Você está na página 1de 145

-

~r,
IRKA LA MONDON
KUN LA VERDA STELO
UNUA OFICIALA MONDVOJACO ESPERANTA

:IRKAJ
69'Y LA MONDO
.4A KUN LA

rERDA
TELO
DE EPH R. SCHERER
Speciala Delegito de Internacia Centra Komitato
de Ia Esperanto-Movado en Genevo

Enkonduko de ROBERT KR EU Z, Direktoro de ICK

Kun 107 bildoj kai 2 geograflaj skizoi

1933
HEROLDO DE ESPERANTO. KOLN, GERMANUJO
Klisoj la propraj fotografaoj de Joseph R. Stherer
escepte de la Mil() sur pako li. farita la fotografaj()
de Japana Registara Fervojo

Tiun i lihro n
i dedias
al mia kuraa kaj oferema patrino
kiu multe helpis por ebligi
mian mondvojiigon

Ciuj rajtoj rezervitaj


Copyright 1933 by Ileroldo de Esperanto
Printed in Germany. Presita ("e Heroldo de Esperanto
ENKONDUKO

S ur la sekvantaj pagoj Ia afabla leganto trovos


all o g un priskrib on d e propagand-vojago per kaj
por Esperanto irka la mondon. Al Ia esperantist-
aro i tiu vojao jam estas konata el multaj gazet-
artikoloj en HEROLDO DE ESPERANTO sub Ia
telegram-stila i tolo : ,MON D1 7 0.1 A (.; 0 SCHERER'.
Kiel komisiito de la lniernacia Centra K. o-
mitato de la _Esperanto-Movado mi
okupis min pri iuj teknikaj kaj taktikaj detaloj de
la entreprenado. Mi funkciis kvaza kiel irnpresa-
rio. Pro tio, kun plezuro, mi sekvas Ia peton de la
Moro kaj de I" eldonejo. skribi kelkajn enkonduk-
ajn vortojn al tiu i verko.
De kiam mi partoprenis en la teknika gnidadO
de tuttnonda propagando de nia m o va", mi kon-
statis unu inankon. Ni venkis la. multlingvecon, sed
ni estas v tre nia/favora situacio rilate la distanc-
ojn, kiuj disigas nin cle niaj kunlaborantoj. Ni po-
vus e: uzi la plej modernajn transportrimedojn,
iukaze ni devus foruzi la minimuman tempon por
atingi, la hodiaa rapideco, iujn. partojn de la
tero, kun kiu j ni laboras. Sed mankas hodia taga
unueca organizo, aparte rutinitaj oficistoj kaj an-
io
. . mono por disponi libere. Nia organizo
.

estas nek niongajniga oleo-trusto. nek politika insti-


tucio vivanta. per ;Miaj monrimedoj. Kaj e tiaj
institucioj devas labori la fiksita budgeto kaj
pari. Kiel simpla privat-organizo ni havas niajn
konstantajn zorgojn. Spite al la 1.4randiozeco de Ia
ideo cle Esperanto, ni devas interne kaj ekstere ba-
tali por iu centimetro da progreso.
Niaj universalaj kongresoj kunigas iujare ar-
egon da samideanoj kaj gvidantoj. Tiam kaj tiam
okazas reciprokaj vizitoj. Senesa korespondado
ligas nin kun la tuta mondo; sed ne estas escepto,

VII
ke oni persone renkontas la korespondantojn nur
post 10-jara skriba interrilato, ofte e neniam. IV i
ne konas .sufie unu la alian. Tamen, kiom persona
kontakto faciligas la kunagadon! Ke tio estas apar-
te grava por gvida centra inslitucio de movado, mi
apena bezonas akcenti. Do jam delonge mi esplo-
ris la ebleon, per persona kontakto, intimigi la ri-
lataron, kiun ICK organizis lagrade de post sia
starig,o. Kelkaj provoj ebligis prijuon. Por pli
granda entreprenado tamen foreslis iuj premisoj.
Kiam s-ro Scherer konigis al mi sian projekton,
skribis, post detala studo de io, al mia prezidanto,
s-ro John Merhant: jen nia tipo." Kaj la tute.
vojago montris. ke mi ne eraris. La arango okazis
sur bazo tute klara: egala, dispartigo de respond-
ecoj. S-ro Scherer praktike portis la plej grandan
argon.. Krom la realaj garantioj, kiujn li devis
plenumi, li havis anta si malfacilan taskon sen iaj
antaaj spertoj. Jam dekomence monirigis akord-
igo de ag-prineipoj kaj de labormetodoj, kiu estis la
plej granda garantio por sukcesa kunlaboro. ("iuj
eblecoj estis aniaviditaj. E la libro dekomenee
trovigis en. la laborplano starigita. S-ro Scherer per
reala kompreno idealisme kaj solidare adaptigis al
la koncerni. situacio. Niaparte ni faris ion por fa-
ciligi lian taskon, por eviti a forig,i malhelpojn kaj
malfacilajojn. Ne estas do mirige, ke la teknika
vidpunkto lzz. vojago okazis tieldire sen ia vera
manko. Kiu atente legos i tiun verkon, devos esti
konvinkita, ke por realigo de tia. vojago oni. devam
posedi eksterordinarajn kvalitojn. S-ro Scherer
pruvis ilin dum la tuta entreprenado. La pure o-
g,anizaj detaloj kompreneble ludis gravegan rolon.
Mi ne deziras clelale paroli pri ili i tie; nur special-
istoj interesigas pri ili. e 1 ino de entreprenado ja
ne plu gravas la uzita metodo, sed nur la atingitn
rezulto.
Se ni sukcesis ion organizi kontentige, tio estis

VIII IX
ebla, krom pro la amika sintenado de s-ro Scherer centoj da samideanoj. fidele balalantaj por nia
mem, nur dank' al la. vigleo, laboemo, intereso kaj komuna idealo en iuj partoj de la mondo.
entuziasmo de iuj, kiuj en iuj tr.thlaj landoj ia- Se s-ro Scherer estus farinta nenion ceteran, jam
forme kunhelpis pri la detaloj. Necesas mencii pro tio li meritu.s ies rekonon. Sed li faris pli. Li
subtenon de grupoj, kluboj, societoj, izolaj espe- atestis ne nur la grandan disva.stigon de la helplin-
antistoj kaj delegitoj de LI EA; necesas citi la naci- gvo Esperanto; li anka pruvis dian utilecon. Kaj
ajn societojn, kiuj prenis sur sin la enlandan orga- realig,ante kun ni la mondoojagon, li plenumis ak-
nizon de la afero. Fine devas esti citata la urnalo tualan postulon de la publika. opinio: montri Esper-
HEROLDO DE ESPERANTO, kiu en la propa- anton kiel faktoron de l' praktika vivo interpopola.
ganda mainaro havis la gravan taskon de pel-
motoro por la publika intereso. Nur dank' algi an- Ni imitu tion iam kaj iam!
ka la apero de (":i tiu libro estis ebla.
Ciuj meritas koregan dankon pro sia apogo.
La unuan fojon nia oficiala organizo entreprenis Rob. Kreus., LK.
tian. arangon. pruvis, kio estas ebla per Ia ko- Direktoro de ICK.
lektivo de niaj !ortoj kaj per ilia gusto kunefikigo.
Grandega nombro da objektivaj, sinceraj, entuzias-
maj dankesprimoj, ito de sukcesoj kaj rezultoj.
atestas la aprobon kaj apladon, kiujn trovis nia Cenevo, 2 junio 1955.
iniciato. i litt libro enhava.s sur pago XII tian
spontanean esprimon de admiro al s-ro Scherer.
Kompreneble la vojago okazis ne sen kritiko tiel
pri la entrepreno, kiel pri la mondvojaganto mem.
La kritiko estis diversspeca kaj gi pruvis, ke estas
tute neeble kontentigi iujn. Kiu- nenion faras, ne
bezonas atendi kritikon. Ni devas vidi la realecon.
Ni ne devas postuli pli ol la vivo povas normale
doni al ni. Kaj se la rezulto estus nur
anstata maksimuma, ni devus konlenligi pri gi en
la periodo de l' plej granda rnondkrizo.
Spite al iuj kritikoj la nomo de s-ro Scherer en-
iros la analojn de la. historio de nia movado kaj spe-
ciale de la Internacia. Centra Komitato. Li estas la
unua praktika propagandislo, kiu persone diskon-
igis la nomon de nia universala organizo irka la
terglobon. Li estis Ia unua esperantisto. kiu alportis
persone lzt praktikan helpon. kaj kuragigon de la in-
ternacia gvida centro de la movado al la centoj kaj

X XI
TABELO DE ENHAVO

Kiel revo farigis plano . 1


Ek al Japanlando! . . . . . 7
Tokio kaj Nikko, tefurboj de Japanlando . 11
Vojaloprogramo kaj la unua semajno . 17
En la norda montaro . . . . 24
En la hejmoj kaj apud la Japana Maro . 28
SPONTANEA VOO PUBLIKA En la klasika centro kaj industria distrikto 34
45
DE ADMIRO Sur la insulo Klinu
Alveno en Cinujo .
.
. . . 51
liongkongo Makao Kanton() . . 60
Angkor-Vat, la plel glora templo de la mondo 68
Scherer, homo energia. rn Siamo, la lando de la blankaj elefantoj . 83
Rapidmova kaj pasia; Suden. trans la ckvatoron . . 91
Javo. la kardeno de la mondo! . 94
Sdierer. hoino tre agema. Kristnasko sur Javo apud fajra lafo 100
Celkonscia kaj studema; Borohuduro kaj vivo popola . . 106
Bali, la insula paradizo! . . . . . . . . 112
Scherer, homo bonkvalita Adiail. sudaj steloj! Javo Singapuro Pcnango Birmo 128
Kaj tre bone edukita; Alveno en Hindujo . . . . . . . . . . . 135
Sdierer. samidean-modelo. Darkilingo, apud ekstrema altcco Benareso, urbo de eterna sankteco 140
Arnromantiko kordoloroi Tal-Maltal . 146
La brilanta gvida stelo; La kasteloj kaj bazaroj de Agro kaj Dein 15 1
Sdierer, la migrulo venka hipuro. urbeto rozkolora Bombeo. urhego cn la . maro 157
Diskutoj en Ia vagonaro] . 163
De publikamas' surbenka; En suda Ilindtdo . . . . . 169
Scherer. vere', impuls', instigo; Ceilono. la Edeno de la orientaj ondoj 173
Sdierer, homo sen intrigo; Tra la Araba Maro kaj la Suez-Kanalo 177
Egiptujo. la donaco de la Nilo . . 180
Scherer, hom' kun sento ama Tra la Bihlia Palestino 188
En hejmland' kaj Fuijama Tra Sido kaj Turkujo . . . . 197
Scherer, hom' kun varmo Greklando, la naskejo de la belaj artoj . . . . 205
En la suna Italujo. Vatikana Urbo kaj en Ia plej malgranda respubliko
Por virina e!armo de l' mondo S. Marin . . . . . 210
Svislando . 218
Sdierer, ne forgesu nin Oenevo . . 224
Pro beleco de knabin'l Kongresaj tagoj en Krakovo 227
restatmosfero en Poluio 232
Al la Ora Nordo . 236
A. Radecker, Nurnbergo, Germanujo Sa1tegnj tra Eropo 240
Miaj lastaj tagoj en Efir000 267
Rcveno al Usono . . . . . . . 262
AlJono: Seienea - teknika komentaro kaj listo de. urb .-norroi 267

XIII
XII
IRKA
LA MONDON
KUN LA
VERDA
STELO
r

KIEL REVO IyAH1OIS PLANO


Estas la revo de irr knabo, knabino kaj plen-
kreskulo. vojai tra fremdaj landoj kaj vidi la
mondon. Estas la forta deziro de iu lrc,rno. veturi
al la maro ir al la alta montaro kaj, se eble, vidi
tropikajn landojn. seill inajn dezertojn kaj glaciajn
.

regionojn. !amen tuottilvojah por la plej multaj


homoj restas revo neatingebla.
/kokan tni T11'11111111 kurailis esperi vidi Ame-
rikem Allem kaj .\ Irikon. 11 i estis bankoficisto.
('Iiitagr mi stenograis kaj maIinskribis en kvar
linpoj divi1-,aj: mi kalkulis monon, tenis librojn
iaj parolis kun klientoj, kiuj venis el landoj m.al-
proksimaj. Ili laiidegis la belecon de Lucerno, mia
liejmurbo; sed mi, kontraile, revis pri oceanoj kaj
tropikaj admiroj. Tamen mia mono kaj tempo per-
-

mesis al mi fari nur mallongajn. vojaojn tra


Svislando. mia patrujo.
Sed subite aperis nova stelo en mia vivo. Mi
lernis Esperanton. Post anonceto en Esperanto
Triumfonta (nun Ileroldo de Esperanto) mi ricevis
I2 respondojn el dttdeko da landoj. Subite mi ha-
vig multajn amikojn. kaj mi ekvojakis tra la plej
lwlaj partoj de Eiiropo. tra Italujo, al la Riviero, al
Anglujo, Cehoslovakio, Aiistrio kaj Hungartijo. Mi
partprenis kongresojn kaj faris ludojn da foto-
gralajoj. Sed anstatail kvietigi, nur kreskis mia
II% enturenta spirito. Aniarten. antaen! Mi iris al
Umono. denove laboris en bankoj kaj fine ekloAis
en la bela kalifornio. Kun s-'ro Bati* mi fondis la
Esperanto-klubon de Los Angeles, fariis tia pre-
zidanto. estilis I]EA-delegito kaj fervore instruis
Esperanton. En miaj liberteinpoj mi denove vojais
nun al la Rokaj Montegoj, al la de.zertegoj, al la
Granda Kanjono, al la Morta Valo kaj aliaj mir-
indajoj de Okcidenta Urson. (ie mi fotografis kaj
skribis artikolojn. Duni kelka, tempo mia koro estis

Scherer 2
1
kontenta en la paradiza Kalifornio iom post
iom aperis nova aveni !Immo kaj 110N ili revoj. En
-

la sama proporcio, kiel kreskis mia Iparkonto e la


banko, kreskis ankati mia kuraa Cu mi eble, foje,
-

vojaos al japiiiinjo? Cu eble al Hindujo kaj


. mi

preska svenis e la penso u mi eble iam faros


vojaon irka la mondon? Sed, ho ne! Tio estus


ja revo freneza.
Por propagandi Esperanton, mi intervjuis la
plej famajn fi I mdirektorojn. de Hollvwood. Mi fo-
tografiis, vespermanis kaj dancis kun la plej fa-
maj filmsteloj kaj filmdirektoro (Fred Niblo. Carl

Laemmle, Norma Shearer, Tom Mix, Billie Dove,

Lupe Velez kaj aliaj). Aperis la bildoj en centoj


da gazetoj irka la mondo denove por propa.-
gandi Esperanton.

Dume, mia revo min konstante persekutis.


Mondvojao! Aventuroj! Anka mia Iparkonto
estis iom pli granda; sufius por kelkmonata voja-
ado. Cu mi eble povus gajni iom da mono survoje?
Mi povis paroladi en ses lingvoj diversaj. Mi povis
fotografi kaj skribi artikolojn. Sed mi tuj konsciis,
ke mi bezonas la helpon de internacia oficejo. Do
mi skribis longan leteron al ICK, la gvida cen 1 ro de
la Esperanto-movado en Cenevo. Mi atendis la
respondon scnpaciencc kaj kun granda scivolemo.
La respondo venis, rapide kaj objektive. ICK
principe akceptis, sed postulis klarigojn pri dek .

da demandoj. El tio mi tuj vidis, ke la gvidado de


la afero estos en la mano de lefo, kiu estas spert-
ulo, ke mi povos al li konfidi la teknikajn detalojn
de mia vojao. Dum dtiona jaro, en rapida sin-
sekvo, ni interIanis leterojn de 5-10 paoj, kaj
rapide mia revo fariis definitiva plano. Dum tiu
febra korespondado mi jam havis plenan okazon
por admiri la oganizan talentOn de s-ro Kreuz, la S-ro Joseph 12. Scherer en interviuo kun s-ro Carl Laemmle.
estro de la cficejo de ICK. estro de la granda llniversal-flimfareio en Hollvwood

I
3
Dume mi preparis dek paroladojn kun po 300
lumbild(9, elektitaj el mia propra kolekto de 14 000
mynti.oi. Estis kolosa teknika laboro. Mi labor-
citis 14 4 ) v esperojn kaj noktojn, post la bankotie-
mit \li ricevis rekomend- kaj salutletcrojn de la
komerca Cambro kaj de la urbestro de Los Ange-
li,. de diversaj filmeminentuloj, de Ia loka direk-
tiu..r de la Amerika 13ank-Instituto kaj aliaj. Kiam
sun belan tagon en julio 1930 la preta plano aperis
e' 11 Ia I.lI Neranto-gazetaro, neniu havis ideon pri la
n ',ap ogo n it di ti la boro farita.
'Nek viis Int nkedoj, privataj invitoj, gazetart i koloj.
rad'. lixattdigoj. Mil detaloj rapiclis tra mia cerbo,
jam laboris kiel atomato. De la multe sur-
prioltotj bankestroj mi ricevis belan oran brak-hor-
jhn kaj, libervole, ili donis al mi forpermeson por
unu jaro. Lasta bankedo en la luksa Hotelo Vir-
frinia cn Long Beach, en la rondo de cento da sant-
ulcattoj. La Esperanto-Klubo de Los Angeles min
elektis ,Dumviva honora Membro", kaj la sekvin-
IIII tagon mi komencis mian mondvojagon kiel
Delegito de ICK".

