oni sidis!
lamul' maljuna tre pia, Mateon li spasme tenis,
«par d on ' a 1'\vi venu diIa, kiam servistoj alvenis:
jen estas deziro mia. 'Mí bankon gardas', li ridis,
En lia paâtej' bovida neniun ai gi invitis. 79
mi sciis pri greg' âtelita> ,
799 .Se li rostajon pinglegis
- jen li en memoro mia -,
794 -Ekzakte>, di ris lokestro,
jam antaü finrosto gia,
«per gi komencis li bredi,
unue gin malbenaêis
ne eblas ai mi forgeso:
kaj poste sur gin ekkraêis,
malicis li en eksceso,
ke gin ne mangu alia.
gis devis ni do dekreti:
bovbuêon li tu te êesu.
800 ~Sanigis li de I' kutimo
ai Ia rostkraêo rilata
795 .Junage li bone rajdis,
per dizertulo mulata,
neniam best' lin dejetis;
amiko lia, laüdira,
Ia bridon sen help' li metis
diablo, bataldezira;
ai sovagul', sen streê-íorto:
li Bruo estis nomata.
li fermis sin en Ia korto,
galope jam for-impetis. 801 ~F oje, kiam sin prezentis
en samform' teatra sceno,
796 • Malpacis li kun najbaroj, Ia mulat' kun abomeno:
ai kies âafgregoj pelis 'Lernos vi bonmore vivi',
li siajn kaj mikson celis; kriis, 'vi porkaê-kreteno,
êe disdivido li prenis kaj rostajon ne salivi'.
pli 01 ai li apartenis
kaj poste kun plendoj venis>. 802 »Super fajr' lin salte êasis,
kun tranêilo eu Ia mano,
797 <Protektu Di' êi animou>,
Ia tria sin tuj esprimis.
78 tar Ia safojn oni kutime markis sur Ia oreloj.
«Stelante safo jn li krimis, 79 La vortoj aludas kartludon, êe kiu unu ludanto agas kiel bankisto,
en gi li êiam superis, dum alia notas: sed li faris arnbaü.

200 201
.,

kuris Ia brunuI' kun fiamo! kelkaj vipoj tre longânuraj,
Kaj en persekuta ardo pecoj de rimeno zona,
trafis lin per Ia ponardo: da buâíeroj kvanto bona,
gin eltiris kamparano. krome ankaii âelkoj pluraj.

803 ~Kaj jam ~ruo tute fajra 808 Bremsoj, jetbuloj kaj spronoj,
volis sekvi persekuton, ankaii bridoj êevalbredaj,
kie startis li disputon; kaseroloj grandaj, etaj,
Iiaj haroj jam en alto, disrompitaj piedingoj,
Ia aguI' al pord' per salto ringtenilo kun Ia ringoj,
fuge faris mevoj-Iudon. 80 tranêoj de ventr-ingoj Iedaj.
804 ~La kutimon gi kuracis
809 Plue aperis tintiloj,
kio en êi nokt' okazis;
tranêiloj, iaj spateloj,
alIa dom' li ne repaâis,
kusenetoj, poste seloj,
sin en cikutej' Iorkaâís,
aro da restoj seltukaj,
kaj dum nokto tiel pasis,
botoj jam plene kadukaj,
Ia noktmangon li ellasis>,
grandnombro da rondaj feroj.
805 TieI klaêis ili, kaj mi
êe I' kadavro, en misio 810 Sardinujoj tie estis,
garda, Ia rakonton aüdis: feloj de cervanimalo,
kvankam Dion li mallaüdis, ponêoj, kovril' de êevalo;
pensis mi: êi rozario, kaj malordon finsuperis
prego estas gi aI Dio? Ia inkuj', kiu aperis,
posedaj' de l' tribunalo.
806 Nun komencis Ia Iokestro
preni tutan inventaron; 811 L' ordestro diris serjoza: 81
havis Ia mortint' bazaron -Ni kion ajn pri li diras,
da rimenoj, êifonaêoj li eks-formikon sirnilas;
kaj grandegan et-ilaron raporton mi nun preparos,
de plej senvaloraj ajoj, êar tieI jugist' trankvilas,
se iu postulon faros>.
807 Ekaperis lazoj multaj,
jugoledoj, ligoj kruraj,
81 Lokestro aii ordestro estis Ia sarna funkciulo, hispane: alcalde. Tiu
80 t. e.: forfIugis. estis tiuternpe kaj speco de policestro kaj kornunurnestro.

202 203
812 Mi estis tre surprizita, 18
ke jenon mi tie spertis:
el ili iu asertis, 817 Foriris ili Ia êerkon
ke vidas li ajon sian, prepari por teraj fundoj;
sed li versajne ofertis terur' min en kor-profundoj
deziron iorn tro piano ekkaptis per sku' kri-plora,
vidante min tiel sola
813 Kiam estis registrita kun Ia mortint' kaj Ia hundoj.
êiu anguI' kaj tavolo,
Iacaj pro tiu scivolo 818 Preninte mian krucêenon,
- frukton êi task' ja ne donas -, mi aI pekinto gin metis
iri l' ordestro proponas, kaj Ia Sinjoron pregpetis,
gis entombiga Ia horo. en lia senfina graco,
ke venu eterna paco
aI kiu neniom kredis,
814 Ne estis êi formikejo
de mia patro posedo
kaj tamen l' estro amplene
819 Sentante min tieI sola,
funebre mi ne kvietis,
parolis aI mi êi-jene:
murmure mi pregopetis
c Gi estos via heredo
por lia animo benon;
post Ia necesa procedo.
mi kisis Ia krucan êenon:
sur min patrinjo gin metis.
815 ~L' afero trovos arangon
sekvante Iegon laünorrne:
820 Ho, panjo mia, mi kriis,
hered-zorganto bonforme vi kie estas pelata?
nornigos iu najbaro, PIor' via en faI' kaskada
ne vivas ni en jaro
superus êi veon krian,
êí

malorde kaj malkonforme>. se vidus vi filon vian
en êi sufer' senkompata.
816 Benita Dio! - mi âajnas
almozpetanto sen flego 821 Kaj dum mi tiele plendis
kaj nun de tiu miksego - senpova por min konsoli-,
mi estas Ia heredonto; Ia hundoj nun âajnis voli
mi scius ja kun volonto grandigi mian turmenton,
pri I' sort' de mia bovgrego! êar tiun saman momenton
komencis ili ekplori.

204 205
822 Ne volu suferojn samajn 827 La kulpon eble mi havis,
ai vi I' Eterna permesi: êar tiam mi forpromenis;
kun Ia mortint' kaj I' ulul', mi kiam poste revenis,
mi juras, malmulte nur ekseiis, ke pro Ia timo
bezonis mi por frenezi najbaroj alia proksimo
en mezo dê êi terur'. neniel gisiri emis.

823 Diradas Ia agaj inoj 828' Kaj tiun domon bestaêoj
- êar havas ili sei-konon -, plej naiízaj ekakaparis,
ke vidas hundoj demonon, ke haroj ai mi ekstaris
se ili tiel plorkrias; kaj vagis mens' senkonseie:
pri gi ne dubis mi onon: tutnokte strigo laiítkrie
ja kredas, kiu ne seias. êeeston sian deklaris.

824 Mi lasis do, ke Ia ratoj
829 Dum longa temp' mi ne povis
Iormangu mian heredon,
klarigi, kie mi estis;
êar uzas sian bonkredon
êifonoj, kiuj min vestis,
Ia orfíginta estajo;
folioj âajnis sen sukoj;
prenante propran posedon,
dum nokt' ai mi songe gestis
mi iris for de I' vilago.
aguloj, hundoj kaj tukoj.

825 Samtage, mi poste aiídis, 19
servist' lin ai fos' mallevis;
nenian li akompanon, 830 Mi vagis laü mia volo
nek mortogardon rieevis; sen mastro, sen fiksa loko;
posttage Ia tomb' diskrevis, bonega, jen, vivepoko.
eljetis gi unu manon. De Ia jugisto mi for
min tenis kun tim' pro voko.
826 Kaj ankaií ai mi rakontis de nova fikurator'.
fosisto de Ia tombtru'
- pensante pri gi, tremsku' 831 cMi zorgos ~, li iam diris,
min kaptas pro Ia teruro -, «pri tuta via bieno,
ke manon-êi kun ululo gardigos êio en pleno,
forrnangis hundo kun gu'. bovbestoj kaj Ia brutaro,

206 207
gis via trideka jaro, 82 pregante aI Ia êielo,
gis via plenag-alveno>. ke trovu Ia veoj pacon,
proponis oni kuracon
832 Kaj atendante Ia venon sorêistan por amsufero.
de l' Iege fiksita dato,
senhava ki6J. Iacerto, 837 Mi timis êi rekomendon,
sen ia admon-averto, sed fine decidon prenis,
zigzagis mi en vagado, Ia vojon mi entreprenis
ludpilko de l' sortobato. al lo ko de tiu homo
kaj kun mia tuta mono
833 Virigis mi êi-manjere kuracon elpeti venis.
sub Ia plej peza rigoro,
kaj kun ple] vea doloro 838 Dum mi Ia penojn revuis,
mi Iernis multon; en fino rugigis kieI tomato,
farigis mi Ia viktimo kaj ânuro gorgon kuntiris,
de Ia kruela Amoro. kiam Ia ermito diris:
<Vin oni ensorêis, frato,
834 Per jena okazo pleje kaj tion êe mateado.
skuigis trankvil' anima;
sen helpo kaj senestima, 839 > Ja, por de vi liberigi,

ekstremis mi en deliro jetigis aI vi sorêumo>,
kaj igis mi Ia martiro Li poste per struta plumo
de malrespekto vidvina. vizagon aI mi karesis,
dirante: -La Kruca Lumo
835 La viro pIoras sendanke, aI mi kuraci permesis.
akuzas sen fundamento
kaj sen konsidera sento 840 > Malbenon vi elprononcu
Ia celon de l' am' pasia, aI êiu via konato:
sed eble en kerno lia kaüzanto de l' ofendado
radikas Ia -malkonsento. tiele perdos Ia maskon;
enfermu en tiun taskon
836 Sur verto de Ia doloroj eê homojn en morta stato.
pro de I' destin' Ia kruelo,
841 -Genue>, li plureceptis,
82 Tio estis trompo de I' jugisto ekspluatinta Ia nescion de Ia gaüêoj,
«vestpecon uzante âian,
êar Ia plenago tiam akirigis kun 25 jaroj. prononcu vi pregou pian

208 209

Fterro, 14
kun frunto aI ruto-planto, Iorigos via pasio,
gi - kaj ne estu dubanto - malvenkos tiu virino.
estingos fajron pasian>.
847 -Kaj fidu vi Ia rimedojn,
842 AlIa vidvino mi âtelis seieneo ne estas fumo,
~ \
o kaze vestajan -pecon; pri gi aI vi mankas lumo,
mi pregis, kion mi povis,
êe l' plant' genuon mi movis;
amikoj, tamen saneeon
F ortranêu vi sensuspekte
tri buklojn al negro rekte,
boligu gin kun laktumo>, 83
..
de tiu veo ne trovis.
848 Malkonfidis mi jam nune;
843 Li alifoje reeeptis êi sanigon mi malbenas.
mangadi verdan urtikon; Pensis mi: li ne forprenas
ne havas tio eksplikon, Ia pasion malgraii lukto;
sed por refarigi sana, dolêa estu do Ia frukto,
mi - kia espero vana -, eê se vermon gi entenas.
suferis tiun brulpikon.
849 TieI sekvis plu l' afero
844 Kaj âajnis, ke mi eksanis gis okazis en Ia fino,
kun tiom da medieino; ke predikon faris bele
momente en Ia animo pastro aI mi kuraeeele,
mi pli libere jam fartis, êar konfesis Ia vidvino-
sed êe aper' de l' vidvino aI li êiam tre fidele.
pasio ree ekardis.
850 Kaj êívortojn li prononeis,
845 Laü sia sei' eksterorda, kiuj restas en memoro:
post refojaj prikonsiloj, «La mortint' en lasta horo
pagitaj per bona mono, testam ente fiksis jenon:
reeeptis tia fripono, ne plu havu si edzbenon;
ke pendu de l' kol' tri griloj li ankoraii viva estis,
pinglitaj tra ânurgalono. kiam si jur-manifestis
promesante obeemon.
846 Kaj kiam lastaokaze
konsultis mi lin, en fino
li diris: -Restu sen timo,
83 En Ia originalo lakto, Pro Ia rimo mi sangis Ia recepton! Mi
ne perdis forton Ia seio: avertas kontraü venenigol+-La tradukinto.

