Você está na página 1de 61

LIBREJO HACHETTE KAJ K, PARIS

Tutmonda Jarlibro Esperantista


1906
ENHAVANTA LA
Adresaron de Dro ZAMENHOF
Tiu i jarlibro eldonias iujare dum Aprilo. i entenas : pli ol 30.000 ad-
resojn de Esperantistoj do 1' tuta mondo, plcnan sciigon pri la propagandaj
Socictoj, pri la libroj, la gazetoj, la iuspecaj cldonajoj en Esperanto.

Unu volumo, in-16, brourita Fr. 3,50

LA REVUO
Internacia monata literatura gazeto
Redaktata kun la konstunta kunlaborado de
Dro L. L. ZAMENHOF
Atoro de Ia lingvo
kaj de eminentaj Esperantistoj de iuj landoj.
i estas pure literatura kaj enhavas : novelojn, poziojn, komediojn,
drarnojn, seriozaja studojn pri historio, geograrto, statistiko; popolmorojn
k. c, kronikon kaj bibliograflon.
48 paoj, gd* in-8, da plcj bona teksto iumonate!
La 1* numero apcris la 1*" de Septembro 1906.
J A R A A 13 O N O
Francujo Fr. G | Ceteraj landoj Fr. 7

unu numero : 50 centimoj


firmoj montritaj sur la apuda pao.
Oni abonas anka e iuj
iu jaro.do La Revuo komencias la l'n de Soptembro.

BILDAROJ
Teksto en Esperanto 25 malsamaj numeroj
Tiuj bildaroj kvankam skribitaj por infanoj. tagas perfekte por la
nov.-ijadeptoj. Pcr ili ia profesoroj pavas rapide kutimigi Ia lernantojn
paroli esperante. Hi utilas anka por la propagando.
( Francujo kaj koionioj Fr. 1,50
Prezo, Serio \ per poto simpla . . . 1,60
da 35 numeroj ) Aiiaj landoj 2
per poto rekomcndita 2,54
(
Specialaj prezoj por la grupoj.

3-26-07. Coulommicrs. Imp. Paul BKODARD. P4-07.


XAVIER DE MAISTRE

Vojao
interne de mia ambro

TRADUKITA DE

SAM. M EYE R

TRIA ELDONO

PARIS
LIBRAIRIE HACHETTE ET Ci0

79, BOULEVARD SAINT-GERMAIN, 79

I9O7
Tous droits reserves.
VOJAO

INTERNE DE MIA AMBRO

APITRO UNUA.

Kiel glore estas malfermi novan vojon kaj subite aperi


en la mondon scienculan tenante en la mano libron de
eltrovoj, kiel en la spaco ekbrilegas neatendita kometo!
Ne, mi ne plu konservos mian libron in petto (en
mi mem); jen i estas, sinjoroj, legu. Mi ehtreprenis kaj
plenumis kvardek-du-tagan vojaon interne de mia
ambro. La interesaj observoj faritaj kaj la senesa
plezuro sentita dum la vojiro donis al mi la deziron publi-
kigi in; la certeco esti utila decidigis min al tio. Mia
koro sentas neesprimeblan kontention, kiam mi pensas
pri Ia nekalkulebla nombro da malfeliuloj, al kiuj mi
liveras rimedon certan kontra la enuo kaj kvietigilon
por la doloroj, kiujn ili suferas. La plezuro, kiun oni
trovas vojaante en sia ambro, estas irmata kontra la
malkvieta aluzo de la homoj ; i estas sendependa de la
rieco.
u estas ja homo tiel mizera, tiel forlasita, ke li ne
havas rifuejon, kie li povas izoli sin kaj kai sin anta la
tuta mondo? En tio i konsistas iuj preparoj por la
vojao.
Mi estas certa, ke iu homo saa alprenos mian sistemon,
kiajajn estas liaj karaktero kaj temperamento; u li estas
avara a malavara, ria a malria, juna a maljuna, nas-
kiinta en la tropika terzono a proksime de la poluso,
2 VOJAO

li povos vojai kiel mi ; per unu vorto, en la grandega


familio de homoj sin movantaj kiel formikoj sur la
suprao de latero, ne estas unu (mi parolas pri la homoj
loantaj en ambro), ne estas unu, kiu, leginte mian
libron, povos rifuzi sian aprobon al la nova vojamaniero,
kiun mi enkondukas en la mondon.

APITRO II
Mi povus komenci la ladon de mia vojao, dirante, ke
i nenion elspezigis al mi; i-tio meritas la atenton. Jen
i estas tuj aprobata, apladata de la malrietaj personoj ;
ankora pli certan sukceson i havos e alia klaso de
homoj, pro tiu sama kazo, ke i nenion kostas e
kiuj do? He! u vi demandas pri tio? e la riuloj ! Cetere
kiel utila por la malsanuloj estos tiu vojamaniero!
Ili ne bezonos timi la malkonstantecon de la aero kaj de
la sezonoj. Koncerne la timulojn, ili estos irmataj
kontra la rabistoj : ili renkontos nek profundaojn, nek
truegojn. Miloj da personoj, kiuj anta mi ne kurais,
aliaj, kiuj ne povis, aliaj, flne, kiuj ne ekpensis vojai,
tuj decidos fari tion la mia ekzemplo. u e la plej
apatia persono ancelius por ekvojiri kun mi al plezuro
elspezigonta al i nek monon, nek penon? Kurae do!
ni ekiru! Sekvu min, vi iuj, kiujn trompo de amatino,
senfldeleco amiko, detenas en via loejo, malproksime
de
de la malgrandanimeco kaj perfideco de la homoj. Min
sekvu iuj malfeliuloj, malsanuloj kaj malkontentuloj de

la universo! Leviu amase iuj maldiligentuloj !
Kaj vi, kiuj en via animo agitas malgajajn projektoju de
aliformio, a de izolio, pro ia malfidelao; vi, kiuj en
buduaro forlasas je iam la mondon, amindaj unuves-
peraj crmitoj, venu anka : kredu al mi, forlasu
tiujn ideojn malgnjajn; vi perdas momcnton por Ia ple
INTERNE DE MIA AMBRO 3

zuro kaj ne gajnas momenton por la saeco; bonvolu


akompani min en mia vojao; ni irados per malgrandaj
tagvojoj ridante en la vojiro, kiel vojaantoj, kiuj vidis
Romon kaj Parizon ; neniu kontraao povos nin haltigi
kaj gaje obeante nian fantazion, ni sekvos in ien, kien
plaos al i konduki nin.

APITRO III
Estas en la mondo tiom da personoj sciemaj ! Mi
estas certa, ke oni dezirus ekscii, kial mia vojao interne
de mia ambro daris kvardek du tagojn anstata
kvardek tri a ian alian tempon; sed kiel mi sciigus tion
al la leganto, ne sciante mem in?
io, kion mi povas certigi, estas ke, se la verko estas,
la ies opinio, tro longa, ne estis eble al mi fari in
malpli longa; lasante aparte iun atoran malmodestecon,
mi estus kontentiinta kun unu apitro. Mi havis,
estas vere, en mia ambro iun eblan plezuron kaj agra-
blon; sed, ho ve! mi ne estis libera por eliri el i la
mia volo ;mi e pensas, ke, sen la pero de kelkaj per-
sonoj potcncaj, kiuj interesis sin por mi (ne estingiis
mia dankeco al ili), mi estus havinta tempon sufian por
verki in-folio 'on, tiel favoraj al mi estis la protek-
tantoj, kiuj igis min vojai en mia ambro.
Tamen, prudenta leganto, rimarku, kiel malpravaj
estis tiuj homoj, kaj komprenu bone, se vi povos, la logi-
kecon de tio, kion mi tuj elmontros al vi.
u estas io pli natura kaj pli justa, ol trani al si reci-
proke la goron, se iu neatente maris sur ies piedon, a
se iu, en momento de kolero, eble kazita de ies senpru-
denteco, ellasas parolon pikantan, a fine se iu havis la
malfelion plai al ies aniatino !
Oni iras surla herbejon, kaj tie, kiel Nikolo faris kun
4 VOJAO

la buro nobela, oni penas ataki kvarte dum la kon-


traulo sin defendas terce ; kaj por ke la veno estu
certa kaj plena, oni prezentas al li nudan bruston kaj
oni riskas esti mortigita de la malamiko porveni sin al
li. Oni vidas ke nenio pli logika estas;
trovias tamen
personoj , kiuj malaprobas tiun ladindan kutimon!
Sed io tiel logika, kiel la cetero, estas tio i : tiuj
samaj personoj malaprobantaj tion kaj volantaj, ke oni
rilatu al i, kiel al grava kulpo, rilatus mem ankora pli
severe al tiu, kiu malkonsentus kulpii tiel. Pli ol unu
malfeliulo, konformiinte al ilia konsilo, perdis sian bon-
famon kaj sian oficon; tielke, kiam oni havasla malfelion
ekhavi honoran disputon, oni ne malprava estus, deman-
danle la sorton por scii, u oni devas fini in la la leoj
a Ia la kutimo, kaj ar la leoj kaj la kutimo malsame
ordcnas, la juistoj anka povus konsilii per ludkuboj
pri sia decido. Kaj kredeble anka tiaspecan decidon
oni devas seri, por klarigi, kial kaj kiel mia vojago
daris uste kvardek du tagojn.

APITRO IV

Mia ambro kuas sur la kvina grado de laro la la


mezuroj de Patro Beccaria; ia direkto estas de 1'oriento
allaokcidento; i formas kvadraton longan, kies irkao
havas tridek ses futojn, pasante tre proksime de la muro.
Mia vojao tamen estos pli granda, ar mi trairos in
ofte lalonge kaj lalare, a anka diagonale, ne sek-
vante regulon, nek metodon. Mi e faros zigzagojn kaj
mi desegnos iujn eblajn liniojn geometriajn, se la okazo
postulos tion. Mi ne amas la homojn, kiuj tiel certe
estas mastroj de siaj paoj kaj ideoj, kaj diras : Hodia
mi faros tri vizitojn, mi skribos kvar leterojn, mi flnos
tiun komencitan verkon . Mia animo tiel malfermita
INTERNE DE MIA AMBRO 5

estas al iuspecaj ideoj, emoj kaj sentoj, i akceptas


tiel avide ion, kio prezentias!... Kaj kial i rifuzus
la uojn disjetitajn sur la malfacila vojo de la vivo? Ili
trovias tiel malofte; ili estas tiel malmultaj, ke oni
devus esti malsaa por ne halti kaj e deturni sin de la
vojo kaj rikolti iujn atingeblajn. Nenia estas pli alloga
la mia opinio, ol la sekvado de siaj ideoj la iliaj post-
signoj, kiel la asisto persekutas la asaon, ne penante
sekvi difinitan direkton. Tial, kiam mi vojaas en mia
ambro, mi malofte sekvas linion rektan ; mi iras de mia
tablo al pentrao lokita en angulo, de tie mi oblikve iras
al la pordo; sed, kvankam mia intenco e la ekiro estis ja
iri tien, mi sur la vojo renkontas mian seegon, mi
se
nenian ceremonion faras kaj tuj sidias en i. Bonega
meblo estas seego; precipe utilega gi estas por iu
homo meditema. En la longaj vesperoj vintraj estas kel-
kfoje agrable kaj iam prudente etendi sin mole sur i,
malproksime de la grandaraj kaj grandbruaj kunvenoj.
Bona fajro, libroj, plumoj, kiomaj rimedoj kontra la
enuo! Kaj kiel plezure estas anka forlasi siajn plumojn
kaj vigligi sian fajron, fordonante sin al ia dola medito
a aranante kelkajn rimaojn por gajigi siajn amikojn!
La horoj tiam glitas preter vi kaj falas silente en la
eternon, ne rimarkigante vin pri sia malojiga pasado.

apitro v

Post mia seego, irante al la nordo, oni ekvidas mian


liton, kiu staras en la fino de mia ambro kaj prezentas
la plej agrablan vidaon. i estas lokita plej konvene; la
unuaj sunradioj ludas en miaj litkurtenoj. Mi vidas
ilin en la belaj tagoj someraj irantajn antaen lalonge
la blanka muro, la tio, ke la suno supreniras; la ulmoj
starantaj anta mia fenestro dividas ilin la mil manieroj
6 VOJAO

kaj svingas ilin sur mia lito rozkolora kaj blanka, kiu
rebriligante ilin, ellasas iflunken arman nuancon. Mi
adas la konfuzan pepadon de la hirundoj, kiuj ekokupis
la tegmenton de la domo kaj.de la aliaj birdoj, kiuj loas
en la ulmoj; tiam mil gajaj ideoj okupas mian animon,
kaj en la tuta universo neniu havas vekion tiel agrablan,
tiel pacan, kiel mi.
Mi konfesas, ke mi amas ui tiujn dolajn momentojn
kaj ke mi iam plilongigas, kiel eble plej multe, la ple-
zuron mediti en la dola varmeco de la lito. u estas
loko, kiu pii bone faciligas la revadon, kiu vekas pli
amajn pensojn, ol la meblo, en kiu mi kelkfoje forgesas
min mem? Modesta leganto, ne timiu; sed u mi ne
povas paroli pri la felio de amanto, kiu unuafoje premas
inter siaj brakoj virtan edzinon? nedirebla plezuro, kiun
mia malbona sorto kondamnas min neniam ui! u ne
en lito, patrino ebria pro felio je la nasko de filo for-
gesas siajn dolorojn? Tie la plezuroj fantaziaj, fruktoj de
imago kaj espero, venas malkvietigi nin. Fine en tiu
agrablega meblo ni forgesas dum duono de nia vivo la
agrenojn de la alia duono. Sed kia amaso da pensoj
agrablaj kaj malgajaj sin premas samtempe en mia
cerbo! miriga miksao de situacioj teruraj kaj armegaj!
Lito vidis nin naskiantajn kaj vidos nin mortantajn,
i estas la anema tcatro, kie la liomaro ludas lavice
interesajn dramojn, ridigajn komediojn kaj terurajn tra-
gediojn. i estas lulilo ornamita per floroj ; i estas
la trono de Tamo; estas tombo.
i

APITRO VI

Tiu apitro estas nepre nur por la metafizikuloj. i


i
tuj etos plej helan lumon sur fa naluron homan : i estas
prismo, per kiu oni povos analizi kaj dismeti la kapa
INTERNE DE MIA AMBRO 7

blojn homajn, disigante la povon bestan de la puraj


radioj de inteligenteco.
Neeble estus por mi klarigi, kiel kaj kial mi bruligis
miajn fingrojn je la unuaj paoj faritaj en la komenco de
mia vojao, se mi ne klarigus detalege al la lcganto mian
sistemon de 1'animo kaj la besto. Tiu i eltrovo metafi-
zika infiuas cetere tiel forte sur miajn ideojn kaj agojn,
ke tre malfacile estus kompreni tiun libron, se mi ne
donus la losilon jam en la komenco.
Per diversaj observoj mi eltrovis, ke la homo estas
kunfarita el animo kaj besto. Tiuj du estaoj estas tute
malsamaj, sed tiel enmetitaj unu en la aliau, a unu sur
la alian, ke la animo bezonas havi kelkan superecon
rilate al labesto, por ke i faru tiun distingon.
Mi eksciis de maljuna profesoro (tio estas el miaj plej
malnovaj rememoroj), ke Platono nomis la materion la
aliulo . Tio estas bone; sed mi prefere donus tiun
nomon al la besto, kiu estas kunigita kun nia animo.
Vere tiu i substanco estas la aliulo, kiu incitetas nin tiel
strange. Oni sentas ja konfuze, ke la homo estas duobla;
tial oni diras, ke i estas farita el animo kaj korpo, kaj
oni kulpigas tiun korpon je mi ne scias kiomaj aferoj ;
tio i certe tre maluste, ar i estas tiel nekapabla senti
kiel pensi. La beston oni devas kulpigi, tiun estaon sen-
teman, plene distingeblan de la animo, veran individuon,
kiu havas sian ekziston apartan, siajn gustojn, inklinojn,
volon, kaj kiu superas la aliajn bestojn nur tial, ke i
estas pli bone edukita kaj posedas pli perfektajn organojn.
Gesinjoroj, estu fleraj pro via inteligenteco tiom, kiom
al vi plaos; sed malfidu forte al la aliulo, precipe kiam
vi estas kune.
Mi faris mi ne scias kiomajn eksperimentojn pri la
kunestado de tiuj du estaoj diversnaturaj. Ekzemple mi
klare konstatis, ke la animo povas obeigi al si Ja beston,
kaj ke la maloportuna reciprokeco, tiu i tre ofte
devigas la animon agi kontra sia volo. La la regulo
B VOJAO

unu havas laleigan, kaj la alia la regan potencon; sed


tiuj du potencoj ofte kontrabatalas reciproke. I,a
granda arto de genia homo estas tio : scii bone eduki
sian beston, por ke i povu iri sola, dum la animo, liberi-
gita de tiu teda kunestado, povos suprenflugi is la ielo.
Sed estas bezone klarigi tion per ekzemplo.
Kiam vi legas libron, Sinjoro, kaj kiam pli agrabla ideo
subite eniras vian imagon, tiam via animo tuj alligas sin
al i kaj forgesas la libron, dum viaj okuloj meanike
sekvas la vortojn kaj liniojn ; vi flnas la paon ne kom-
prenante in kaj vi poste ne memoras tion, kion vi legis.
Tio rezultas ar via animo, ordoninte al sia kunulo
legi, forgesis averti in pri la mallonga forestado, kiun
i mem tuj faros ; tial la aliulo darigis la legadon, kiun
via animo jam ne askultis.