Adiaa manprerno de la mondfama tilmaklorino Lupe Vele..


al la mondvoiatonta s-ro Scherer

4 5
1., I. I , .1 A PA N LAN DO 1
ILI paerserpentoj, la lastaj ligiloj de
1,s sapo kun Iel lando. kaj postrestas la amikoj sur
1,1 1,11j,,. Ili lebr flirtigas siajn manojn, naztukojn
Ilagoits kaj krias anl.oratl: Cis la 1.e -sido!" kaj
%tukon lelieoes!" en dek lingvoj diversaj.
Male avide l n nlu ieste la japana ipego Tat-
.sti, %Iom" glitos .1 la moderna haveno de Los
soelei. kaj 4.1..(tints norden laUlon.ge de la Kali-
lestesso sesssrl,td.i. Estas merkredo, la 17-a de sep-
omusbess 1 110, soni post la dua. neforgesebla
oolo por ili tuta vivo.
sur sui41 brusto brilas la verda stelo, la rnal,:ia
universala pasporto, kun kiu mi esperas
,I1 la mondon.
Esta , iiiirinda vetero, kaj iuj pasakeroj admi-
ra la belan rnarbordon. Multaj in neniam. re-
1,1 , Aliaj esperas, sed certas neniu. Tia estas la
firt ,le l' homo. Cu lni revenos ? ? Dio scias. En
p,, ,a1 mi havas veturbileton por la tuta mond-
sed tamen sen garantio. Post kelkminuta
ipoto sur la ferdcko mi malaperis en mia kajuto
sun. 14ribi, skribi, kaj legi. Plej unue dank- leterojn
1)-ro Witt, s-ino Horn, s-ro Dudding kaj aliaj
pro granda helpo donita al mi en mia malfacila
prepara laboro.
I 111 tagojn en Sian-Francisko. La iama
fondita de hispanaj misiistoj anta 150 jaroj, ho-
dian estas belega, moderna granclurbo. Nubgratuloj
les i ns kiel blankaj pingloj en la bluan ielon.
Asl'illiij kaj parkoj kaj mirindaj marbordoj.
KVainkttru detruite kelkfoje dum tertremaj ka-
tastrofoj. Sart-Erancisko iam denove ekstarts pli
glora kaj bela. Min gastigis s-roj Vincent, Ames,
ltosher, I3eard kaj aliaj lokaj samideanoj kaj mal-
novaj amikoj. En San-Francisko mi faris mian
unuan paroladon kiel Speciala Delegito de ICK".
Antall LI I wveturo mi ricevis ankora du pliajn
Iitingojn. nome: Delegito de la Esper-
anto-Asocio de kalifornio kaj Speciala Sendito
-

elr la Esperanto-Asocio de Norda .Ameriko". Do mi


nto, pleaplene ekipita per sufiaj titoloj.
`NI`k is du gloraj semajnoj sur la Pacifika Oce-
ou. Nia ,^4ipo sin direktis unue sudokcidenten al
Iu flavajn llistiltiro. Ni uis belegan veteron. Oni
mattAis, dormis, legis kaj promenis, a dancis, ludis
li n) babili*. \li plej ofte laborcgis. La suno kaj la
luno aperis regule. kaj nokte la steloj brilegis en
eimpiko grandiozeco. In.spekto de la gipego. Vera
iltairto kun plej modernaj aparatoj. luksaj _salon-
/botoj kiaj kvar gigantaj svisaj motoroj.

I lavaja romantiko! Kiu ne jam legis pri la het-


et. de la Havaja Insularo, en Ia mezo de la vasta
Patifiko? La insuloj estas famaj en la tuta mondo
pro la ravaj tropikaj marbordoj, pro la paltnaj
arlatroj. la romantikaj vulkanoj, rieco de I"
floroj kaj pro sia milda klimato.
(e nia alveno en Honolulu, la efurbo. salutis
rilmt 4ipn orkestro per korttp;aj havajaj melodioj.
Horgirlitodoj (lei) estas jetataj irkat't la kolon
Ie kiu alvenanto. Malnova kutimo komencita de
kaj gastamaj insulanoj kaj datirigata de
homoj. kiuj ekloas sur la Paradizo de la Pa-
eifiko. lloditti1 nur 7% de la insulanoj estas veraj
kaj pursangaj havajanoj. Unu kvinono estas blank-
ulj. kaj la resto azianoj. La insularo estas usona
posedao Litj produktas kolosajn kvantojn da ana-
nasoj kaj sukero. kiuj estas eksportataj al iuj
mondpartoj. En la vendejoj logas tropikaj fruktoj,
kaj 1.ie vidikas amasoj da floroj. jasmenoj, cereusoj
kaj multaj aliaj.
Ce la mondfama ,.Waikiki Beach mi nakis al la
-

9
Ittlticstiti
1
koral-rifoj. sur kiuj sin rompas la ondoj. Oni re- 110.11\s,
/

venas al la lando. rapide kiel sago, rajdante sur


tabulo puata de ondo. La originalaj insulanoj tion
faras starante. Vespere, sub la pulmaj folioj, ek-
sonas dolaj havajaj melodioj, kaj dancas knab-
inoj kun jupoj el speco de pajlo, la famajn hu/a-
dancojn, en kiuj ili movas kaj skuas siajn koksoju
en stranga maniero.
Inter lionolulu kaj japanlando unu tago estis
ellasata el nia kalendaro. Post la dimano tuj venis 1
la mardo. La 29-an de septembro 1930 mi neniam
travivis.
Vojagante okcidenten, oni devas konstante mal-
fruigi la horloon. La tagoj pro tio estas 24;4-25
horojn longaj, kaj ie en la mondo devas esti linio
por cllasi 24 horojn a, vojaante orienten, por
Malnova kaj moderna Japanlando harmonie renkontilas
enmeti unu tagon. Tiu linio trovigas sur la 1S0-a
meridiano en la mezo de la Pacifika Oceano.Ja-
paulando do ne nur lalipro verbe, sed anka fakte
-

estas la Lando de la Levianta Suno'`. La okazo


estis festata per aparta festmanko kaj artaj fajr-
ajoj. Post tio ni irr j senpacience atendis la tagon
de nia alveno en Jokoba mo.
TOKIO KAJ NIKKO
CEFURBOJ DE JAPANLANDO

Atm muldika fadeno naganta sur la kci-


kota horizonto. Frumatena alveno en la vasta
haveno tie fokohamo. Unua sunlevigo en la lando
de Ilr levilanta suno! Cojegis mia vojakema koro.
japattlando min salutis. En tiu momento rea I-
igis la revo de multaj jaroj. Sed ne en lando fremda
kaj malvarma mi al-venis. Mi sciis, ke atendas
la kajo ar da amikoj, kun. kiuj mi povos paroli sen
ia !nal facilaj.
Malrapide mia ipo alproksimigis al la kajo.
Amaso da homoj salutis kaj kriis. Scivolema
staris sur la ferdeko. En mia mano flirtis verda
tandardeto. Kaj subite inter la homamaso mi ek-

10 11
vidis aron da samideanoj kun grandaj verdaj stan- tiaj grandaj ofietkonstruaoj. ute aptirle en
dardoj. %grimpi knritrasto la Imperiestra Palaco, irkaiiita
llo, bonvenon, bonvenon! ili kriis al mia fer- le malnova rikvaosajo kaj grotcskaj pinarboj cent-
deko. KortuAile mi respondis. Emocia estis la Ju,.. rs okaj.
sceno. Ekscitita estis mia animo. Esperanto funk- I lel estas en la luta japanlando. Kontrastoj
ias! Esperanto vivas! E en la malproksima Ori- flv. 1.3thoparj kmr-domoj, kaj hejrne moroj kaj
ento samideanj volas esti fratoj al iu. kiu parolas leNloitimoi malmulte Zankitaj. Modernaj fabrikoj.
la lingvon genie eltrovitan de D-ro Zamenhof. Estis aricle. nia j bonegaj uni-versitatoj, kaj
larmoj en miaj okuloj. Jen la unua bilmomento apude virticin.tio .2 00 jarojn malnova.
de mia ni ondvo ja A
- !
ukit; within nomita jedo, estas malnova
Fine mia ;,'ipego estas ligita al la kajo. Ek- urntm kylr crrcc Anta sidejo de la ifokugailaj
svarmas la homoj en iuj direktoj. Post kelkaj se- 4.4bitti,/, iru( fa i I io fondita de Iejasu; hodia la
kundoj min jam irkatias kvin jurnalistoj, tri ga- 'raki,,' dr la rrIrperiestro kaj de la plej grandaj ban-
zet-fotogra fistoj. kaj dudek da samideanoj. Sur koj el. la Oriento. Centro de turismo kaj de bon-
la ferdeko ni iuj fotografas kaj fotografas. Flu- Irmoja sistemo. Parkoj grandegaj, temploj
gas eentoj da demandoj. Sed unue mi respondu al .olons I ora j kaj sanktejoj belegaj. Teatroj i:..itt-
la jurnalistoj de 'fokio. Mian tutan vivhistorion ili periaj. restoracioj kaj kafejoj luksaj kaj malriaj.
volas ja scii. kaj fine ili demandis: tiom do you tonvesidejoj kun brilaj elmontroj de orientaj ob-
like Japan?" Konsternite mi ripetis: Kiel al mi iktj. I..a Miuukoi, S'irokija kaj Macuzakaja ri-
plaas japanlando?? . al mi . . .??" Sed post
..
Nttlam Inri beleo kun la Prinlemps kaj Bon lfarche
dua sekundo jam flugis la respondo: ..Mirinde!" Parizo. Stratoj larkegaj kaj stratetoj sennorn-
Inter la bonvenigantoj estis s-ro Niko H. Slinger. braj. Luksaj bulvardoj kaj longegaj lefstratoj.
}Iolanda urnalisto. kiu estis lerninta Esperanton de un s-ro Ossaka kaj aliaj samideanoj lui vizitis.
mi dum miaj lastaj semajnoj en Los Angeles. Sed multa vi el tiuj vidindajoj. En la grava librovend-
li ekveturis unu semajnon pli frue kaj e mia al- roor tokio-d citi admiris la grandan provizon de
veno estis jam tute entuziasma pri Japanujo. 1..peranto-libroj. Promenado sur la Ginza. la
Kiam fine sur la kajo. min salutis aliaj gesam- Itroadway de Tokio". kaj vizito al la .Arenta
ideanoj per afablaj vortoj kaj varmaj manpremoj. tatimido". kie bonhumoraj samideanoj 'kunvenas
Post te-kunveno kaj mallongaj salutparoladoj en Noma bit tv.
restoracio de Jokohamo ni veturis 30 kilometrojn Sur la .4 trabij svarmis rikoj kaj antomobiloj.
per iratnvagonaro al Tc.)kio. I ram vagAinoj kaj homoj. Estas mirige. kiom multaj
virinoj laboras. Ili estas e oforoj kaj trambilel-
tstoj: ili funkiigas liftojn. vendas benzinon por
rititornobiloj kaj gvidas turistojn. En la stacidomo
Tokio, tria urbo laca grandeco en la mondo. ili akceptas leterojn kaj transdonas ilin al la adres-
ol 5 000000 logantoj. (',efurbo moderne rekonstru- ita i li pli malfrue tie preteriras. Sur la mallargaj
ita post la terura tertrem de 1923. Stacidomo ko- si rateto j vidikas sennombraj infanoj.
Lusa, lui' okcidenta stilo, irkailita de aliaj moder- Vere. Tokio estas urbo moderna. Por la komerco
la dua etao kunvenejo kaj libraro modele aran-
kaj la publika vivo ekzistas domegoj kaj stratoj ita. Multaj historie valoregaj libroj kaj revuoj el
largegaj. Sed la plejmulto de la popolo loas en la frua epoko. Donace mi ricevis belegan Esper-
kvartaloj kun kvietaj stratetoj, en lignaj dometoj gvidlibron pri Japanlando.
kun privataj gardeneto j. I iel finikis Ia kvara de oktobro, mia unu tago
Yespermanko en la hejmo de s-ro Ossaka, verk-
-
en la lando de la krizantenioj kaj erizfloroj.
isto kaj plej bonkora, sincera amiko, la animo de la
Esperanto-movado en tiu parto de la mondo. Li
loas en tipe japana dometo en pura indikena
kvartalo. Niajn uojn ni lasis e la enirejo, kaj en Villito al iNikko, la &Farbo de la pilgrimantoj.
la ambro de la dua etao ni eksidis irka mal- 1 41 SUMOJ diras: ..Ne uzu la vorton_ ,mirind.ebela'
alta, lakita tableto. pomo ol vi Nikkon." Ciu mondvojaganto iras
Okcidentan() apena povas imagi gastmankon Nlikth Felie ne kiel iuristo, sed kiel unu el
sen forkoj, kuleroj, traniloj, butero, pano kaj ter- gupo da honhumoraj gesamideanoj mi vojais.
pomoj. Sed mankis e seoj. Ni eksidis sur ku- Niikko cedas urbeto kun 10000 lokantoj, 500 metr-
senoj kaj sur niaj piedoj falditaj. Doloris niaj ...io alie en la montaro kaj 150 kilometrojn norde
kruroj tre balda , sed ni brave eltenis. S-ro Ossaka tir I .kio. Apude, sur monteta deklivo, abunda.s
instruis al ni manki per la japanaj bastonetoj, kiuj plej titirindaj sanktejoj kaj temploj, kiuj reprezen-
nomikas
ta kristalitc la civilizon de la lastaj jarcentoj. Plej
Unue oni trinkas verdan teon sen sukero. En
,

.ure kuras duono de la cindroj de lejasu, la plej


Japanujo oni doligas la lakton. Anta iu mank- fama Acoguno, unu el tiuj potenculoj, kiuj dum
anto staras diversaj tasosimilaj ujoj, en kiuj trov- multaj jarcentoj regis Japanlandon. Kvankam an-
ikas fiAosupo, boligita rizo, angiloj, agarikoj. lego- ian 60 jaroj la imperiestra familio regajnis la po-
moj. radikoj. omaroi, fioj rostitaj kaj krudaj. Pee- von, en la okuloj de la popolo la mortintaj Aogunoj
etojn de la kruda io oni trempas en akran, fer- sankinloj. Por iuj oni konstruis novan mir-
mentintan sacon. El malgrandaj tasoj oni trinkas intim* sn nktejon en la plej sankta loko de la lando.
la supon, kaj el etaj tasetoj rizvinon kiu nomikas 1,n tuta montflanko estas fakte kovrita per pa-
seke. Anka pomoj kaj oranoj vidikas e la ja- gooloj, manktejoj, temploj, lanternoj, torii-pordegoj
punaj mankoj. kaj maiizoleo'. Ciuj rcbrilas la plej altan evoluon
Servis ion tre senbrue kaj surgenue la edzino de la .1apana kaj lina arto. Ili staras unu post la
kaj patrino, unue iuslinte per Ia frunto la kanmatan alia. f!iiiin pli alte. is kiam oni alvenas plej supre,
plankon. c 1,1 tombo de Iejasu, la Napoleono de Japan_lando.
Sekvis vizito al la oficejo de la Japana Esper- Vere vidindaj estas la mirindajoj de Nikko,
anio-Tnstituto. Mi miris pri la praktika arano. kreitaj de multaj miloj da artisto' kaj metiistoj,
Dometo tute japana kun plankoj el kanmatoj. Nur kiuj laboregis dum dekoj da jaroj por konstrui la
e la enirejo trovig-as stratni-vele eementita planko belajojn. temploj kaj sanktejoj, kiuj kostis
(proks. 3 kvadratmetroj), kie oni lasas siajn uojn. multajn milionojn da dolaroj, estas konstruitaj el
Nur en la trumpoj ait nuclpiede oni rajtas vagi tra nitiliekostai lignoj; ili estas serenaj, malhele bru~
ja pana domo. Malsupre oficejo bone ekipita. Sur
13
14
naj, sed tamen ili brilas, ar la randajoj estas per
oro ko-vritaj. Granda pagodo, 50 metrojn alia, unu VOJA-PROGRAMO
el la plej belaj en la lando, salutas apud la vojo.
La plankoj de la temploj estas kovritaj per rua KAJ LA UNUA SEMAJNO
lako kaj kanmatoj, kaj konstante ni devis senuigi
Iteveninie de Nikko mi ekliensis pri laboro.
niajn piedojn, ar nur en la trumpoj oni rajtas
Lundon I ranimene mi ekzamenis la progranion
eniri. kenrigitail de la jupanil speranlo-Inslifuto. Mi
Niaj gvidantoj, Prof. Okamoto kaj la artisto
miregin pri la orailko de la detala plano por mia
s-ro 0ohai, klarigis mirinde la belajn misterajojn
k %111(beuinjua remado (11 Japanlando. ei montris la
ne per tedaj detaloj, sed per in.timaj rimarkoj. Tiel
nississiojet dr la al venoj kaj forveturoj de la vagon-
mi povis vere kapti la spiriton de Nikko. Kaj iliaj
Illoroladuj en ..O diversaj urboj. Grandega
du edzinoj per gajaj ridetoj kaj armaj kostumoj
offonion lalwro! 1.a japanaj samideanoj eitizis iun
donis iom da vivo al la loko. Estas en Japanlando
71 000 budhistaj temploj kun 181 000 pregistoj, kaj onitinittin de mia restado. kvankam mi antae petis
dia, tont libera la necesan tempon por grimpi sur la
171 000 intoismaj sanktejoj kun 15 000 prelistoj.
Estas 12 budhismaj kaj 13 intoismaj sektoj. Vere
pinton (h. la Fujijamo. Tro multajn invitojn oni
*onin* al "loki por fari paroladojn, kaj tro multajn
malfacila tasko, kompreni la diferencojn. La sa-
In JI I devis rifuzi. Do mi devis entombigi mult-
man diras la japanoj pri la 12 diversaj formoj de
inrcttt revon de svisa koro. Mi ja vojais kiel Spe-
kristanismo en Ja pa ii lando pred i kataj.
ciala Delegito", kaj tio signifas laboron.
Malsupre e la rivero ni admiris la belan okto-
bran pejzaon. Brilis la foliaro en multaj koloroj, En Tokio la lertega sekretario de la Institut,
x-ro I lirasaiia, kaj s-ano Kidosaki helpis min kva-
kiuj bone harmoniis kun la mondfama, ruge lakita
Dia Ponto". Sekvis vizito al la fama Cuzenji-Lago, Zn miaj personaj sekretarioj. Mi faris diversajn
1200 metrojn en la alta montaro. Survoje ni admiris vizitojn al bankestroj, gazetejoj kaj universitataj
la Kegan Akvofalon (75 metrojn alta) kaj aliajn rrofesoroj. ('iuj miris, kiel bele kaj same Esper-
anto fluas el la buo de diversaj nacianoj. I.a tag-
belajojn de la multe favorita somerrestadejo. Estis
jurnaloj Nii Nii kaj Tokio Asahi tre favore kaj
vere belega dimano.
-