210 211
.:
20
851 :.Nepre si plenumi devas,
êar ordon' gi estas Dia;
856 Fierro kun siaj du filoj
devas êesi strebo via, inter Ia êeestantaro
âin ne penu vidi plu, sekvis kun plezur' I' amuzon
êar ai juro romp' malpia
kaj en festo prenis parton.
.
estus kulpo de.vi du>. La disigo familia
daüris dek terurajn jarojn;
852 Estis êi avert' sigelo kaj de nove êiuj kune,
por malvenko, finindiko; plena estis êies gajo.
Ia dangeron mi ekvidis En êi tiu sam-momento
kaj vidvinon do evitis; vir' veninta el for-laudo
pli kuracis Ia prediko partoprene en Ia festo,
01 Ia bukloj kaj urtiko. petis tie pri aIlaso.
Estis juna Ia fremdulo
853 Poste sciis mi pri pastra kun regulaj vizagtrajtoj,
ai jugisto Ia verdikto: Ekde tre mal multa tempo
Ke mi estas êion spita vagis li eu najbarajo,
kaj junulo malbonrita, tien-reen rondirante.
li min pelu de I' distrikto, Kaj certigis pri li famo,
êar mi estas vir' perdita. ke de Ia frontlim' li venis,
ke ai drinkejist' per gajno
854 Efikis do êi konsilo êion prenis dum vetkuroj,
sen ia motivo plua; sedmarâadis en vestaêoj.
forestis eê kaüzo dua,
Lian malriêon atestis
ke mi kaptigis subite: plej modesta Ia seIajo.
ai Ia frontlim' senhezite Dian benon petis li por
sendigis kun grup' unua. kiu faris Iestarangon.
Ne dirante sian nomon,
855 Post Ia resanigo mi jam faris li nur Ia deklaron,
vidvinojn trankvilaj lasis; ke lin n~mas Ruzumulo
tra mil' da penoj mi pasis. êiu ekde juna ago.
Nun restas êi dezirego:
Sian historion di ri
demandi pri mia grego li proponas ai aüdantoj,
jugiston: kio okazis? prornesante, ke per tio
konos oni Iian patron,

213
212
kaj en mezo de l' atento 861 Min prenis homo por zorgi
prenas li tuj Ia gitaron, pri êiuj liaj âaígregoj;
kordojn Ruzumul' agordis konstante venis plendegoj,
,
kaj komencis jenan kanton. rimena frap en Ia nuko;
mi vivis nur kun âafblekoj
\
kaj sen eê malnova tuko.
RUZUMULO
862 De Ia maten' gis Ia nokto
21 en kampo mi esti devis;
857 Ekhistorios mi pri mi âafidon, kiu mortkrevis
- pardonu babilon mian - - okazis mil fojojn gi -,
kaj diros mi, ke ja êiam vultura bando forlevis,
tre tristas prikanti morton. sed pagi gin devis mio
Ne sciis mi diri vorton,
sed panjon forperdis mi jam. 863 De trakt' êi rigora baldaü
trosataj farigis sentoj;
858 Mi restis do sen protekto, forfugi min logis tentoj,
ne konis mi ja Ia viron sortâango min tre altiris
donintan ai mi deziron kaj kun jonglistoj en tendoj
de viv', kaj tiel jam bubo mi ai Sanktfido foriris. 81
mi kiel birdo en flugo
prizorgis Ia mangakiron. 864 La êefakrobato cirka
instruis havi kuragon;
859 Aii kaiize de ekziliga progresis jam Ia lernado:
servad' en armea sfero, dancsalti sur fera drato,
aii kaüze de militiro sed faris ili âercajon
- ja kaiizo de plorinspiro -, trovantan mian malplaêon.
Ia filoj de Ia mizero
abundas êe ni, en vero. 865 Mi foje tiel ekdancis,
âirita estis kalsono,
860 Pelata do de êi kaüzo, eklaütis brua ridsono;
mi ajnon faris volonte, perdigis mia sereno,
kaj devas mi diri honte, mi glitis de Ia fadeno
ke, de patrin' guste maio, kaj prekaii igis ekshomo.
farigis mi pro fatalo
Ia Ruzumulo tre sponte. 84 Sanktfido: urbo aií provinco Santa F e.

214 215
\

866 Ree sola, mi ne seiis, surgenuis tre apude,
kion do nun entrepreni: kvazaü gardangel' de I' domo.
êu returnon ekzameni? La petola! - Bruna tute,
Tiam volis Ia destinoj, tentis sentojn miajn lude.
ke aperis du onklinoj
por min hejmep ai si preni. 872 -Pregu>, diris Ia onklino,
Artikoloj de Ia Fido.
867 En Ia hejm' de êi pareneoj, Mi ekbuâas - kaj jam glito-,
ne konataj ja alie, dum bruninon mi rigardas;
sentis mi min familie: diras mi kaj âvite ardas:
estis inoj malic-sena], La artikloj de Sanktfido.
sed ekstreme pli pregemaj,
01 mi konis iun ie. 873 Jam mi Ia kapfrapon vidas
kaj eelante ai evito,
858 Kiam frapis horo prega, mi korekti min tuj volas;
kornencigis rozario; mulatino jen en vido,
tage, nokte religio ree mi nun elparolas:
sonis el la buâ' de ili; La artikloj de Sanktfido.
kaj Ia pregojn kune diri
venis multaj kun pasio. 874 Prego dum Ia tuta tago
estis eta ja afero,
869 Kion tie mi travivis, sed êe l' veno de l' vespero,
gi alia memor' sin gluis, vanis prov' kaj mankis seio;
êar mi eê nun ekeraras, tial pensas mi, ke iu
glitas, se mi paâon faras; tentis min en nokt-aero.
âajne Ia diablo guis,
kiam prege mi genuis. 875 Iun nokton tre tempestan
jen de Ia brunin' vizago:
870 Estis tio kvazaü tento, febre vibras Ia spinajo,
kio prenis min sen brido; fulmas âia okulbrilo
ne forgesos mi pri âvito kaj mi nomon Sankt-Kamilo
kaj suferas mi anonei sangas ai Sankt-Kamelaêo.
kiel devis mi prononei:
Artikoloj de Ia Fido. 876 Tiu min piede frapas,
iu puâas per kubuto -
871 Mulatino origina virinaêoj! Per êi ludo,
el tiea regiono malgraü via kor-tenero,

216 217
sendas mi vin al infero Mi diris: c Hejmiru, gruo,
kun Ia prego kaj kun tuto. pie de aii per flugbato ~.

877 AIifoje, kiam mi pro I' 882 Sufiêe da jaroj pasis
muIatino redeliris, kun penoj, sen gojo ia;
Ia onkIinoj al mi siris ja ili min boninformis,
buklon fotopor peti êeson do kapitaIon mi formis;
de I' demonfort'; Ia herezon ,
revene, arme nacia
tieI per Ia har' c eltiris ~. min faris Soldat' Gvardia.

878 La maIbenita brunhaüta
Lertigis mi en Iudkartoj,
883
min tenis tiel aflikte,
mi formis gajnaIiancon,
ke Ia ekzorco delikte
arangis bone Ia âanccn,
sangigis sur mia Iipo:
kolorojn mi vete miksis,
eltiro igis eliripo
kun gastejmastro mi fiksis
kaj mi punigis tuj strikte.
superan trompejinstancon.
879 Pro Ia êagren' kaj doloro
mi songis tagojn sen finoj 884 Okupis min grandatente
pri miaj herezaj krimoj; signado de ludkartaro;
eltiri tiujn necesis li gardis gin por preparo
kun âajno de nova pako;
kaj pregi mi do ne êesis
eltripon de Ia onklinoj. konanto de tiu fako
ja gajnas sen kontraüstaro.
880 Kaj sekvu Ia rozarioj
dum nokt' kaj tago konstante 885 Eraron tre grandan faras,
ludkarte ilin miksante! kiu Ia sorton konfidas;
La prego] Salve kaj Kredoj pli lerta gin kompromitas,
tedegis min kun oscedoj, dum nur sekund' li vin razas,
gis mi plutrotis forlande. sen plumoj vin fali lasas,
sidvange vi nur forglitas.
22
881 Ruligis mi kiel pilko 886 Kun lerta helpant' muntigas
kaj pli malriêa 01 rato; superaj ludentreprenoj;
jus plibonigis monstato, rikolto: fremd-ujoj monaj,
sed ektempestis laütbruo. eê garantioj butonaj;

\)1~ 219
ja falas ai êi kunvenoj
stultuloj, kaj kun man-plenoj. lin lasu gajni unue,
kaj li kaptigos senskue;
8~7 Ekzistas laiílegaj trompoj, íuâul' ne havanta scion
por Ia ludist' avantàgo; rimarkas en si genion.
ne êiu scias pri sago
el karto ti" Ia sukon; 892 Tre ofte homoj naivaj
apliku blufon kaj trukon, sin lasas ai ludo logi
vi gajnos laii via plaêo. por Ia hazardon provoki;
vi perdas <êe pord'>, en -trio> 87

888 Vi foje Ia buâon montras 85 por ilin, jam en pasio,
kun senatento fikcia; facile, êe I' fin' sufoki.
eê vivon ludas I' alia
kaj falas embuske certe, 893 Ne gajnas, kiu ne scias,
êar montras vi karton lerte; ne helpas eê Sankia Rito; 88
prepare jam estas plia. timeman vi êe eksido
tuj vidas sen preterpaso;
889 êe monto Ia antaiízorgojn 8G
min batis nek reg', nek aso,
neniam oni forgesu; êar mankis ai ili sprito.
Ia fingrojn ankaü ne êesu
por Ia laboro ekzerci, 894 La «naiion> kaj ajnan ludon 89

konvenas sidlokon serêi, kun avantag' mi praktikas;
kiu dorslumon permesu. se mi disdonas kartaron
nenian mi havas baron,
890 L' alia havu Ia ombron, êar mi proksiman vidigas,
ai vi Ia lumo ne manku sed tuj alian elpikas.
por studo de I' kontraiíflanko;
se oni per kartoj ludas, 895 En truko eê Ia plej spertan 90

sin akra vido altrudas mi metis en embarason:
kaj ankaü malvarma sango. celante êiam Ia kason,
mi pri cent kartoj disponas;
891 Malfermas kontraiíul' kartojn,
sed blinda vidas nenion:,
87 <êe pordo>: en Ia unua kartmovo.
88 Oni kutimis pregi ai Sankta Rito por peti helpon en okazoj mal-
85 lasas montri karton. facilaj au neeblaj.
86 monto: speco de kartludo. 89 nauo: speco de kartludo.