APITRO VII

u tio 6i ne ajnas al vi facile komprenebla? Jen alia


ekzemplo :
Unu tagon de la pasinta somero, mi maris al la Kor-
tego. Mi estis pentrinta dum la tuta mateno, kaj mia
animo, uante la meditadon pri la pentrado, lasis al la
besto la zorgon konduki min al la rea palaco.
Kia altega arto estas lapentrado! mia animo pensis;
ho! felia tiu, kiun kortuis la vidio de la naturo; tiu,
kiu ne estas devigata fari pentraojn por vivi, kiu anka
ne pentras nur por pasigi la tempon, sedkiu, frapitadela
majesteco de bela flzionomio kaj de la admirindaj ludoj
lumaj aperantaj milkolore sur la homa vizao, klopodas
en siaj verkoj proksimigi al la belegaj efektoj de la
naturo! Ho, felia anka la pentristo, kiun la amo al la
pejzao forkondukas al izolaj promenoj, kiu sur la pentra
tolo scias esprimi la malojan senton inspiratan de mal-
hela arbaro a de dezerta kamparo 1
INTERNE DE MIA AMBRO 9

Liaj verkojimitas kaj figuras la naturon; li kreas


novajn marojn kaj malhelajn kavernojn nekonatajn de la
suno; e lia ordono, verdaj arbaretoj eliras el lanenio;
la bluo de la ielo rebrilas en liaj pentraoj ; li konas la
arton malkvietigi la marojn kaj muigi la ventegojn. Ali-
foje li prezentas anta la okulo de ravata rigardanto
armajn kamparojn de antikva Sicilo; oni vidas teruri-
tajn nimfojn forkurantaj tra lakanoj anta la persekuto
de Satiro; sanktejoj la majesta aritekturo starigas
siajn fierajn frontonojn super la sankta arbaro irkaanta
ilin; la fantazio eraras en la silentajn vojojn de tiu
ideala lando ; dubebluaj malproksimaoj konfuzias kun
la ielo, kaj la tuta lando rebrilanta en la akvoj de kvieta
rivero prezentas vidaon, kiunrienialingvo povas priskribi.
Dum mia animo tiel pripensadis, la aliulo darige
maris, kaj Dio scias kien i iris ! Anstata ol iri al la
Kortego, kiel estis al i ordonite, i tiel dekliniis mal-
dekstren, ke en la momento kiam mia animo in
rekaptis, i staris jam anta la pordo de S-no de Haut-
castel, jc duona mejlola rea palaco.
de
Mi lasas la leganton imagi tion, kio estus okazinta, se
i tute sola enirus la domon de tiel bela sinjorino.

APITRO VIII

kaj utile havi animon tiel sendependan


Se estas agrable
de la materio, ke oni igas in vojai sola kiam oni trovas
tion ustatempa, tiu i kapablo havas anka siajn malo-
portunaojn. Al i ekzemple mi uldas la brulvundon,
pi i kiu mi parolis en antaa apitro.
Mi kutime lasas al mia besto la zorgon
prepari mian
matenmanon; estas i, kiu rostas kaj distranas mian
panon. Donege i preparas la kafon kaj e trinkas in
tre ofte sen la enmiksio de mia animo, escepte kiam
10 VOJAO

tiu i sin amuzas rigardi in Iaborantan; sed tio okazas


malofte kaj estas malfacile farebla, ar kiam oni faras
kelkan agon meanikan, facile estas pensi pri tute alia
afero; sed treege malfacile estas rigardi sin agantan, se
oni povas tiel diri. A, por klarigi tion la mia sistemo,
ekzameni per sia animo la iradon de sia besto, vidi in
laborantan, kaj ne partopreni mem en tio. Jen estas
la plej miriga onglao metafizika, kiun homo povas ple-
numi.
Mi kuigis mian prenilon sur la fajrajn karbojn por
rosti mian panon, kaj iom poste, dum mia animo pro-
menis, jen flamigita tipo ruliis sur la antafajrejon ;
mia malinteligenta besto metis la manon sur la prenilon
kaj brulvundis miajn fingrojn.

APITRO IX

Mi esperas, ke mi sufie detale elmetis miajn ideojn en


la antaaj apitroj, por igi la leganton pensi kaj por faci-
ligi al li eltrovojn en tiu i belega minejo; li certe estos
kontentaje
si,

se iam sukcesos vojaigi sian animon


li

tute solan; cetere la plezuroj, kiujn tiu kapablo liveros al


kompensos la konfuzaojn, eble rezultontajn de tio.
li,

u estas ojo pli agrabla ol tiamaniere plivastigi la


ekziston, okupi samtempe la teron kaj la ielon, kaj, por
tiel diri, duobligi sian estadon? u la eterna kaj
neniam satigita deziro de la homo ne estas tio i pligran-
:

digi sian potencon kaj kapablon, celi tien, kie ne estas,


i

rememori la estintecon kaj vivi en la estonteco?


i

volas
komandi armeojn, prezidi akademiojn; volas esti ame-
i

gata de la belulinoj kaj se posedas ion tion i,


i

i
;

tiam sopiras la kamparo kaj trankvilo kaj envias la


al

dometon patistan; iaj projektoj, iaj esperoj senese


malprosperas pro la realaj malfelioj kunigitaj kun la
INTERNE DE MIA AMBRO 11

homa naturo; i ne povas trovi Ia felion. Vojao kun


mi duin dekkvin minutoj montros al i la vojon tien.
He! kial i ne lasas al la aliulo tiujn mizerajn zorgojn,
tiun gloramon, kiuj turmentas in ? Venu, kompatindulo !
Faru klopodon por disrompi vian malliberejon, kaj de la
alta ielo, kien mi tuj kondukos vin, de 1'mezo de la
ielaj sferoj kaj de la olimpo, observu vian beston, ella-
sitan en la mondon, kurantan sole sur la vojo al la rieco
kaj honoroj ; vidu kiel serioze i maras meze de la
homoj ; la amaso flankeniras respekte, kaj, kredu al mi,
neniu rimarkos, ke i estas sola; u i havas animon a
ne, u i pensas a ne, estas la plej malgranda zorgo de
la popolamaso, tra kiu i promenas. Mil virinoj senti-
mentalaj furioze amos in, ne tion rimarkante; i e
povos sin levi, sen la helpo de sia animo, is la plej alta
prospero kaj la plej granda rieco. Fine, mi neniel
mirus, se, kiam ni revenos de la paradizo, via aninjo,
reenirante hejmen, sin trovus en la besto de altranga
sinjoro.

apitro x

Oni ne pensu ke, anstala ol plenumi mian promeson,


donante priskribon de mia vojao interne de mia ambro,
mi irkavagas, portiri min el embaraso ; oni tre erarus,
ar mia vojao daras efektive, kaj dum mia animo, vol-
viinte sur si mem, sekvis en la antaa apitro la tordajn
turniojn de metaflziko, mi sidis en mia seego, sur kiu
mi kvaza kuiis, tiel ke iaj du antaaj piedoj estis
levitaj je du coloj super la tero; kaj balancante min
dekstren kaj maldekstren kaj tiel antaenirante, mi iom
post iom alvenis tre proksime de la muro. Tiamaniere
mi vojaas, kiam nenio uras. Tie mia mano mea-
nike prenis la portreton de S-no de Houtcastel kaj la
aliulo sin amuzis deviante la polvon, kiu in kovris.
2
12 VOJAO

Tiu i okupo kazis al i plezuron trankvilan, kaj tiu ple-


zuro estis anka sentata de mia anirao, kvankam tiu i
vagis en la vastaj regionoj ielaj ; ar estas utile rimarki,
ke kiam la spirito vojaas tiamaniere en la ielo, i
tamen estas ligita al la sentoj per mi ne scias kia sekreta
ligilo; tiel ke, ne malhelpante siajn okupojn, i povas
partopreni en la pacaj uoj de la aliulo; sed se tiu i
deziro plifortias iom, a se ia neatendita vidao in
frapas, la animo tuj reprenas fulmorapide sian lokon.
Tio i okazis dum mi purigis la portreton.
La tio, ke la ifono deviis la polvon kaj iom post iom
aperigis buklojn da blondaj haroj, kaj la girlandon de
rozoj kronantan ilin, mia aniino, de la sunlando, kien
i estis transmigrinta, sentis malfortan ektremeton ple-
zuran, kaj simpatie partoprenis en la uo de mia koro.
Tiu i uo fariis malpli konfuza kaj pli forta, kiam la
viilo per unu fojo malkovris la brilan frunton de tiu
arma vizao ; mia animo preska forlasis la ielon por
ui la vidaon. Sed e se i trovius en laElizeaj Kampoj,
e se i apudestus e koncerto de keruboj, i certe ne
restus tie dum duono da sekundo, kiam ia kunulo, iam
pli interesiante je sia laboro, subite ekkaptis sorbigitan
spongon, kiun oni prezentis al i, kaj pasigis in subite
sur la brovoj kaj sur la okuloj sur la nazo sur la
vangoj, sur tiu buo; Ha, Dio! kiel forte batas mia
koro ; sur la mentono, sur la brusto : en momento tio
fariis ; la tuta vizao ajnis revivii kaj eliri el la nenio.
Mia animo rapidegis de la ielo kiel falanta stelo ; i
trovis la aliulon en armega ravo, kiun i ankora pli-
grandigis partoprenante en i.
Tiu stranga kaj neatendita situacio malaperigis por mi
tempon kaj spacon. Dum momento mi vivis en Ia
estinteco kaj, kontra la ordo natura, mi plijuniis.
Jes, jen i estas, tiu amegata virino; tio estas i mem;
mi vidas in ridetanta, i tuj parolos por diri, ke i
min amas. Kia rigardo ! Venu, por ke mi premu vin
INTERNE DE MIA AMBRO 13

sur mian bruston, animo mia vivo, mia dua ekzisto!


de
Venu partopreni en miaj ebrieco kaj felio ! Tiu
momento estis mallonga sed rava; la malvarma racio
balda reprenis sian potencon kaj en la daro de palpe-
brumo mi malplijuniis je tuta jaro ; mia koro fariis
malvarma, malvarmega, kaj mi trovismin je la nivelo de
la amaso de indiferentuloj, kiuj kovras la teron.

APITRO XI

Oni ne devas antairi la faktojn : la rapidemo komu-


niki al la leganto mian sistemon pri 1'animo kaj la
besto igis min forlasi la priskribon de mia lito, pli frue ol
mi tion devis; kiam mi estos flninta in, mi darigos
mian vojaon de la loko, kie mi in interrompis, en la
antaa apitro. Mi nur petas vin memori, ke ni lasis
la duonon de mi mem tenanta la portreton de S-no de
Hautcastel, proksime de la muro, je kvar futoj de mia
skrjbtablo. Mi forgesis, parolante pri mia lito, konsili al
iu homo, kiu tion povos, ke li liavu liton rozkoloran kaj
blankan; estas. certe, ke la koloroj influas sur iiin. tiel,
ke ili nin gajigas.a raalgajigas, la la nuancoj. La
rozarkaj la blanka koloroj estas amba dediitaj al la ple-
zuro kaj felio. La naturo, donante ilin al la rozo,
donis al i la kronon de la imperio Flora; kaj kiam la
ielo volas anonci al la mondo belan tagon, i koloras la
nubojn la tiu arma nuanco, je la levio de la suno.
Unu tagon, ni pene supreniris sur kruta vojeto : la
aminda Rozalio maris antae; ia facilmoveco donis al
i flugilojn; ni ne povis sekvi in. Subite, alveninte
sur altaeto, i haltis por pli bone spiradi kaj turnis sin
al ni, ridetante je nia malrapideco. Neniam eble
la du koloroj, kiujn mi ladas, triumfls tiel. Siaj
vangoj fajrigitaj, iaj lipoj kiel koralo, iaj brilaj dentoj,
14 VOJAO

ia alabastra kolo, anta postscenejo de verdaoj, frapis


iujn okulojn. Ni devis halti porrigardadi in; mi nenion
diras pri iaj bluaj okuloj nek pri la rigardo, kiun i
direktis al ni, ar mi tiele elirus el mia temo, kaj ar mi
cetere pensas pri tio tiel malofte, kiel eble. Sufias, ke
mi donis la plej belan ekzemplon imageblan pri la supe-
reco de tiuj du koloroj super iuj aliaj, kaj priilia influo
sur la felion de la homoj.
Pri kia afero mi povus
Mi hodia ne iros pli antaen.
paroli, kiu ne estus sengusta? Kia ideo ne estas malhe-
ligita de tiu ideo? Mi e ne scias, kiam mi kuragos
labori denove. Se mi darigos mian verkon kaj se la
leganto deziras vidi ian finon, li turau sin al la anelo
disdonanta la pensojn, por peti, ke li ne enmiksu plu la
vidaon de tiu altaeto kun la amaso da pensoj sen inter-
ligo, kiujn li iuminute etas al mi.
Sen tiu antazorgo, mia vojao ne efektivios.

APITRO XII

la altaeto

APITRO XIII
La penoj estas vanaj ; mi devas prokrasti la aferon kaj
estadi tie i kontravole ; tio estas milita haltado.