fervore skribis pri Esperanto dum mia tuta restado


en Tokio. Kaj same favore raportis la urnaloj en
Ia aliaj urboj, kie mi devis fari paroladojrt. En la
intervitioj. kiuj ofte dailris tutan horon, mi devis
ankaii diri mian opinion pri la jaoanaj kutimoj,
virinoj kaj lokaj vidindajoj, kaj aperis miaj ladoj
kiel ,vortoj de eminentulo". Kiam mi vidis, ke tiaj
arlik'oloj multe helpis al la sukcesigo de miaj parol-
adoj kaj al Esperanto enerale, mi. volonte kon-
sentis, ke mia nomo estu uzata kiel ilo al bona
celo. Mi kolektis pli ol cent diversajn gazetajn kaj
jurnalajn eltranlajojn pri miaj paroladoj kaj vo-
16 Scherer 3
17
jaoj. Ne nur laborvizitojn, sed anka amuzvizit- tonoj. licipate de taniuristo. kiu sidis kaite mal-
ojn kaj festenojn aranis la samideanoj de Tokio.. anta la kurtenoj. Taktisto frapante la plankon
Vizito al la Tokio-Teatro estis la bonega ideo de per lignaj tabilletoj akompanis la alvenon kaj for-
s-ro Ossaka. La tuta programo daris de la 4-a is mon de la aktoroj. Malanta la efaj aktoroj karis
la 10-a horo vespere. La japanoj ne estas kontentaj tesifloroj (11 nigraj vestajoj.
pri nur du-hora prezentado. Ili volas ses-horan Inter la tentrajoj oni vespermanis kaj rigardis
programon. S-ro Ossaka timis, ke eble mi kaj s-an(> ln belegan teatron. En la pazoj mi havis la ple-
Slinger enuios post 2-3 horoj. Sed li eraris. Ni turon ;tondi kun tiu fama samideano, Prof.
havis jurnalistajn okulojn kaj e fotografis divers- km. kiel eqtri# dr la nrologia observejo en Taieno,
skrtim .iajn rottrijn en Esperanto.
ajn scenojn. Facila tasko, ar la aktoroj kaj ak-
torinor movias tre malrapide a sidas tute tran- Ion IA rdinio de Prof. Okainoto, ni vizitis la
kvile dum kvaronhoroj. Ni faris stenografiajn not- Mk-oktoiithalt.endejon. Si montris kaj kompetente
ojn la la klarigoj de nia afabla gastiganto. likoithe Ohm pri virinaj kinaonoj. La fako por edz-
m4si ktiliono-iitofoj estis plej multe vizitata, spe-
La programo konsistis el tri teatrajoj: unue du-
iAhr tfr barmaj fralinoj. En Japanlando iu vir-
hora klasika dramo, poste du-hora amludo kaj fine-
komedio. Por niaj okuloj de okcidentanoj io estus. to., deval propramane fari siajn vestajojn kaj tiujn
dr *tuj edzo kaj infanoj. Nur en subita bezono, e
Iajninta komedio, se s-ro Ossaka, dum la prezent-
ado, ne estus klariginta al ni la enhavon. En la morto Mi malsano, oni dungas kudristinon, a men-
dramo juna knabo, dunaskito, devis per glavo sin do% la vestojn e profesia kudristo. En la teatrejo
mortigi por eviti eblajn postajn familia batalojn. dtc ionvendejo mi miris, ke tiel gracie oni povas
Daris tutan horon, is kiam la knabo efektive sin danci japane en tiuj belegaj, sed lalajne ne kom-
memmortigis, kaj poste li parolis ankora unu ho- fortaj kinionoj. Post kiam la obi estas zonita, pre-
ron Iris la fino de la dramo. .La amludo montris la zentika bildo vere fotografinda. Hodia estas an-
malfacilajojn de forkurintaj geamantoj. En la ko- krai] nur malmultaj virinoj, kiuj havas duoblan
rolmrou. Junaj knabinoj iras al la lernejo kun
medio malria mortinio estis portata de dometo al
dometo kaj daneigata je la teruro de la vizitatoj, europaj vestajoj; sed kiam ili maturias, ili ene-
rale 11/41s kimonojn.. La viroj, kiuj laboras en
is kiam la najbaroj konsentis doni la monon por
deca festmano kaj enterigo. Ploris la askult- fabrikaj kaj oficejoj, dumtage vidias en eropaj
antoj per sia tuta animo; a ili ridis per sia tuta vent:qui, tted vespere en la hejmoj ili preferas la
k imonon.
koro. *
du j geaktoroj estis viroj. 1 I i tiel bone person-
igis virinojn. ke mi tute ne estus rimarkinta la
trompon, se mi ne estus antae sciinta la japanan Mia radio-parolado en Tokio postulis multan la-
kutimon. Nur en la modernaj teatrajoj povas ludi rn. Severe kontrolataj. la racliostacioj postulas
antae inanuskripton. Do ni preska tuta anta-
kaj danci ..veraj virinoj ` .
tagmezo mi do cliktis mian estonta!' cluonhorau pa-
.

Ce. 11T111 flanko de la scenejo kantisto per gora


voo plorkrie klarigis la scenojn. Liutisto kun tri- roladon al du samideanoj, kiuj kun multa peno tra-
korda instrumento akompanis lin per malgajaj dukis la okcidentajn ciferojn en la japanan siste-
21
18 19
mon. La japanoj kalkulas per dekmiloj anstata
miloj. Kiam mi diris, ke 500000 turistoj venas iu- I bitaga vojako al izuoka. Mia vagonaro pasis
jare al Los Angeles, ili per japanaj literoj skribis e Ia pieduj de la mirinda Fujijamo. Monto majesta
..kvindek dekmiloj da turistoj venas". kaj ekstreme gracia. Monto plej sankta, kies pinto
La radio-stacio JOAK staras sur monteto en bliinkeizu (3778 ni) kontrastis kontra la ielo blu-
la bela Siba Parko. Ni alvenis per eleganta ato- ega. En Iu somero dekmiloj da homoj pilgrirnas al
mobilo, sendita de la radiostacio. e la enirejo Io pinto, ;.(1 Ili la atuno kaj vintro la neaj
kelkaj armaj fralinoj en belegaj kimonoj nin sa- ventoj kaj glaciaj uraganoj estas danleregaj.
lutis, klinigante profunde, kaj ili tion ripetis, kis Alartintka esto. la plej grava eksport-urbo de la

r
kiam mi mem esis riverenci. Kiel kutime, ni unue ilI lio ts.. %tsn akreptis e la stacidomo la loka
mous
d o en , o Titkalite;i kaj aliaj samicleanoj. Ni
trinkis teon. Sen oa neniu konversacio a radio- +1,11 la ;Iu plej gravajn te-pakejojn. Sperto tre
parolado povus esti komencata a finata en Japan-
lando. En iu hejmo, en iu oficejo mi devis trinki si Mi rievis valorajn informojn pri la in-
teon e la alveno kaj anta la foriro. Car mi faris koj la % ivkondi&ij de la laboristinoj. Vi-
-okit s1 Ia grava urba biblioteko, kiu enhavas unik-
multajn vizitojn, mi trinkis iutage proksimume 25
entintliantajtt librojn. Parolado al 400 membroj
tasojn da teo. Felie, estis nur tasetoj. Sed tamen,
imagu, 25 tasetojn da teo sen sukero! Nun mi kom-
du Io loka komerca ambro kaj de la Teo-Gildo
esti lerte tradukita japanen de s-ro Takahali. Eks-
prenas, kial pli ol la duono de la japana teo estas 1 kurso kun samideanoj tra armaj pejzao, riz-
konsum.ata en Japanujo mem.
katnpoj kaj te-kulturoj Al la fama kaj belega
Ni pasis tra multaj pordoj, e kiuj iam iu klin-
monteto Kutiosan, kie kuas parto de la restajoj de
ikis duone kis la planko. La japttnaj stacioj estas Iri plej fama' oguno Iejasu. La. kanzthi, a into-
bonege kaj belege ekipitaj. Apud la mikrofon
imita pastro, invitis nian grupon manki niajn iun&
staris kutime pigmea pinarbo ai bukedo da kri- opi en la pastrejo. Li e vestigis sin per la oficiala
zantemoj. Parolado pri Hol ood ; trad u kis i n ecrentnia robo, ptu ke mi povu fotografiki kun li.
majstre kaj elegante s-ro Kijoilti. poeto kaj dram- l'estie li persone klarigis la multajn vidindajojn. Ni
verkisto fama tra tuta japanlando. (iuj gazetoj pasis tra mulittj torii, kiel nomikas la liberaeraj
raportis pri la sukcesa aranko. ptortlegoj el lignaj, bronzaj a tonaj kolonoj kaj
Krom tio okazis kelkaj lumbildparoladoj en horirtuttalaj trabegoj. En la ()klinojn, a'. plej pro-
Tokio kaj irkaa: en I liraeuka (500 personoj),
funda sanklejo". la estiminda pastro donis al ni
en jokohamo (400), en la efsalono de la. Tokia
sanktajn kukajojtt el blanka rizfaruno, kaj iom da
urnalo Nii-Nii (500), en la Kiboa-Centro (300)
kaj al 200 scieneistoj de la Japana Insiiittto de Fi- a sankta vino, kiun ni trinkis el malgran-
daj sakazuki (teleretoj).
ziko kaj ffetnio. Mi faris anka kelkajn internajn
Vespere sekvis ceremonia vespermanko. Ceestis
paroladojn. C.1.e helpis lertaj samideanoj kaj ar-
aro da eminentaj urbanoj. iuj en eeremonia.j ro-
maj samidett tt inoj. Nomoj kiel Simizu kaj Fukukita
boj. Ni sidis sur kuseuoj, kun la dorsoj kontra ii la
neniam forgesikos. Jokohamo ankorait montras la 111111'0i de la alithrego. Anta iu mankanto staris
signojn de la terura tertrema katastrofo de 1923.
individua. malgranda. lakita tableto. 40X40 em,
lara kaj 20 cm alta. Carmaj gej.o-knabinoj kun
(0
)

21
aparte mirindaj kimonoj. artaj har-aranoj kaj helpi al mi, kaj tiu karto poste efikis en la tuta
dike pudritaj vizaoj servis kiel kelnerinoj. Post lando kiel !milda losilo. Li e telefonis kaj tele-
la mano ili dancis belege, kantis iom rake (por grafi% al diversaj vilaoj, kie mi devis transvagon-
miaj mallertaj oreloj de okcidentano) kaj ludis kiaj r ekve stacidomestro helpis min, kvaza
kortuAajn japanajn melodiojn per trikorda oni attlx miliontile.
misen, speco de liuto. En la komenco de la festeno Nur unu virino faris paroladon. En Japanlando
ni iuj diris kune itaciakimas" (ni dankas Dion, vida, Ia iroj, Litoj parolas, kaj la virinoj kutimas
ni ekmanu), kaj per niaj oltat ni ekmanis sen iu silenti. I bisis la jarcentoj ili fariis estajoj timemaj,
ordo a regulo, samtempe el diversaj tasetoj. ial ili Imiti/6x senene nur en virina kun-
La gejAo-knabinoj konstante replenigis niajn vreva, Pro tio Ia samideaninoj de Tokio kunvenas
riztasojn kaj vintasetojn, is kiam mi diris ,,rno Iro Itond.". Sed miajn ercojn pri la tim-
taksan" (mi manis sufie). En la fino ni iuj diris ollowm dr Ia ,amideaninoj respondis tre sprite kaj
kune goisosarna" (dankon al Dio, ni manis su- hist anorpletie s-itio Okamoto.
fie). Kiam mi fine denove forlasis la gastaman rf min frvetuo de Tokio je la 13-a de oktobro
efurbon de la te-industrio, mi diris al iuj: ,.Dan- e I ot suba multaj samideanoj per diversaj dona-
kon al vi, samideanoj, mi manis ne nur sufie sed c.9 kaj varmaj bondeziroj. Apartan ojon faris al
anka bonege kaj lois plej komforte!" Int donaco de la armega Mciko 0ohaIi. Estis tre
Karnakura, urbeto multe vizitata pro sia mond- belega furoiiiki, tipa silka pakajotuko. Kun mal-
goja koro ekveturis norden en litvag.onaro.
fama bronza Daibucu-statuego. Antae i staris en
templo; sed pro tro multaj tertremoj kaj uragano,j
la konstruao detruiis, kaj de duona jarmilo la
Granda Budho" sidas en la libera aero. ei estas
15 metrojn alta, kaj la okuloj el pura oro mezuras
pli ol unu metron. Gvidis min s-ro Ossaka tra la
urbeto al la statuego kaj tra diversaj parkoj al
aliaj sanktejoj.