90 truko: tie êi speco de kartludo. '
220
221
------------------;-------~-~~- --_._-----~---

mi tenas Ia spadan ason, manumis mi Ia bilardon,
gi altan poenton donas. kapablis mi lu di ajnon,
eê donis <piêikoj> gajnoru 93
896 Mi monon bone, defendas; mi majstris tute hazardon.
superas mi en Ia scio; "
I
lu disto laii profesio 901 Certe lud' malvirto estas
bonnerve manovru karton; kaj gi nepre malbonfatas;
se estis monto-partio, kiu ludon ekspluatas,
drinkmastro prenis kunparton. naivulon kapti celas;
kaj sendube tiu âtelas,
897 En lu da forno mi bakas kiu kun blindul' ludadas.
Ia <kukojn> kun Ia <hombonoj>;
pri kartoj laü vic' kaj nomoj 902 Kaj mi diras ai vi klare:
mi havas nepran memoron. ja ne plu mi lu das mone;
De I' gajn' kaj perdo valoron servu gi aI vi admone
mi antaiitaksas laii onoj. - êar mi perdis emon ludi -:
kostas pli malvirton studi,
898 Eê êe carango» en ludo 01 laboron lerni bone.
okaze mi bone âvitas;
sed mi min ne kompromitas, 23
êar faras mi gin kun arto; 903 Merkatulo neapola, 94
neniam per faI' de. karto kiu venis kun harpisto,
sekreton iu ekvidas. aldonigis alia listo
sen plej eta malfacilo.
899 Se mi kuhetojn. jetadis, Tridek-unu: Ia kaptilo
neniam mankadis ai mi: estis por li sen rezisto.
csargita» ai helpo salti 91
<krucita> por pli suspekta; 92 904 Li, humilon âajnigante,
trornpajo tre bonprotekta, petis ekstran poentaron;
sen eblo gin iel palpi. falis - plop! - en âlimo-maron,
restis tie sen okulo,
900 Mi sargis ankaii Ia tabôjn, êar blindigis Iin Sanktulo:
êar konas mi tiun arton; tiel perdis tutan varon.

91 csargita. por ke gi falu certmaniere. 93 piêikoj: ankaü ludo per bestostoj.
92 <krucita>, t. e. gi havis du samajn ciferojn. 94 verto uzita moke-ridige (kolportisto).

222 223
905 Vidus vi lin plenaflikte 910 Li longe deliktokauze
prilamenti siajn tukojn! en stato estis malbona;
<Oni uzis ruzotrukojn>, amiko servi dispo na
diris tiu gring' larmflue; jugiston pardonopetis;
mi en ponêo prenis gue tuj oni lin estri metis
Ia vendajojà kvazaü kukojn. en Ia distrikt' regiona.

906 911 Oficiale distrikton
Tie restis li sen sargo,
konstante li trainspektis;
plorsingulte, senkonsole.
krimulon li ne <cletektis>,
Hokon mordis li frivole;
sed kun li venis en êaro
eble pro dimanêa tago,
kokinoj, pavoj, ~afaro,
de Sanktul' nenia ago
kiujn li tie kolektis.
helpis gringon bonavole.
912 Ne devis oni toleri
907 Sed nur malmulte mi gojis I' impertinentan Iaüplaêon
pri venko êe ludotablo; kaj Ia misuzan êantagon,
ne dormas ja Ia diablo: Jen kiel popol' komentis:
min sekvis laii miaj paâoj, e êi platnazul' reinventis
platnaza per malicajoj, iaman Ia dekonajon».
distriktoficir' kun sabro.
913 Li kredis sin gitarrnajstro
908 Li sin prezentis minace, kaj ankaü stancis pogrande;
monpunon ai mi promesis, certnokte êe tablo kante
êar ludon leg' malpermesis, li batis takton mezure.
Por Ia kazernon eviti, Mi diris: <Mi-muk-mok-anie
Ia gajnon kun li dividi kantiston aüdas plezure>.
per premo li do sukcesis.
914 Platnazo rnin kavazaii mangus,
li tiel min strab-rigardis
909 Komencis li min agaci
- sed kantí tamen ne êesis,
pro tiu êi arbítrajo;
aludon sàjne forgesis -,
mi gajnis per avantago
kaj mi sen peno rimarkis,
de ruzo, gi estas ver',
ke tio êi en li ardis.
sed gajnon li faris per
aiitoritata ôantago. 915 Mi estis foje vizite ..•
Alvenis tie nazplato;

224 225

Fterro, 15
ke havu li ventroveon li diris sin malamiko
mi Iaiítis: «Na-ze ... pelato pro kaiízo de I' komplimento;
ne suêu frostan mateon>; atendis li, ke momento
komprenis min Ia mulato. alvenu por punapliko.

916 Li estris en Tribunalo,
921 Mi vidis, ke Ia bastardo
kaj tialli aI ofendo
rigardis min kun kolero,
repondis kun malkontento: pensante pri l' maniero
<Prezentos si~ Ia okazo, min Iaze ti ri aI falo;
vin igos trinki êi nazo Ia daiíron de Ia Iojalo
infuzon en brulfermento ~. ja fiksas perfid' Iaii celo.

917 L' afero pli komplikigis:
922 Kaptigas êiu bandito,
almiksis Ia fat' virinon;
dresigas ajna brutraso;
li sentis aI si inklinon;
do mi, ekde êi okazo,
si estis juna, amema
ne rampis el Ia angulo,
kun korpo. facile prema,
kieI Ramono-Sanktulo, %
cedeman si havis sinon.
tuj post Ia akuâ-forpaso.
918 La paston knedi mi vidis
24
sin foje malantaií l' pordo
kaj diris: «êe tiu torto 923 Eskapis mi nur kun peno
vin helpi min interesas, en plej diversa kiamo:
do tiaI, se vi permesas flatuI' li estis de famo,
mi metos ostojn en ordo •. 95 nigrigis min êe I' jugisto,
gis en Ia balota Iisto
919 Platnazo tie êeestis min kaptis lia malamo.
sur sego kun tuta korpo;
por fajron ne Iasi flagri, 924 Memoras mi, ke tiame
vidante Iin jam vinagri, ekzistis listoj variaj:
respondis si: «Do el korbo partioj, kiuj jaluzis,
formetu ilin êe l' forno ~. Ia opiniojn konfuzis.
Laü dir' en kazoj multiaj
920 Kaj nun fadenoj sin miksis,
Ia povon jugist' misuzis.
estigis milit-kompliko;

96 Oni kutimis lasi en iu ajn angulo Ia bildon de Sankta Ramono, pa-
95 Ja temas pri Ia brulmaterialo, sed intence kun duobla senco. trono de Ia akuâantaj virinoj, gis .oni bezonis de nove lian protekton.

226 227
925 En Ia kunvenoj elektaj 93Q Do dorsflanke tiam kaptis
proklamis tiam nazplato kaj misuzis min nazplato:
kun grandbuêa aparato, mi jam post êi fitraktado
ke êio estus frivole, ne transpaâas sferon mian;
se homoj voêus laiivole ai puntrab' mi pasis tiam
por iu ajn kandidato. pro problem' de kandidato.

926 Li volis de mi forâiri 931 La maljuston mi toleris
Ia liston de mia âato; ne pro manko de kurago
mi kontraiístaris ai bato; - de I' okuloj Ia bandago
do vokis li: <Anarkisto, forsirigis tiam tute -;
vi voêos nepre pro l' listo evidentis sendispute:
sendita de I' Komikato>, 97 flugis ni nur en birdkago.

927 Kolerís mi pro I' klopodo 932 La elektojn tiujn sekvis
min trakti per senhontajo; Ia misordo êiam sarna;
kaj kiam kreskas kurago, gi sangigis en bul' lana,
vi bridon tute ne sentas, senkomenee kaj seneele;
mi diris: <Kiu ajn sendas, Ia justee' - de sekso dama -
mi voêos laii mia plaêo. rajdas kun fripon' samsele. 98

928 -Sur ludaj tukoj, samkiel 25
êe tablo voêdonelekta, 933 Nur kelkajn tagojn po~t tio
hom' êiu estas respekta; - atendi âajnis dangere,
ai mi Ia kartojn ne miksu forkurus kelkaj eetere-,
nek voêon elektan fiksu vokigis virar' kunveni
ajn kiu kaj ajnaspekta!> por kontingenton elpreni
kaj fronten sendi ekstere.
929 Kaj jam Ia polie' per sabro '
faris ai mi frapatakon; 934 Ribele kondutis gaiíêoj
mi toleris Ia fiagon pro timo ai kontigento,
provizore, êar konvenis; kapt-iris polictaêmento,
lukti mi ne entreprenis alportis kvazaií perdrikojn:
por min savi tiun tagon.
98 La virinoj en tiu tempo rajdadis sur Ia sarna êevalo kun Ia edzo,
malantaií li en Ia selo.
97 Komikato: misforrno de Komitato.

2~8 229
mizerajn kelkajn amikojn necesas alvoki vin;
en reto ai regimento. ribelas kontraií ordono
vi kaj kontraü disciplin'.
935 Deklaris platnaz' fiere: Vi servos êe Ia frontlim'>.
«êi homoj agas malinde;
êirkaüis mi piedpinte, AL ALIA
ne povis iIi sin kasi; 940 «De kiam vi do Ioga das
eskapi malsukcesinte, en nia distrikta rondo?
nun êiuj devas kunpaâi •.
Kaj kia estis respondo,
kiam jugist' vin invitis?
936 êe veno de I' komandanto Mi vin neniam ja vidis,
mi aüdis: .Nin helpu Kristo!> vi estas do vagabondo>.
Vidpinglis li kun persisto,
dum mi naivan aktoris; AL ALIA
ai êiu li oratoris
kaj najlis lin alia Iisto. 941 «Alia jen kriernulo '
vivanta en Ia drinkejoj
937 <Rektigul> negron albruis. predike dum nokt' kaj tago
«Vi rolas srumpulon vane, pri anarkiaj ideoj.
êar estas fripon' laüfame Bontaügos ai vi obeoj
plej granda en loko jena, frontlime pro tiu ago>,
por vi estos serv' bonvena,
soldate marâi laüplane •. AL ALIA

942 «De lasta sendo ai fronto
AL ALIA vi âajne ludas perditon;
938 «Malzorgas vi familion, neniam vian viziton
neglektas ties bezonojn; ni havis por voêon doni,
vi inojn multajn frekventas, kaj kiam vin vokas oni,
mi ai frontlimo vin sendas vi sangas Ia logdistrikton:>.
por lerni devojn kaj konojn,
plenumi servajn ordonojn>, AL ALIA

948 <Sen sento kaj sen ofico
AL ALIA
vi ludas dandon kutime,
939 «Vi ankaii nin laborigas, vi eê neniam dejoris,
kaj en elekta sezono voêdone ne kunlaboris.

230 231
Vi marâu do nun êelime, ke vir' en granda mizero
ne plu fiagos vi fine ~. postlasas sian edzinon:
disrompus vertebran spinon
AL ALIA ai vi protest' aii ribelo.
944 e Identateston transdonu,
949 La inoj alia najbaroj
mi âatos gin por vi teni;
lombarde iras pruntpeti:
mi gardos gin 'kaj ne perdos, kaj êar, se vir' ne avidas,
vi povos gin poste preni;
li des pli ja apetitas;
sed se iam vi dizertos, tre zorge devas procedi
nenien vi povos veni>,
Ia povraj, neniun kredi.