APITRO XIV
Mi jam dris, ke tre plaas al mi mediti en la dola
varmeteco <ie mia lito, kaj ke ia agrabla koloro multe
kunhelpas al la plezuro, kiun mi trovas en gi.
INTERNE DE MIA AMBRO 15

Por havigi al mi tiun plezuron, mia servito ricevis la


ordonon eniri en mian ambron je duono da horo anta
la momento, en kiu mi decidis levii. Mi adas lin mar-
anta malpeze kaj tuetanta entilete la objektojn en
mia ambro, kaj tiu bruo kazas al mi la plezuron senti
min dormetanta, plezuron delikatan kaj nesciatan de
multaj homoj.
Oni sufle maldormas, por scii ke oni ne tute vekiis,
kaj por konfuze kalkuli, ke la horo de la aferoj kaj
zorgoj estas ankora en la sabla horloo de la tempo.
Iom post iom tiu homo farias pli brua; tiel malfacile
estas sin deteni! Aliflanke,li scias, ke la horo fatala
proksimias. Li rigardas mian pohorloon kaj tin-
tigas la pendaetojn por min averti; sed mi ajnigas min
ne adanta; kaj por plilongigi ankora tiun arman
horon, ne estas ikano, kiun mi ne faras al tiu malfeli-
ulo. Mi havas cent ordonojn por doni al li antae kaj
tiel pasigi la tempon. Li bone scias, ke tiuj ordonoj,
donitaj sufie malbonhumore, estas nur pretekstoj por
resti en la lito ne vidigante, ke mi in deziras. ajnas
ke li ne rimarkas tion, kaj mi vere estas danka al li pro
tio.
Fine, kiam mi eluzis iujn miajn rimedojn, If anta-
venas is la mezo de la ambro kaj staras tie, kun la
brakoj krucigitaj, perfekte senmove.
Oni konfesos, ke ne estas eble malaprobi min pli sprito
kaj pli delikate ; tial mi neniam kontrastaras al tiu silenta
invito; mi etendas la brakojn por montri al
li,

ke mi
komprenis, kaj mi sidias.
Se Ia leganto pripensos pri la konduto de mia servisto,
povos konvinkii ke, en kelkaj aferoj delikataj kiel tiu
li

i, la simplanimeco kaj sao senflne pli valoras ol laplcj


lerta spriteco. Mi kuraas certigi, ke la plej prilaborita
parolado pri la malutiloj de la mallaboremo ne tiel rapide
decidigus min eliri el mia lito, kiel la muta riproo de
Sro Joannetti; perfekte honesta homo estas Sro Joan
16 VOJAO

netti, kaj samtempo la plej konvena homo por vojaisto


kiel mi. Li estas kutiminta je la oftaj migradoj de mia
animo kaj neniam ridas pri la senraciaoj de la aliulo;
li e direktas tiun i kelkfoje, kiam i estas sola, tiel ke
oni povus tiam diri, i estas direktata de du animoj. Kiam
ekzemple i vestas sin, li per gesto in avertas, ke i tuj
metos siajn trumpojn returnite, a sian frakon anta
sian veton. Mia animo ofte sin amuzis vidante la mal-
felian Joannetti kuranta post la malsaulo is la forti-
flkaoj, por averti in, ke i forgesis sian apelon
alian fojon, sian naztukon.
Unu tagon (u mi tion konfesos?) sen tiu fldela ser-
visto, kiu in atingis malsupre de la tuparo, la senpri-
pensulo alvojirus al la Kortego sen glavo, tiel fiere kiel
ceremonimastro portanta la majestan bastoneton.

APITRO XV

Jen, Joannetti, midiris, rependigu tiun portreton.


Li estis helpinta min por purigi in, kaj ne pli divenis


ion, kro produktis la apitron de la portreto, ol tion, kio
kiu propramove prezentis al
li,

okazas en la luno. Estis


mi la spongon sorbigitan kaj kiu, per tiu ago ajne
negrava, igis mian animon trairi cent milionojn damejloj
dum unu minuto. Anstata ol remeti in en ian lokon,
tenis in por vii in siavice. Malfacilao, problemo
li

por solvi donis al mienon scivolan, kiun mi rimarkis.


li

Diru, mi demandis, kion trovas kritikinda en tiu por-


vi

treto? Ho! nenion, sinjoro. Sed kion? Li starigis


in sur unu la bretoj de mia skribtablo; kaj, mal-
je el

proksimiinte kelkaj paoj, diris Mi dezirus, ke


li

mia sinjoro klarigu mi, kial tiu portreto rigardas min


al

iam, en kiu ajn loko de la ambro mi staras. Matene


kiam mi aranas la liton, ia vizao sin turnas al mi, kaj
INTERNE DE MIA AMBRO 17

se mi iras al la fenestro, i ankora rigardas min kaj


sekvas min per la okuloj dum mi maras. Tiel, Joan-
netti, ke se la ambro estus plena je hom^j, tiu bela sin-
jorino rigardus iuflanken kaj iujn samtempe? Jes,
sinjoro. i ridetus al la irantoj kaj venantoj tiel, kiel
al mi? Joannetti nenion respondis. Mi kuigis min
sur mia seego kaj, mallevante la kapon, mi fordonis min
al la plej seriozaj meditoj. Kia radio de lumo! Malfelia
amantoIDum vi enuadas malproksime de via amatino,
e kiu vi eble jam estas anstataita; dum vi fervore
turnas viajn okulojn sur ian portreton, kaj dum vi
imagas (almena pri la portreto), ke vi sola estas rigar-
data, la perfida figuro, tiel malfidela, kiel la originalo,
direktas siajn rigardojn al io, kio in irkaas, kaj
ridetas al iuj.
Jen estas simileco morala inter kelkaj portretoj kaj
iliaj modeloj, kiun nenia filozofo, nenia pentristo, nenia
observemulo ankora eltrovis.
Mi faras eltrovojn post eltrovoj.

APITRO XVI

Joannetti darige staris en la sama sintenado, aten-


dante la pripetitan klarigon. Mi elmetis la kapon el la
faldoj de mia vojaa surtuto, kien mi estis interniginta
in pormediti senene kaj por rekvietii post la malgajaj
pripensoj ushavitaj : u vi ne vidas, Joannetti, mi diris
post momenta silentado kaj turnante mian seegon al
lia flanko, u vi ne vidas, ke ar pentrao estas platao,
la lumradioj, kiuj deiras de ia loko de tiu platao... .
Joannetti, je tiu klarigo, tiel malfermis la okulojn, ke li
vidigis la tutajn pupilojn; li plie havis Ia buon duone
malfermita; tiuj du movoj, en homa figuro, signas, la la
diro de la grandfama Le Brun, la plej altan gradon de la
18 VOJA&O

miro. Estis sendube mia besto, kiu entreprenis tian


disertacion ; mia animo scias ja, ke Joannetti certe ne
scias, kio estaalumradioj; la plilario de liaj palpebroj
rekonsciigis min, kaj mi remetis mian kapon en la
kolumon de mia vojaa vesto kaj tiel profunde inter-
nigis in tien, ke mi sukcesis kai in preska tutan.
Mi decidis tagmani en tiu loko; la mateno jam pres-
ka konsumiis; unu pao plu en mia ambro prokras-
tigus mian tagmanon is la nokto. Mi glitigis min is la
randao de mia seego; metante amba piedojn sur la
kamenon, mi pacience atendis la manon. Carma
tenio estas tiu i; estus, mi pensas, tre malfacile trovi
alian tiel profltan kaj tiel oportunan por la haltadoj
neeviteblaj dum longa vojao.
Rozino, mia fidela hundino, neniam forgesas veni tiam
kaj tireti la baskojn de mia vojaa vesto, por ke mi prenu
in sur min; i tie trovas liton tute aranitan kaj tre
oportunan en la pinto de 1'angulo, kiun faras la du partoj
de mia korpo : la konsonanto V perfekte figuras mian
situacion. Rozino eksaltas sur min, se mi ne prenas in
sufie rapide, la ia deziro. Mi trovas in ofte tie, ne
sciante kiel i venis. Miaj manoj propramove sin metas
la la maniero plej favora por ia bonstato, u tial, ke
ekzistas simpatio inter tiu aminda besto kaj la mia, u
ar la hazardo decidas pri tio; sed mi ne kredas al la
hazardo, al tiu sistemo netaga al tiu vorto sensi-
gnifa. Mi prefere kredus al la magnetismo. Mi pre-
fere kredus al la Martinismo. Ne, neniam mi kredos al i.
Estas tia realeco en la rilatoj inter tiuj du bestoj, ke,
kiam mi metas amba piedojn sur la kamenon pro
simpla senatento, kiam la horo de la tagmano estas
ankora malproksima kaj kiam mi neniel pensas fari la
haltadon, tamen Rozino, vidante tiun movon, konigas per
malgranda movo de vosto la plezuron sentatan ; la kon-
veneco detenas in en ia loko ; kaj la aliulo, kiu tion
ekvidas, estas danka al i pro tio; kvankam ili ne povas
INTERNE DE MIA AMBRO 19

rezoni pri la kazo produktanta tion, farias inter ili


muta interparolo, agrabla interano de sentoj, kiu certe
ne povus esti alskribita al la hazardo.

APITRO XVII

Oni ne riprou al mi, ke mi skribas tro detale; tio estas


la maniero de la vojaantoj. Kiam oni ekrajdas por
supreniri sur la Blankan Monton, kiam oni iras por viziti
la truegon, en kiu pereis Empedoklo, oni neniam for-
gesas priskribi precize la malploj gravajn detalojn : la
nombro de la personoj, la nombro de la muloj, la boneco
de la provizoj, la bonega apetito de la vojaantoj, flne
io, e la faletoj de la rajdbestoj, zorge enskribias en la
raporto por la instruo de la nevojaanta homaro. La tiu
principo mi decidis paroli pri mia kara Rozino, aminda
besto, kiun mi amas per vera amo, kaj dedii al i tutan
apitron. Dum la ses monatoj, kiujn ni vivis kune, ne
estis en niaj interrilatoj la plej malgranda malvarmio;
a, se ekestis kelkaj disputetoj inter i kaj mi, mi vereme
konfesas, ke la pli granda malpraveco estis miaflanke,
kaj ke Rozino iam faris la unuajn paojn al la repacio.
En la vespero, kiam i estas riproita, i foriras mal-
gaje kaj nemurmurante; je la morgaa tago, frumatene,
i estas apud mia lito kun respekta sintenado; kaj je la
plej malgranda moveto de sia mastro, je lia unua signo
de vekio, jen i sciigas pri sia eestado per la rapidegaj
batoj de sia vosto sur mian noktotablon.
Kaj kiel mi rifuzus mian amon al tiu karesema estao,
kiu neniam esis min ami, de la tempo, kiam ni komen-
cis vivi kune? Mia memoro ne sufius por skribi la
nomaron de la personoj, kiuj sin interesis por mi kaj
poste forgesis min. Mi havis kelkajn amikojn, kelkajn
amatinojn, aron da kunuloj, ankora pli multajn kona
20 VOJAO

to j n
kaj nun, mi jam estas nenio por iuj tiuj ; ili
forgesis e mian nomon.
Kiom da certigoj, kiom da proponoj de servo! Ilia
rieco estis mia. Mi povis fidi al ilia eterna kaj senkondia
amikeco !
Mia kara Rozino, kiu ne proponis al mi siajn servojn,
faras al mi la plej grandan servon fareblan al homo : i
min amis iam, kaj amas min ankora nun. Tial mi ne
timas diri tion mi amas in per parto de la sama sento,
:

kiun mi havas al miaj amikoj.


Oni pri tio diru, kion oni volos.

APITRO XVIII

Ni lasis Joannetti'on en la sintenado kazita de la miro,


senmove anta mi, atendante la finon de la belega kla-
rigo, kiun mi komencis.
Kiam li vidis min enmetanta subite la kapon en mian
noktan surtuton kaj tiel finanta mian klarigon, li ne
dubis unu momenton, ke mi haltis pro manko de bonaj
argumentoj, kaj ke li sekve venkis min per la malfacila
problemo proponita al mi.
Malgra la supereco, kiun li tiel akiris super mi, li ne
eksentis ia plej malgrandan fierecon, kaj ne penis profiti
sian venkon. Post momenta silentado li prenis la por-
treton, remetis in sur ian lokon kaj foriris senbrue,
marante per la pinto de la piedoj. Li bone komprcnis,
ke lia apudesto estas kvazaa humiligo por mi, kaj lia
delikateco inspiris al li la penson eliri, ne rimarkigante
min pri tio. Lia konduto en tiu okazo interesis min
forte, kaj enlokis lin pli profunden en mian koron. Li sen-
dube trovos lokon anka en la koro de la leganto; kaj se
iu tiel malsentema estas, keli rifuzos in al li post la
lego
INTERNE DE MIA AMBRO 21

de la venonta apitro, la ielo certe donis al li marmoran


koron.

APITRO XIX

mi diris al li unu tagon, jam la trian fojon


Per Dio !

mi ordonas, ke vi aetu broson por mi ! Kia kapo ! Kia


besto ! Li nenian vorton respondis; nenion li estis
respondinta en la antaa tago, post simila riproo. Lj
estas tiel akuratema! mi pensis; mi neniel komprenis
tion. Iru preni ifonon por purigi miajn uojn ,
mi diris kolere. Dum li iris, mi pentis, ke mi tiel mala-
fable parolis al li. Mia kolero tute foriis, kiam mi vidis
kun kia zorgo li penadis devii la polvon de miaj
uoj, ne tuante miajn trumpojn; mi apogis mian
kiel signo de pacio. Kiel! mi diris
li,

manon sur

al mi mem, estas do homoj, kiuj pro mono purigas
la uojn de aliuloj? Tiu vorto mono estis lumradio,
kiu eklumis al mi. Mi subite rememoriis, ke jam de
longe mi nenian monon donis mia servisto.
al

Joannetti, mi diris, retirante mian piedon, u


vi
havas
monon? Duona rideto de pravio aperis sur liaj lipoj,
tiu demando. Ne, sinjoro, de ok tagoj mi ne
je

havas unu centimon mi elspezis por viaj malgrandaj


;

aetaoj ion, kion mi posedis. Kaj la broson?"Sendube


pro tio? Li denove ridetis. Li povus diri sia mas-
al

tro Ne, mi ne estas senenhava kapo, besto, kiel vi



:

kruele nomis vian fidelan serviston. Pagu mi 24 fran-


al

kojn, 10 soldojn kaj denarojn, kiujn uldas al mi,


vi
4

kaj mi aetos broson por vi. Li lasis sin insulti pre-


fere ol riski, ke lia mastro hontu pro sia kolero. La ielo


lin benu! Filozofoj, Kristanoj! u vition legis?
Jen, Joannetti, mi diris, kuru por aeti la broson.

Sed, sinjoro, u vi volas resti tiel, kun unu uo blanka


kaj la alia nigra? Iru, mi diras, por aeti la broson
;

lasu, lasu tiun polvon sur mia uo .


VOJAfiO

Li eliris; mi prenis la ifonon, kaj mi plezurege puri-


gis mian uon maldekstran, sur kiun mi faligis pentan
larmon.