Reveno al Tokio, kaj al alia festeno. Estis


eropstila ceremonia vespermano. Ceestis pres-
ka iuj Tokiaj eminentuloj de la Esperanto-mov-
ado, multaj profesoroj, doktoroj kaj e kelkaj vir-
inoj. Ili faris bonvenigajn kaj bondezirajn. parolad-
etojn, plenplenajn de vortoj afablaj. Inter ili estis
anka s-ro Fu el Cinujo. Prof. Nii. s-roj IAiguro.
Ossaka kaj s-ro Sliuger. S-ro lnove, grava fakestro
e la japana fervoja sistemo, donis al mi sian vizit-
karton kun surskribita peto" al iuj fervojistoj

22 23
EN LA NORDA MONTARO deziroj la samidettnoj de Seuldj. .14:nvagonigis s-ano
()glata por akompani min al la nordo. Mi trans-
La japanaj vagonaroj estas treege modernaj. %ago:ligis al la tria. ,klas por akompani mian
Reloj bonegaj kaj vagonoj el talo kun iu kom- II klAilintil1111i()11. \ I longe babilis kaj rigardis la
linio. inankvagonoj kun .111iriga lukso. litvagonoj e vagottarati vivon kaj la pejzaon ekstere.
por la dua klaso, kaj preska nekredebla akurat- Ni veturis tra la tinintarit regiono. kiu frape
eco. Dum multsemajna vojakado tra japanlando Svilndon. 1.11 montoj e nomikas Japanaj
miaj vagonaroj neniam estis malfruaj. e ne du- Alij". 1 1111 I lu 11111 1111i japanoj skias fervore, kaj
. .

onan minuton. La ofieistoj estas iam helpemaj, gimarre rlr montgrimpas. I.aii klimato japanlando
kaj etie regas pureco kaj ordo. Sed estas tre anitize, multe imitos Italujon. Iri ILI nordo altegaj montoj
kiel la japanoj sukcesas vivi japane en la mo- luu Iiirikkoiriitij pintoj. En la sudo vetero kiel en
derna j vagonaroj. Ili metas la litojn sub la benk- Sktihto. `orta vidus pcjinko ykstreme belega. sen-
ojn kaj tiras la krurojn sur la pluAkusenojit por Loomperv Nirmega. iigantaj montpinioj, profundaj
sidi sur la piedoj same. kiel ili tion faras en siaj tekyoj, altaj viaduktoj, multaj lundoj, riveroj
hejmoj. La virinoj mainnutras siajn infanojn tute willongaj. :Ltitinantaj torentoj; lagoj borderitaj do
sengene. La vojakantoj kutime havas sentiombra iri 1 111'sfli
1 riparoj. insuloj kiel juveloj dismetitaj en la
pakajetojn. (io estas envolvita en diversaj ni- blua oveatul. (ie nin salutis kampoj tre zorge kul-
ro:"Siki a pakajolukj: vidigas multaj tek rik'.etoj. I to rita j. i ttrttteguj vilaoj dttone kaitaj, groteskaj
vinboteletoj kaj fruktkorbetoj. pinarhoj izole starantaj, kaj sur iu altajn sankt-
La grandeco de la furoSiki varias inier tiu de ejoj kaj temploj envolvitaj per vualo de legendoj.
naztuko kaj tiu de tablotuko. Per i Itr edzinoj Pro sidi sovakeeo la riveroj ne tailgas por Aip-
perias u(*..etitajojn, la profesoro librojn, la studento
.
veturado, sed ili produktas abundan elektron por
mankajojn, la vojaanto donacojn, la moderna krvojoj kaj hejmoj. Preska la duono (44%)
fralino sian eropan manpotleton. La ftiroAiki tlr lu japana 1:eflando estas kovrita de arba roj. Nur
servas kiel aktujo, foirkorbo kaj kiel kofreto. La mia kepono (15%) de Japanlando estas tero kultur-
la speco de la furoAiki oni povas jui la aon, Sur tiu timigita ureo vivas 65 000 000 logantoj.
sekson, guston, rieeon a malriecon de Ia posed- I )unun de la uzebla lando estas rizkatnpoj, ar rizo
anto. La tiu, kiun mi donaee ricevis de Meiko ensum lu ( .efa mankaj, la pano de lu japanoj. La
.

mi estas fralo, tridek-jara. artista kaj su- lerakittij kaj akvumataj rizkampoj aspektas kiel
fie ria. Ankan la morttsarboj estas gravegaj,
Jen mia vagonaro veturas norden. En mia dua-- ("io. la kruda silko okupas 41% de la japana eks-
klasa litvagono la homoj preparas sin por enlitiko. porto. 11 Japantijo venas 60% de la silko uzata en
La centra. koridoro estas uzata por senvestigi sin l a mLILI( ein u jo 30%). Sekvas la graveco lu
tute pul)like de gesinjoroj kaj infanoj, kvaza i 1,111111r/1(10 de teo, triiiko kaj hordeo.
estus koridoro en hejmo privata. La prezo por ol la (liton() de la lando estas .dividita en tre
supra lito estis nur unu dolaro, kaj mi dormis malgrandajn farmbienojn. kiuj meze ampleksas
bonege kaj pace. nur unu akreon. Sed neniaj bariloj malbeligas la
Frumatene nrirl salutis kun flagoj kaj blai- pejzakon. eie laboris kamparanoj laii. antikva ma-
24
95
niero. Per faliloj ili tranis manplenojn da ma- ridojn. arkaojil kaj kavojn. La insuloj havas nom-
turaj rizplantoj kaj pendigis la garbetojn renversite ojn tre interesajn. ekz. Dento de Elefanto, Nazo de
a l trabaroj, esperante, ke la atuna suno ilin sek- Leono. Insulo de Sanktaj evaloj. Sur preska iuj
igos anta la unua neo. ar fioj estas la due plej kreskas groteskaj pinoj.
grava manajo, evoluis fortika raso de fiAkaptistoj. Tro balda ni devis nin returni al la laboro. Du
Morioka, arma efurbo de tre norda gubernio. grandskalaj paroladoj. dtionhora radio-disadigo,
Flirtis dek verdaj standardoj e la stacidomo. Mia diversaj tek nvenoj io honege aranita de la sam-
mallonga restado estis modele organizita. Elegantaj ideanoj. lielpattij de l'rof. Inotie. la estiminda tini-
atomobiloj, fotografado, teo, babilado, intervjuoj, versitate.tro.
vizitoj al atoritatuloj; paroladoj. festenoj. mal- Mi re.i.tn. du noktojn en Sendaj. kaj mi devis
frua enlitiko en la gastama hejmo de s-ano Matuki. dividi 11114111 dorintempon. Du familioj volis havi
Frumatene min vekis oraj sunradioj. Kun s-ro ()ta I a honoron gastigi la senditon de ICK . Post la
mi vagis senAtrumpe, sur altaj lignaj Bela-uoj, tra
-

unun nokto rit la hejmo de s-ano Kajaba oni sim-


la malsekaj herbejoj kaj rizkampoj. kiuj tute crr- pIr pakis min kaj miajn kofrojn en atomobilon
kaiiis la hejmon de ni ia gastiganto. knj .etilrigis min al la domo de s-ro Kikuzaa e
la lllill I ino de la urbo. En amba hejmoj mi spertis
eksterordinaran gastamecon. Post la multa oficiala
vizitado, iom cla ripozo en privataj hejmoj estis
Reveno al Sendaj, la urbo de multaj arbaroj, onvenega.
hejmurbo de Date-Masamune, la fama militisto, kiu Sukijaki manko bonvena post bano a longa
en 1613 faris historie gravegan vojaon al Romo. vojakado. Senceremonie ni sidis en kimonoj irka
Sendaj estas grava eduka kaj turisma centro kaj, granda vazo, en kiu brulis fajraj karboj. En
krome, belega japana urbo. e la stacidomo de- granda plata kaserolo trovikis sojo-saco, en kiu
nove standardoj, jurnalistoj kaj fotografistoj. kiiirigis pecetoj da legomoj kaj viando. Per mank-
Pompe ni vizitis la urbestron, guberniestron kaj baistotieloj ni elprcnis la kuiritajn pecojn, dum ke
universitatestron. Vizito al la belega kaj unika oni konstante enmetis novan krudan viandon kaj
groto-kafejo , kie mankis iuj famaj poetoj kaj
-
tranitajn legomojn. ar mi estis malsata, mi
verkistoj, kaj aliaj emientuloj, kiuj vizitis la maingis fervore. kaj tuj miaj gastigantoj informis
urbon dum la lastaj jardekoj. Mi devis e sekvi la sekvontajn urbojn. ke mi multe atas tiun mank-
la honorigan inviton de la posedanto skribi kelkajn armi. Do en preska iu urbo en la okcidento kaj
vortojn en Esperanto por lia atogramkolekto. sudo de japantijo oni informis min jam e la staci-
Vizito al Macu.ima, roantike silenta urbelo. domo. ke hodia mi uos mian favoritan mankon
unu el la tri plej belaj lokoj de japanlando. En sukijaki . . kis kiam mia stomako ribelis.
.

privata motorboato ni admiris la 250 insulojn en la


senkompare bela golfo de MacuAima. Kelkaj estas
nuraj punktoj, aliaj sufie grandaj: preska iuj
estas skulptitaj en fantaziajn formojn pro la agado
de la ondoj kaj ventoj. ()ni vidas tre multajn tu-

26 2Z
EN LA HEJMOJ .

KAJ APUD LA JAPANA MARO

La japanoj iam malladas sian propraon.


tage ini adis senkulpigojn: Bonvoln pardoni, ke
ini invitas vin en mian modestan domaon!"
malenmanRao estas tre modesta, sed bonvolu
akcepti kin!' ..Mia f ilao. tre ojas vidi vin. ---
-

Mia edzinao jam komencis lerni Esperanton. -

Poste mi konstatas, ke la dometo estas arma kaj


alloga, la matenmanko e luksa, la fileto tre en-
tila, kaj la edzino ne nur tre bela kaj arma virino,
sed anka plej bona patrino kaj lertega kuiristino.
Vere tro modestaj estas la japanoj; ili volas aludi,
ke por la honora gasto nenio povus esti sufie bona.
La japanaj domoj tre multe similas unu la
alian. Mankas la keloj. En la antatiambreto oni
lasas la uojn. La planko de la domo estas dtionan
metron super la strato nivelo. La koridoro estas
brilo lakita. En la ambroj la plankoj estas kovritaj
per tatami, a kanmatoj, kiuj iam estas 91X182
em grandaj. La matoj estas 4 ent dikaj, sufie mai-.
titolaj kaj e la randoj borderitaj per rubandoj. Ili
kuas firme kiel pargeto. Komence ili estas ver-
daj; iom post iom ili farias flavaj.
La ambroj estas 6-12 tatami grandaj. 1)1i
grandajn ambrojn oni trovas en hoteloj kaj pa-
lacoj. Temploj ofte. estas 200, 500 a pli da tatami
grandaj. Mebloj malmultas a tute mankas. Hiba i, -

a vazego kun karbofajro, kelkaj kusenoj, tableto.


nur 30 em alta. Ne estas seoj. Unuflanke trovikas
la tokonorna, a alkovo, en kiu pendas kakemono,
la sola bildo, kaj floroj. La alkovo havas lignan
plankon, 10 cin pli altan ol la resto de la ambro.
Unuflanke staras arbotrunko zorgeme seneligita.
kaj apude vidikas la murranko por la litajoj.
La muroj estas parte el argilo a stuko. parte

28 29
el papero kaj ligno. Mali( .1110j uzas pinligtion, riaj
- kaj ovala. Interne staris la forno, longa kaj mal-
homoj cedrolignon. Lali la multekosteco kaj beleco dika, kiu rapide. kvankam malekonomie, varmigas
de la ligno oni povas diveni la prosperecon de la la akvon malvarme enmetitan. Unue mi sapumis
posedanto. La domoj mem estas iam modeste kaj brosis min forte kaj fine veris varman akvon
kvietaj. Nur en la temploj oni vidas krian ornam- sur miajn ultrojn. Tute pura mi eniris en la ban-
ajon kaj orumajon. barelon kiel la unua, ar mi estis la gasto, kaj poste
La ambroj ne havas specialan celon. La sama sekvis la tuta familio en la sama akvo. Mi preska
ambro povas esti akccptejo. legejo, manejo. la- bruliis, ar la akvo estis terure varinega. Poste mi
borejo. infanambro kaj, vespere, dormejo. La dik- veris malvarman akvon sur miajn ultrojn por
paperaj muroj inter la ambroj nomias fusuma. eviti :mil. arniumon. Tion ne faras la japanoj ka,j
Ili glitas facile inter lignaj reloj supre kaj mal- do ili timi, ke mi certe malsanios. Kaj kiam ili
suprc. Same la kiuj estas el blanka pergameno vidi. ke ili tute eraris, ili nomis min eskimo `, ar
-

streita sur kadroj, tralasas la lumon, kaj ansta- certe nur arktulo povus travivi tian procedon.
talias la fenestrojn. Mankas pordoj, mankas los-
iloj. La fusuma kaj oji estas 182 cm altaj kaj
cluone tiel laraj.
La lito konsistas el aldika matraco metita
sur la kanmatan plankon, kaj samdika kovrilo
supre. Matene oni faras el la litoj rulaojn kaj for- Post tuttaga vojao de Sendaj. tra la Japanaj
metas ilin malanta la paperajn murojn. Mi dormis Alpoj, mi alvenis e la bordo de la Japana
sur rondaj kusenoj, kiuj estis 40 cm longaj kaj 20 Niigala estas unu el la gravaj urboj en tiu okci-
cm diametraj. Estis kusenoj plenigitaj per rizo- denta flanko de la lando. Kultura centro kun rue-
eloj; ili ne estis tre molaj, sed mi dormis bonege. 11, dieina nikultato. diversaj kolegioj kaj altlern-
Kun aparta plezuro mi iam fotografis la ar- ejoj. Okazis la kutimaj vizitoj kaj paroladoj kun
deneton e la domoj de miaj gastigantoj. Ofte i la helpo de Prof. Masaki, 1)-ro Kubo kaj aliaj sam-
estis granda kiel parketo. ofte estis nura kolekto ideanoj. Mi miris pro la eleganteco de la japana
da florpotoj. Se eble, lageto en la centro; sufias franlino doktorino Mijuki rada. okulistino kaj
jam, se i estas unu kvadratmetron granda. Ofte samideanino. Elegante i estis dumtage en eropaj
mi trovis sanktejeton a templeton. kelkfoje birdo- vestajoj. sed certe pli arma i estis vespere en sia
figurojn, iam kelkajn tonegojn a roketojn: ofte japana kiniono. Oni preska ne kredus, ke tia de-
mi vidis murmurantan rivereton a atimantan likata japana fraiilino povus est i doktorino.
akvofaleton. io havas sian apartan signifon por En la hejmo de s-ano iliatanabe. kiu min afable
la japanoj, iu tono kaj iu kreskajo. Al mi io gastigis, mi povis admiri arman Budho-templeton,
aperis tre bela kaj arma. io ajnis esti mezurita kiu estis tre bele oro mita ka,j alimaniere ornamita.
por belaj feinoj a fabelaj pigmeoj. ar mia gastiganto sciis, ke kiel esperantisto mi ne
Japanaj banoj enerale en malgranda am- ercus pri lia religio. li volonte malfermis la du
breto. 4 kvadratmet min granda. apud la kuirejo. orajn pordetojn kaj permesis al mi. e fotografi la
bano ju ofte estis granda ligna barelo, 120 cm alta. tutan aranon. Staris Btidlio-statueto en la Tono,

30 31
kaj du kalikoj kun rizo ambaflanke. Ciumatene En tianazacia nii vidis aliajn interesajojn. Gast-
nova rizo estas enmetata, kiel oferajo al Budlio. igis min Prof. Sen - aila, la loka delegito. En lia bela
domo mi pasigis e'kelkajn trankvilajn horojn, skrib-
ante leterojn kaj babilante kun lia belega edzino
kaj arma knabeto. Vizito al la loka kastelo falis
Sekvis interesa vojao suden, laillonge de la ja- en la akvon", ar pluvegis dum mia tuta restado.
pana Maro. Rizkampoj ie, kaj izolaj rokaj altajoj Mia juna gvidanto. s-ro lkeda, anstataile funkciis
kun sanktejoj kaj pinoj. Dum duminula halto en kiel mia privata sekretario.
la urbeto Kuru min salutis dek samideanoj, kaj Denove
-sukcesajradio- paroladoj, vizitoj kaj
s-ro Oii ovis korbeton kun belegaj fruktoj tra la Retikontiko kun la eminenta japana sei-
fenestro. En aliaj lokoj venis izolaj sam ideanoj en ',ambito kaj fervora samideano, Prof. Asada. Kun
mian vagonaron. por babili kelkajn kilometrojn inini gonlignnioi mi sidis japanmaniere sur la kan-
kun mi" kaj por gajigi mian monotonan vojaon". :notoj kn j forgesis la reston de la mondo. Mi guis
Apena unu eliris, kiam alia envenis. Estis neeble hejman vivon en tiel bela kaj intima maniero, kva-
vcrki e nur unu artikolon per mia skribmaino. ran :ni estus malnova familia amiko. Vere, estas
En la vagonaroj iam sidis kelkaj sinjoroj. kiuj Inirinde vojai irka la mondon kun verda stelo.
dum dek aii pli da jaroj estis studintaj la anglan
lingvon. Do ili klopodis paroli kun mi, sed estis
iam malsukeesa provo. Nur unu filmon ili iuj
povis korekte elparoli: _Horo do you like ,Ju pasi
Ili estis tute kontentaj, kiam mi angle respondis. ke
vere lapanlando al mi plaas inirinde. Ili enerale
ne ko'mprenis e la plej simplajn frazojn. Ofte nii
provis la lingvoscion de kunvojaganto per la angla
demando: Kioma horo estas?". kaj naii el dek res-
pondis per kuraa kaj eleganta: _jes".
Ce la efaj stacidomoj kriis vendistoj: Oa,
oa, bordo, bento. Ramone, SluidoiW" (Teo, lutioj,
limonado, sandvioj.) Teo kostas preska neniom.
La besto estas tre apetita arano de lig-ria skatolo
kun boligita rizo. kaj alia skatoleto kun legomoj,
viando, fioj, radikoj kaj aliaj fojoj . .mi plej
.

ofte ne sciis, kion mi mankis. Kuri Ia skatoletoj oni


ricevas paperajn but -ukojn kaj bastonetojn. Per
la astonetoj la japanoj ovas en sian buon en ra-
pida sinsekvo pecon da fio, unu fabon, peeeton
fermen1inta legomo kaj grandan provizon da rizo.
io estas kune rnaata, ne tute senbrue.