AL ALIA 950 Alia jugist' multaj kuris
945 «êar estas vi esceptita, por savon elpeti tie;
ribeli vi jam deziras; sed li pretekstis genie,
voêdoni vi ne plu iras, ke estas li sen potenco
se Ia elektoj okazas: kaj pie das por pacienco
escepto nun jam forpasas, en êiu kaz' senvarie.
mi vin rektvojen nun tiras>.
951 Petegas ili en horo
êe tiu aütoritato;
946 Kaj tiun pro êi motivo,
post granda alparolado,
alian pro kaz' alia,
jugisto diras: <Mi lavas
êiujn kun diro varia,
piedojn kiel Pilato; 99
laii vico kaj laiíregule
komando Ia kulpon havas>.
grupigis li enangule:
escept' ne ekzistis ia.
952 Vidante êi malesperon,
Ia koro konvulse trernis;
947 Kun pior' de êiu fratino,
patrinoj tie alvenis
patrino kaj de edzino
kun du, tri filoj aü pli
plenigus grandega tino;
post dorso aii antaü si,
nenion, tamen, doloro
dum Ia tornistroj malplenis.
nek gemo, nek mar' de pioro
atingas kontraü destino. 953 êu ili, tiel mi pensis,
pereos pro Ia mizero?
948 Ne gravas, ke Ia patrino
lamentu aü malesperu, 99 Serce Ia autor o diras <piedojn> anstataü <manojn>.

232 233
Se ili pri êi <foiro ~ fine venis luma noto,
paro Ias ja sen admiro, pri deven' Ia evidento:
apogas ilin Ia vero estis patro Ia sergento
en tiu êi konsidero. Cruz, heroa êef' de roto.

26 I 959 Konis mi Ia historion
kaj memoris kun plezuro
954 Kiam estis mia vico, pri Ia brava aventuro;
pensis mi: «Jen Ia momento>,
kvankam mankis kulpo-sento, , kun polica grup' Cruz tiam
riskis ludi vivon sian
venis sur min frosta duâo por defend' de kuragulo.
kaj mi havis en Ia bnâo
Kristo!-vokon kun akcento. 960 Pregas mi ai Dio justa,
ke Li gardu lin en gloro; .
955 Diris li, ke mi ja estas konservigu en Ia koro
falsludisto, «vaga bulo>, fila Ia ekzemplo-forto:
flugas mi tra êi angulo li min benis antaii I' morto,
kvazaü ia bird' kolibra, mi lin benas en memoro.
estas mi banditofibra
kiel mia antaiiulo. 961 Mi bonigon jurpromesis
kaj nun vere mi honestas,
956 Eble mi malvirton havas, êie oni gin atestas;
plibonigo ne aperas, kaj se iam mi malrektis,
sed malbone mi toleras mi erarojn jam korektis,
havi tiun êi traktadon; scie kies fil' mi estas.
mi rekonas tuj nazplaton:
Ia informon li liveras. 962 Bona fil' kun Ia gepatroj
havas ecojn ja komune:
957 La scivolo min ek~aptis, se kun' ili vivas kune
kiam tion li asertis, kaj li kaüzas malhonoron,
aldonante, ke gi certis, li meritas Ia rigoron
ke bandit' Ia patro estis de Ia maIfeliêo pune.
- koni lin do manifestis -:
min nescian li avertis. 963 Per konstanta klopodado
Ia 'eraroj miaj êesis
958 Mi informojn pluajn serêis, - êion oni jam forgesis -;
ai Jesuo iris voto; sangi nomon Ru~umulo:

234 235
fantoma kvazaü lumado 984 Se donis vestajon oni,
pro ven' kaj perdigo tuja. nun igas tiun redoni;
Ia ponêo, êeval', rajdilo
977 Kaj venas kun li, kromdone, postrestas êe Ia Ioriro.
Ia sold' de I' jam resenditoj,
985 Eê mankas ai li vestpeco:
eê mortaj jam dum militoj:
studita gi estas bone, Ia povra ai hejmo sia
revenas sen kovro ia
978 Ne povas vi priatenton por kaâo de Ia nudeco.
pli bonan ai vi imagi:
venante, li devas pagi 986 Gi estis bild' elegia,
plentrista, bedaiírekscita;
antaiian Ia kontingenton.
ja âajnis Ia plej vestita
979 êar estas ili severaj nur petrosel' senfolia.
en serêo pri forpasintaj;
sed vivaj estas nur indaj 987 Okazis, ke en glacia
sezono vintra tre kruda
por vivi des pli mizeraj.
nur kun Ia piedo nu da
980 Gis tiom li toleradas ai hejm' li revenis sia.
rigoron, kiu lin tordas,
ke li dizertas, ali mortas, 988 Suferas tiom Ia homo,
aú eê sen pag' ekssoldatas. kondiêoj jam pli 01 gravas,
ja êevalaêon ne havas
981 Jen kiella kuk' aspektas, li por reiro ai domo.
êar gaüêoj estas ja uloj
sen rajtoj krom nuraj nuloj: 989 Lin traktas oni nur besto!
neniu ilin protektas. Kaj danke pro sinofero,
forpelas lin sen papero,
982 Rigardu ai gaüêa gento! pri liaj servoj atesto.
Kiam el trup' gi foriras,
vestpecpj flirtas, similas 990 Li hejmen do devas veni
flagetojn, en forta vento. pli 01 li iris malriêa,
je Ia dispon' senkondiêa
983 Geminte sub sargoj âvite, de kiu lin volas preni.
kaj post ekzerco longjara,
sen vest' el servo lasite, 991 Kaj se li ekscii volas
li taügas por plong' almara, pri de havajoj Ia fato:

238 239
forvendis in' pro malsato 998 Kaj plue mi tion diras,
por du, kio dek valoras. êar el Ia brusto gi iras:
malzorgo ai samlandano,
992 êar agas ili laüplane ne estas gi patrujamo.
por ai li trukajon ludi;
ne pensu li g\n diskuti:
28
Ia tempon li perdus vane.
999 Mi neniam iel bridis
993 Se poste en hejma lando tiun langon de demono.
li petas pecon de vjando, Sekvos nun por vi scidono
tuj oni lin ekarestas, kion êe frontlim' mi vidis.
êar kontraií vagleg' gi estas.
1000 Scias mi, ke sola vojo
994 Jam tempo estas, mi trovas, por tra viv' komforte iri,
ke oni tion abolu, estas êiam amen diri
Ia âtato homojn nur volu, kaj rideti kun falsgojo.
se soldon pagi gi povas.
1001 Kiu estas sen matraco,
995 ie ajn kuâejon prenas;
Kun tuta mia malklero
jen estas mi konkludonta: sed Ia kato gin komprenas:
kuâas en êefajra spaco.
naskigo en kamp , êi-monda
malbena estas afero.
1002 Malaprobi vi ne po as
ke, sekvante êi metodon,
996 Mi diras kun malhumilo,
oni serêas akomodon,
neniu diris ja gin:
kie ajn plej bonan trovas.
Provinco estas patrin' 102
sen interes' por Ia filo.
1003 Kiel êiuj travegetis
pentemulo Ia êi-jena;
997 Sur iu monto li krevas, promoci' asist-postena
êar legon defendi devas, et-bonigon ai mi cedis.
aü portas li bovan jugon
farante por fremdaj plugon, 1004 Perdas gradon ja mizero
via, kaj Ia malespero,
102 La diversaj federaciaj âtatoj de Ia Argentina Respubliko nomigaJl êe Ia fornoj de Ia homoj
Provincoj. kun insignoj kaj galonoj.

240 241

flerro, 1()
,
\
1005 Kiel tia asistanto < Kun êi tiu Sorê-Ruzumo
iom povis mi avanei, Ia provizoj estas guo>.
êar signifas bone sanei:
esti êe Ia adjutanto. 1013 Mi ne fartis tro malbone,
êar ekzistis ja arango:
1006 Grandan li por-si estimon kion spertis mi pri l' mango,
havis pro legad' -konstanta; mi rakontos gin iome.
estis li laii dir' studanta
por atingi Ia ordinon. 1014 Sorê' akordis - oni klaêis -
kun Ia liverant' perfekte:
1007 Mokis oni lin ja multe, preni ion ajn akcepte;
sed li prenis gin indulge, eble, ja li ne malsagis;
kaj bonkore Ia okuloj
brilis kiel de sanktuloj. 1015 kaj ne sian, nur, kiomon,
sed eê kroman li forrnordis;
1008 Li en lito - pro malforto - tiel oni do alportis
dormis, kaj ne ha~is kaüzon, de Ia tuto nur duonon;
ke li êie vekis naiizon:
nomis oni lin nur Sorêo. 1016 plu, proeedus li laüuze
de tre spertaj homoj ruze:
1009 Li alian ne rieevis eerte tuton li kvitaneis
taskon aii eê komision: kaj konforme enbilaneis.
01 de Ia provizoj êion
preni kaj transdoni devis. 1017 Sed murmuroj kaj Ia klaêoj
ja ne mankas en kvartiro;
1010 Mi transiris al serv' lia lasu, ke mi nun pluiru
tuj post mia elektigo historii pri l' nutrajoj.
por kunhelpi kun dediêo
en plenumo komisia. 1018 Rieevis Sorê' Ia amason,
farinte Ia komision:
1011 Tiuj êi soldatoj-tipoj al bataljono ni êion
êion prenis oportune; formovis, faris transpason.
nin vidante ili kune,
ekmurmuris tra Ia lipoj. 1019 êe gi ili prenas sian
suldatan Ia provianton
1012 Kaj diradis êe fajrujo kaj justas gajni samkvanton
- sonis 'kvazaü moko-zumo -: proeentan kaj adician.

242 243
1027 Laüdire ta provianto
aI Ia dekret' adaptigas:
1020 Gi iras aI kompanio,
ja eble, sed ne sufiêas,
rieevas gin kapitano,
rezervis li per largmano êar etas troe Ia kvanto.
bezonon laii Ia envio.
1028 Kelkfoje estis eê tagoj,
kaj gustas tiuj riveloj,
1021 Provizo per êie~ gajno
ke venis nur Ia paneroj,
malkreskas do tre nature;
restbalaaj' ella sakoj.
transprenas gin senplezure
Ia dejorant' de I' semajno. Klarigas ili êi plagon
1029
Skarab'l De kiu Ia skrap'? de freneziga Ia stato,
De li, alia skarab' I ke mankas êio, êar âtato
aI ili ne donas pagon.
1022 Li giras aI Ia sergento
Ia reston de Ia degelo; 1030 Klereeo min ne koneernas;
êi homo, tion, laü eelo ne povas mi gin kompreni,
transprenas kun Ia proeento. nek volas gin ekzameni;
mi nek forgesas, nek lemas.
1023 Finante do êi revuon,
alíarêas mi et-detalon: 1031 Fitrakto ja senevite
li vokas nun kaporalon sentigas vin plej humila:
por fari Ia distribuon. bastone en viv' eivila,
per sabrobato milite.
.1024 Por preni ankaü et-stelon
ne Iasas sin tiu geni, 1032 La vestoj: skandaloj samaj,
ne iros ja ekzameni se venas, estas êemanaj:
kontrolo êi bagatelon. Ia vintraj en Ia somero,
someraj en frostvetero.
1025 Mordajojn tiom suferas
kaj tiom da interhaltoj, 1033 Motivon mi ja ne trovas,
ke restas kvazaü on-partoj eê pleje se gi konvenas;
gis êe I' soIdat' gi aperas. I' arang» laü diro venas,
êar Ia postfront' tieI sovas.
1026 Gi estas kiel pan' bena:
malgrandaj, sanktaj oblatoj; 1034 Neeesas elteni forte
porei' de kelkaj soldatoj rigoron de Ia destino;
nur igas teleron plena.
245
244


k
)
valoras por Argentino aii laií âajno pro eraro
gaiíêar' nur por fali morte. de l' intenco - ja konata
estas Ia disput-serêanto -,
1035 Ne estas dub' absolute; kun trankvilo li eksidis,
kaj iu diris malsprite: prenis ludilon en mano;
<Se mortos ili rapide, grandiozgeste Ia negro
..
prefere do tute hude. donis alia kordoj skrapon -
kaj por dubon ne allasi,
1036 Ja mankas ia arang o sendis tra Ia brust' kartavon.
por longa êi historio, La intencon de I' nigrulo
kaj kiu venos post tio, tuj ekkonis êeestantoj:
gin lasos ankaü sen sango. Ia defi' ai Martín Fierro
ja ne kaâis ian klaron,
aroganta certe estis.
1037 Asertas homoj frivolaj
Fierro prenis Ia gitaron
nur êiam malicon volaj:
. _La gaüêon, kiel Ia lanon, kun grandgesto de fiero
- pretis êiam lia kanto -
purigu, uzante kanon>,
kaj en mez' de grand-silento
tiel kantis do Ia paro.
1038 Nur restas do plusuferi,
se glas' eê plenas gisrande:
30
pro peko âajne êilande
sin devas gaüêo oferi. MARTÍN FIERRO