APITRO XX

La muroj de mia ambro estas provizitaj je gravuraoj


kaj pentraoj, kiuj in mirige beligas. Mi tutkore dezirus
ekzamenigi ilin al la leganto, unujn post aliaj por lin
amuzi kaj distri en la vojo, kiun ni devos sekvi por iri
-

al mia skribtablo; sed tiel neeble estas rakonti uste pen.


traon, kiel fari, la priskribo, portreton similan. Kiel
kortuita li estus, rigardante ekzemple la unuan gravu-
raon, kiu prezentias anta la okuloj 1 Li vidus la
malfelian arloto vianta malrapide kaj per tre-
manta mano la pistolojn de Alberto. Nigraj antasentoj
kaj iuj turmentioj de senespera kaj nekonsolebla amo
estas signitaj sur ia flzionomio; dum la senekscita
Alberto, irkaita de sakoj da procesaoj kaj iuspecaj
malnovaj paperoj, sin turnas malvarme por deziri al sia
amiko bonan vojaon. Kiom da fojoj mi estis tentata
disrompi la vitron, kiu kovras tiun gravuraon, por detiri
tiun Alberton de lia tablo, por lin disiri, por lin pied-
frapadil Sed iam restos tro multaj Albertoj en tiu i
mondo. Kiu sentema homo ne havas sian, kun kiu li
estas devigita kunvivi, kaj kontra kiu la konfldoj de
1'animo, la dolaj kormovoj, kaj la eksaltoj de la fantazio
disrompias kiel la ondoj kontra tonegoj? Felia tiu, kiu
li;

trovas amikon, kies koro kaj animotagas por amiko,


kiu unuias kun per konformeco de gustoj, sentoj kaj
li

sciaoj amiko ne turmentata de gloramo a profitamo,


;

kaj preferanta la ombraon de arbo al la lukso de kor-


tego Felia tiu, kiu posedas amikon!
!
INTERNE DE MIA AMBRO 23

APITRO XXI

Mi havis unu ; la morto lin forprenis de mi ; i kaptis lin


en la komenco de lia vojo, en la momento, kiam lia ami-
keco fariis necesega bezono por mia koro. Ni subte-
nis unu la alian en la malfacilaj laboroj militaj ; ni havis
unu pipon por amba; ni trinkis el la sama pokalo; ni
kuis sub la samatendo ; kaj en la malojaj cirkonstancoj
nunaj, la loko, kie ni vivadis kune, estis por ni nova patrujo.
Mi vidis lin elmetita anta iuj daneroj de milito, kaj
de milito ruiniga. La morto ajnis pari nin unu pro la
ne lin atin-

li,
alia; milfoje i eluzis siajn sagojn irka
gante; sed tio estis por fari lian perdon pli sentebla por
mi. La bruego de la armoj, la entuziasmo, kiu kaptas la
animon la ekvido de la danero, eble estus malhelpintaj
je

liajn kriojn veni is miakoro. Liamorto estus utila lia

al
lando kaj malutila al liaj malamikoj mi bedarus lin
malpli forte. Sed perdi lin meze en la ojo de vintra
loado! Vidi lin mortanta inter miaj brakoj en la mo-
mento, kiam ajnis esti sanega, kiam nia amikeco
li

ankora plifortiis en la ripozo kaj trankvileco! Ha!


neniam mi konsolios! Tamen lia memoro jam ne vivas,
krom en mia koro; ne ekzistas plu e tiuj, kiuj vivis
i

irka kaj lin anstatais; tiu ideo faras pli dolora por
li

mi la penson de la perdo de li. Same la naturo, indife-


renta al la sorto de la estaoj, denove vestas sin per sia
brila robo printempa, kaj ornamias la sia tuta beleco
proksime de la tombejo, kie ripozas. La arboj kovrias
li

per folioj kaj intermiksas siajn branojn, la birdoj kantas


en la foliaro, la muoj zumas inter la floroj io elmon-
;

tras ojon kaj vivemon, en la loejo de )a morto; kaj


vespere, kiam la luno brilas en la ielo kaj mi meditas
proksime tiu maloja loko, mi adas la grilon gaje
de
dariganta sian nelacian kanton, kaite sub la herbo,
24 VOJAO

kiu kovras la silentan tombon de mia amiko. La mal-


rapida neniio de la estaoj kaj iuj malfelioj de la
homaro valoras same kiel nenio en la granda io. La
morto de sentema homo mortanta meze de siaj senkon-
solaj amikoj, kaj tiu de papilio mortigita de la malvarma
aero en florkaliko, estas du similaj momentoj en la irado
dela naturo. La homo estas nur fantomo, ombro, vapo-
rao disianta en la aeron.
Sed la matena lumo ekblankigas la ielon : la nigraj
ideoj, kiuj min malkvietigis, disias kun la nokto,
kaj la espero renaskias en mia koro. Ne, tiu, kiii
tiel lumegigas la orienton, ne briligis in anta miaj
okuloj por baldaeti min en la nigran nenion; tiu, kiu
etcndis tiun nemezureblan horizonton, kiu konstruis
tiujn grandegajn altaojn, kies glaciaj suproj estas orataj
de la suno, estas la sama, kiu ordonis, ke mia koro batu
kaj ke mia spirito pensu.
Ne, mia amiko ne eniris en la nenion ; kiu ajn estas la
barilo disiganta nin, mi revidos lin. Ne sur silogismo
mi fondas mian esperon. La flugo deinsekto trairanta
la aeron sufias por konvinki min ; kaj ofte la vidao de
la kamparo, la bonodoro de 1'aero, kaj mi ne scias kia
armo irka mi, tiel altigas miajn pensojn, ke neven-
kebla pruvo de senmorteco perforte eniras mian animon
kaj okupas in tutan.

APITRO XXII

Jam de longe la us skribita apitro prezentadis sin al


mia plumo, kaj mi iam estis forpuinta gin. Mi estis
promesinta al mi vidigi en tiu i libro nur la gajan flan-
kon de mia animo; sed tiu projekto forkuris de mi, kiel
tiomaj aliajl mi esperas, kela sentema leganto pardonos,
se mi kazis al li kelkajn larmojn; kaj se iu opinias, ke
INTERNB DE MIA AMBRO 25

mi vere povus ne meti tiun malojan apitron, li mem


povas eliri in el sia ekzemplero, a e eti la libron en
la fajron.
Sufias al mi, se vi trovas in la via koro, mia kara
Jenny, vi la plej bona kaj la plej amata el lavirinoj, vi
la plej bona kaj la plej amata el la fratinoj ; al vi mi
cledias mian verkon; se vi in aprobos, in aprobosiuj
koroj sentemaj kaj delikataj ; kaj se vi pardonos la mal-
saaojn, kiujn mi kelkfoje ellasas kontravole, mi mal-
timas iujn kritikantojn en la universo.

APITRO XXIII
Nur unu vorton mi diros pri la sekvanta gravurao : i
estas Ia familio de la malfelia Ugoleno mortanta pro
malsato. irka unu el liaj flloj kuas senmove apud
li,

liaj piedoj la aliaj prezentas al siajn senfortigitajn


li
;

brakojn kaj petas pri pano, dum la malfelia patro,


apogata al kolono de la malliberejo, kun senmova vizao,
kun okuloj flksaj kaj sovaaj, en la terura kvieteco
kazita de la plej alta grado de la malespero mortas
samtempe propran morton kaj tiun de iuj siaj
sian
infanoj, kaj suferas ion, kion la homo povas suferi.
Brava kavaliro d'Assas, jen mortas sub cent bajone-
vi

toj, per ekpeno kuraa, kun heroeco, kiun oni jam ne


konas nuntempe!
Kaj vi, malfelia nigrulino ploranta sub la palmoj vi,
!

kiun barbaro, kredeble ne Angla, perfldis kaj forlasis;


kion mi diras? vi, kiun kruele vendis kiel malnoblan
li

sklavinon, malgra via amo kaj via servado, malgra


Ia

frukto de sia amo, kiun portas en via ventro, mi ne


vi

pasos preter via portreto, ne donante al vi la saluton


merititan de via sentemo kaj de viaj malfelioj!
Ni haltu momenton anta tiu alia pentrao tio estas
:
26 VOJAO

juna aflstino, kiu tute sola patas sian brutaron sur


supro Alpa; i sidas sur maljuna trunko de abio ren-
versita kaj blankigita de la vintroj ; iaj piedoj estas
kovritaj de laraj folioj de tufo de kakalio, kies floro
siringviola sin etendas super ia kapo. Lavendo, timiano,
anemono, centareo, iuspecaj floroj, kiujn oni malfu-
cile kulturas en niaj ardenoj kaj varmejoj kaj kiuj nas-
kias sur la Alpoj en la plena beleco primitiva, faras
brilan tapion, sur kiu vagas iaj afoj. Aminda afis-
tino! diru al mi, kie trovias la felia terpeco, sur kiu vi
loas? EI kiamalproksimaafejo vi eliris hodia matene
je la apero de la matenruo ? u mi ne povus iri tien
kaj vivi kun vi? Sed, ho ve! la dola kvieteco, kiun vi
uas, balda malaperos. La demono de la milito, ne kon-
tenta kun la detruo de urboj, tuj portos malkvietecon
kaj teruron is via dezerta rifuejo. Jam venas la soldatoj ;
mi vidas ilin rampantaj de monto al monto, kaj proksi-
miantaj al la nuboj. - La bruo de la pafllego adias
en la alta loejo de la tondro. Forkuru, afistino,
rapidigu vian brutaron, kau vin en la plej malproksi-
maj kaj dezertaj kavernoj ; jam ne estas ia ripozo sur
tiu maloja tero 1

APITRO XXIV

kiel tio i okazas; de kelka tempo miaj


Mi ne scias,
apitroj iam finiasla funebra tono. Vane, komencante
ilin, mi turnas miajn okulojn sur kelkan agrablan objek-
ton ; vane mi ekveturas dum kvieta vetero, mi balda
suferas ventegon, kiu deklinigas min. Por flni tiun
malkvietecon, kiu ne lasas min mastra de miaj ideoj
kaj por trankviligi la batojn de mia koro agitita de
tiomaj vidaoj kortuantaj, mi nenian alian rimedon
vidas krom disertacio. Jes, mi volas meti tiun pecou
da glacio sur mian koron.
INTERNE DE MIA AMBRO 27

fiaj tiu disertacio estos pri pentrarto; ar neeble al mi


estas disertacii pri ia alia' temo. Mi ne povas malsupre-
niri tute de la altao, kiun mi us atingis; cetere tio i
estas mia emego.
Mi preterirante dezirus diri kelkajn vortojn pri Ia
demando de supereco inter la arma pentraFto kaj la
muzikarto ; jes, ion mi volas metien la pesilon, kvankam
tio estos nursablero, atomo.
Oni diras por la pentristo, ke li lasas ion post si ; liaj
peritraoj postvivas lin kaj eternigas lian memoron.
Oni respondas, ke anka la muzikverkistoj lasas ope-
rojn kaj koncertojn; sed.la muziko estas regata de la
modo; ne tiel la pentrado. La muzikaoj, kiu kortuis
niajn prapatrojn estas ridindaj por la nuntempaj muzik-
amantoj, kaj oni metas ilin en )a ercajn operojn por
ridigi lapranepojn de tiuj, kiujn ili plorigis iara.
La pentraoj de Rafaelo armos nian idaron, kiel ili
ravis niajn prapatrojn. t

Jcn estag mia sablero.

APITRO XXV

Sed per kio min interesas, diris iam al mi S-no de


Hautcastel, ke la muziko de Cherubini a de Cimarosa
malsimilas tiun de iliaj antauloj? Kion signifas, ke
la malnova muziko ridigas min, se nur Ia nova kortuas
min agrablege? Cu estas do nccese por mia felio, ke
miaj plezuroj similu tiujn de mia praavino?Kial vi parolas
al mi pri pentrarto? pri arto komprenata nur de tre
malgrandanombra klaso da personoj, dum la muziko
ravas ion, kio spiras?
Mi ne bone scias en tiu i momento, kion oni povus
respondi je tiu observo, kiun mi nc antavidis komen-
cante tiun i apitron.
ft-
28 VOJA&O

mi estus antavidinta in, mi eble ne entreprenus


Se
tiun disertacion. Kaj oni ne imagu, ke tio i estas arti-
fiko de muzikisto. Mi ne estas tia, mi tion uras,
ne, mi ne estas muzikisto; tion povas atesti la ielo kaj
iuj, kiuj adis min ludantaje violono.
Sed supozite, ke la merito de amba artoj estus egala,
oni ne devus trorapide konkludi pro la merito de 1'arto
la merito de Fartisto. Oni vidas infanojn iudantaj
0.1

fortepiano kiel majstroj; oni neniam vidis lertan pen-


je

triston dekdujaran.
Krom gusto kaj sento, la pentrarto postulas-kapon pen-
santan, kiun ne bezonas la muzikistoj. Oni iutage vidas
senkapajn kaj senkorajn homojn, kiuj violono,

el

el
harpo tiras armajn son&jn. Oni povas dresi la homan
beston, por ke ludu fortepiano, kaj se estas drc-
je
i

i
sita de lerta instruisto, la animo povas vojai senene,
dum la flngroj meanike produktas sonojn, pri kiuj

i
sin ne okupas, Kontrae oni ne povus pentri la plej
simplan aferon, se la animo ne uzus por tio iujn siajn
kapablojn.
Se tamen iu imagus
distingi la kompozicion de la
,

muzikludo, mi konfesas, ke embarasus min iom. Ho,


li

ve! se iuj disertaciemuloj estus sinceraj, ili iuj fiuus


tiel. Komencante la ekzamenon de demando, oni ordi-
nare parolas per dogma tono, ar oni estas sekrete deci-
dinta, kiel mi estis reale decidinta por la pentrarto mal-
gra mia hipokrita senpartieco; sed la disputado naskas
kontraparolon, kaj io finias en dubo.

APITRO XXVI

Nun kiam mi estas pli trankvila, mi tuj penos paroli


kviete pri la du portretoj, kiuj sekvas la pentrajon de la
Alpa afistino.
INTERNE DE MIA CAMBRO 29

Rafaelo! nur de vi povis esti pentrita via portreto. Kiu


alia kuraus entrepreni in? Via vizao nekaetna, sen-
tema, sprita, montras vian karakteron kaj genion.
Por plai al via animo, mi lokis apud vi la portreton
de via amatino, kiun iuj homoj de iuj centjaroj eterne
riproos pro la belegaj verkoj, je kiuj via antatempa
morto senigisla artojn.
Kiam mi ekzamenas la portreton de Rafaelo, mi sentas
min prenita de kvaza religia respekto al tiu eminenta
homo, kiu en la printempo sia vivo jam superis iujn
de
antikvulojn, kaj kies pentraoj kazas la admiron kaj
malesperon de la nuntempaj artistoj. Mia animo, ad-
mirante lin, sentas ekindignon kontra tiu Ralino, kiu
preferis sian amon al sia amanto kaj kiu estingis en sia
brusto tiun ielan lumilon, tiun dian genion.
Mulfeliulino! u vi do ne sciis, ke Rafaelo estis anon-
cinta pentraon pli belan ol tiu de la Aliflgurio? u vi
nesciis, ke vi inter viaj brakoj premis la favoriton de la
naturo, la patron de 1'entuziasmo, altegan geniulon,
dion?
Dum mia animo faras tiujn observojn, ia kunulo,
turnante atentan rigardon sur la arman vizaon de tiu
pereiga belulino, sentas sin preta pardoni al i la morton
de Rafaelo.
Vane mia animo riproas in pro ia supermezura
malsevereco, i ne estas askultata. En tiaj okazoj fari-
as intertiuj du motoj stranga dialogo, kiu iam finias
per la venko de la malbonaprincipo, kaj kies specimenon
mi donos en alia apitro.