32 33
EN LA KLASIKA CENTRO okcidenta mondo. Gejo ne estas 111111111st ulino. Ili
laboras kiel plej perfektaj eeremoniaj kelnerinoj,
KAJ INDUSTRIA DISTRIKTO ili ludas per la omisen-limo, prezentas belegajn

Nagoja, urbego kun 1 000 000 lokantoj, centro k antontimajn dancojn en multekostaj kaj bell:oloraj
intanoj: kaj ili kantas parkere multegajn kantojn.
de Ia porcelan-industrio. Kastelo famekonata., bel- Estas vere, ke malriega patro vendas junan
egaj palacoj, niuzeoj, temploj, sanktejoj kaj mir- filinon al gejo-dontestin. enerale por 1000 jenoj
indaj ekskursejoj. Denove min salutis multaj bon- tiam proks. 500 doloroj). Poste la knabino estas
venigantoj: s-roj Siraki, Ilmada kaj aliaj. Mi lois severe cdukatit en la artoj necesaj por gejo-knab-
en la hotelo de la s-ano Miura. En Nagoja mi re- int), kaj fine i gajnas monon per siaj servoj e ce-
vidis mian amikon s-ron Slinger, kiu ne sekvis min remoniaj festenoj. Post kelkaj jaroj la knabino
al iuj anguloj de Japanlando. Li havis pli da iuui insit iom repagas Ia monsumon pagitan al Ia
tempo por sin amuzi en la efaj urboj kaj faris patro plus la kostojn de la vivtenado kaj de la
kelkajn vizitojn tie, kien mi ne povis iri. kimotioj. Tiam i estas libera kaj povas for-
Mi tre malkojis pro la morto de la fervora sam- tri, ged pli ofte i restas kaj laboras por si mem a
ideano Niiaki. Li estis gvidinta fremdan samide- harikits inem gejlo-domestrino. Dume la patro
anon. kvankam ne tute resaniinte de malsano. Su- povis sin helpi el mizera situacio kaj savi de morto
bite li remalsanikis kaj mortis la postan tagon. La pro malsatego la aliajn familianojn. Kaj la knab-
familianoj estis atendintaj mian viziton e la viv- ino samtempe ricevis bonegan kaj utilan edukon.
anta samideano. Ke mi venis por viziti la mortan
- Se oni rigardas la aferon de amba flankoj, i ne
filon kaj edzon, tio ilin kojigis dttoble. La mortinto estas iiel terura.
kuis kunfaldita en pinligna erko, 30 em alta, 60 ,Vitga;into estas urbeto tre arme lokila en bel-
em longa kaj nur 40 cm Interne mi vidis la rfot distrikto. En la stacidomo 50 lernantinoj de la
lastajn numerojn de Heroldo", _Esperanto", in- kihokrl nisen Knabina Liceo dc Prof. Kobajali sa-
ternacia. Fervojisto", krome Esperanto-flagetojn lutis Bonvenon s-ro Scherer!" Kun la tuta
kaj insignojn. Estas kutime, bruligi tiajn trezorajn grupo mi maris tra la urbeto al la liceo, kie Esper-
proprajojn kun la mortinto. Ekstere pendis Esper- ant estas devige instruata. Ili iuj kantis kurae
anto-standardo. kaj elegante en Esperanto kaj e ludis teatrajojn
Jokkaiei estas alia centro de la porcelan-indu-
strio. 6i havas propran havenon. el kiu estas eks- L
por mi. F-ino Higali ludis Ia rolon de _Harnleto tre
erte. Vespere la urbestro kaj 500 aliaj urbanoj e-
portataj porcelanajoj rekte al tsono kaj Eropo. estis mian paroladon, dum ke 200 pliaj enrigardis
La urbestro al ni disponigis sian oficialan aillomo- tra la fenestroj. La junaj knabinoj poste kudris por
bilon por viziti la efajn vidindajojn. Publika pa- ;ni belegan silkan kimonon.
rolado estis sekvaia dc Malfrua festeneto en gaja ()oeu estas tmu el la plej tipaj japanaj urboj.
kaj amika rondo de s-roj Hirano, liajagi, Hattori, Post vizito al la fama Mii-templo sur monteto kun
Isobe kaj aliaj samideanoj. mirindaj elrigardoj ni faris dimanan ekskurson
Gejl'so-knabinoj ludis por ni kaj kantis japane. sur la 13ia Lago. kiu estas anka nomata la C;e-
1.a Geisha-girls estas ege miskomprenataj en la. neva .Lago de Japanlanclo. Nia vaporipo haltis e
4
34
aro da insuloj kaj insuletoj, kiuj estis iuj famaj
kaj armegaj. e 'iu halto ni pilgrimis al novaj
san.ktejoj a temploj, is kiam mi vere havis sufie
da belegaj bildoj de japanaj famajoj. La dimanaj
ekskursantoj sidis en familiaj rondoj sur la ferde-.
-

koj kaj kanmataj plankoj en la interno de la ipo.


Ili sidis irka tekruoj kaj multaj tasetoj. En unu
angulo kongresis tuta armeo da belkoloraj japanaj
geta-uoj. Mi vere miris, kiel sentime la japanoj
lasas siajn uojn kaj poste retrovas ilin.
Anka'. en Oocu estis du samideanoj, kiuj pos-
tulis nian viziton. Do ni dormis e s-ro Nakannira.
sabaton nokie, kaj e s-ro Uemura dimane. Am-
ba per floraj vortoj e dankis pro la granda ho-
noro al ili farita per niaj vizitoj.
En publika banejo ni du blank-hataj lon.geg-
uloj kazis multan miradon. e la enirejo balancis
sin sur unu piedo multaj homoj por formeti a sur-
meti siajn uojn. Sur iom pli alta kanmata planko
aliaj sin vestis a nudigis, kaj en la malantaa
banambro ili sapulnis al si la dorsojn. Fine ili sidis
a naketis en la brule variuega akvo en la granda
bankuvego meze de la ambro. La kuvego facile
sufiis por Beko da homoj samtempe.
* S-ro Hirohisa Ikenaga,
la estro de la plei granda kai plei bona filmfarejo
de Japanlando, deziras al s-ro Scherer
Kioto, urbego kun 750 000 lokantoj. Dum mil tentan dailrigon de lia mondvoiago

jaroj i estis la efurbo de japanlando. Kioto estas


riega je historiaj restajoj. Centoj da temploj an-
kora atestas pri la florado de la malnova vivo.
Kioto ankora hodia havas sian antikvanprestik- monoj. poreelanajoj. bronzajoj. ventumiloj, pupoj,
on, ar en oni donas al la imperiestro la kronon. barnbuttjoj ktp. Abundas la vendejoj de tiuj bel-
De jarmilo centro de la civilizacio kaj kulturo, kie artaj prod ti ktoj.
belartoj forte prosperis. ie oni sentas la klasikan Palacoj malnovega.j, parkoj multnombraj, cen-
atmosferon" de la malnova gloro. Hodia Kioto toj da temploj, kaj alia Daibucu. kolora. ligna, or-
estas la centro de la bclartaj industrioj, kie estas kolora statuo de Budho, 17 metrojn alta. Vizito al la
fabrikataj lakitajoj. silkaj brodajoj, brokaioj, ki- Sanju-sangen-doo, la templo kiu estas 100 metrojn
longa kaj enhavas 1001 Budho-statuojn. unu gran-
36
37
(Iaft kaj amba- otogr al igis
flanke 500 malpli kun la famekon-
grandajn. iuj alta liint-magnat
estas malsamaj: I lirohisa I kettaga,
kelkaj havas ok kun Ciezoo Kata-
kapojn, a kvin o, la Duglas
okulo jn, a 46 airanks de Ja-
brakojn. La tem- patilando kun
plo estis konstru- belega 1'S,ju ru
ita en la jaro 1161, IiikustrItthito ko-
kaj certe multaj sti inuonda. 1,111,
milionoj da pil- Io I,* Inettos Jarko
grimantoj jam ir- knj kun
adis tra la longaj eltemaj filmdi-
rrktoroj kaj aliaj
koridoroj. Tre
filmsteloj. Tiuj
malmultaj tagoj
bildoj estis poste
pasas en Kioto
multe itzataj en
dum la jaro sen
In gazetaro dttni
festo ie en la urbo
mia tuta mond-
a irkaajo. vojako kiel tre
Vizito al la
dika reklamo por
Hollywood de miaj paroladoj.
lapanujo", mal-
.
Afable kaj diplo-
granda urbeto
nintie kondukis
apud Kioto. Sper-
ninn grupon s-ano
to aparte interesa
!muso Ni4intura.
por mi. Dank' al
1.a japana
personaj leteroj
talmarto staras
cle Carl Laemmle
sur konsiderinde
kaj aliaj usonaj
film-eminentilloj, alta nivelo. .111 pri
itti povis renkonti multe ploradas la
la estrojn de la k ino-vizilit ioj.
plej gravaj japa- des pli sukcesa
naj filmfarejoj. oni konsideras la
precipe de N ikka- filmon. ja pana j
S-ro Ciezoo Kataoka, u-Kompan io kaj filmoj pri anti- F-ino isuzu Jamada,
13-iara filmaidorino.
la iapana ,Douglas Falrbanks",
Tei k. ok li inema. kvaj historio kaj premas la manon de s-ro Scherer
salutas s-ron Scherer

38 39
legendoj estas multe atataj. En Kioto estis nur du
kinoteatroj, kie oni montris usonajn filmojn, dum
ke en IO aliaj teatroj oni montris pure japanajn
rgramojn. Kun la angla filino parolis samtempe
pluma tradukisto tiel late, ke mi ne plu povis
kompreni la filmon. La direktoro jack Abbe estis la
sola, kiu fluo parolis la anglan lingvon, kaj nur
(bank' al la Fakto, ke li vivis en Usono dum multaj
jaroj. Cr la aliaj filmemineniuloj la samideanoj de-
vis multe helpi, tradukan:te niajn interparolojn. En
Inpanujo multaj lernas la anglan lingvon, sed nur
malmultaj parolas in nur malmultaj (relative)
;

lernas Esperanton, sed multaj parolas lin perfekte.


La plej bonaj japanaj filmstcloj ricevas 100 is
4tX) dolarojn semajne. Ili iuj scias, ke en Usono
steloj ricevas 1000-7500 dolarojn semajne. Estis do
facile klarigeble, kial la japan.aj steloj volonte foto-
grafigis sin kun jurnalisto el Hollywood . eie mi
-

avide rigardis la filmadon kaj la preparojn farat-


ajn.
Mi logis e la afabla s-ano Nakaliara. Al mia
parolado pri Hollywood venis 400 personoj. Unu
teentanto. s-ano Kamemura, maris kvin horojn por
vidi miajn bildojn. Ne mankis la kutimaj tekun-
venoj kaj sukijaki-festenoj.
,Varit, urbo mondf ama, plenega de temploj,
sanktejoj kaj mirindaj pagodoj. En la grandaj
parkoj vagas sentime en la libero centoj da sanktaj
remu. Nara estis efurbo de Japanujo dum la reg-
ado de sep imperiestroj, sed tio estis anta dekdu
jarcentoj. Nara estis la naskejo de la naciaj bel-
artoj, metioj kaj literaturo. Anka Nara havas
sian koloran, bronzan Daibucu-statuegon, kiu estas
16 metrojn alta kaj kiu estis konstruita en la jaro
749. Estas en Nara ne centoj, sed miloj da lanternoj
irka la multaj temploj kaj sanktejoj.
Vojao al Kameoka, gvidata de s-ro Ito, la re-
daktoro de ,.Verda Mondo", kaj de s-ro Niimura.

41
Survoje ni haltis en Araijazna, ekskursejo .fame-
konittat kaj multe vizitata en la printempo pro la
141SC kreskantaj erizfloroj kaj atune pro la
brilaj ruaj koloroj de la foliar. Poste ili kon-
dukis min al kameoka, la propaganda centro de la
Oomoto-movado. Oomoto instruas unuecon kaj
liarnionion inter la diversaj homaj rasoj kaj pro-
gresenion en sociaj plibonigoj. En la Atunluna
Cntilro, unu el la multaj konstruao j sur kruta
monteto, min salutis la Majstro Onisabro %tia,
kisi ntstaii kelkaj jaroj ordonis al la kredantoj lerni
F.4purittitim. Kaj multaj nun parolas in, kvaza
rsts ilia gepatra ling.vo. Post parolado en la
Urba linio kaj post mallonga dormo kun s-ro Ito,
mi envagonigis je la 5-a matene por reveturi al
kioto. Vojais en la sama vagonaro s-ro Onisabro
Degui, kiu montris sin kiel tre multscia kaj sam-
tempe tre bonhumora gvidanto de la Oomoto-mov-
tido.

()sako estas la japana Picburgo, la plej granda


industria kaj komerca urbo de la lando. Urbego
kun .2500000 logantoj, multegaj kanaloj, kasteloj,
temploj, vendejoj, imperia monfarejo kaj multaj
/iliaj fabrikoj. Estas en japanlando 55 000 fabrik-
pij, kiuj grandskale produktas metala3ojn,
ii niAinojn, nutrajojn, liemiajojn, ktp.
k aj sako estas la centro de io.
kobe estas alia gravega urbo kun 800 000 log-
antoj kiiiianta apud la fama Interlanda Maro. Kobe
estas la efa haveno de la industria distrikto.
kaj fervojoj cliskuras al iuj direktoj.
En Osako mi revidis malnovan amikon, s-ron
Sindo-Seilaro, unu el la plej lertaj tradukistoj en la
lando. Li transdonis al mi amason da leteroj. De
ICK sola estis 33 plenaj pagoj kun informoj kaj
instrukcioj. Mi legadis de la flaru' is tagmezo.
42 43
Vizitoj al diversaj grandaj jurnalejoj estis tre in- SUR LA INSULO KJUSU
teresaj. La Osakn Mainii, kaj la Osaka Asahi ha- Frutnatene mi alvenis e la suda pinto de
vas po 1 miliono da abonantoj. Aperas en Ja- I loriAtt, la efa insulo de Japanlando. En S'imono-
panlando pli ol 1000 tagjurnaloj kaj preska 3000 aoki mi enipikis en granda pramlipo por veturi al
semajngazetoj. Cetere Ia japanoj estas tre fervoraj lfoji, kiu salutis de trans la mallarka, sed gravega
librolegantoj, kaj multaj fieras pro la posedo de markolo, disiganta Honu de Kjuu kaj gardanta
belaj privataj bibliotekoj. Interlanatt
d aron.
M Simonoseki kaj Moji estas
Post tuta tago da vizitado en la malkvieta urb- du tipe jap antij urboj kun po 100 000 lokantoj. Ili
ego mi estis tute kontenta dormi en la bela kamp- belege kuiltatt e la piedoj de du rokaj montoj. Dum
ara domo de s-ro Sindo. Okazis aro da festenetoi, In t ratts vet tiro de du kilometroj mi volis fotografi la
tekunvenoj kaj fine rekordo. En unu tago kvar pa- inoilittitiknta pejzakon; sed la samideanoj, kiuj min
roladoj: je la unua horo al 1000 personoj, je la tria ktoapiittis, savis min de malliberigo, atentigante
al 500, je Ia 7.25 duonhora radioparolado e JOBK, foto, ke estas tre severe malpermesite ion skizi
je la oka horo alia parolado al 300 personoj. Poste fotografi, Ur estas fortikajn terzono.
mi skribis urajn leterojn is la dua matene. lieppu, tri horojn pli sude, min salutis D-ro
Sekvis alia labortago kun pluaj paroladoj kaj Anon. f-ino Hinako oiiada kaj aliaj tre viglaj
vizitoj, kaj fine en la malfrua vespero mi enlitikis hantitlettitoj. Beppu estas tre fama banloko. Pres-
en la Fuji-ekspreso. koil en t iu privata domo, en iu lernejo, polieejo
kaj eC en la malliberejo fluas varma sulitira akvo.
Ne mankas grandaj luksaj bandomoj, parkoj, aleoj,
kiirderio j kaj marborda promenejo.
urbestro disponigis sian atomobilon por vi-
/110 ol kelkaj sulfuraj lagetoj, kuantaj sur la
deklivo de belega pejzako. De supre la golfo de
helpu frnpe similis al la golfo de Lugano. Dekstre
ottani', Ia roka Simia Monto", rezervejo por simioj.
Apud (iu vaporanta lageto staris sur stango eta
ntsktjo por la Dio de varmaj akvofontor. Ili
kun la pittarboi kaj f-ino 0oada kaj ia belega
kir:tono formis plej idiliajn bildojn. Alian vojageton
ni faris al la najbara urbo Oita kaj kia kastelo. En
Beppu kaj Oita okazis la kutimaj paroladoj kaj
kunvenoj kaj aperis la kutimaj jurnalaj raportoj.
Mi logis en belega hotelo, sed anstata dormi mi
laboris preska tra la du tutaj noktoj.
En Nakacu kaj Kokura, du urbetoj survoje al
S-ano Slinger,
la akompananto de s-ro Scherer de Japanuio is Nederlanda Hindujo, ka, min superutis samideanoj per okolado
Fukuo
apud la stacido,no en Tokio kun du iapanaj studentoj