1040 Dum ekvibras kordagordo,
29 dum mi ritmon gustan trovas
1039 Ruzumul' silenton gardis, - êar mi min ne kaâíormovas -,
êar li finis sian kanton, ja defendi rangon mian
dum plezure Ia renkonton juris mi; neniu iam
festis êiuj êeestantoj. âteli tiun de mi povas.
Kiel ofte ja okazas,
estis tie je hazardo, 1041 Atentu do Ia aiídantoj,
inter tiuj multaj blankaj, subpremu aliajn sonojn;
ankaü negro laií vizago. mi petas viajn pardonojn,
Vantis nomi sin kantisto, êar estas ja evidento:
pretendante havi famon; pri pekoj ne havas konojn
kvazaií farus li nenion, nur kiu estas sen tento.

246 247
)
1042 Nornigas kantisto bona, ekgemu Ia kordmuziko,
kiu disponas pri sperto; gis volos kandeloj daiiri,
eê sen supera kantlerto,
se du kunestas en loko, 1047 Li havu, aii ne, protekton,
Ia kontrapunkta provoko 103 Ia viro, kiu konkuros,
neprígas por kant-koncerto. ne kredu, ke mi forkuros;
li estu eê superbardo,
1043 Se venas okaz', lã homo mi hejtos lin, ke li ardu,
sendube devas kunveti, gis nova tag' ekaiíroros.
eraro estas rifuzi
Ia seion publike uzi, 1048 Kaj plu ni sekvos, laü gusto,
sed emas multaj koketi, de unu tag' ai alia;
vantglore sin lasas peti. jen estis kutimo mia:
Ia noktojn pasigi kante;
1044 Junage, laii sei', mi bardis ekzistis tiam êi-lande
- jam troas meneio vorta -, kantado altfantazia.
sed pinêis kaprieo sorta
kaj persekutis konstante; 1049 Se iu kuragon perdus
de tiam muzikis kante por sekvi en karavano,
mi nur pri misfato propra. aü forton en kant' pro lamo,
mi diros ai li sen flato:
1045 Kaj tiujn jarojn feliêajn sonigu spongon per bato
mi provos do nun reveki. aii uzu kordon el lano,
êu eblos el pens' pelegi
Ia sangojn? - Ni do nun vidul LA NEGRO

Kaj êiu kun memkonfido
1050 Mi estas, sinjoroj miaj,
agordu por kanto-ekil
nur sim pia ja gitaristo,
sed estu laüdata Kristo,
1046 Agordu! Ni kantos kune, êar povas mi nun konkuri
ne gravas Ia noktpasigo, kaj kantajn fortojn mezuri
atendos ja Ia publiko. kun kiu rangas en listo,
La tempon por ne bedaiíri,

1051 Ne mankas ai mi da blanko:
103 Ne temas pri kontrapunkto en muziko, sed pri kantokonkuro inter
mi havas ja blankajn dentojn;
du kantistoj. nek âokas mi fremdajn gentojn,

248 249
/
nek oni min malatentas, Ia fajron kial ai vaio
êar kiu foron frekventas, eljetas vulkan-kratero.
li havu humilajn sentojn.
1057 Mi seias pri I' fundo mara,
1052 Patrinjo havis dek filojn, pri fiâoj, ilia nasko,
nau havis bopan formaton pri kresko ankaii de l' arbo,
- pro tio eble mildfaton pri vento kaj ties tasko:
rieevis mi de I' destino -; neseion êe blanka farbo
Ia deka ov' de kokino forigas kolor' de karbo. .
plej grandan havas kreskadon.
1058 Tirata, mi kontraütiras,
1053 Amema estas Ia negro, êe Ia maltir', mi maltiras;
sed en Ia am' li diskretas; kiu min koni deziras,
ai êio pro amo pretas li konos min, mian kanton:
kaj pro tenera ekstazo; ekkonos vi Ia lamanton,
samkiel maka'-anaso, vidante kiel li iras.
flugilojn sur idojn metas.
1059 Kaj se mi eraron faris,
1054 Nenies mi estis sklavo, venante ai êi kunveno,
sed vivis êiam libera, ke ekaiidigu kantsono,
pasante tra voj' aera mi petas vin pri pardono:
samkiel birdo sennesta; erarojn êe ekzameno
Ia seio - eê se modesta - vidigas ajna persono.
de pastro venis tre klera.
1060 De Ia eksplikoj kantistaj
1055 Mi seias, kiel aliaj, misuzon vi ne eltiru!
kialon de I' tondraj sonoj, Kaj estu vi bonaiiskulta,
Ia kaüzon de Ia sezonoj, eê negro ne estas stulta:
de vintro kaj de sornero: malklera konojn akiru,
ai pluv' falanta ai tero sagulo kromkonojn aspirul
sin ankaü etendas konoj.
1061 Trovigas sub frunt' plej nigra
da pensoj kaj vivoeelo;
1056 Mi seias, kie trovigas
aüskulte gardu trankvilon,
en centro de nia tero
respektu mian voêdiron:
Ia diamanto, Ia fero
eê sur noktnigra êielo
kaj kie Ia or-rnetalo;
vi vidas de l' steloj brilon.
250
251
7
1062 Jen mi al via dispono, respondon mi doni lume:
vi min do bonvole sondu; êiela kant' estas kio?
êu gustos mia respondo,
eê se krudlingve gi sonas: 1067 êielo ploras kaj kantas
de Iegoj mi ja ne konas eê en ple] granda silento;
Ia joton pro gia rondo. plorante, gi roson gluas,
gi kantas, se siblas vento,
MARTÍN FIERRO kaj ploras se akvoj fluas,
sed kantas, se tondro bruas.
1063 Ha negro! Kun tiu sago
ne timu vi Ia primokon; MARTÍN FIERRO
sed gIutis vi Ia fiâhokon;
lati ritmo de I' instrumento 1068 Di' kreis' blankan kaj nigran,
difinu en êi momento sed ne nuaneajn valorojn;
êielan kanton kaj vokonl li donis samajn dolorojn
aI ili êe Ia krueumo,
sed per Ia kreo de I' Iumo
LA NEGRO
distingis li Ia kolorojn.
1064 Laüdire, mian koloron
posedis I' unua homo; 1069 N ek devas vi aíliktig],
blankuloj pro fanfarono nek je ofendemo kredi;
- Ia samaj, kiuj lin Iogas - aI êio ni devas meti
forgesis pri lia nomo: konvenan nomon por voko,
nur negro lin sim ple vokas. ne pensu do je primoko,
se devis vi gin heredi. ..
1065 La djablo - lati blankaj - nigras,
lati negroj li blankkoloras; 1070 Kantist' aI mi tiel plaêas
êu blanka, êu nigra vango, sen Ia plej eta âancelo;
nek kontraü, nek por favoras; kaj se en Ia eerboêelo
Kreinton êiuj adoras: sin fermis êe vi Ia seio,
pro sarna speeo de sango. do diru, en mondo, kio
Ia kanto estas de l' tero.
1066 Kaj post êi tiu averto,
venanta tre oportune, LA NEGRO
mi vidos, êu povos nune
lati mia malgranda seio, 1071 Mizeras ja mia penso
tro etas mia rezono,
252
253
,.
respondon tamen inspiras 1076 Min hei pu, genio mia,
kaj time sin ne retiras: por gajni en vetturniro.
fajreron eê donas stono, Demandon, kun malfaeilo,
batita de ferbastono. respondi mi tamen devas;
replikon nun tuj rieevas
1072 Kaj diros mi'rlo responde, pri mara kanto êi viro.
laii mia tre eta klero:
formadas kanton sur tero: 1077 Kiam tempesto mugegas,
patrinaj Ia ve-doloroj, ekkantas Ia vasta maro
de Ia mortantoj: stertoroj, per potencega fanfaro,
de naskigantoj, Ia ploroj. Ia mondo kvazaü ektremas:
gi âajne plende ekgemas,
MARTÍN FIERRO Ia ter' gin eble tro premas.

1073 Nigrul' mi vidas, vi havas
MARTÍN FIERRO
por gorgo Ia gustan lokon;
ne sentas mi timan âokon 1078 La tutan vian seieneon
êe aüdo de êi virflirtoj; elmontri vi devas nune:
nur havas ja de kantbirdoj: vi gajnos nur se vi kune
virseksaj kantvoêan vokon. kun iu sanktul' laboras.
La nokto kantas mallume:
1074 Kaj êar vi ai mondo venis, nu, en gi, kio sonoras?
Ia brusto kun voêo kanta,
ne estu âanceliganta, LA NEGRO
ne ârumpu, nek vin grandigu:
neeesas, ke vi ekspliku 1079 Vi ne galopu pro truoj!
Ia kanton de I' maro granda. Maksim' jen, kiu prudentas.
Respondos mi tre humile:
LA NEGRO
Ia nokto kantsonas trile
per bruoj, kiujn vi sentas.
1075 Imiti Ia birdojn kantajn De kie? Neni' orjentas.
neniu, certe, pretendas;
se sei' de dua dependas, 1080 Misteroj supersekretaj
ne devas pri gi vi glori: kasigas en Ia malhelo:
Ia pigo lemas paroli, le ehoj, kiuj respondas
sed nur Ia inbird' talentas, ai voêoj, kiuj serê-sondas

254 255
1
!

I

lamente kaj sen espero. eê se gi multon postulas
De kie? Kien? Sen ceio. de negro el kampa tero;
sed kono pri Ia malklero
1081 La ombrojn penetras sole ia seion jam inauguras.
Ia sun', gi ilin imponas;
el êiuj direktoj-sonas 1086 La birdo amas, f1ugante
f1ustradoj, ai ni susuras: tra Ia aer' kaj sunbrilo,
mortintoj plende fantomas, kaj fine en branêlulilo,
pri prego] pete murmuras. jam eksidinte sur arbo,
I' amatan injon kun ardo
MARTÍN FIERRO gi vokas per kantjubilo.