APITRO XXVII

La gravuraoj kaj la pentraoj, pri kiuj mi us parolis,


palias kaj malaperasje launua ekrigardo al la sekvanta
30 VOJAO

pentrao; la senmortaj verkoj de Rafaelo, de La Koreo


kaj de iuj Italaj pentristoj ne elportus la komparon.
Tial mi iam konservas in por la lasta peco, por Ia
rezervao, kiammi havigas al kelkaj sciamuloj laplezuron
vojai kun mi, kaj mi povas certigi, ke de 1'tempo, kiam
mi komencis montri tiun belegan pentraon al la kom-
petentuloj kaj al Ia malkleruloj, al la eminentuloj, al la
metiistoj, al la virinoj kaj al la infanoj, e al la bestoj, mi
iam vidis iujn rigardantojn vidigantaj, iu la sia
maniero, signojn de plezuro kaj miro, tiel fidele la naturo
estas tie prezentata.
Kaj kiun pentraon, Sinjoroj, oni povus montri al vi,
kiun vidaon, Sinjorinoj, oni povus meti anta viajn
okulojn, pli certan esti aprobita de vi, ol la fidela tiguro
de vi mem? La priparolita pentrao estas spegulo, kaj
neniu is nun ekpensis kritiki in; por iuj, kiuj in
rigardas, i estas perfekta kaj neriproebla pentrao.
Oni certe konfesos, ke i devas esti rigardata, kiel unu
el la mirindaoj de la regiono, kie mi promenadas.
Mi silentos pri la plezuro sentata de la fizikisto medi-
tanta pri la strangaj fenomenoj de la lumo, kiu repre-
zentas iujn objektojn dela naturo surtiu polurita suprao.
La spegulo inspiras al la hejmsida vojaanto mil intere-
sajn pripensojn, mil observojn, kiuj igas in utila kaj
grandvalora objekto.
Vi, kiun Amo tenis a tenas sub sia potenco, sciiu,
que anta spegulo i akrigas siajn sagojn kaj preparas
siajn kruelaojn; tie i ripetas siajn manovrojn, lernas
siajn movojn, pretigas sin por la milito, kiun i volas
komenci; tie i ekzercias al dolaj rigardoj, al grimace-
toj, al lertaj koleretoj, kiel aktoro sin ekzercas anta si
mem, anta ol vidigi sin al la publiko. iam senpartia
kaj vera, spegulo resendas al la okuloj de la rigardanto
la helkolorojn de juneco kaj la sulkojn de maljuneco, ne
kalumniante nek flatante. Sola el Ciuj konsilantoj de

altrangulo, i iam diras al ili la veron.


1NTERNE DE MIA AMBRO 31

Tiu eco dezirigis al mi la eltrovon de spegulo morala,


kie iuj homoj povu vidi sin kun siaj virtoj kaj malvirtoj.
Mi e pensis proponi e ia akademio premion por tia
eltrovo; sed serioza pripensado elmontris al mi la senu-
tilecon de tio.
Tiel malofte malbelulo rekonas sin kaj djsrompas la
spegulon! Vanela speguloj multoblias irka ni kaj
resendas kun geometria usteco la lumon kaj la veron !
en la momento, kiam la radioj tuj penetros en nian
okulon kaj montros nin tiajn, kiaj ni estas, la memestimo
englitigas sian trompantan prismon inter ni kaj nia
imago, kaj prezentas al ni nian diaon.
Kaj el eiuj prismoj, kiuj ekzistis de la unua kreita de
la senmorta Newton, neniu posedis tiel fortan rebril-
povon, neniu produktas tiel agrablajn kaj helajn kolorojn,
kiel la prismo de la memestimo.
Nu, ar la ordinaraj speguloj vidigas la veron,
vane
vizao ; ar ili ne povas
kaj ar iu estas kontenta je sia
difektojn, por kio utilus
konigi al la homoj iliajn korpajn
mia morala spegulo? Malmultaj turnus al i siajn oku-
lojn, kaj neniu rekonus sin en i, escepte la filozofoj
e pri i-tio mi dubas iom.
Akceptante la spegulontian, kiaiestas, mi esperas, ke
neniu mallados min tial, ke mi in atas pli alte, ol
iujn pentraojn de la Itala skolo. La sinjorinoj, kies
gusto ne povas esti malusta kaj kies opinio devas decidi
ion, enerale turnas sian unuan rigardon al tiu pen-
trao, kiam ili eniras en ambron.
Milfoje mi vidis sinjorinojn kaj e sinjoretojn forge-
santaj en balosiajn amantojn a amatinojn, la danca-
don kaj iujn plezurojn de la festo, por rigardadi kun
videbla prefero tiun arman pentraon, kaj e honori in
per ekrigardeto meze de la plej vivaj dancoj.
Kiu do povus konkurenci kun i pri la rango, kiun mi
donas al i inter la efverkoj de la arto de Apelo?
32 VOJAO

APITRO XXVIII

flne alvenis tute proksime de mia skribtablo ; jam


Mi
mi povus e tui ian angulon plej proksiman, etendante
la brakon, kiam mi preska perdis la frukton de iuj
miaj laboroj kaj e la vivon. Estus pli bone, se mi
silentus pri Ia malfelio okazinta al mi, por ne senkura-
igi la vojaantojn; sed tiel malfacile estas renversii, en
la vojaseo, kiun mi uzas, ke oni devige konfesos, ke
por suferi tian daneron, oni devas esti malfeliega tiel
malfelia kiel mi. Mi trovis min kuanta sur la planko,
tute renversite, kaj tio i tiel rapide, tiel neatendite, ke
mi preska dubus pri mia malfeliao, se tmtado en la
kapo kaj forta doloro en la maldekstra ultro ne pruvus
al mi tro klare la realecon de gi.
Anka tio estis malbona erco de mia duono. Timi-
gite de la voo de mizerulo neatendite petanta almozon
e la pordo, kaj de la bojo de Rozino, i subite turnis
mian seegon, anta ol mia animo povis averti in, ke
malantae mankis briko ; la puo estis tiel forta, ke mia
vojaseo tute senekvilibriis kaj renversiis sur min.
Mi konfesas, ke tiu i estas unu el la okazoj, en kiuj mi
havis plej fortan kazon por plendi je mia animo; ar
anstata ol bedari la foreston us faritan kaj riproi
sian kunulon pri ia trorapidemo, i tiel perdis la mode-
recon, ke i plej beste ekkoleris kaj ofendis per paroloj
tiun mizeran
senkulpulon. Mallaboremulo 1 iru
labori. i diris (malbonega alparolao eltrovita de
avara kaj kruela riularo). Sinjoro, li tiam diris por
plidoligi min, mi estas el Chambrv... Des pli mal-
bone por vi. Mi estas ako ; min vi vidis en la kamparo ;
mi kondukadis la afojn al la herbejoj... Kioh vi venas
tien i por fari? Mia animo komencis penti pri la mal-
Mi e kredas, ke gi
entileco de miaj unuaj paroloj.
INTERNE DE MIA AMBRO 33

pentis pri ili, iom anta ol elparoli ilin. Ofte tiel, ne aten-
dite trovante dum la kuro foson a limejon, oni vidas
in, sed jam ne havas Ia tempon eviti in.
Rozino plenigis mian reprudention kaj penton; i
estis rekoninta Jakon, kiu ofte dividis kun i sian panon,
kaj i montris al li per siaj karesoj sian memoron kaj
dankecon.
Dum tiu tempo, Joannetti, kolektinte la restaojn de
mia mano, difinitajn por lia propra mano, ne anceli-
ante donis ilin al ako.
Kompatinda Joannettil
Tiel, dum mia vojao, mi ricevas de mia servanto kaj
de mia hundino instruon pri lilozoflo kaj humaneco.

APITRO XXIX

Anta ol darigi, mi volas forigi dubon eble enirintan


en la penson de la legantoj.
Por nenio en la mondo mi volus, ke oni suspektu min,
ke mi entreprenis tiun i vojaon nur tial, ke mi ne
sciis kion fari, kaj, por tiel diri, devigite de la cirkons-
tancoj; mi certigas tie i kaj miuras je tio, kio estas al
mi plej kara, kc mi intencis entrepreni in jam longe
anta la fario, per kiu mi perdis la liberecon dum
kvardek du tagoj.
Tiu i devigita izoleco estis nur okazo por ekvojiri pli
frue.
Mi scias, ke la propravola protesto, kiun mi us faris,
ajnos suspektinda al kelkaj personoj ; sed mi anka
scias, ke la suspektcmuloj ne legos tiun i libron; ili
havassufie da okupoj hejme kaj e siaj amikoj; multajn
aliajn zorgojn ili havas; kaj la bonuloj kredos al mi.
Mi konfesas tamen, ke mi estus preferinta okupi min
per tiu i vojao en alia tempo, kaj ke mi elektus por
plenumi in la grandan Faston, prefere ol la Karnavalon;
34 VOJAO

sed filozofiaj pripensoj senditaj al mj de la ielo helpis al


mi forte por elporti la senion de la plezuroj, kiujn
Toriho prezentas amase en tiuj i momentoj de hruo kaj
agito. Tre certe estas, mi diris al mi, ke la muroj de
mia ambro ne estas tiel belege ornamitaj., kiel la muroj
de bala salono; la silentado de mia kamero ne tiel
valoras, kiel la agrabla bruado de muziko kaj danco;sed
inter la eminentaj personoj, kiuj trovias en tiuj festoj,
estas certe multaj pli malkontentaj ol mi.
Kaj kial mi pensus nur pri tiuj, kiuj estas en situacio
pli agrabla, dum la mondo estas plena je homoj malpli
feliaj ol mi mem? Anstata ol transporti min per la
fantazio en tiun belegan Kazinon, kie tiomaj belulinoj estas
mallumigitaj de la juna Egenio, por trovi min felia mi
nur bezonas halti momenton en la stratoj, kiuj kondukas
tien. Aro da malfeliuloj, kuantaj duone nudaj sub
la pordegoj de tiuj i riegaj loejoj, ajnas tuj pereontaj
pro malvarmo kaj mizero. Kia vidao! Mi dezirus, ke
tiu i pao de mia libro estu legata de la tuta mondo; mi
dezirus, oni sciu, ke en tiu i urbo, kie io vidigas la
riecegon dum la plejmalvarmaj noktoj de la vintro,
amaso da mizeruloj dormas senirme, kun la kapo apo-
gita sur limtono a sojlo de palaco.
Tie i estas grupo da infanoj, premiantaj unu kon-
tra la aliaj por ne morti pro malvarmo. Tie estas
virino tremanta kaj sen voo por plendi. La preteri-
rantoj iras kaj venas ne tuataj de vidao, al kiu ili jam
kutimis. La bruo de kaleoj, la voo de malsobreco, la
armaj sonoj de muziko, enmiksias kelkfoje je la krioj
de tiuj Ijfcmpatinduloj kaj kunfaras teruran senagor-

daon.

APITRO XXX

Tiu, kiu rapidusjui urbon la la antaa apitro, trom-


pius multe. Mi parolis pri la tieaj mizeruloj, pri iliaj
INTERNE DE MIA AMBRO 35

malojaj krioj kaj pri la indiferenteco de kelkaj personoj


kontra ili; sed mi nenion dirispri la aro da bonfaruloj,
kiuj dormas, dum laceteraj sin amuzas, kiuj levias je la
unua ekbrileto de la tago kaj iras helpi al la malfeliuloj
sen atestantoj kaj sen fanfaronado. Ne, mi ne silentos
pri tio! mi volas in skribi sur la posta flanko de.la
pao, kiun la tuta universo devas legi .
Tiel dividinte sian riecon kun siaj gefratoj kaj verinte
balzamon en tiujn korojn ifitajn de la doloro, ili iras en
la preejojn, dum la lacigitaj malvirtuloj dormas sur
lanuga kusenego; ili proponas al Dio siajn preojn kaj
dankas al li por liaj bonfaroj. Ankora interbatalas en la
sanktejo la Jumo de soleca lampo kaj la naskianta tago,
kaj ilijam genufleksas anta la altaroj; tiam la Eter-
nulo, kvankam kolerigita de la malboneco kaj avareco de
la homoj, detenas sian fulmon pretan por frapi.

APITRO XXXI

Mi volis ion diri pri tiuj malfeliuloj en mia vojao,


ar la penso pri ilia mizero ofte distris min dumla vojiro.
Kelkfoje, tuite de la diferenco inter ilia situacio kaj la
mia, mi subite haltigis mian kaleon, kaj mia ambro
ajnis al mi mirinde plibeligita. Kia senutila Iukso! Ses
seoj, du tabloj, skribtablo, spegulo; kia vanta parado!
Precipe mia lito, mia lito blanka kaj rozkolora, kaj miaj
du matracoj, ajnis vetbatali kontra la belegeco kaj la
konfortemo de la Aziaj monarkoj. Tiuj i pripensoj
igis sensignifaj.por mi la plezurojn al mi nepermesitajn.
De pripenso al pripenso, mia atako de fllozoflo fariis tia,
ke mi povus vidi balon en najbara ambro, mi povusadi
muzikon violonoj kaj klarnetoj, ne ekmoviante de
de
mia loko; mi povus adi per amba oreloj la belsonan
voon de Markesini, tiun voon, kiu tiel ofte ekscitegis
3g VOJAGO

ra;n _ jes, in mi povus


adi ne anceliante; pli ol tio,
belan virinon de
mi povus rigardi sen ia ekscito la plej
Torino, Egenion mem, ornamitan de la kapo is la
Tio i tamen
piedoj per la manoj de fralino Rapous1.
estas ne tiel certa.

APITRO XXXII

: u vi
Sinjoroj, ke mi demandu amu-
Sed permesu,
ziastiel, kiel antae, en balo a teatro?
Koncerne min,
mi konfesas tion, de kelka tempo iuj grandanombraj
Mi tie estas
kunvenoj kazas al mi kvazaan teruron.
vizitata de funebra sono. Vane mi penas forpeli in, gi
Eble ar la
iam revenas, kiel la sono de Atalio.
animo, superakvita hodia de pensoj mallumaj kaj de
kortuantaj vidaoj, trovas ie kazojn por malojo

kiel difektita stomako anas en venenojn laplej sanigajn
Kiam
manaojn. Estu kiel estas, jen mia sono :
mi staras en unu el tiuj festoj, meze de tiu aro da homoj
afablaj kaj karesaj, kiuj dancas, kantas, ploras anta la
tragedioj, kiuj montras nur ojon, sincerecon kaj bon-
koron, mi pensas : Se en tiun i bonmanieran societon
subite enirus blanka urso, filozofo, tigro, a ia ajn tia-
speca besto, kiu suprenirante sur la orkestran stablon
krius per fortega voo :

Kompatindaj homoj! Askultu la veron parolanta


per mia buo : Vi estas subpremitaj, sklavigitaj, vi estas
malfeliaj, vi enuas; eliru el tiu dormado !
Vi muzikistoj, komencu, disrompante tiujn muziki-

lojn sur viajn kapojn; iu sin armu per ponardo; de nun


ne pensu pri amuzoj kaj festoj ; supreniru al la loioj
kaj buu iujn; la virinoj anka trempu siajn timemajn
. manojn en la sangon !

1. Grandfama tualotistino.
I

INTERNE DE MIA AMBRO 37

Eliru, vi estas liberaj; fortiru vian reon de lia trono


kaj vian Dion el lia sanktejo!
Nu! Tion, kion la tigro diris, kiom da tiuj Carmaj
homoj in plenumos? Kiom da ilieble pensis pritio, anta
ol i eniris! Kiu scias? u oni ne dancis en Parizo
anta kvin jaroj '?
Joannetti, losu la pordojn kaj fenestrojn. Mi ne

volas plu vidi la lumon ; neniu homo eniru mian ambron ;


metu glavon proksime de mia mano; eliru vi mem,
kaj ne aperu plu anta mi I

APITRO XXXIII

Ne, ne, restu, Joannetti; restu, malfelia junulo: kaj


vi anka Rozino mia, kiu divenas miajn agrenojn kaj
kvietigas ilin per viaj karesoj; venu, Rozino mia, venu.
V konsonanto kaj ripozejo.