45
44
kaj fruktoj, kaj ili helpis e la transvagoniado. versaj mi lernis konsideindan nombron
mi vidis. ke la verda stelo estas vere magia da japanaj vortoj kaj frazoj.
losilo. Homoj. kies nomojn mi apena povas me- \li ne bezonis scii e unu vorton de Ia japana,
mori, kuras kaj helpas kaj e: rifuzas dankesprim- iitigo. ar konstante estis kun mi samideanoj. Sed
ojn. Estas malfacile memori nomojn kiel Iimaru, mi lernis por mia plezuro kaj por surprizi kaj
Macuba aAi, Macuba, Kartahara. kaj Maniko, sed amuzi samideatiojn en postaj urboj. En multaj
iliajn afablajojn mi neniam forgesos. domoj miaj gastigantoj prunteprenis tt P aetis
forkojn kaj kulerojn por pari mi embarasojn.
.i4.11 ili mirogis. kiam mi tute fluo diris al la servist-
ino: motik-de kudasai (Bonvolu alporti
Flikuoka estas alia grava kaj historia urbo kun inankbastonelojn!) Mi sciis muliajli similajn.
130000 logantoj. e la radiostacio JOLK mi faris fr a opi kaj uzis ilin neatendite en tagaj mometi-
mian kvinan radioparoladon, helpate de mia gast- :ol. kio kailzis iam surprizegojn kaj rideg-ojn. Ali-
iganto s-ro Egui. La ok-jara filineto, kiu parolis maniere estas tre malofte, ke japanoj e nur ridctus
Esperanton kaj dancis :armete, estas dorlotata de pri la inallerteco de fremdulo. Gentileco tion al ili
iuT lokaj samideanoj. malpertnesas. En iu urbo, en iu hejmo mi vidis
En japanlando oni havas tre strangan kalkul- Ilii spertis ion novan. Mi nur bedaris, ke iam tro
manieron koncerne la agon. Infaneto estas unu jara lildati mi devis foiri.
jam e la naskigo, kaj farias oficiale du-jara e la Oomuta mi estis la gasto de D-ro Hanji
sekvanta novjartago, kaj tiel iuj japanoj ato- t eda. I.,ia tre arma filino briko servis e la
mate pliagikas unu jaron en la sama tago. Tiel mankoj. kiel estas kutime en bonaj japanaj domoj.
povas okazi ke infano, kiu naskigis je la 25-a de de- Estas granda honoro servi en la gepata domo por
cembro, farias du-jara unu semajnon post la nask- prepari sin por la estonta edziniko. Estas
iko. mallionoro por japanaj virinoj labori en vendejo
En la hejmoj oni ofte vidas kvadratajn truojn, nit fabriko. Sed tiu ortodoksa vidpunkto iom post
eble 40X40 cm grandajn, en la kaumataj plankoj. iom malaperas, ar jam tro multaj milionoj da vir-
Se oni forprenas la kovrilon, vidigas ronda metala inj laboras en plej diversaj profesioj.
ujo enkonstruita sube. En la vintro oni metas fajr- Dum niaj diskutoj pri modernaj kaj ortodoksaj
ajn karbojn en la ujon kaj kovras la tutan per ideoj. la 20-jara briko servis tre gracie tutan ja-
dika litkovrilo, kiu estas kuSigata sur specon de ta- vanan tagmangon. Citin teleron kaj iun tasetoo
bureto. Sub tiu kovrilo balda varia igas, kaj tie la si eremonie transdonis surgenue.
japanoj varinigas siajn piedojn. Reveniate post vizitoj, paroladoj kaj tekun-
Por varmigi la manojn. la japanoj tenas ilin venoj. nli rivelis filmojn is la noktomezo. V-ino
super fajraj karboj. kiuj brulas sur la cindroj en uiko ion scivoleme rigardis kaj poste kondukis
granda hibai, la tipa japana vazeo. Dum multaj min kaj alian eksterurban samideanon al la gasto-
horoj ili sidas irka la .fajro kaj babilante a si- ambro, kie jam kuis sur la kanmata planko niaj
lentante pasigas la tempon. Sidante irka tia vaz- du litoj a. pli bone, matracoj kaj kovriloj. Mi jam
ego, se mi havis tempon. kaj babilante ofte kun di- estis dironta Bonan nokton", kiam mi vidis ke la

47
nizim. jam ( .e la stacidomo la jurnalistoj fotografis.
.

kaj faris al mi senfinajn demandojn. Al la de-


mando: How do vou likc Japan?" mi povis nun
el mia tuta koro kitj kun plena sincereco respondi:
Nlirinde al mi plais la lando speciale dank' al la
alablaoj de la esperantistoj."
D-ro Taklutra estis mia tre malavara gastig-
anto; l'rof. rutin mia efa gvidanto kaj vivanta en-
cik lopetlio; f-ino Furukalia la plej lerta kaj kuraa
loka abilantino. Krome la s-roj Hata, Tomimacu.
I bri kojano kaj multaj aliaj helpis iurilate, e en
Iw lotografado. Nur kun aparta permeso oni rajtas
fotografi en la fortikaja terzono. Do mi fiksis mian
konsentu sur la tripiedon. kaj poste loka. samideano
S-ro Scherer faras paroladon en Nagasako
funkeiigis in, tute lalee.Mi faris dimanan eks-
kurson al la vilao de D-ro Takahara. Li cetere
donis al mi tre belan donacon, nomstampilon el
belega fraillino eksidas sur siaj piedoj en nia am- korno. kian la japanoj uzas aldone al sia mansub-
bro. Kion fari? Cu peti, ke li foriiru? Sed ne skribo sur gravaj dokumentoj. Mia nomo estis
tio eble estus malgentila! Do ni babilis iomete, kaj skribita, same kiel en la urnaloj, Se-ra , ar la
fine mi faris miajn kutimajn gimnastikajn ekzerc-
-

japanoj ne povas facile clparoli ..serer".


ojn. Denove ni babilis, kaj kiam i senese diradis, kun Prof. Leda mi babilis dum multaj horoj
ke al li multege plaas mia gimnastikado, mi de- pri japanaj kutimoj. La plej aa filo havas gravan
cidis ankoraiffoje gimnastiki, tamen esperante ke pozicion en la japana familio. Li ricevas la duonon
i poste foriros. Sed mi eraris; kiam fine estis jam de la tuta heredajo, kaj la alia duono estas divid-
la unua horo, mi surmctis mian grandan noki-ki- nta inter la aliaj infanoj. Tiel oni volas atingi. ke
monon, turnis mian dorson al la arma fraillino kaj la familia posedao kaj tiel ankaU la familio mem
senvestigis min. Nur kiam mi kaj fine anka mia restu kune. La pli junaj gefratoj obeas al la vortoj
kunulo malaperis sub la litkovrilo, Juriko ekstaris, de la plejaktilo. La pli junaj infanoj povas edziki
diris .,Bonan nokton" kaj diris. Poste mi inform- nur. post kiam la pli aaj edzikis. Se la plej aa
iis, ke estas japana kutimo, ke la servistino filino estas malbela. tio estas katastrofo por la pli
servanta filino zorgu is la lasta minuto por la junaj. ar ankail ili devas atendi. is kiam iu edz-
komforto de Ia gasto. inigos la unuan. Se mankas filo kaj mortas la
patro. la viclvino adoptas knabon a e plenkres-
ka viron. kiu akceptas la nomon de la familio kaj
Nagasako estas alia grava havenurbo en fortik- edzinigos la unuan filinon. Tiel oni certigns. ke la
aja terzono. 1Caltejo por mrrltegaj vaporlipaj li- idoj de la juna paro estos anka lailsange, ne nur
nioj. La lokaj samideanoj grandskale ion orga- posteuloj. La filo devos clatirigi la nomon
48 Scherer 5 49
kaj la memoron de la patro. Estas facile por ria fa-
milio adopti filon. sed neniu atas esti adoptata de
ALV ENO EN IN UJO
malri a familio. La gepatroj seras la edzon por la Dum la 26-hora vojao de Nagasako al anhajo
Minoj kaj la edzinon por la filoj. Nur tre malra- tni nur malmulte laboris. Dufoje mi ekdormis kun
pide la okcidentaj moroj eniras japanlandon. mia skribmaAino sur la genuoj. Tro multe mi estis
Nagasako estis la lasta urbo, kaj mi vere be- laborinta en Nagasako, verkante artikolojn.
daris, ke la belaj tagoj finiis. Post miaj diversaj kiam mi ree vekiis, nia lipo Sanghai Maru"
ersitato, Komerca Kolegio kaj
paroladoj en la Univ rletzonte Veturis en la kolosan Jang-Ce-riveregon
Urba Domo mia statistiko montris, ke mi faris en- kaj poste en la "angpu-riveron, sur kies bordoj
tute 49 paroladojn: 27 publikajn al meze 350 per- kts4am tianhajo. La akvo estis tre flava, sed por mi
sonoj, 17 internajn kaj 5 radio-disaildigojn. En Ia tio Nignifis romantikon. Mi sciis, ke la Jang-Ce
daro de nur kvin semajnoj mi paroladis en 20 di- kun In fontoj en la malproksimaj montegoj de Ti-
versaj urboj. vizitis multajn famajn, historiajn kaj koto ridas proksimume 5 000 km longa, ke li dronas
sanktajn lokojn, kaj la tuta vojao sukcesis sen ia. amon tie 1 500 000 kv. km., sur kiu loas duono de
malfacilaj. Tio montras, kiel bone la Japana Es- I t".ititi popolo ait dekono de la tuta homaro. Kiom
peranto-Instituto ion organizis. da interesaj ajoj i povus rakonti, tiu kolosa flava
Je la 10-a de novembro mi fine devis forlasi la ri vro!
arman japanlandon. Alvenis diversaj bondeziroj Dum horoj mi rigardis la ebenan kaniparon
el la urboj, kie mi faris paroladojn. jen estas la longe de la riverbordoj. Tio estis Cinujo, la lando,
telegramo de D-ro treda en Oomuta : pri kin revas duono de la homaro, la kolosa lan-
do, en kiu vivas 400 000 000 loantoj. Estis Cinujo,
Kou ai no b u i-o inou kies historio ka,j kulturo estis glora kaj granda,
(Vojalon sur maro de sendantereco esperus)
kiam Efiropo ankora vivis en la bronza epoko.
HanJi *biko
Alveno en la haveno de ganhajo, la grandega
(D-ro (leda kaj filino)
komerca urbo kun miliono da loantoj. La-
Gi estas sufie klara,kvankam tute lait japana stilo. longe tie la Bund", kiel nomias la riverborda pro-
Ekfaj fis la ipa fajfilo: &flugis paperserpentoj, metiejo. vidia.s belaj parkoj. modernaj bankoj kaj
mansignis la pasaeroj kaj amikoj. Iom post iom gravaj kontereejoj. En la haveno ankraclis multaj
malaperis la urbo kaj fine la montpintoj sub la ho- komerv- kaj milit-lipoj kun la flagoj de diversaj
rizonto. Granda pezo kuis sur mia koro. Mi sentis,. nacioj. 6rkaiie kaj en la apudaj kanaloj svarrnis
kvaza mi tuj volus rcturni min kaj resti aliajn ludoj da sampanoj, kiel nomias en la Oriento la
kvin semajnojn a ce: kvin monatojn, ar jam mi domboatoj. en kiuj vivas tutaj familioj kaj per
ekkomprenis la spiriton kaj vivon de la lando. Mi kiuj estas transportataj multaj varoj.
ne plu estis fremdulo. Mi ja interkonatiis kun j4.1111 de lintiproksinie s-ro Slinger kaj mi vidis
multegaj aiitoritatuloj kaj privataj samideanoj. Mi verdajn flagojn flirti sur la kajo, kaj iom pli poste
sciis. ke neniam mi povos repagi la mil afablajojn samideanoj kriis al nia ferdeko: ..Bonvenon. sam-
rieevitajn en la lando de la levianta suno. kie itleanoj!" Dum la sekvintaj tagoj la samideanoj
abundas &erizfloroj kaj krizantemoj. kio tiun kaj Pandil,'o gvidis nin tra la urbego kaj

50 51,
irkaajn. En rikoj, en atomobiloj kaj piedo ni ne rapidas: ili havas multajn diojn, sed ili ne
vidis la modernajn kaj malnovajn partojn de an- odorus la dion de la rapideco. ie estas vendistoj
hajo. anhajo estas vera paradizo por riaj aet- kun malmultaj herbajoj a aliaj varoj sur* fald-
antoj. Abundas multaj belaj negocejoj kaj plej -1.1a j tabletj. Estas anka homoj, kiuj profetas al
modernaj ionvendejoj kun tegmentaj arden oj .1 la stontecon, a fiksas por vi la tagon, en kiu vi
kaj luksaj restoracioj. Ili prezentas mirindan di- de. us edzigi la filon a enterigi mortintan patron.
versecon de varoj je prezoj tentegaj. Speciale la Antiiii la birdvendistoj staras iam aro da homoj,
Nankin Road estas vizitinda por aeti a nur por kiuj longe rigardas la birdojn. La simplaj inoj
rigardi belajn inajn artikolojn el eburo, jado kaj aiTtas birdon ne pro ia beleco a pro lia bela
porcelano; juvelajojn, antikvajojn kaj tukojn el kantado. sed la la rekomendo de astrologo a 'ar
silko. Pensu pri silkvendejoj en la lando, kie la rlia lamilio certan specon favoris dum multaj gene-
silkotcksado estis eltrovita anta 4 000 jaroj ribeloj. Vidigas homoj, kiuj portas hejmen pend-
En modernaj fabrikoj kaj en miloj da privataj anta jr fadeno unu koron, hepaton a renon de an-
hejmoj funkcias centmiloj da teksiloj. Miaj afablaj aer u u kkino. Vinditaj piedoj ne multe vidUgas
-

inoj gvidantoj tre mallatis, kiam mi fotografis la en In urboj modernaj. Tamen en la interno de Cin-
vivon en la malnovaj urboparioj. Ili preferis iijo tiiimaniere kripligitaj piedoj estas ankora nun
montri al ni la modernan Cinujon, kaj do ni anka ,igno de distingo por altrangaj virinoj. En la
vizitis diversajn fabrikojn. La Commercial Press" distrikto ni vizitis la faman inan te-domon,
estas la plej granda ina presejo kun 400 grandaj kiu en la mezo de lageto sin dormeme respegulas.
mainoj. 4 000 laboristoj kaj pli ol 10 000 000 literoj. Ilia la proverbo, la inoj estas homoj tre pa-
En la Esperanto-fako mi trovis en preparo la plej viencaj. kiuj scias atendi kaj silenti. Per la vizao
proksiman numeron de Esperanto-gazeto. La labor- ili ne montras siajn pensojn. Tamen mi trovis mi-
istoj laboras nur ok horojn. ricevas dividend.ojn. ajn gvidantojn, kiuj flue parolis Esperanton, tre
pensiojn, povas mani en malkaraj propraj resto- lieliwtnnj en iu rilato kaj sufie informema,j. Nur
racioj, ripozi en tegmenta ardeno kaj ricevas kun alia kamero mi devis esti diplomatia, ar foto-
9%-an rentumon e la kompania parbanko. Apude grafi ion malnovan estas ofte ofendo kontra la
staris granda biblioteko kilo 300 000 libroj en :inviti honoro.
multaj diversaj lingvoj. Csinujo postulas egalecon kun la aliaj nacioj kaj
Vizito al la oficejo de Sun Pao, la plej granda lu lik vidon de iuj malegalaj kontraktoj kaj kon-
urnalo en Cinujo. ie oni vidas. ke la inoj pro- eesioj. La postulo estas justa; pri tio konsentas la
gresas la okcidenta maniero kaj modcrnigas siajn plej multaj okcidentaj nacioj. Secl la malfacilaj,
metodojn. Sed ni anka lie forgesu. ke en Cinujo en iniksoelo, konsistas en tio, ke tinujo volas, ke
la presarto estis konata mil jarojn anta la naskigo la fremdaj nacioj tuj forint, dum ke la eropa noj-

de Gutenberg. Estas hodia pli ol mil urnaloj kaj volas forlasi siajn koncesio-rajtojn nur, post kiam
gazetoj en Cinujo. La urnaloj de anhajo tre fa- einnijo havos tinuigitan registaron. Ili insistas. ke
vore raportis pri mia mondvojah kaj vizito. Cinujo unue faru pli modernajn legojn. kiuj pro-
Secl nun ni iru iomete al la malnovaj indigenaj tektos la multajn milionojn da dolaroj. funtoj ster-
kvartaloj. Abundas la homoj en iuj stratetoj. lingaj kaj francaj frankoj irivestilaj en la koncesio-