1082 Nigrulo, pro Ia respondoj
Ia kanton mi bonatestas; 1087 Sovagaj bestoj en kavoj
talenton vi manifestas, sinjoras kaj amas tie;
Ia seio via nin frapas: mugegojn el faiik' rabie
eê ombro ja ne eskapas elpuâas ili horore;
kaj eksplikita jam estas. ne kantas amon fervore
êi bestoj, nur mugas krie.
1083 Plenumi devas lojala,
dirante veron sen timoj, 1088 En fundo de I' maro amas
kaj tial Iaü Ia destinoj Ia fiso kolorvaria;
ja kantos vic-vice ni, Ia homo - kun kor' pasia;
lasante ai pac' de Di' kaj amas êiu vivflamo,
êar viv' estas dono Dia,

mortintojn kun Ia animoj.
kaj kie viv', tie amo.
1084 Konsilon tiun prudentan,
êar troas, ni preteriras; MARTÍN FIERRO
ja êiam sobre rakontas
kantisto, kion li diras.
1089 Tre plaêas, nigrulo ruza,
I' ekspliko-êi, êar gi sencas;
Kaj nun mi scii deziras:
respekti mi vin komeneas,
Ia amo, el kie fontas?
eê se mi ridis unue;
de mandos mi vin nun plue:
LA NEGRO
Ia leg', en kio esencas?
1085 Respondi mi do klopodos
dernandon, kiu obskuras,

256 257

Fterro, 17
LA NEGRO Jen estas gia similo:
1090 Abundas Ia doktorajoj, gi estas kvazaii tranêilo:
ne frapas gi kontraümane.
superas min en kompreno:
mi lernis eton kun peno;
pri sei' mi tamen ne miras. 1095 Kutimas nornigi spado
Sed, kiu ai kant' 'min tiras, - kaj estas gi gustanome -;
ne venkos en êi kunveno. regantoj rigardas bone
je kiu direkt' gin gvidi:
gi falu malsuprendone
1091 Kantist' mi ne estas ruza,
kaj tranêu sen iun vidi.
nek estas mi ja tre lerta,
sed mi per kantado eerta
defendas min en turniro. 1096 Ekzistas multaj doktoroj,
seieneon sen dub' praktikas,
Mi, kiel matesorbilo,
tre taügas kun buâ' aperta. 101
dum mi malklere eksplikas;
sed eê se mi seias vage,
1092 observas mi êiutage:
Subjekton dornan vi prenas,
funelon ili aplikas. 105
sed mi pro gi ne perpleksas;
laii gust' vi temon elektas,
MARTÍN FIERRO
mi jene ai vi replikas:
se leg' eê êiujn ampleksas, 1097 Nigrul', mi ree akeentas,
nur kontraü povraj efikas. mi vian konon admiras,
el vivo vi multon tiras;
1093 Araneaj' estas lego, bonvenas l' interkonigo:
malklere mi gin difinas; per via interna riêo
riêulo legon ne timas, trezoron vi ja akiras.
Ia mastroj ne timu legon:
altrangaj ja rompas breêon, 1098 Kaj nun mi ai vi do diros
por povraj maâojn destinas. - mi devo gin konsideras
(honoron faras ai vero
1094 La lego kvazaüas pluvon, li, kiu veron preferas) -:
neniam gi falas same vi ombras en Ia ekstero,
- vi plendas pri gi tutvane -. l' interno estas klarhelo.

104 Oni kutimas trinki mateon el kukurbo, kiun oni plenigas per Ia
herbajo kaj varma akvo, kaj el tiu ujo oni suêas per speciala sorbilo, kies 10. Funela lego: lego donanta specialan avantagon, simile ai Ia funelo:
parto metita en Ia ujon havas kribrilon, je unu f1anko eniras multe da Iikvajo kaj je Ia alia nur malmulte elvenas.

258 259
MARTÍN FIERRO
1099 Neniel mi ja deziras
1104 Nigrul' vi lasas vin fali
misuzi Ia pacieneon,
ai nesto kiel vulturo:
sed doni justan kompenson;
vi estas eerte lertulo;
demandu do reeiproke
mi ankaii, tamen, jam pretas,
kaj faru tuj Ia komeneon,
respondon mi do almetas
disponu pri mi êi1Joke.
por venki en Ia konkuro.

LA NEGRO
1105 Unikas Ia universo,
1100 Ne stumblu nun lango mia, Ia mondo kaj nia suno;
evitu halton kaj ligon, unikas ankaü Ia luno,
neniu sen et-eraro êar kvanton ne kreis Dio.
sukeesis Ia perfektigon; Kreint' de êiom kaj êio
kaj kiu âatas navigon, nur formis Tuton sen Ono,
ne havu timon pro I' maro. Ia reston kreis Ia homo
per sia kalkulikono.
1101 Demandojn miajn mi faros
LA NEGRO
laii via invit-formulo,
kaj venkos vi en konkuro, 1106 AI dua demand' respondon
se vi klarigos per kanto mi aüdus nun kun plezuro:
pri I' tempo, pri Ia mezuro, l' Estajo kreinta vivon
pri l' pezo kaj pri Ia kvanto. ja _havas pri gi arhivon,
sed mi malkonas motivon
1102 Nu, via estos Ia venko, por kreo de Ia mezuro.
se igos vi gin plenklari;
mi devas ai vi deklari MARTÍN FI ERRO
tutrekte kaj tre sineere:
neniu ai mi ja vere 1107 Aüskultu do kun atento
klarécon kapablis fari. pri jena Ia argumento:
mezuro estas invento
1103 En mia libro forestas de I' hom' por propra bezono,
pri jeno êia meneio; kaj mi pri tio ne miras,
respondu vi do pri tio, êar klaras kun evidento:
kaj servos ai mi l' ideo: mezuri Dio deziras
motivon kian por kreo nur vivon ja de Ia homo.
de I' kvanto do havis Dio?
261
260
LA NEGRO êar estas Ia tempo rado
radanta sen ia limo.
1108 Se via seio ne mankas,
venkanto mi vin koníesas: 1113 Se bom' gin prezentas splitan,
ja lerni êion necesas li, lati mi, tiel procedas,
por kiu kanton praktikas: êar li Ia parton vivitan
kaj nun, êu vi do ,eksplikas: de Ia vivota dismetas.
Ia pezo, kiaI gi pezas?
1114 Kurado en gvida vico
MARTÍN FIERRO
ne povas Ia gajnon doni;
1109 Sekretojn Dio konservas, se volas vi pluon koni,
êi tiun inter aliaj; pli bone ion kompreni,
Ia pezo por fali servas vi rajtas pri mi ordoni
al ter' en formoj varia]; por vian dubon forpreni.
kaj êar mi kompreni strebas,
lati mi do Ia virtojn bonajn 1115 Ne agas mi fanfarone
Ia pezo pripesi devas kaj ankaii ne pro glorvanto;
kaj ankaü Ia kulpojn bomajn. sed por batale ekzisti,
necesas êiam persisti.
LA NEGRO Mi vin invitas aI kanto
pri ajoj de nia kampo.
1110 Respondu jenan demandon
kaj via estos Ia venko 1116 Preparu do, vi, nigrulo,
- per dekstra mi gin sigelas -, Ia scion en uj' sitela
respondu en êi momento: kaj lang on koníuz-libera;
forrnigis kiam Ia tempo vi diru pri task' kampara
kaj kion Di' per gi celas? ~n êiu monato jara,
se estas gi ro-litera.
MARTÍN FIERRO
LA NEGRO
1111 Mi diros do sen bombásto,
lati mia povo kompeni: 1117 Nescion de Ia kunbomoj
Ia tempo estas prokrasto ne devas vi ekspluati;
de kio devas alveni. se povas min ja fleksadi
supera kono kantarta,
1112 Ne estis komencigado, ne igos mi pli bonfarta,
nek estas ia ajn fino, Iasante min martelbati.

262 263
1118 Mi diris, ke en \egajoj por maldaiírema afero
mi kiella joto rondas; ne germas en kor' dediêo.
pri Ia malvenk' mi ne hontas Anoneas sin malfeliêo,
mi diras ai vi kun klaro: se povra festas sur tero.
en Ia pilkluda batalo
por pilko mi ne volontas. 1124 Kaj mia seniluzio
I jam daiíros nun gis morthore;
1119 Ja justas, ke malpli lerta se mi konsolon rieevus,
forperdu en Ia konkuro; flugiloj min ne plu levus.
okazas gi ai ajn ia Kiu naskigis senglore,
kantisto en vet-mezuro, ja vane ai supro strebus.
estanta de mez-staturo,
dum kontraiíul' Iarg-talia. 1125 Mi petas êiujn aiídantojn,
permesu ai mi esprimi:
1120 êu vi ne vidis jam homon, ne nur por lasi estimi
perditan meze de l' kampo, min kaj partpreni kantsone,
rondkuri ai êiu flanko, sed venis mi kromaldone
neseie, kien li iras? alian devon por fini.
La saman homon similas
venkito en veta kanto. 1126 Vi seias, 'ke ni naskigis
ja familio dekfrata;
1121 Ja ankaü Ia arboj gemas,
ne vivas plu frat' unua,
sub de I' ventego Ia bato,
de êiuj Ia plej amata.
kaj tre amarokonsista
Li mortis maljuste-fata
elfontas mia plendado,
per man' de disputigua.
êar estas longa kaj trista
malvenka nokto kantista.
1127 Ni, naii postrestintaj fratoj,
orfeeaj nin tute sentas,
1122 Kaj ekde I' hodiaií-tago,
kaj lin de tiam lamentas,
kun Ia êiela bonvolo,
min kredu, ke sen konsolo:
mi diros êion sen timo
retrovon de I' krim-aütoro
pri kio flamas I' animo:
ankoraií nun ni atendas.
ne kantos mi pro honoro,
sed plue nur por konsolo.
1128 Ripozu en pac' Ia ostoj
1123 Se mankas esperindajo, de tiu amata frato,
vi vivas en malespero: senmove, en nuna stato;

264 i65
sed se okaz' sin prezentas, l' okazo sin ja m prezentas:
kaj Dio pri gi konsentas, mi seias, ke nun atendas,
farigu de I' âuld' kvitado. alia ludofunkcio.

1129 Kaj se ni ree kunkantos 1134 Ne seias mi, kio venas
pri temoj laiítradieiaj, - mi ankaü ne 'stas profeto -,
respekte, inter aJiaj, sed ai destin' kun impeto
prikantos - se ai vi gustas - mi sekvos gis mia fino:
ni mortojn, kiuj maljustas Ia legon de Ia destino
pro agoj dehornoj iaj. plenumas êiu besteto.

1130 Kaj kiel adiaii-vortojn 1135 Pro persekut" de jugisto
mi jenon ai vi nun diras: frontlimo ven is unue;
ankoraü Ia fratoj spiras paganoj gin sekvis plue;
de Ia forpasinta deka, por novaj fes toj do nune
kun Ia memoro bonega, mulatoj venas aiitune
kaj vengon ili aspiras. de mia vivo, bongue.

1131 Mister' ekzistas profunda
1136 Negrino jetis ai mondo
pri kio devas alveni;
plendekon vere malâpare,
ne volas mi gin diveni:
kaj eble Ia dek tutare
destin' pri tio decidas,
kondutos kun simileeo:
neniu gin ja evitas,
dazipo naska s popare
nek seneas ekribelemi.
kaj êiujn de sarna speeo.

MARTÍN FIERRO
1137 La homojn h umilkolorajn
1132 Vi fine fermis Ia bekon mi per trofid' ne akeelas,
post tiu amasbabilo; êar, se ili ekkoleras,
suspektis mi jam de longe, Ia dentojn montras maliee,
vin vide tiel aplombe, pikilojn venenospiee
ke venas vi kun subtilo, kiel abeloj elpelas.
en via poâ' Ia pikilo.