APITRO XXXIV

La falo de mia vojaseo utilis al la leganto, farante


mian vojaon malpli longa je almena dekduo da
apitroj, ar releviinte mi trovis min anta kaj tre
proksime de mia skribtablo, kaj mi plu ne havis tempon
por pripensadi pri la grandnombro da desegnaoj kaj
pentraoj, kiujn mi estis ankora vizitonta, kio povus
plilongigi miajn ekskursojn pri la pentrarto.
Lasiute do "dekstre la portretojn de Rafaelo kaj lia
amatino, Kavaliron d'Assas, kaj la afistinon Alpan,
kaj irante maldekstren al la fenestro, oni ekvidas mian
skribtablon : i estas la unua kaj plej videbla objekto,

1. Tiu i C-apitro estis skribata en la jaro 1TO4


38 vojaGo

kiu prezentas sin anta la okuloj de la vojaanto, selc-


vante la vojonus diritan.
i superkovrita de kelkaj bretoj, kiuj servas
estas
kiel biblioteko; la tuto estas kronita per busto pleniganta
la piramidon, kaj tiu 6i objekto estas la plej grava
ornamao de la regiono.
Tirinte la unuan tirkeston dekstran, oni trovas skribi-
laron, iuspecan paperon, pretigitajn plumojn, sigel-
vakson. io tio i donus al la plej maldiligenta homo
la deziron skribi. Mia kara Jenny, mi estas certa, ke,
se vi okaze malfermus tiun tirkeston, vi respondus la
leteron, kiun mi skribis al vi en la antaa jaro. En la
kontraa tirkesto kuas konfuze kunmetitaj la mate-
rialoj por la kortua rakonto pri la malliberulino de
Pignerol, kiun vi balda legos, karaj amikoj
Inter tiuj du tirkestoj estas profundao, kien mi etas
la leterojn, la tio kiel mi ricevas ilin ; oni trovas tie
iujn leterojn ricevitajn de dek jaroj. La plej malnovaj
estas ordigitaj la la datoj en kelkaj pakoj ; la novaj
estas intermiksitaj ; kelkaj restas de la tempo de mia plej
frua juneco.
Kia plezuro revidi en tiuj i leteroj la interesajn situa-
ciojn de niaj unuaj jaroj, translokii denove en tiujn
feliajn tempojn neniam revenontajn!
Ha! kiel plena estas mia koro! Kiel malgaje i uas,
dum miaj okuloj tralegas laliniojn skribitajn de persono,
kiu jam ne vivas! Jen lia skribao, lia koro kondukis lian
manon, al mi li skribis tiun leteron, kaj nenio pli ol tiu
letero restas al mi pri li!
Kiam mi enmetas la manon en tiun loketon, mi mal-
facile foriras anta la fino dela tago. Tiamaniere voja-
anto trairas rapide kelkajn provincojn de Italujo, farante
rapidege supraajn observojn, kaj haltadas en Romo dum
tutaj monatoj. Tiu i estas laplej riaparto laminejo,
de
kiun mi ekspluatas. Kia aliio en miaj ideoj kaj sentoj ! kia
1 Titt i promeso ne plenumiis ; la libro ne estis eldonita.
INTERNE DE MIA AMBRO 39

diferenco en miaj amikoj 1 Kiam mi ekzamenas ilin tiam


kaj hodia, mi vidasilin mortige agititaj de projektoj, kiuj
nun ne interesas plu ilin. Okazintao ajnis al ni granda
malfelio; sed mankasla fino de la letero, kaj tute forge-
sita estas la okazintao; mi ne povas scii, pri kio oni
parolis. Mil antajuoj sieis nin; la mondo kaj la
homoj estis tute nekonataj de ni ! sed kia varmeco en
niaj rilatoj 1 kia intima amikeco! kia senlima konfideco!
Ni estis feliaj per niaj eraroj. Kaj nun? Ha, ne
tiel estas nun! Ni devis legi, kiel la ceteraj, en la homa
koro; kaj la vero, falante apud ni kiel bombo, detruis
je iam la soran palacon de iluzio.

APITRO XXXV

Facile mi povus skribi apitron pri jena sekiinta rozo,


se mi tion volus, kaj se la objekto estus inda je tio : i
estas floro de la antajara karnavalo. Mi mem deiris
in en la varmejoj de Valentin, kaj en la vespero, unu
horon anta la balo, plena je espero kaj kun oja kor-
movo, mi iris proponi in al S-no de Hautcastel. i
prenis in, metis in sur sian tualettablon, neniel rigar-
dinte in nek min. Sed kiel i povus atenti al mi? i
estis okupata je la rigardado de i mem. Starante anta
granda spegulo, kun la baroj jam aranitaj, i donis la
lastan tueton al sia ornamio; i tiel forte priokupiis,
ia atento estis tiel plene prenita de la iuspecaj
rubandoj, gazoj kaj plurnfasketoj amasigitaj anta i,
(
-
ke mi ne ricevis e rigardon a signon. Mi subme-
tiis; mi humile tenis pinglojn tute pretajn, aranitajn
en mia mano ; sed aria pinglujo estis pli proksime, i
prenis ilin el sia pinglujo, kaj se mi alproksimigi la
manon, i prcnis ilin el miamano scnprefere; kaj por
ilin trovi, i palpetis, ne deturnante siajn okulojii de la
spcgulo, el timo, ke i sin ne vidos plu.
40 VOJAO

Iom da tempo mi tenis post i duan spegulon, por ke


i pli bone juu pri sia ornamo ; kaj ia vizao, rebri-
lante de spegulo al spegulo, vidigis al mi serion da koke-
tutinoj, el kiuj neniu atentis min. Fine, u mi tion kon-
fesos? mia rozo kaj mi prezentis tre malbrilan vidaon.
Mi flne perdis la paciencon, kaj ne povante jam kon-
trastari al la kolereto, kiu min ekscitis, mi remetis en
ian lokon la spegulon, kiun mi tenis, kaj mi eliris
agrene, ne adiadirinte.
u vi foriras? i diris, turnante sin flanken, por
vidi profile sian talion. Mi nenion respondis; sed ini
askultis kelkan tempon post ia pordo, por scii la
impreson faritan de mia rapida eliro. Cu vi ne vidas,
i diris al sia ambristino post momenta silento, u vi
ne vidas, ke tiu i korsao estas multe tro lara por mia
talio, precipe malsupre, kaj ke oni bezonas fari faldon
per pingloj?

Kiel kaj kial tiu velkinta rozo trovias sur breto de


mia skribtablo, tion mi certe ne diros, ar mi anoncis,
ke sekiinta rozo ne valoras apitron.
Himarku, Sinjorinoj, ke mi nenian observon faras pri
la aventuro pri la sekiinta rozo. Mi ne diras, ke S-no de
Hautcastel estis prava a malprava atentante sian orna-
mion prefere ol min, a ke mi havis la rajton esti
akceptita aliamaniere.
Kun ankora pli granda zorgo mi evitas eltiri el tio
eneralajn konkludojn pri la realeco, la forto kaj la
Mi nur
daro de la amo de sinjorinoj al iaj amikoj.
estas ja apitro) en la
etos tiun i apitron (ar i
mondon kun la cetero de la vojao, ne adresante in al
iu kaj rekomendante in al neniu.
Mi almetos nur konsilon por vi, Sinjoroj : vi bone
komprenu, ke en bala tago via amatino ne estas via.
En la momento, kiam la ornamio komencas, la
amanto farias nur edzo, kaj la sola balo estas la
amanto.
INTERNE DE MIA AMBRO 41

iuj sciasja, kion gajnas edzo, kiu volas amatii per-


forte; submetiu do pacience kaj ridante.
Kaj ne eraru, sinjoro; se oni plezure vidas vin en la
balo, tio i ne estas kiel amanton, ar vi estas nu^
edzo; sed nur tial, ke vi estas parto el la balo, kaj
sekve ero de ia nova almilitajo; vi estas partumo de
amanto; a eble tial, ke vi dancas bone kaj ke vi tiel
briligos in; flne la kazo plej flata por vi en la bona
akcepto, kiun vi ricevos, estas, ke i esperas aluzigi
siajn koleginojn montrante, kiel amanton, viron tiel
meritan, kiel vi estas; se ne estus pro tio, i e ne
rigardus vin-
Tio i do estu komprenita; vi devos submetii kaj
atendi is via rolo de edzo estos finita. Mi konas pli ol
unu, kiu volus esti kvita tiel malkare.

APITRO XXXVI

Mi promesis dialogon inter mia animo kaj la aliulo; sed


kelkaj apitroj forkuras de mi, a plibone kelkaj aliaj
fluas el mia plumo kvaza kontra mia volo kaj dekli-
nigas miajn projektojn : inter tiuj estas la apitro de mia
biblioteko, kiun mi faros kiel eble plej mallonga. La
kvardek du tagoj balda flnios kaj samlonga tempo ne
suflus por plenigi la priskribon de la ria lando, kie mi
tiel agrable vojaas.
Mia biblioteko do konsistas el romanoj, se mi tion
devas konfesi, jes, romanoj kaj kelkaj elektitaj vers-
libroj.
Kvaza miaj agrenoj ne suflus al mi, mi ankora
volonte partoprenas en la agrenoj de mil fantaziaj per-
sonoj, kaj tiujn i mi sentas tiel forte, kiel miajn pro-
prajn; kiom da larmoj mi veris pri tiu malfelia Klariso
kaj pii la amanto de arloto!
43 VOJAO

Sed, se mi tiel seras neverajn dolorojn, raikontrae


trovas en tiu fantazia mondo : virton, bonecon , nepro-
fitomon, ankora ne trovitajn kunigite enla reala mondo,
We mi vivas. Mi trovas tie virinon tian, kian mi
deziras, ne malbonhumoran, ne malseriozan, ne malve-
reman; mi nenion diros pri ia beleco; oni fldu al mia
fantazio : mi faras in tiel bela, ke nenion oni povas kri-
tiki eni. Poste, ferminte la libron, kiu jam ne respondas
al miaj ideoj, mi prenas in per la mano, kaj ni kune
trairas landon milfoje pli arman, ol la Edeno. Kia pen-
tristo povus reprezenti la soran landon, kie mi lokis la
diaon de mia koro? kaj kia poeto povos iam priskribi la
fortajn kaj diversajn sentojn, kiujn mi uas en tiuj
soraj regionoj?
Kiel ofte mimalbenis tiun Kleveland-on, kiu iuminute
eniras novajn malfeliojn, kiujn li povus eviti! Mi ne
povas toleri tiun libron kaj tiun sekvon da malfeliegoj ;
sed se mi pro distreco malfermas in, mi nepre devas
engluti in is la fino.
Kiel mi lasus tiun malfelian homon e la Abakisoj?
Kio farius el li e tiuj sovauloj? Ankora malpli mi
kuraus forlasi lin en laekskurso, kiun li faras por eliri
el kaptiteco.
Fine, mi tiel kore partoprenas en liaj agrenoj, mi tiel
forte interesas min por lia kompatinda familio, ke la nea-
tendita apero de la kruelaj Rintonoj starigas miajn
kapharojn ; malvarma vito ekkovras min, dum mi legas
tiun apitron kaj mia timego estas tiel forta, tiel reala,
kvaza mi mem estus tuj rostota kaj manota.
Kiam mi sufie ploris kaj amindumis, mi seras kelkan
poeton, kaj mi denove foriras al alia mondo.

APITRO XXXVII
De la militirt de IaArgonatoj is la kunvcno de la
Eminentuloj, di- la fundo de la infero is la lasta fiksa
INTERNE T)K MIA AMBRO 43

stelo trans la Lakta Vojo, is la fino de la universo, is la


pordoj de la aoso, jen estas la vasta kampo, kie mi
trankvile promenas lalonge kaj lalarge kaj la mia
bonvolo; ar nek la tempo, ek la spaco mankas al mi.
Tien mi transportas mian ekzistadon, sekvante Homeron,
Miltonon, Virgilion, Osianon kaj ceterajn. iuj farioj
okazintaj inter tiuj du epokoj, iuj landoj, iuj mondoj,
iuj estajoj ekzistintaj inter tiuj du templimoj, io tio i
estas mia, apartenas al mi tiel certe, tiel lee, kiel la ipoj
enirantaj la Pireon apartenis al unu Atenano.
Mi precipe amas la poetojn, kiuj transportas min en la
plej malnovan antikvecon : la morto de la ambicia Aga-
memnono, la koleroj de Ores-to kaj la tuta historio tra-
gedia de la familio Atrea, persekutata de la ielo, kazas
al mi teruron, kiun la nuntempaj farioj neniel povus
naski en mi.
Jen estas la fatala urno, kiu enhavas la cindrojn de
Oresto. Kiu ne ektremus, vidante in? Elektrino! Malfe-
lia fratino, kvietiu : Oresto mem alportas la urnon kaj
la cindroj estas tiuj de liaj malamikoj !

Oni jam ne trovas nun bordojn, kiel la bordoj de la


Zanto kaj Ia Skamandro; oni jam ne vidas ebenaojn,
kiel tiuj de Hesperio kaj Arkadio. Kie estas nun la insuloj
Lemnoso kaj Kreto? Kie estas la grandfama labirinto?
Kie la tonego, kiun la forlasita Ariadno surveris per
siaj larmoj? Oni nun vidas nenian Tezeon, nenian
Ilerkuleson; la nuntempaj homoj kaj e herooj estas
pigmeoj.
Kiam mi poste volas doni al mi scenon de entuziasmo
kaj ui la tutan forton de mia fantazio, mi kurae
ekkaptas la faldojn de flirtanta robo de la altega blindulo
de Albiono en la momento, kiam li eksaltas al la ielo
kaj proksimias al la Eternulo. Kia muzo povis sub-
teni lin en tia alteco, kien neniu homo anta li kurais
turni siajn rigardojn? De la blindiga vestiblo iela,
kiun la avara Mainono rigardis per enviaj okuloj, mi kun
4
44 VOJAO

terura sento pasas al la vastaj kavernoj de la logejo


Satana; mi eestas e la infera konsilio, mi enmik-
sias kun la amaso de la ribelaj spiritoj, kaj mi askultas
iliajn paroladojn.
Sed tie i mi devas konfesi malvirteton, pri kiu mi
ofte riprois min.
Mi ne povas ne interesii je tiu kompatinda Satano,
(mi parolas pri la Satano de Miltono), post kiam li
estas eletita de la ielo. Kvankam mi malaprobas la
obstinecon de la ribelulo, mi konfesas, ke la forteco,
kiun li vidigas en la troega malfelio, kaj lia granda
kurao, de*igas min kontravole admiri lin. Kvankam
mi scias la inalfeliojn devenintajn de lia pereiga entre-
preno, kiam li perforte malfermis la pordegon de la
infero, por veni malkvietigi la' edzan vivadon de niaj
unuaj gepatroj, nft malgra io ne povas deziri, e
momenton, ke li dum la vojiro pereu en la konfuzo de la

li,
aoso. Mi e kredas, ke mi volonte helpus al se ne
detenus min la honto. Mi sekvas iujn liajn movojn, kaj
mi sentas tiom da plezuro, vojaante kun kvaza mi
li,
estus en deca societo. Vane mi diras al mi, ke estas ja
li
diablo, ke estas pereiganto de la homaro, ke estas
li
li

vera demokrato, ne kiel tiuj de Atenoj, sed kiel tiuj de


Parizo, io tio i ne korektas min de mia anta-
U-
Kia grandega projekto kaj kia maltimo en la plenumo
!

de i!
Kiam la vastaj kaj trioblaj pordoj de la infero subite
malfermiis la la tuta lareco anta kaj kiam la pro-
li,

funda foso Ae la nenio kaj nokto aperisen sia tutateruro


anta liaj piedoj per maltima okulo rigardis la mal-
li

luman imperion aosanjkaj, sen ancelio, malvolvante


siajn larajn flugilojn, kiuj povus kovri tutan armeon,
li

eketis sin en la senfundaon.