52 3"3
distriktoj. Trovigas 6 000 komercaj kompanioj kaj Azio vekigis ka,j vekigas konstante eble tro ra-
250 000 okcidentaj civitanoj en tiuj ekster-teritoriaj
-
pide. jam hodia la Pacifika Oceano estas la scen-
landpecoj. Cinujo havas laboreman popolon ka,j ejo de la mond historio. Kio de nun okazas irka
preska' fabelajn natur-rimedojn en la formo de la Mediteraneo kaj la .A.tlantika. Oceano, ne estos
karba, fero kaj agrikulturaj produktoj. Sed Cin- tre grava por la historio de la homaro. La signoj
ujo ankora havas politikan rnalordon pro la am- indikas, ke balda Eropo komencos alian miljaran
bicioj de kelkaj militistoj. Respubliko povas suk- -dormon, dum ke Azio eklaboos por la progresigo
cesi nur en lando kun bona edukado de la vastaj de la mondo. Tiel pensas subkonscie la paciencaj
popolamasoj. Por tion atingi, simpligita formo de azialioj.
skribata lingvo estas nun grandskale instruata. La tTsono estas rapide perdanta sian ialtion en
juna generacio devas lerni respekti siajn regist- la paeifika teatro. La konflikto inter japanujo kaj
arojn kaj akcepti devojn kune kun la rajtoj. Cinajo, kiu komencigis en septembro 1931, estas
Sed eble estas bone, iom konsideri anka la nur momenta kunpulo de du ondoj, grava en la
azian vidpunktou. Oni kritikeme diras ofte, ke okuloj de nuntempuloj, sed nura epizodo en la ven-
einujo estas dormanta nacio. Kial kritiki? (tiu onta miljara programo de azia renesanco.
homo iras dormi post farita taglaboro. La mond- Vespermango en la eleganta ina manejo Tong
historio montras, ke iu nacio ekdormis post sia .Sing Lou" e brile lumigita strato. Estis la 11-a de
glora epoko. Eropo ekdormis post la falo de la novembro. Ni sidis irka du rondaj tabloj, 14 ge-
romana imperio, kaj dormis dum tuta jarmilo. samideanoj. Unue ni trinkis rizvinon el etaj tas-
Venis mongolaj armeoj kaj vekis la dorinantan etoj kaj manis sekajn melonsemojn. Ni askultis
kontinenton per la alporto de tri inventoj de sen- al lu kantoj de la sing-song knabinoj" kaj kun
lima graveco: la kompaso, la pulvo kaj la presarto. mangbastonetoj en niaj manoj ni atendis la al-
Sed ajnas ke la mongoloj lasis kaj forgesis venon de la mangajoj. Balda la kelnero alportis
tiujn tri inventojn en Eropo, ar tuj poste Azio diversajn pladegojn, kiujn oni metis en la mezon
komencis sian miljaran dormon. Dume la kompaso de la tabloj. Alvenis unue asparagoj, poste ku-
ebligis al la eropanoj tutinondan komercon kaj es- kumoj. inko, cidonia marmelado, ark-nagiloj, hi-
ploradon. La pulvo helpis al ili konkcri la esplor- rundaj nestoj, iam unu plado post la alia. Sekvis
itajn landojn. La presarto ebligis grandskalan tia vaj fioj, maroj, bambuo, skombro, dola rizo
amasedukadon, pro kio malaperis la fedismo kaj kun liliosemoj. rizo en akvo, vaporbakita pano kaj
evoluis la nuna naciisma epoko. Kun la amasklerig- fine kokajo kaj aliaj. nedistingeblaj delikatajoj.
ado kaj naciismo venis la malinepoko, amaspro- Poste sekvis oranoj. bananoj kaj piroj. jam mi
duktado, ekonomiaj militoj, gasbomboj, universala sopiris je teo a kafo, ar plenplena estis mia sto-
mizero. Kaj nun la blankuloj komencas perdi sian mako. Sed mi esperis vane. Jen oni alportis plad-
konvinkon pri rasa supereco kaj e la fidon je sia egon da porkajn. Mi apena povis rigardi lin, sed
main.-civilizo. miaj amikoj instigis min ankora mani iomete.
Dume Eropo invadis kaj parte konkeis Azion. Fine ni ricevis FZI I'Megarl teon sen sukero. Ni
Sed Azio eklernis ka,j lernadas avide, same kiel manis 25 diversajn ajujit: tio plene sufiis por
lernis la ciiropanoj de lu azianoj anta mil jaroj. festi la tagon de la milithalto. Ni estis anoj de ses

34 55
diversaj nacioj: inujo. Nederlando, Francujo,
Astrio. Usono kaj Svislando. iuj babilis amike
en Esperanto. iuj faris paroladeton pri mondpaco,
kiu ankora estis tro malcerta kolombo". Cu ij
esperis. ke la mondo balda akceptos Esperanton
por rapidigi kaj faciligi.daran interkomprenemon.
Inter la gastigantoj troviis kelkaj gravaj lokaj
samideanoj. ekz. s-roj Pandio, Sun, Lu, Ming kaj
la instruistino f-ino Liu.
Malfruc vespere ni denove atingis la liberan
aeron. Tramveturiloj ne plu veturis. Sed rapide
multaj riko-viroj amasiis irka ni. Ili speciale
atas fremdulojn, ar dc ili oni ja povas postuli du-
oblan a trioblan prezon. Felie Ia samideanoj an-
tae fiksis la ricevotan pagon. Trankvile ni veturis
tra la stratoj de ganhajo sur la senbruaj du-radaj
veturiloj. Rikoj estas sufie komfortaj: mola seka
sur du bicikloradoj kun bonaj risortoj. La vivo ae-
riko-veturigistoj tamen estas malmola, peniga. Ili
ofte mortas subite post kelkjara. kurado.
La posta tago, 12-a dc novembro, estis la nasko-
lago de la patro de la ena respubliko. D-ro Sun
jat Sen., Li
estas nomata la Valingtono de Cin-
ujo iuj stratoj kaj domoj estis ornamitaj per
4,

flagoj.
Vizito al la fama ?.,ina ..Fuh Tata Universitato .
. -

Parolado al 3(X) profesoroj kaj studentoj. S-ro Pan-


dio tradukis kun miriga rapideco. ar la inaj
vortoj estas unusiluhaj, Ia traduko postulis nur du-
onon de la tempo uzata por miaj Esperantaj frazoj.
Sekvis vizito al Ia bela pagodo. kiu estas mil jarojn
aa. Poste ni rigardis diversajn lernejojn. En itr
ambro pendis flagoj kaj la bildo cle Sun jat Sen.
Al la infanoj oni instruas ne nur literojn. sed an-
ka utilan kvanton da patriotismo.

56 57
Vizito al Cipao, tre interesa urbeto en la interno provizore en la kampojn kaj kovris ilin per ajlo-
de Cinujo. Estis neforgesebla sperta. Trame kaj inatoj, per brikdometoj a per teraj inontetoj. Tio
atobuso ni veturis inalroksimen, for de Sardiajo. malbonigas la kampojn. Sed la juna generacio
Fine mankis stratoj. Ni eksidis sur unuradaj pu ,
forte agitas kontra tiu kutimo.
veturiloj, kiuj la la :;anhaja dialekto nomigas La plej agrabla donaco, kiun infanoj povas doni
sioto. La fortika rado estas unu metron alta en la al gepatroj, estas erko. La gepatroj estas fieraj
centro de la veturilo. Estas sidlokoj ambaflanke. pri tiu donaco kaj iras al la najbaroj dirante:
La apogiloj estas samtempe protektiloj kontra la -Venu kaj vidu, kiom mi estas amata de miaj in-
rado. Sed mankas risortoj e tiuj antikvaj vetur- fanoj! Tiel belegan erkon ili don.acis al mi." Poste
iloj: kaj ar Ia inallargaj vojetoj estis tre malglataj. la erko estas konservala en la domo ofte dum
ni balda preferis piediri. almena parton de la multaj jaroj, is kiam oni fine in. bezonas.
vojo. Estis gaja sperte. lionanca tago. Multaj gepatroj elektis la tagon
Ni pasis tra bone kulturitaj kamparoj, lalonge por Ia edziga ceremonio de siaj infanoj. En iu
de kanalizita rivero. Oni kulturas en tiuj distriktoj strato ni renkontis edzigprocesion. La fralino estas
kotonon, terpomojn, tritikon kaj legomojn.. Viroj portata al la domo de la estonta edzo en luksa port-
plugis la kampojn per malnovaj lignaj plugiloj. seko, kiu estas tute kovrita kaj losita. Duni la
Virinoj maris sur la vojetoj lalonge de la rivero, edziga ceremonio la junaj geedzoj vidas unu la
tiratate sampan-boatojn per Inuregoj. Alia membro alian je la unua fojo. Okazas multa klinigado dum
de la familio movis la direktilon por direkti la lip- la longa ceremonio. La muroj de la ambro estas
eton. kovritaj per ruaj tukegoj. ar rugo estas la koloro
Alveno en Cipao, urbeto kun 2 000 logantoj. ojo.
kiuj vivas sur tre limigita spaco. Sur la rivero en
la mezo abunclis la kutimaj sampanoj, kaj lalonge
de la stratctoj tipaj butikoj. Vizito en pri-
vata domo, la hejmo de s-ro Pandio, nia gvidanto.
Domo el ligno, duetaga. kun granda. enirejo. Ni
eniris tra malgranda porcicto tra la. kuirejo. La.
mebloj estis ruge lakitaj; ne mankis speguloj ka j
pendigitaj skribaoj. Bongustis ina tagmango kun
rizo kaj fioj. Sttpre ni trovis dormoambrojn kun
bele izitaj litoj, komodoj kaj seoj. Ni multe
dankis al s-ro Pandio pro lia afableco. Nur dank'
al Esperanto ni povis vidi tian tipan inan hejmon
en la kamparo.
Survoje ni vidis multajn erkojn en. la kampoj.
Estas la devo de la filoj, entombigi en la hejmurbo
la movi intajn gepairojn. Sed ofte mankas la mono
por tion tuj arani. Do oni simple metis la erkojil

58 9
EIONGKONGO
MAKAO
KANTONO
La vojao de anhajo al Iiongkongo estis kiel
vojao de nebula Londono al la suna Portugalujo.
Nia luksa lipego ,,Einpress of Japan" veturis suden
inter mtiliegaj insuloj, lalonge de la ina mar-
bordo. S-ro Slinger kaj mi lois solaj en tre bela
seslita kajuto kaj preska senese ni skribis. Por
la matenmanoj ni povis elekti el listo de dek di-
versaj fruktoj, kio aparte nin ojigis.
Hong,kongo estas insulo 17 km longa. Kiam en
1842 la britoj estis elpelitaj el Kantono, ili ricevis
la permeson ekloi kaj komerci sur dezerta insulo
duonan mejlon for de la ina eflando. La britoj
iom post iom anis la senfruktan insulon en tropi-
kan paradizon. Ili plantis centmilojn da arboj, kaj
kie iam staris fikaptista vilao, trovias hodia
urbego kun 600 000 loantoj. Pli poste Britujo per
la kontrakto de Nankino akiris la insulon, kaj an-
ka peceton de la kontraa eflando. La markolOE
inter la insulo kaj la kontraa duoninsulo estas
plej mirinda natura haveno, kiu la graveco staras
nur malanta Londono kaj Nov-Jorko. Ciuhore al-
venas ipoj el itijmondpartoj. Inter la grandaj
oceau-ipoj naas amaso da inaj velipoj (jonkoj)
kaj miloj da sampanoj, sur kiuj vivas 50 000 ho-
moj.
La oficiala nomo de la urbo sur la insulo estas
Victoria", sed iuj simple in nomas Hongkongo,
kiel la insulon. La urbo sur la nazo de la duon-
insulo nomias Kaillun. En amba vidib, as belaj
,

hoteloj, konsulejoj, oficejo-konstruaoj, bankoj, fa-


En suda inujo
brikoj, laraj stratoj, luksaj vilaoj. simplaj hejmoj, Su pre: En la haveno de Hongkongo. a lsup re: Samideano D-ro Won Kenn
kun sia familio en Kantono

60
61
belaj parkoj kaj statuoj: ne mankas botanika gar- iri estas dormanta kolonieto, kiu fabrikas, konsu-
deno. kaj multaj belaj promenejoj. tains kaj_eksportas grandajn kvantojn da opio.
La plej alta punkto de Hongkongo estas la. 1.1 Hongkongo mi aetis tropikajn vestajojn el
..Pea.k" montpinto, kiu krute levikas malantail la vebla flaveta tuko. Okeidentanoj aperas en nove
la efurbo. Tiu Pinto", kiu estas 500 metrojn alta, lavitaj vestajoj matene kaj vespere.
estas la loka tipajo. De la supro oni uas plej mir-
indajn elrigardojn malsupren al la du urboj, al la
malproksima Makao, al la vasta einujo okcidente
kaj al la senfina Pacifika Oceano en la oriento. Ce
la sun.levilo ai,, sunsubiro, dum luna nokto kaj sub 11k* rtl Kaniono! Nokta veturo sur la kvietaj
stelkovrita ielo tio estas plej fantazia kaj reva 41100 i de lu Perla ;Rivero, 120 kin al la intcrno de
,

bildo. Malsupre brilas centmiloj da lampoj kaj fe- (1:tuj. Je la sesa matene nin salutis D-ro Won
nestroj en la urboj kaj sur la kolosaj vaporipoj, krun. Prof. Sinpak kaj areto da aliaj samideanoj.
kiuj momente trovigas en la haveno; kaj inter ili Ili tuj enloaigis s-ron Slinger kaj min" e samideano,
briletas nialfortc sennombraj lanternoj sur la sam- en lia bela kaj modernega New Asia" Hotelo,
panoj, kiel malgrandaj steletoj inter planedoj kaj proksime de la rivero. D-ro Kenn tuj informis nin:
-

kometoj. ..Ni volas, ke vi uu vian restadon en Kantono, kaj


Sed ne iam la bildo estas tiel fea kaj bela. Ofte vi havos neniajn elspezojn." Ho esperantista spi-
okazas tifonoj, la teruraj inaj uraganoj, kaj dum rito, kiu kreas amikojn en la tuta mondo por iu,
kelkaj semajnoj Hongkongo, la urbo, insulo, pinto kiu mem volas esti amiko al fremduloj, lernante
kaj io, estas envolvi ta en densega nebulego. Felie
- Zamenhofan lingvon! Kortulite ni akceptis.
ni trovis dum nia restado la plej belan noveinbran En la hotelo jurnalisto intervjuis min en
veteron: agrable varmetan sunon kaj bluan ielon nomo de la Gazetara Servo". Rezultis, ke en iuj
kiel en Kalifornio. +0 lokaj jurnaloj aperis la samaj raportoj yri mia
Makao estas la Monto-Karlo de Azio. tai estas K
.izito. Kanton() estas urbo. kiu rapide nmc erniAis-
portugala urbo kiu idilie kuas sur roka duon- duin la lastaj 15 jaroj. En Ia urbo vivas 1 000000
insulo. La malgranda portugala kolonieto iis fama loirantoj kaj sur la rivero aliaj 200000 sampanuloj.
pro la dekduo da Fantan-domoj. air hazard-ludejoj, Post la starigo de la respubliko la l'efuloj de Kan-
kiuj allogas multajn turistojn kaj ekskursantojn el 10110 prenis landkarton de Ia urbo, desegnis rektajn
Hongkongo. Makao strange aspektas kun siaj sud- liniojn tra la doma labirinto kaj diris: ,:fie ni ha-
eilropaj domoj kaj inaj surskriboj. Stratoj pavim- vos stratojn." Kaj. . . vidu . . . : cklaboris dek-
itaj per malgrandaj rondaj Atonoj, laraj placoj ludoj da homoj kiel formikoj, malaperis urbmtiroj,
kaj kelkaj _palacoj, riparindaj pregejoj kaj ka- &maoj kaj stratetoj kaj ekestis sirategoj. Hodiart
dukaj monatiejoj, portugalaj flagoj kaj inaj mo- oni ie vidas lamajn avenuojn kaj belegajn bul-
roj. La plimulto de la lokantoj ne havas certan vardojn, modernajn domojn kaj sanigajn lernejojn.
Ideon pri tio, kio estas kaj kie estas Portugalujo. tramvagonojn, aritoinobilojn, parkojn. gardenoln
Nur 3% de la logantoj estas eilropanoj. Foje Xlakao kaj paradojn de skolto,j.
estis floranta kaj grava komerca urbo. Sed hodia En tiuj modernaj irkatiajoj oni ankorart povas
62 63
rigardi malnovajn edziajn kaj funebrajn cerento- kaj unua prezidanto. naskiis en kantono, kaj pri
niojn. Mi vidis, kiel la dato de noedzino estisport- tio ficras iu vera Ka nu mano.
-