1138 La negrojn mi konis êiujn
1133 Konante nin jam nun bone,
Ia plej vigie batalernajn;
sufiêas konversacio;
aspektis kelkaj supere
por ludi en êi partio

266 267
laiikorpe kaj laÍíekstere:
mi povus doni ekstremajn ... êar havas multajn rakontojn
detalojn - ha! ... tiutemajn. kaj filojn Ia forestado.
La nokton tie pasigis
1139 Sed êiu devas plutiri sub steloj kaj luna klaro,
Ia jugon, kiu lin premas; êar estas tio kurteno
mi ne plu jam batalemas, êeesta en êiu Iando,
disputoj aI mi ne plaêas, kaj gaiíêo scias kontenti,
sed Iukti ne malkuragas, estante en plena kampo:
pro ombroj mi ne ektremas. seltuko matraco igas,
selsego venas sub kapon
1140 .Mi kredis havi jam felon, kaj molas tiu kuseno.
sed mankas ankoraü vosto; Kaj lia ponêo-kovrajo
Iaü âajn' ne eblas gis posto defendas lin kontraü roso
eligi el tiu mikso; de Ia piedoj gis kapo.
êar bona estas prudente,
por vinkti najlon gis fikso,
tranêil' trovigas êe flanko,
ja estas tio Ia kosto.
êe mano brido kaj vipo,
proksime lia êevalo;
31
por havi gin bonsekura,
1141 Post tiuj paroloj, kiuj en tero Ia ring' de l' Jazo
jam montris Iukto-preparon, - eê se ne bone atestas
Ia êeestantój klopodis pri homo Ia Iazligado -;
estingi batalekflagron, trankvile tie dormadas
kaj inter Ia du sin metis: tutnokte gis nova tago;
do ekkvietis Ia fajro. kaj se, laii Ieg' de prudento,
La Iukton jam evitinte, de I' voj' li gardas distancon,
Marteno Fer' kun Ia knaboj li ronkas tute sekure,
ekrajdis kaj por ne montri pli 01 en sia kabano,
timemon, paâo post paso, êar tere forestas cimoj
aI bordo venis rivera, kaj estas tio Iitajo
kaj tie arangis halton. restanta ekster disputo,
Eksidis tie en rondo êar êies rajta havajo.
- sen selo jam Ia êevaloj -, Kaj plue nokton pasigas
rakontis Ia reciprokajn vi laü via propa plaêo,
vivitajn êiujn detalojn, kaj same êiujn aliajn
laü propra via planado.
268
269
La postan tagon vin vekas 1144 Ekzistas je seioj plenaj
êe sunekbril' Ia birdaro; personoj sur nia tero;
ja dormon tiu ne trovas, kaj plej diversas Ia klero:
a] kiu mankis Ia mango. sed diras mi, eton kona,
Do, tiel, êi-nokto igis ke studon de io bona
por ili vere feittago, al multa studad' preferu.
êar êio tre gaja 'sajnas,
se koro estas en gajo. Labor' utilon ne donas,
1145
Pro Ia neeblo kunvivi se gi ne donas krorn-scion;
en Ia malriêa estado,
rigarde, Ia homo êiam
deeidis ili disiri
rimarku dum nur sekundo;
for, al kvar diversaj flankoj, unue seiu gis fundo
serêonte propran rifugon, ekkoni tuj Ia rabion.
mildigi mizeran staton.
Kaj antaü 01 distaneigi
1146 Esperu nur tre malmulton
al novaj viveirkonstaneoj,
de homa koro amika;
en tiu soleea loko,
êe malfeliê' plej peniga
Marteno kun granda sago
nur Di' konfidon meritu;
direktis al siaj filoj
el homoj nur al unika,
kaj al Cruz juna êi frazojn.
eseepte al du konfidu.

32
1147 Eraroj ne havas limojn,
1142 Konsilojn donanta patro kiel terenoj mezurojn -
krom patro estas amiko; invadas eê plej bonulojn;
do jen amika prediko: memori mi vin do petas:
prudente vi vivu nur, kiu difekton pose das,
ja eble el kaâangul' pardo nu fremdajn makulojn.
embuskas insida piko.
1138 Amikon vian neniam
1143 Frekventis mi nur lernejon forlasu en persekuto;
de l' vivo kaj de l' mizero; de li nenion postulu,
ne strange, ke pro malklero nek multe je help' spekulu;
kelkfoje mi moveraris, amiko kun absoluto
êar kiu studojn ne faris, honesta estas konduto,
ne seias multon en vero.

270 271
1149 Nek timo, nek Ia avaro - parolas mi proprasperte -,
animon vian invadu: vin helpos malpli Ia Ianco
do ajojn ne supersatu, 01 memkonfido tre certe
êar ili devas perei; kieI bataI-alianco.
al riêaj ne oferadu,
nek decas aI ~ovraj nei. 1155 Naskigas Ia homo kun Ia
necesa sagac' lin gvida,
1150 Prosperos vi respekteme sen gi li estus perdita;
eê inter Ia pampa gento; varias gi - laü spert' mia -:
se vivas vi kun prudento, jen tiu êi antaiívida,
sparigos aI vi malplaêo; jen ruza igas alia.
vi traktu molajn kun sago,
kuragajn sen ekpretendo. 1156 Okazon laücela homo
profitas êiam utile;
1151 Laboro estas vivlego,
kredante jenan komparon,
bezonas vi ja aêeti;
ne faros vi et-eraron:
ne risku do vin submeti
I' okaz' kaj fero, simile,
aI trista mank' de honoro,
forgigas, varmaj, facile.
êar sangas ege Ia koro,
se devas vi.almozpeti.
1157 Perditajn ajojn Ia honro
1152 Labori devas Ia homo retrovas foje en mondo,
por Ia akiro de pano; sed Ia instruon akceptu .
êar Ia mizer' ne je vano kaj êiam bone respektu:
kun Ia jam perdita honto
milforme embuske gapas,
forestos êiam renkonto.
aI êies pordo gi frapas,
sentaskan kaptas êe mano.
1158 La fratoj kunharmoniu,
1153 Neniam homon minacu, êar estas gi Ieg' supera,
kuragon li ne tuj perdas: kaj unuec' estu vera:
tre baldaií tion ja spertas, gi devas êiam utili;
kiu minacas sensence, êar se ekbatalos ili,
êar serêas danger' atence gIutigos de I' mond' ekstera.
kaj gi neniam avertas.
1159 Mokado pri Ia aguloj
1154 Por iun dangeron venki, ne estas heroa faro;
abismon ponti kun âanco miksante vin kun homaro,

272 273
elekto estu zorgeea, ne estas hont' Ia mizero,
êar vi taksigos samspeea sed hont', jes, fari âtelkrimon.
kun via fripon-najbaro.
1165 La hom' ne mortbatu homon
1160 La eikonio maljuna en lukto pur-fantazia:
Ia vidon perdas; kun zorgo en Ia mizero êi mia
gin flegas idoj- gis morto; vi havas bonan speguIon;
imitu vi eikonian reteni sian impuIson:
ekzemplon êi tiun pian jen estas Ia supro seia.
kun gia tenera forto.
1166 La sangon, kiun vi versas,
1161 Se vi ofendon suferis gis morto vi ne forgesas,
kaj êasis gin el memoro,
gi tieI sur vin impresas,
singardon tamen ne perdu;
ke, kieI fajreroj gutas,
pri jena okazo certu: animon vian traâutas:
vin kalumnios l' aütoro
bedaüre mi gin konfesas.
de Ia ofend' per parolo.

1167 ~I êiuj Ia maIamikoj
1162 Se iu obei devas,
drinkem' estas Ia plej fia:
ne molas por li Ia mondo;
mi diras gin pIenkonseia.
sed ju pli li ekfieras,
Memoru gin tutvivvoje:
des pli rigoron suferas;
meritas punon dufoje,
obeu do kun volonto
kiu ofendas ebria.
kaj bonos Ia ordononto.

1163 Nek tempon, nek honton perdi, 1168 Se iu konflikt' estigas,
jen estu via tendenco: komeneu vi per skermiloj;
ja êiu hom' kun bonseneo ne estu fieraj viroj,
ai êi prineip' sin alkroêu: eê se tro bone vi pravas:
neniam vere diboêo en barb' de povraj vi havas
finigas en Ia komeneo! okazon igi barbiroj.

1164 La birdoj kurbbekaj êiam 1169 Se koron vi iam donas
ai âtelo havas inklinon, ai iu ino ama ta,
sed hom' sentanta animon, per ago maIdelikata
ne tuâas al fremd-monero: vi âin ofendi ne devas;

274 275

f'ltrro, 18
pardonon vi ne ricevas
agi laii êi tiu normo -:
de in' pro ofend' malflata.
akceptigis Ia propono
sekvi sub sangita nomo.
1170 Se vi praktikas kantadon,
do kantu kun sentimento, 1175 Sen inteneo ja malbona
ne ludu sur instrumento
iIi agis absolute.
pro gusto voêon eldoni:
Mi nur veron diras nude:
vi strebu kante nur soni kiu sub falsnomo paâas
pri temoj de fundamento.
- ja okazas gi sendube -,
kulpon eble li Iorkaâas.
1171 <:i spertojn, kiuj ~multkostis,
mi ame ai vi dediêas, 1176 Mi nun lasas I' instrumenton,
êar volas mi vin direkti; kies sono vin amuzis;
sed mia sei' ne sufiêas ja persiste mi akuzis,
por sagon ai vi injekti, êiuj devas gin rekoni;
igontan ilin respekti. ne disigos tekson oni
se vi pluman felton uzis.
1172 En Ia solec' mi meditis
pri temoj-êi kaj similaj 1177 Plenuminte mian devon,
- ja ne falsajoj konsilaj, venis mi sen grat' tra I' rolo;
nek estas ili eraroj -: kaj komprenos min kreolo,
el buâ' de homo kun jaroj se mi diras êi-okaze:
aiídigas veroj utilaj. restas eI Ia ânur' plurcolo
p.or oferi gin viplaze.
33
1178 Gis revido! - mi deziras.
1173 AI kvar ventoj iIi poste
Kiam? - mi ne povas diri.
ekdecidis dise iri,
Kiu âatas firme iri,
kaj promeson faris ili,
tranêas nur tra mola selo;
kiu estis plenumota;
tranêi sekvos mi tra fero,
sed ne povas mi gin diri
dum mi povos iel spiri.
pro sekretodev' laiívota.
1179 Vivas Ia agi o en nesto,
1174 Nur Ia jenon mi avizas
tigro vivas en arbaro,
- kaj ne miru pri I' informo:
vulpo en kav' de najbaro;
ofte devas ja Ia horno
en destino nekonstanta
276
277
vivas Ia gaüêo vaganta
laii sia sort', tra Ia jaro.

1180 Estas li orfo mizera,
rekremento de I' f?rtuno,
êar neniu de I' korrtuno
ja defendas tiun homon;
devas pose di li domon
kun pregej', justec', lernlumo.

1181 Kaj finigos iutage
tiuj misvojoj sencelaj,
kvankam ja etas Ia âancoj,
êar malordon tre akcelaj
homvulturoj kri-rnalbelaj
predon voras en êi dancoj.

1182 Iam Dio ja permesos
plibonig on de êi stato;
sed memoru pri I' dirado:
por laboro bonefika
fajro igas nur varmiga,
se gi estas sub Ia pIado.

1183 Rajte hom' altpozicia
nur laii propra plaê' prornenas:
li timigas per favoro
eê doninton de I' honoro;
ombro êiam ja venenas,
se el arbo lakto venas. 106

1184 Se elglitas Ia malriêa,
oni per lazbat' lin levas;

106 Estis generala kredo, ke ripozi en Ia ombro de arbo, el kiu fluas
laktaspekta likvajo, kaüzas malsanigon,

278
êi rakonton kaj en koro
mi pluvivos en Ia amaj
pensoj noblaj samlandanaj.