Tion ne farusla plej sentimakuraulo. Kaj tio estas,
la mia opinio, unu la plej fortaj elpensaoj, kiel anka
el
INTERNE DE MIA AMBRO 45
'

unu el la plej belaj vojaoj iam faritaj, krom la vojao


interne de mia ambro.

APITRO XXXVIII

Mi neniam finus, se mi volus priskribi la milonan


parton el la strangaj okazintaoj, kiujn mi renkontas,
vojaante apud mia biblioteko; la vojaoj de Cook kaj la
observoj de liaj kunvojaantoj, doktoroj Banks kaj
Solander, estas nenio, kompare kun miaj aventuroj en
tiu i sola distrikto ; tial mi kredas, ke mi la tutan vivon
pasigus tie en kvazaa raveco, se ne estus la busto, pri
kiu mi jam parolis, sur kiu iam fine sin fiksas miaj
rigardoj kaj miaj pensoj, kia ajn estas la stato de mia .

animo ; kaj kiam i sin fordonas al la senkuraio,


sufias, ke mi rigardu tiun buston, por ke i revenu al
sia normala stato : tio estas la agordilo, per kiu mi kon-
sentigas la aneman kaj senagordan kunaon de sentoj
kaj perceptoj, el kiuj mia vivo estas farita.
Kiel simila i estas! Jen estas la trajtoj, kiujn la
naturo donis al la plej virta el la homoj. Ha! se la skulp-
animon, lian genion kaj
tisto povus vidigi lian bonegan
lian karakteron! Sed kion mi entreprenis? u tie i
mi devas ladi lin? Cu al la eestantaj homoj mi ticl
parolas? Per kio tio i interesas ilin?
Mi volas nur genufleksi anta via amata figurao, ho
plej bona el la patroj : Ve ! tiu flgurao estas io, kio
restas al mi pri vi kaj mia patrujo : vi forlasis la teron,
en la momento, kiam la krimo estis okuponta in; kaj

i nun subpremas min per tiaj malfelioj, ke e via


familio estas nun devigita rigardi vian morton, kiel
felion. Kiom da agrenoj suferigus al vi pli longa vivado !
Ho patro! Cu la sorto de via grandanombra familio
estas konata de vi en la loejo de la felio? u vi scias,
6 VOJAO

ke viaj infanoj estas ekzilitaj el kiun vi


tiu patrujo,
tiel fervore kaj honcste servis dum sesdek jaroj? u vi
scias, ke al ili estas malpermesite viziti vian tombon?
Sed la tiraneco ne povis forpreni de ili la plej valoran
parton el via heredao, la memoron pri viaj virtoj kaj la
forton de viaj ekzemploj ; meze en la krima torento, kiu
fortiris ilian patrujon kaj ilian posedaon al la senfundao,
ili restis neanehle kunigitaj sur la linio desegnita de
vi por ili; kaj kiam ili denove povos genufleksi sur via
respektata cindro, i ankora rekonos ilin.

APITRO XXXIX

Promesinte dialogon, mi plenumas mian promeson.


Tio estis dum la mateno, je la komenca tagio ; la sunradioj
oris samtempe la supron de 1'monto Viso kaj tiujn de
la plej altaj montoj de la insulo, kiu kuas je niaj anti-
podoj; kaj i jam maldormis, u antatempe vekita de
noktaj sonoj, kiuj ofte in agitas, tiel lacige kiel senutile,
u sirnple vekita de la tuj flnionta karnavalo, ar tiu
tempo de plezuro kaj malsao influas sur la homan
mainon tiel, kiel la fazoj de la luno kaj la interkom-
Fine ti maldormis kaj tre
binio de kelkaj planedoj.
maldormis, kiam mia animo mem liberigis sin el la
ligiloj de la dormo.
De longe tiu i konfuze partoprenis en la sentoj de la
aliulo; sed i estis ankora enligita sub la krepao nokta
kaj dorma; kaj i tiu krepao ajnis al i kiel gazo,
linao, Hinda tolo. Mia kompatinda animo estis do
kvaza vindita en iu tiu i embarasao, kaj la dio de la
dormo, por deteni in pli forte en sia imperio, aldonis al
tiuj ligiloj senordajn blondajn harligojn, bantojn de
rubandoj, perlajn irkakolojn; estis kortuante vidi in
"
baraktanta en tiuj retoj.
INTERNE DE MIA AMBRO 47

La agiteco de la pli nobla parto el mi mem komunikis


sin al la alia, kaj tiu i siavice forte influis sur mian ani-
mon. Mi tuta estis alveninta al stato malfacile priskri-
bebla, kiam fine mia animo, u pro saeco, u okaze,
eltrovis lamanieron Iiberigi sin el la gazoj,kiuj sufokisin.
Mi ne scias, u i renkontis malfermaon, a uisimple
ekpensis relevi ilin, kio estis pli natura; certe estas, ke
i eltrovis la elirejon de la labirinto. La senordaj harligoj
estis ankora tie, sed ili jam ne estis malhelpo ; pli bone
rimedo ili rimedon ekkaptis mia animo, kiel
estis. Tiun
dronanta homo ekkaptas la bordajn herbojn; sed la
perla irkakolo rompiis pro la premo, kaj la perloj
elfadenigitaj ruliis sur la sofon, kaj de tie sur la par-
geton de S-no de Hautcastel; ar mia animo, per stran-
geco malfacile klarigebla, imagis sin e tiu sinjorino ;
dika bukedo da violoj falis teren kaj mia animo, tiam
vekiinte, revenis hejmen, alkondukante kun si racion
kaj realecon.
Kiel oni povas pensi, gi forte malaprobis ion faritan
dum sia forestado, kaj tie i komencas la dialogo, kiu
estas la objekto de tiu i apitro.
Mia animo neniam estis tiel malentile akceptita. La
riprooj, kiujn i opiniis ustatempe fari en tiu i dan-
era momento, plenigis la malpacon de la domo; fariis
ribelo, veraTibelego.
Kiel do! diris mia animo, tiele dum mia forestado,

anstata ol rebonigi viajn fortojn per trankvila dormado


kaj farii pli taga por plenumi miajn ordonojn, vi senhonte
(tiu i vorto estis iom troa) donis vin al pasiaoj, kiujn
ne sankciis mia volo?
Ne kutimigite je tiu aroganta tono, la aliulo kolere
respondis :
Konvenas ja, Sinjorino (por forigi de la disputo iun

ideon de familiareco), konvenas ja, ke vi prenas ajnon


decan kaj virtan! Hal u ne la deklinioj de via imago,
u ne viaj malsaegaj ideoj naskis Cion, kio en mi mal
48 VOJAO

plaas al vi? Kial vi ne estis tie i? Kial vi havus la


rajton ui sen mi, en la oftaj vojaoj, kiujn vi faras sola?
u mi iam malaprobis viajn vizitojn en la Olimpon a
en la Kampojn Elizeajn? viajn interparoladojn kun la
spiritoj, viajn gravegajn pripensadojn (iom da moko, kiel
oni vidas), viajn kastelojn en la aero, viajn altegajn sis-
temojn? Kaj, kiam vi tiel senene forlasas min, mi ne
havus la rajton ui la bonfarojn donacitajn de la naturo
kaj Ia plezurojn proponitajn al mi?
Mia animo, surprizite de tioma viveco kaj elokventeco,
ne sciis, kion i dcvis respondi. Por eliri el embaraso,
i decidis surkovri per vualo de indulgo la riproojn us
faritajn; kaj por ne ajni faranta la unuajn paojn al la
repacio, i anka uzis ceremonian tonon. Sinjorino,
i diris siavice kun afekta koreco... (se la leganto trovis
tiun vorton neustloka, kiam i estis adresita al mia
animo, kion li diras nun, se li nur volas rememori la
objekton de la disputo? Mia animo ne rimarkis la
ridindecon de tia dirmaniero, tiel la inteligenteco estas
mallumigita de la pasio) ! Sinjorino, i diris do, mi cer-
tigas vin, ke nenio tiel plaus al mi, kiel vidi vin uanta
iujn plezurojn ueblajn por via naturo, kvankam mi ne
partoprenus en ili, se nur tiuj plezuroj ne estus malutilaj
al vi, se ili ne forigus la harmonion, kiu... Tie i mia
animo estis subite interrompita : Ne, ne, min ne
trompas via ajna lionvolo; nia devigita kunestado en
tiu i ambro, kie ni vojaas; la ricevita vundo, kiu ape-
na ne pereigis min kaj kiu doloras ankora al mi, u
io tio i ne estas kazita de via malsaega fierego kaj
de viaj barbaraj antajuoj? Mia bonestado kaj mia
ekzisto mem valoras kiel nenio, kiam viaj pasioj kon-
dukas vin, kaj vi certigas, ke vi interesas vin por mi,
kaj ke viaj riprooj estas kazitaj de via amikeco?
Mia animo komprenis ja, ke i ne ludis la pli belan
rolon en tiu i afero; i cetere komencis vidi, ke Ia
ekscito de la disputo forigis la kazon de i, kaj i profitis
INTERNE DE MIA AMBRO 49

la okazon por deklinigi la interparolon : Preparu la



La
kafon, i dirisal Joannettius eniraotala ambron.
bruo de la tasoj altiris la tutan atenton de la ribelulo, kiu
tuj forgesis la ceteron. Tiamaniere, montrante al infanoj
ludileton, oni igas ilip forgesi la malsanigajn fruktojn,
kiujn ili petis piedfrapante.
Mi iom post iom endormiis dum la akvo varmiis.
Mi uis tiun arman plezuron, pri kiu mi jam parolis al
la legantoj : senti sin dormanta. La agrabla bruo farita
de Joannetti per la frapo de la kafkruo kontra la ka-
menstableto sonadis en mian cerbon kaj vibrigis iujn
miajn sentemajn fibrojn, kiel la ekmovo de harpa kordo
sonorigas la oktavojn.
Fine mi vidis kvazaan ombron
anta mi; mi malfermis la okulojn, tio estis Joannetti;
Ha, kia bonodoro! kia agrabla surprizo! kafo, kremo,
Bona leganto, matenmanu
piramido de rostita pano!
kun mi.

APITRO XL

Kian grandan trezoron da uoj la bona naturo liveris


al la homoj, kies koro scias ui! Kia diverseco en tiuj
uoj! Kiu povos denombri iliajn nekalkuleblajn nuan-
cojn la la diversaj personoj kaj la la diversaj aoj de
Ia vivo? La neklara memoro pri la uoj de mia juneco
ektremigas min ankora. u mi provos rakonti la uojn
de junulo, kies koro komencas bruli per la fajroj de sen-

teco? En tiu felia ao, kiam oni nescias e la nomon de


profitemo, ambicio, malamo kaj de iuj hontindaj pasioj,
kiuj malaltigas kaj turmentas la homaron; en tiu ao,
bedarinde tro mallongedara, lasuno brilas perheleco,
kiun oni ne retrovos plu dum la resto de la vivo. La aero
estas pli pura; la fontoj estas pli klaraj kaj pli mal-
varmetaj: la naturo prezentas vidaojn, la arbaretoj
prezentas vojetojn ne plu retroveblajn en la matura ao.
50 VOJAO

Dio! kiajn bonodorojn ellasas tiuj lloroj! kiel bongusta5


estas tiuj fruktoj! kiel belkolore brilas la matenro!
iuj virinoj estas amindaj kaj fidelaj ; iuj viroj, bonaj,
grandanimaj kajsentemaj; ietrovias koreco, verdiremo
kaj .neprofltemo . Estas en la naturo nur floroj, virtoj
kaj plezuroj.
u la konfuzo de amo, la espero al felio ne plenigas
nian koron je sentaoj tielvivaj kiel diversaj ?
La vidado de la naturo, la rigardado de i entute kaj
detale, malfermas anta la racio vastegan minejon de
uoj. Balda la fantazio, flugante super tiu oceano da
plezuroj,pligrandigas ilian nombron kaj forton ; la diver-
sajsentaojunuiaskajkombinias por formi novajn; la
revo pri gloro enmiksias kun la korbatoj de amo; la
bonfareco iras flanke de la memestimo, kiu tenas in per
la mano ; la melankolio venas kelkfoje eti sur nin sian
solenan krepaon, kaj faras plczurojn el niaj larmoj.
Fine la perceptoj de la spirito, la sentaoj de la koro, e
la memoroj de la sentoj, estas por la homo nesekigeblaj
fontoj de plezuro kaj felio. Oni ne miru do, se labruo
farita de Joannetti per la frapo de la kafkruo kontra
la kamenstableto kaj la neatendita vidio de taso da
kremo faris sur min impreson tiel vivankaj tielagrablan.

APITRO XLI

Mi tuj prenis mian vojaan veston, rigardinte in per


kontenta okulo, kaj tiam mi decidis fari apitron ad hoc
por konigi in al la leganto. ar la formo kaj utilo de
tiuj vestoj estas enerale konataj, mi precipe parolos pri
ilia influqsur la spiriton de la vojaantoj. Mia vojaa
vesto por la vintro estas farita el la plej varma kaj plej
mola tofo, kiun mi povis trovi; i envolvas min de la
kapo is la piedoj ; kaj kiam mi sidas en mia seego,
INTERNB DE MIA AMBRO 91

kun la manoj en la pooj kaj mia kapo enmetita en la


kolumon de la vesto, mi similas la statuon de Vinu, sen
piedoj kaj sen manoj, kiun oni vidas en la Hindaj
pagodoj.
Se oni volos, oni nomu antajuo la influon, kiun mi
alskribas al la vojaaj vestoj sur la vojaantojn; pri tio
mi povas diri, ke ajnus al mi tiel ridinde antaeniri per
unu pao en mia vojao interne de mia ambro, vestita
per mia uniformo kaj kun glavo e la flanko, kiel iri en
societon en ambra surtuto. Kiam mi vidas min tiel
vestita la iuj postuloj de la Pragmatika Regularo ,

mi ne sole estus nekapabla darigi mian vojaon, sed


kredeble mi e ne povus legi tion, kion mi is nun
skribis pri i, kaj ankora malpli kompreni in.
Sed u tio mirigas vin? u oni ne iutage vidas perso-
nojn opiniantaj sin malsanaj, ar ilia barbo estas de longe
nerazita, a ar iu ektrovas, ke ili havas malsanulan
mienon, kaj diras tion al ili? La vestoj tiel influas sur la
spiritojn dela homoj, ke estas malsanuloj, kiuj sentas
sin plibone, kiam ili vidas sin kun nova vesto kaj pudrita
peruko; kelkaj tiamaniere trompas la publikon kaj sin
mem per konstanta ornamo; ili unu tagon mortas bone
kombitaj, kaj ilia morto mirigas iujn.
Oni kelkfoje forgesis antasciigi al grafo de... ke li
devos deori : korporalo iris veki lin frumatene, en Ia
tago mem, kiam li estis deoronta, kaj lin informis pri
tiu maloja afero; sed la ideo levii tuj, meti siajn gama-
ojnkaj tiele eliri, ne pensinte pri tio en la antaa ves-
pero, malkvietigis lin tiel, ke li preferis anonci, ke li
estas malsana, kaj ne eliri el sia domo. Li do vestis sin
per nokta surtuto kaj forsendis la perukiston; tio i
donis al li mienon palan, malsanan, kiu maltrankviligis
lian edzinon kaj la tutan familion. Li mem trovis sin
reale iom nesana en tiu tago.
I,i diris tion al iuj, iom pgr kredigi in, iom anka
ar li mem kredis in. lom post iom efikis la influo de Ia
52 VOJAO

nokta surtuto : la buljonoj, kiujn li vole nevole ensorbis,


nazis al li; ne tiom estis necesa, por ke li kuiu en
liton.
Eu la vespero doktoro Ranson 1 trovis lian pulson
malregula, kaj ordonis sangeltiron en la sekvanta tago.
Se la deorado estus darinta unu monaton plie, la mal-
sanulo certe pereus.
Kiu povus dubi pri la influo de vojaaj vestoj sur la
vojaantojn, sciante, ke la kompatinda grafo de... pres-
ka vojais en la alian mondon, tial ke

li,
en tiu i
mondo, malustatempe vestis sin per nokta surtuto?