1190 Granda dot' memoro estas,
APENDICO
gin neniam malenviul de
Kaj se pensas pri mi iu
jUAN RÉGULO PÉREZ
mi lin volis malhonorí:
vundon priforgesi, sciu,
ankaü estas ja memori.

1191 Sed neniun mi ja genas,
ofendigi do ne plaêu!
Kaj se kantis mi êi forme,
do êar estis gi komforte:
ne por ies ajn domago,
sed por êies aoantaôo,

280
.:

t. LA AUTORO.

JOSÉ HERNÁNDEZ naskigis en sia familia bieno êe Billing-
hurst, distrikto San Martín, en Ia provinco Buenos Aires, Ia
10an de novembro 1834. Lia vivo estis pure gaüêa. Kiel
infano, meze de Ia naturo, li kreskis inter brutoj kaj planto],
kaj unuj kaj aliaj ame konigis ai li Ia fieron esti kaj senti" pro-
vince kaj ami super êio Ia provincan vivon. Tie li lernis ami
êevalojn, bovojn, âafojn, kaj elekti inter ili siajn amikojn.
En tiu medio li konatigis kun Ia gaüêoj, kiuj venadis de
najbara provinco por vendo-aêeto de bruto]. Sidante apud
ili, li dividis ilian neokupitecon, ilian pigrecon, ilian mangou,
kaj ravigis vidante, kiel ili kartludis, silentaj kaj gravaj, kvazaii
temus pri Ia plej profunde seriozaj aferoj. Vespere, post-
mange, kiam brutoj remaêis en siaj ripozejoj, José Hernández
denove sidis inter gaiiêoj, dum ili trinkadis ginbotelojn, pret-
igis cigarojn kaj rakontis plej mirigajn aventurojn, kiuj lin eks-
tazigis. Aliajn fojojn paro ludadis gitarqn kaj kantadis alterne,
dum Ia ceteraj aüskultis kaj Ia nokto nigris êirkaüe. Eble iu
el ili nornigis Vizkaêo kaj donis ai li Ia unuajn konsilojn ...
AlIa bieno same venadis indianoj, kiuj komercis per feloj
kaj aêetis alkoholon.
Kun unuj kaj aliaj Ia infano dividis siajn ludojn kaj aven-
turojn, kaj dume neniu zorgis pri lia edukado. Intertempe lia
fantazio kreskis libere. Tiel li farniliarigis gisfunde kun indianoj
kaj gaiíêoj kaj konis iliajn problemojn, iliajn gojojn kaj iliajn
malfeliêojn.
Kiel junulo li sin dediêis al aêetado kaj vendado de bru-
toj en Ia regiona bienaro, kie tiam limis civilizo kaj sovagaj

283
/

indianoj. Kiel kamparano, li ne amis Ia urbulojn, kaj 'aparte = ==e:
-
ne Ia Iogantojn de Buenos Aires. Kiam do eksplodis kon-
fliktoj inter êefurbanoj kaj provincanoj, li êiam defendis Ia '"
-
----
kampulojn. êar fine triumfis Buenos Aires, Hernández de-
vis ekziligi en Brazilon.
-
--
Kvankam li neniam rangis kiel Ia Iatinamerikaj kaiídiloj,
spirite li tamen estis kaiídila tipo, eterha ribelulo.' Malgraiíe,
li oficis kiel militisto kaj politikisto, unue sub Prudencio Rojas
-
poste sub Urquiza, tuj kiam êi tiu subigis Manuel Rosas en
Caseros. Li dejoris ankaií kielloka milicoêefo en Cepeda kaj
Pavón. Kiel politikisto li estis unue provinca deputito, kaj kiel
tia defendis Ia êefurbecon de Buenos Aires. Ankaií senatano
li elektigis.
Sed en Ia publika agado li estis êefe jurnalisto faj verkisto.
Unue li famigis en Ia jurnalo <E1Argentino -. Post sia ekzil-
igo, li laboris en <La Patria>, kaj fine fondis kaj gvidis Ia ga-
zeton <Río de Ia Plata>, Tamen li neniam rezignis sian gaiíê-
ismon, sian kamparanismon. La 21an de oktobro 1886 li mortis
en Buenos Aires.
José Hernández estis homo, en kiu vivo kaj legendo
koincidis. Li estis, kiel dirite, spirita kaiídilo, sed samtempe
milicoficiro, jurnalisto, deputito, senatano. Tio ne estis - kaj
ne estas - maloftajo en Latinameriko. Cetere lin akompanis
aparte taiíga eksterajo. <Li havis Ia korpon de du viroj> kaj
lia voêo <âajnis katedrala orgeno >, laií esprimo de samtempulo.
Aldone li havis mirindan memorkapablon: li retenis parkere
100 vortojn jus diktitajn kaj kapablis ilin reciti rekte aii
inverse.
Je sia amo alIa argentina kamparo li estis nekoruptebIa.
Foje li estis invitita de Ia Argentina Registaro viziti Aüstralion
kaj tie studi Ia sistemojn pri Ia ekspluatado de Ia agrobutara

1 kaãdilo, el Ia hispana caudillo 'kondukanto, estro, êefo', speciale en

milito kaj politiko; sed en Latinameriko Ia verto akiris Ia sencon de regiona
potenculo, kiu kun sia privata milico aü armeo spitas Ia centran registaron
kaj agas sendepende, kvazaü ia moderna kondotiero.

284
José Hernández (1834-1886)
rico. Li rifuzis akcepti, kaj anstataüe decidis verki libron pri
sia propra sperto en Ia argentina kamparo. Tiel naskigis lia
Instrucciôn del Eslanciero (= Instruoj por Ia bienposedanto),
kie li donas ai siaj samlandanoj konsilojn pri brutbredado kaj
agrik~
La vivon de José Hernández markis io escepta. Li nome
estis perfekta identigo de aütoro kaj protagonisto. En Ia
universala literaturo âajne ne ekzistas kunfandigo tiel plena.
Certe ne tiu de Cervantes kaj Donkihoto, aii tiu de Hamleto
kaj Shakespeare. La samlandanoj de José Hernández konis
lin kiel Martín Fierro, kaj ekster liaj intimuloj, malmultaj konis
lian veran nomon. Kiam li mortis, argentina jurnalo titolis Ia
novajon tiel: Mortis Ia Senatano Martín Fierro,
Por fini êi tiun apendicon, estas aldonendaj du pintaj
opinioj pri Ia signifo de Martín Fierro. Unu venas de Ia pe-
ruvia eseisto Luis Alberto Sánchez; Ia alia estas de Ia hispano
Miguel de Unamuno. Sánchez diras: «Temas pri verko ne-
kontesteble amerika, distilita el arbustoj, melkita el nuboj,
elpremita el grundo, densigita el parnpa vento. La aütoro,
kiu rivelas majstrajojn kaj geniajn profundajojn, atingas ne-
kredeblajn efektojn, paralele kombinante lertajn kaj spon-
tanajn kunmetojn de popola lingvajo kaj konataj proverboj.
de citajoj gojaj kaj ribelaj, enkadrigitaj de facila ritmo: Ia ok-
silaba verso, arangita laü Ia fiksforma modelo de Ia sesversa
strofo>.
Unamuno sin esprimas tiel: «Martín Fierro estas, inter êio
latinamerika, kion mi konas, Ia plej gisfunda hispana verko.
Kiam pampa kantisto, sub ombro de ombuo, êe Ia senfina si-
lento de l' dezerto, aü êe nokto trankvila sub ombro de Ia
steloj, agordas gitare Ia monotonajn strofojn de Martín Fierro,
kaj kortusitaj gaüêoj aiiskultas Ia pampan poezion, certe ili sen-
tas, nescie kaj nekonscie, ke el la fundo de iliaj spiritoj âprucas
neestingeblaj ehoj de Ia praa Hispanujo, ehoj, kiujn heredigis
ai ili, kune kun Ia sango kaj Ia animo, iliaj prapratroj ... Martín
Fierro estas Ia kanto de Ia hispana luktanto, kiu, post gisvenko
kontraii Ia mahometanoj en Granada, iris ai Ameriko, por tie

287
dejori kiel avangardulo de Ia civilizo kaj pioniri vojojn tra Ia
dezerto. Tial lia kanto estas saturita de hispanismo; hispana ENHAVTABELO
estas lia lingvajo, hispanaj estas liaj idiotismoj, hispanaj estas
liaj proverboj kaj lia komuna sago, hispana estas lia animo.
[Martín Fierro] estas eposo, kiu apenaii havas sencon malko-
neksita disde Ia hispana literaturo ~. (,
Temas êi tie pri heroo, kiu, kiel Donkihoto, vivantigis kaj
(
pluiris sola, sendepende de sia aütoro. Same kiel Donkihoto,
Martenfero estas Ia prototipigo de Ia spirito, kiu vigias êe Ia
radiko, êe Ia sango de Ia hispana-Iatinamerika homo. êu Ia
prao estas aii gaüêa aii hidalga, tio neniel fundamente gravas: Enkonduko de Ivo LAPENNA 7
gi signifas, nur, ke Ia gaüêo kaj Ia hidalgo povas sin manpremi Aniaãparolo de ERNESTOSONNENFELD 11
sur Ia maro. La mesago de Martenfero en Sudameriko estas Ia
Prezento de JULIO MAFUD:
sarna mesago de Donkihoto en Hispanujo. Donkihoto en Ia
pampo aii Martenfero en Manêujo estus same adekvataj. [1] La protagonisto: Ia gaiíêo 19
Hodiaü jam ne plu estas karnostaj hidalgoj nek gaüêoj: [2] La scenejo: Ia pampo 20
sed ambaü êefherooj eterne vivas kiel spiritaj realajoj. Do
[3] La verko kaj gia mesagn 21
daüre ekzistas gauêoj kaj hidalgoj, eê se ni ilin ne vidas per Ia
fizikaj okuloj. I1i ekzistos êiam. De tio Ia êiamdaiireco de [4] La stilo kaj lingvajo 23
ambaü avataroj de Ia sarna heroo, kiuj ja protagonistas Ia
saman eternan aspiron de l' homo ai libero kaj justo. I. LA GAÚêO MARTÍN FIERRO 25
11. LA REVENO DE MARTÍN FIERRO 111
Apendico de JUAN RÉGULOPÉREZ: 281
1. La Aütoro 283
2. La Desegnisto 288
2. LA DESEGNISTO

ENRIQUERAPELA,Ia artisto, kiu ilustris êi tiun esperantan
eldonon de Martín Fierro, estas konata en Argentina Respu-
bliko kiel unu ella plej kompetentaj desegnistoj pri Ia kamp-
ara vivo kaj êefe pri Ia gaiíêo kaj êi ties medio. Aparte de I'
arta merito, liaj arteverkoj havas neoftan dokumentan valoron.
I1ido kerne helpas ai kompreno de tiu fora, primitiva vivo.

288 289
POSTKOREKTOJ

Paio devas esti

20 -1 Vidu piednoton n-o 103
31 -1 kordoj de Ia guitaro
120 -11 post nur malmultaj minutoj
150 7 mi êion bone komprenis
174 -2 kontraiie Justico Kriminala
226 7 respondis kun malkontento
229 -- 5 pro timo aI kontingenio
262 -5 laií mia povo kompreni

***

MARTÍN FIERRO
estas Ia 54a voIumo sub Ia marko

STAFETO

***

Eldonnombro: 1500 ekz, - Presofino: Jun. 1966