APITRO XLII

Mi sidis apud mia fajro, post la tagmano, envolvite en


mia vojaa vesto; bonvole submetite al ia tuta influo, mi
Hendis la horon de ekveturo, kiam la vaporoj de diges-
al la

tado, suprenirante mia cerbo, tiel mallumigis la trai-


rejon, tra kiuj venas af la ideoj naskitaj de la sentoj,
i

ke iu komuniko estis obstrukcita kaj kiel miaj sentoj


:

jam ne sendis iajn ideojn al mia cerbo, tiel anka tiu i


siavice jam ne povis sendi la elektran fluaon, kiu vivigas
ilin, kaj per kiu la sagaca doktoro Valli revivigas mortin-
tajn ranojn.
Oni facile komprenos, leginte tiun antaparolon,
i

kial mia kapo kliniis sur mian bruston, kaj kiel la mus-
koloj de la dika kaj montra fingroj de miadekstra mano,
jam ne ekscitite de tiu fluao, malflrmiis tiel, ke volumo
la verkoj de markizo Caraccioli, kiun mi tenisper tiuj
el

du fingroj, elglitis, nesciate de mi, kaj falis en la fajron.


Mi us estis havinta kelkajn vizitojn, kaj la temo de
mia interparolado kun la elirintaj personoj estis la morto
de la glora kuracisto Cignaus mortinta kaj bedaratade

Tre konata kuracisto el Torino.


1.
INTERNE DE MIA AMBRO 53

iuj : li estis klera, laborema, bona flzikisto kaj grand-


fama botanikisto. La merito de tiu lerta homo okupis
mian penson; kaj tamen, mi pensis, se mi povus elvoki
la animojn de iuj, kiujn li eble sendis en la alian
mondon, kiu scias, u lia gloro ne estus iom difektita?
Mi iom post iom venis al disertacio pri la kuracarto kaj
iaj progresoj de la tempo de Hipokrato. Mi demandis
min, u la personoj de la antikveco mortintaj en sia lito,
kiel Perikleso, Platono, la glora Aspazio kaj Hipokrato
mem,... u ili mortis kiel ordinaraj homoj pro febro
putra, bruluma a verma; u oni flegis ilin per sangel-
tiroj kaj troaj kuraciloj.
Mi ne povus diri, kial mi pensis pri tiuj i kvar per-
sonoj prefere ol pri aliaj. Kiu povasklarigi sonori?
Mi nur povas diri, ke i estis mia animo, kiu elvokis la
doktorojn de Koso, de Torino kaj la grandfaman politi-
kiston, kiu faris tiel belajn agojn kaj tiel gravajn era-
rojn.
Koncerne lian elegantan amikinon, mi humile kon-
fesas, ke i estis vokita de la aliulo.
Tamen, pensante pri tio, mi estus tentata eksenti
iom da fiereco, ar evidente ajnas, ke en tiu i sono la
bilanco por la racio estis kiel kvar al unu. Tio i
estas ja multe por militisto mia ao.
de
Estu kiel estis, dum mi tiamaniere pripensadis, miaj
okuloj tute fermiis, kaj mi plene endormiis : sed kiam
ini fermis la okulojn, la figuro de la personoj uspripen-
sitaj restis gravurita sur tiu delikata tolo, nomita
memoro, kaj ar tiuj figuroj miksiis en mia cerbo kun
la ideo de la elvoko de mortintoj, mi balda vidis ape-
rantaj unu post la alia Hipokraton, Platonon, Perikleson,
Aspazion kaj doktoron Cigna kun lia peruko.
Mi vidis ilin iujn sidiantaj sur la seojn, kiuj anko-
ra irkais la fajrejon. Nur Perikleso restis staranta.
por legi Ia gazetojn.
Se la eltrovoj, pri kiuj vi parolas, estus veraj, Hipo
54 VOJAO

krato diris al la doktoro, kaj se ili tiel Utilus al la kura-


carto, kiel vi pretendas, mi vidus malgrandianta lanom-
bron de homoj, kiuj iutage malsuprenvenas en la mallu-
man regnon, kaj tiu nombro, kiel mi mem konstatis la la
libroj de Minoso, estas konstante la sama, kiel antae.
Doktoro Cigna turnis sin al mi :
Vi kredeble adis paroli pri tiuj eltrovoj, li diris; vi

konas tiun de Harvev pri la irkafluado de la sango :


tiun de la neforgesebla Spallanzini pri la digestado, kies
tutan meanismon ni konas nun.
Kaj li faris longan nomaron de iuj eltrovoj rilate la
kuracarton, kaj de la grandanombraj kuraciloj liveritaj
de la emio, kaj li faris akademian paroladon, por ladi
la nuntempan kuracarton.
u mi devas kredi, mi tiam respondis, ke tiuj emi-
nentaj homoj ne scias ion, kion vi us diris, kaj ke ilia
animo, liberigite el la malhelpoj de la materio, trovas
ankora ion neklara en la tuta naturo?
Ha! kiel vi eraras, ekkriis lia kuracista Moto de la
Peloponnso; la misteroj de la naturo estas nesciataj de la
mortintoj, kiel de la vivuloj; tiu sola, kiu kreis kaj
direktas ion, scias la grandan sekreton, kiun la homoj
vane penas atingi; jen estas la certao, kiun ni lernas sur
la bordoj de la Stikso ; kaj kredu al mi, li aldiris tur-
nante sin al la doktoro, liberigu vin el tiu resto de gild-
amo, kiun vi kunportis de la loejo de la mortemuloj ;
ar la laboroj de mil generacioj kaj iuj eltrovoj de la
homoj ne sukcesis plilongigi je unu momento ilian vivon;
ar Karono iutage pasigas en sia barko saman nombron
de animoj, ni esu lacigi nin defendante arton, kiutie Ci
e la mortintoj ne estus utila e al la kuracistoj. Tiel
parolis la glora Hipokrato, almia granda miro...
Doktoro Cigna ridetis; kaj ar la spiritoj ne povas nei
evidentaon, nek silenti pri verao, li ne sole samopiniis
kuu Ilipokrato, sed e konfesis, ruiante la la maniero
de la spiritoj, ke li iam suspektis tion.
INTERNB DE MIA AMBRO 55

Perikleso, kiu proksimiis al la fenestro, ellasis grandan


ekemon, kies ^kazon mi divenis. Li estis leganta
numeron de la Moniteur , kiu sciigis la malprogre-
sadon de la artoj kaj sciencoj; li vidis glorajn sciencu-
lojn forlasantaj siajn belegajn seradojn kaj eltrovan-
taj novajn krimojn, kaj li ektremetis adante bandon da
hommanantoj, kiuj komparis sin kun la herooj de la
grandanima Grekujo, dum ili, senhonte kaj sen riproo
de konscienco, pereigis sur la eafodo respektindajn
maljunulojn, virinojn kaj infanojn, kaj faris senekscite
la plej kruelajn kaj senutilajn krimojn.
Platono, kiu estis askultinta silente nian kunparo-
ladon, vidinte in finita en maniero tiel neatendita,
ekparolis siavice. Mi komprenas, li diris, ke la el-
trovoj faritaj de viaj eminentuloj en iuj fakoj de la
fiziko estis senutilaj por la kuracarto, kiu neniam povos
ani la iradon de la naturo, krom difektante la vivon
homan, sed ne tiel estos seridube pri la seradoj faritaj
pri la politiko. La eltrovoj de Locke pri la naturo de la
homa spirito, la elpenso de la presarto, la amasigitaj
observoj eltiritaj el la historio, tiel multaj seriozaj libroj
disvastigintaj la sciencon is en la popolon, unuvorte
tiomaj mirindaoj sendube kunlaboris por plibonigi la
homojn, kaj tiu respubliko felia kaj saa, kiun mi imagis
kaj kiun, pro la tempo en kiu mi vivis, mi devis rigardi
kiel neefektivigeblan revon, sendube ekzistas nun en la
mondo? Je tiu demando, la honesta doktoro mal-
levis la okulojn kaj ne respondis , krom per larmoj ;
poste, viante ilin persia naztuko, li nevole ekturnis sian
perukon tiel, ke i kais parton de la vizao. Ho,
senmortaj dioj!, diris Aspazio per akra ekkrio, kia
stranga vizao 1 u pro eltrovo de viaj eminentuloj vi
elpensis tiel kapvestii per fremda kranio?
Aspazio, kiun oscedigis la disertacioj de la filozofoj,
estisekkaptinta gazeton de mbdoj trovitan sur la
kameno, kaj trarigardis in de kelka tempo, kiam la
56 VOJAGO

peruko de la doktoro kazis ian ekkrion; kaj ar la seo


mallara kaj ancelianta sur kiu i sidis, estis tre malo-
portuna por i, i senene metis siajn amba nudajn
krurojn, provizitajn de banderoloj, sur pajlan seon inter
i kaj mi, kaj apogis sin per kubuto sur unu el la laraj
ultroj de Platono.
Tio i ne estas kranio, respondis la doktoro, pre-
nante sian perukon kaj etante in en la fajron ; tio estas
peruko, fralino, kaj mi ne scias ja, kial mi ne etis tiun
ridindan ornamaon en la flamojn de la Tartaro, anta
ol veni al vi ; sed la ridindaoj kaj antajuoj estas tiel
kunigitaj kun nia mizera naturo, ke ili sekvas nin
ankora kelkan tempon trans la tombo. Mi
mirinde ojadis, vidante la doktoron foruranta sam-
tempe sian kuracarton kaj sian perukon.
Mi certigas vin, diris Aspazio, ke la plimulto el la
kapvestoj figuritaj en la kajero, kiun mi trarigardas,
meritus la saman sorton, kiel la via, tiel ridindegaj ili
estas! La bela Atenanino amuziis multege rigar-
dante tiujn gravuraojn, kaj prave miris pri la diverseco
kaj strangeco de la nuntempaj vestaoj. Unu figuro inter
aliaj atentigis intiu estis juna virino flgurita kun plej
:

eleganta kapvesto, kiun Aspazio trovis nur iom tro alta;


sed la peco da gazo kovranta la goron estis tiel super-
mezure lara, ke oni nur vidis duonon de la vizao.
Aspazio,ne sciante ke tiuj mirindaj formoj estis nur ka-
zitaj de la amelo, vidigis miron, kiu estus returnite duo-
bliinta, se la gazo estus diafana.
Sed sciigu al mi, i diris, kial la nuntempaj virinoj

ajnas havi vestaojn pli bone faritajn por kai, ol por


vesti ilin : apena ili lasas vidi sian vizaon, la kiu sola
oni povas rekoni ilian sekson , tiel senformigita ilia
korpo estas de la strangaj faldoj de la tofoj ! EI iuj per-
sonoj figuritaj en tiuj folioj, neniu lasas nekovritaj Ia
bruston, la brakojn kaj la krurojn; kial ne provis viaj
mnaj militistoj detrui tian kutimon? Kredeble, i aldiris,
INTERNE DE MIA AMBRO 57

la virto de la nuntempaj virinoj, elmontrita de iuj iliaj


vestoj, multe superas tiun de miaj samtempulinoj !
Dirinte tiujn vortojn, Aspazio rigardis min kaj, ajnis
deziri respondon. Mi fariskvaza mi tion ne rimarkus
kaj por ajni distrita, mi puis per la prenilo sur
la fajrajn karbojn la restaon de la peruko de la doktoro,
kiun la fajro is nun paris. Poste, ekvidinte, ke unu
el la banderoloj subtenantaj la uon de Aspazio estis
malligita, mi diris : Permesu, armulino... kaj tiel
parolante mi kliniis rapide etendante la manojn al tiu
seo, kie mi pensis vidi tiujn du krurojn, kiuj iam mal-
saigis grandajn fllozofojn.
Mi estas certa, ke en tiu momento mi atingis la veran
somnambulismon, arla movo priparolita estis tre reala;
sed Rozino, kiu dormetis ja sur tiu seo, akceptis por si
tiun movon, kaj eksaltante malpeze en miajn brakojn
reetis en la inferojn la glorajn spiritojn elvokitajn de
mia vojaa vesto.
arma lando de la fantazio, vi, kiun la Bonfarulego
liveris al la homoj, por ilin konsoli de la realeco, mi
devas forlasi vin. Hodia kelkaj personoj, de kiuj mi
dependas, volas redoni al mi la liberecon, kvaza iH
estus deprenintaj in de mi ! kvaza estus eble al ili
senigi min je i e unu minuton kaj malhelpi min trairi
lavole lavastan spacon malfermitan anta mi! Ili mal-
permesis al mi trairi unu urbon, unu lokon, sed ili lasis
al mi la tutan universon; la senlimeco kaj la eterneco
estas sub miaj ordonoj.
Hodia do mi estas libera, a plibone mi denove estos
katenita! La jugo de la aferoj denove pezos sur mi; mi
jam ne faros paon ne mezuritan de la dececo kaj la
devo. Felia ankora mi estos, se ia kaprica diino ne
igos min forgesi amba, kaj se mi povos eviti tiun novan
kaj daneran kaptitecon.
He! kial oni ne lasas min flni mian vojaon? u por
puni min oni apartigis min en mian ambron, en tiun
58 VOJAO INTERNB DE MIA AMBRO

arman landon, kiu enhavas iujn bienojn kaj iujn tre-


zorojn de )a mondo? Tiel facile oni povus ekzili muson
en grenejon.
%
Mi tamen neniam tiel klare rimarkis, ke mi estas
duubla. Dum mi bedaras miajn fantaziajn uojn, mi
sentas min konsolita vole nevole; nekonata potenco for-
tiras min; i diras, ke mi bezonas la aeron ielan, kaj
ke izoleco similas morton. Jen mi estas preta; mia
pordo malfermias; mi jam vagas sub la vasta arkado de
la Po'a strato; mil agrablaj fantomoj flirtas anta miaj
okuloj. Jes, jen estas tiu domego tiu pordo, tiu
tuparo; mi antae tremetas.
Tiel oni sentas acidan antaguston, tranante
manotan
citronon.
Ho, mia besto, mia kompatinda besto, gardu vin!

3*0.07. CoulommicrB Imp. Pun. RIIODARD. PW7.