ata al la domo de la edzo. tute publike, por kc la Mi ecstis diversajn festenojn arankitajn de Ia
najl)arinoj bone vidu. kiom ria i estas. Unuopt gastamaj samideanoj: mi faris lumbildparoladon al
porlate de po du kulioj alvenis tabloj, seoj. brod la Instruista Asocio de Kanton() kaj radioparoladon
itajoj, arentaj kruoj, porcelanajoj, spegulAranko, (:.e la stacio CMB. Sed restis sufieT da tempo por
litkovriloj kaj multaj aliaj valorajoj. Fine per fari vizitojn al diversaj lokaj vidindajoj. al la Arta
multaj krak-karto&)j la malbonaj spiritoj estis for- Muzeo, kiu estas masiva. kvinetaa kaj du mil jar-
timigataj. Denove mi vidis, kiel pendis ruaj tukoj ojn aa konstruao, al la Monumento de Sun Jat
kaj ruaj lanternoj. Sen. al la Flora Pagodo, al la Monumento de la 72
Ce funebra domo pendis bluaj lanternoj kaj Herooj. al la kamparo kaj al diversaj parkoj kaj
bluaj tukoj, ar bluo estas la koloro de malojo. Mi publikaj ardenoj.
anka vidis funebrajn. paradojn. Unue venis 15 En la Kantonai vendejoj multaj belajoj tentas
orumitaj seoj portataj sur la Aultroj de po du ku- la fremdulon: arentajoj, ventuntiloj. brodajoj,
lioj. Sur la seoj sidis pupegoj kun plej fantaziaj lakitaj kaj tektonaj mebloj, e,izitaj eburajoj, par-
vizaoj. La e!erko estis portata sur la ultroj de tre fumoj, puntaoj. pasamentoj, pelamotajoj, silk-
multaj kulioj. Ju pli ria la mortinto, des pli da acaj, turkisoj kaj aliaj juveloj. Tuta strato vendas
kulioj estas dungilaj. Malantae knabo 12-jara nur meblojn. alia n urr juvelojn. tria ventumilojn.
uone maris kaj duone estis portata de parencoj. Interesa estas anka la vivo de la sampan-
Jam de multaj tagoj li ploris, kaj li poste ploros homoj. kiuj loas sur la miloj da dom-boatoj. Rizo
ankora dum kelka tempo. kiel devas al bona filo. kaj fioj estas iliaj efaj manajoj. Kun infano
Ploris anka la aliaj familianoj. Sed c tio ne su- ligita al la dorso, la patrinoj kuiras, remas kaj
fie.is. La familio dungis profesiajn ploristinojn, kiuj kudras. Kelkaj el la sampanoj estas tre belaj kun
veturis en rikloj kaj ploregis mizere. Ili estis vest- pargetaj plankoj, pordoj, kurtenoj, petrollampoj
itaj en blankaj roboj, ar Manko estas la funebra kaj belaj porcelanajoj. Aliaj estas malriaj kaj
koloro. Mi kalkulis 30 ploristinojn kaj mi sciis, ke preska disfalantaj. Sur la tegmentoj sekias en
la funebra ceremonio kostis multan monon. la suno vesiajoj. bulhoj. legomoj kaj fioj. Katoj
Kiam ni vizitis la ubestron kaj aliajn ofiial- kaj infanoj ludas. kie ajn estas loko.
tdojn, ili diris: Nun lui jam havas bonajn stratojn' ;imonibraj vicoj da sampanoj estas ankrigitaj
kaj modernan urbegon; nun ni havos modernan al stangoj. infanoj estas per nuroj ligitaj al la
havenon, kaj ni forigos la malnovajn kutimojn: nairanta hejmo. Se unu falas en la riveron, i estas
kostas tro multe la edziaj kaj ftmebraj ceremo- facile kaj rapide savala. Jen knabino. kiu mankas
nioj: ni simpligos kaj malkarigos tion: ni instruos rizon. dum kc la patrino aranas Iajn harojn; tie
la popolon. ke ne estas necesa tia antikva kaj mul- knabo legas libron kulante sur la stomako. jen vir-
tekosta ceremoniado!" Mi havas nenian dubon, ke ino lavas porelanaojn en la flava riverakvo: alia
tiuj klopodoj sukcesos en Kanton. (Iuj reormoj kudras belan stebitan litkovrilon. Jen sin banas viro
kaj iuj revolucioj komeneiis en la suda efurbo. en la rivero, kaj apude knabino purigas siajn dent-
D-ro Sun Jai Sen. la Patro de la dna Respubliko ojn en la sama akvo. I.a tuta urba kloak-defluajo

64
Scherer 6 65
iras en la Perlan Riveron. Kelkfoje la homoj - eiala kodo, kaj baldaCt aperis en Heroldo de Es-
mortas pro tifo kaj kolero, sed enerale la sampan- peranto" la sekvanta novaj pri mia vizito en Kan-
uloj estas imunaj je tiaj malsanoj. tono:
En la gardeno sur la tegmento de la New Asia. Mirinda vojago, bonvenigita de la delegito
Hotelo mi kun la filo kaj filino de D-ro Kenn ad- de UEA kaj de pluraj lokaj esperantistoj,
miris la belajn florojn. Ne estas popolo en la logas en hotelo, koregajn salutojn al ICK
mondo, kiu tiel sincere kaj profunde, adniiras kaj de la lokaj sarnideanoj, parolis publike an-
amas la florojn kiel la, inoj. La edzino de D-ro ta 600 personoj, krome en bankedo anta
Kenn estas moderna instruistino, la filino arma 25 c'eestantoj, faris krome radio-parolad-
kaj dola knabineto; la filo estas sentima kaj tre on; sanstato perfektega, salutojn Scherer
soldateca knabo, kiu tre multe atas sian skoltan kaj Sinpak.
uniformon. Li havas la saman progrescman spi-
riton en sia sango kiel la patro. Sed en la koro ili
iuj estas inej 1"kaj veraj patriotoj. Estas interese-
ke la esperantistoj de einujo iuj estas progresenuij
civitanoj.
Vere, la malnova Cinujo malrapide. sed kon-
stante modernigas. kaj iun belan tagon Eropo kaj
Ameriko vekigos kaj trovos, ke la Dormanta Ko-
loso" dume fariis tre konsiderinda politika kaj
ekonomia rivalo. Kun sincera bedaro kaj clank-
ema koro pro la ricevitaj sennombraj afablajoj,.
s-ro Slinger kaj mi forlasis Kantonon.

uste antaii la forveturo mi donis al s-ano Sin-


pak du koclvortojn ,.Mrs Bokapiguva" kaj post
kelkaj horoj alvenis radiogramo en la oficejo de
ICK en Cenevo:
Canton 24-6-234620 per Northern
LCO Esperanlocentro Genene
3Irs Bokapiauva ,Sinpa

La direktoro de ICK. s-ro Kreuz. povis ki n legi


sen ia malfacilaj lail antae interkonsentila spe-

66 6 67
Mi estis survoje al Angkoro! Kia sento! Gran-
ANGKOR-VAT dioza, feliliga! Mia franca ipo Athos II" kviete
LA PLEJ GLORA TEMPLO DE LA MONDO gliiis suden, dum clu tagoj kaj tri noktoj. iutage
fariis pli varmege. Elektraj ventumiloj ekfunk-
ciis. Litkovriloj forjetigis. La malvarma akvo"
Kiam mia ipo folasis la belegan havenon do
Hongkongo, inujo restis malanta mi kaj miaj en la tuboj variis inter 23 kaj 35 la Celsio. Ri-
pensoj flugis suden al Angkoro. velado de kinofilmoj fariis malfacila. iunokte
En la jaro 1861 franca esploristo vaganta tra la la ,,Suda Kruco" estis iom pli alte en la suda 'ielo.
praarbarcgoj de Siamo kaj Hindo-inujo subite Francaj menuoj. Ruaj vinoj. Lertaj kelneroj.
kaj neatendite ekvidis kolosan templegon, 500 kilo- Elegantaj sinjoroj. armaj Parizaninoj. Vere
metrojn for de la marbordo. La seiencisto unue ne franca atmosfero sur tropikaj ondoj.
volis kredi al siaj okuloj. La templo estis ne nur Fine Saigono, la :Parizo de la Oriento, kun
kolosa, sed anka mirinde bela. 100 000 enloantoj. Komerca l:efurbo de Hindo-
La indigenoj vivantaj irkae klarigis, ke tiun :inujo. Tipe franca urbo en franca kolonio. Laraj
gloran konstruajon konstruis aneloj, kiuj venis avenuoj. Multaj brasseries" (biertrinkejoj) kiuj,
surteren. Ektimetis la esploristo, ke io estas nur kiel en Parizo, okupas du trionojn de la trotuaroj.
vizio, revobildo kiu povus forflugi sur la nuboj. Vespere tie sidas kaj amuzigas la 10 000 eropaj
e pli proksima ekzameno li vidis, ke la templo- enlogantoj. Ne mankas la oper-teatro, la elegantaj
grundo mezuras pli ol unu kvadrat-kilometron. kaj hoteloj, registaraj palacoj, la bonvenaj arb-aleoj.
sur la muroj estis azitaj dekmiloj da homaj figu- ie svarmas kulioj, kiuj portas kofrojn a ven-
roj, kiuj similis al la enlogantoj de la praarbaro. das indigenajn frandajojn a felojn cle panteroj.
El tio estis evidente, ke ili estas posteuloj de l' Aliaj kviete kuiras sur la strato a portas brue kaj
konstruintoj de la templego. Fiere ili nomis sin ceremonie Cerkon tra la urbo.
Thner, sed ili ne sciis ion pri la historio de sia po- Saigono estas fama kiel la plej varmega urbo
polo. La la indigena lingvo Angkor-Vat" signifas de la mondo". Do mia kunvojaganto kaj mi aranis
efurba Templo". Preska tro modesta nomo, ar pri baldaa ekveturo al la interno cle Kambogo.
en la tuta mondo ne ekzistas pli granda, pli glora Je la 1-a de decembro, je la 4-a horo matene, ni
kaj pli mirinda pregejo. i estas la plej mistera ekveturis per atobuso. En dole varmeta, nokta
tempo en la Oriento, pri kiu flustre kaj respekt- aero, ni flugis tra praarbaroj kaj rizokampoj, sur
eine parolas la mondvojagantoj. bonegaj stratoj kaj trans multajn riverojn.
Nur malmit taj homoj is nun vizitis la misteran Tro balda tagigis. Post glora matenrugo ek-
templon. Dum 30 jaroj la vojao tra la praarbaro brulis senkompate la tropika suno. Anta ni etendis
estis penega kaj danera. Abundis kaj ankora sin 500 kilometroj gis Angkor-Vat kaj poste an-
abundas sovaaj bestoj en Hindo-inujo. Sed ho- kora 600 kilometroj, is kiam ni ree vidos fervojon
dia belaj a iliostratoj kaj atobusoj faciligas la e la landlimo de Siarn.o. Sed por vidi la minojn
vojaon. de Angkoro valorus e mari la 1100 kilometrojn
sub la ekvatora suno.
* Hindo-inujo estas pli granda ol la ..liejmlan-

69
do - Francujo. En la kolonio. 800 000 kv. km gran-
da, ekzistas nur 3 000 km da fervojoj. La francaj
koloniistoj preferis konstrui stratojn, 50 000 km da
ili, kaj cento ju da belaj pontoj.
Abundas la riveroj. La plej granda, la Mekong,
preska kva roble tiel granda kiel la Rejno, subakv-
igas grandegajn teriloriojn dum ses monatoj de la
jaro. Same kiel la Nilo, li fruktodonigas la landon.
Rie kreskas la rizo poste, en la due plej grava riz-
eksportlando de la mondo.
La indienaj dometoj kaj kabanoj estas kon-
struitaj el panfolioj kaj bambuo. Izolaj ail grup-
igitaj en vilaoj, ili staras sur altaj fostoj, kiel en
la antikva Eropo. En la seka sezono la infanoj
povas ludi sub la domo. Sed en la pluva sezono ili
devas nai. Ankora abundas la sovaaj bestoj.
Krom la 20 000 000 enloantoj vivas en Hindo-Cin-
ujo miloj da tigroj kaj leopardoj, panteroj kaj ri-
noceroj, krokodiloj kaj sovaaj elefa ntoj, kaj gran-
daj serpentoj, kiel pitonoj kaj boaoj.
La patrinoj kuiras anta la kabanoj, per fajraj
karboj kiuj trovias en memfaritaj potoj. Per vent-
umilo ili rapidigas la kuiradon. Plej simpla kaj
movebla kuirejo!
La virinoj maras sur la stratoj kiel reinoj,
rektaj kaj pli fieraj ol la viroj. Haroj mallongaj
kiel e la viroj. Nur knabinoj havas longajn har-
ojn. Ce la maturio en la 14-a jaro la haroj estas
oferataj al Budho en la templo.
Etaj infanoj estas portata j sur la koksoj.
pli bone, la gcetuloj sidas sur la maldekstraj koksoj
de la patrinoj a de pli aa fratino.
La hato estas okoladkolora. La vestaoj estas
plej simplaj e la viroj kaj virinoj. Peco de unu-
kolora tofo 3X1 m granda estas surrnetata en plej
originala maniero. La mezo estas tirata per la
manoj kontraii la dorso. La troa estas nodata an-
tae kaj turnfaldata. kaj tirata tra-inter Ia kruroj

70 71
kaj enovita e la dorso. Estas la plej simpla pan- reo Monivong havas francan konsi Ian ton. Sed la
talcno en la mondo. eliaj tajloroj kaj Parizaj konsiloj estas nepre akeeptotaj. Tamen la popolo
-

kudristinoj ne iru al Hindo-inujo. *ojas pro sia glora reo. Ni vidis multajn valor-
Trans la mamojn la virinoj ligas alian tukon. ajojn kaj sanktajojn. La sankta ;lavo. heredao
La kapo. piedoj, ultraj kaj ventro restas nudaj, el la aniikva Angkoro, epforbo de la Al tiel-imperio,
-

La indikenoj ne bezonas timi sun frapojn kiel la estas plene elprenata el la glavingo ne pli ol dufoje
blankuloj. Nur en la rizokampoj ili surmetas ko- en la jaro, a grava malfelio venus al la popolo.
nusan apelon. Apud la tronhalo staras ria pagodo, konusa
Budhistaj prekistoj abundas. Vestitaj en flavaj turo e:irkaiiita de diversaj temploj. Proksime trov-
multfaldaj tukoj. kun unu ultro nuda. ili preas ias la danc-halo de la reaj edzinoj kaj konku-
kaj almozpetas. Ciu indikena viro iam en sia vivo
- . iptinej. La plej belaj knabinoj de la lando estas pre-
farias prekisto dum almena du jaroj. T.i nur zlyitatai al Ia rego. Akcepto signifas grandan ho-
devas parkere lerni multajn longajn prekojn kaj 'turon al la respektivaj gepatroj. Kiel aldona kon-
psalmojn, kaj li farias bonzo, kiel nomikas la kubino i dancas por la reo. Estas plej strangaj
prekisto. Forrazik as la kapharoj, surmetlas la
- dancoj, kun nekredeblaj turuikoj de la brakoj,
flava robo. Iajn specialajn filozof iajn a teologi- fingroj, kapoj kaj okuloj.
ajn sciojn li ne bezonas. Do knabo nur dekjara Ili dancis en riaj vestajoj la. la doleaj kvan-
povas esti prek,isto. Du.m la du jaroj li ne laboru, kam ekzotikaj sonoj de kamboka orkestro. Per
nur preu. iu-matene anta la sunleviko kaj -ves- marteletoj 20 muzikistoj batis la bronzajn stangojn
pere post la sunsubiro li mankas almozpetitan de supergrandaj ksilofonoj. Vere belega prezent-
rizon. La enlokantoj volonte donas mankajojn._ ado. Mi estis profunde kortulita kaj surprizita.
Eble en tiu momento frato, patro a filo estas prek- Eropaj ksilofonoj komparikus kun la kambokai
isto, kaj li ne malsatu. originalo kiel buharmoniko kun altgrada akordi-
Estas speco de du-jara publika servo. e iu tio.
edziko kaj funebra ceremonio ili preas. Ni okci- Proksime staris Ia funebra domo por la ~t-
dentanoj kaj kristanoj ne ridu. Multaj kristana,j irita patrino de la reo. i kostis 30 000 svisaja
landoj havas devigan militservon. La demando frankojn kaj estis bruligota kune kun la kadavro
estas, kio- estas pli utila, prei a pafi? Decidu post tri semajnoj. Kiam venos la tago elektita de la
prekistoj por la cindriga eeremonio, venos miloj da
Nom Penh.. efurbo de la provinco Kambog.m. bonzoj kaj dekmiloj da aliaj homoj al Pnom-Penh.
En la urbo loas 100 000 simplaj homoj kaj unu Estos granda festo, kiu daros tri tagojn. e la
reo kun multaj edzinoj. tnteresega indikena kvar- cindrigo la animo de la iama reino forlasos la kor-
talo, francaj vilaoj, ombraj stratoj. l>elegaj pa- pon. Ju pli da fajro, ju pli da bruo kaj fumo kaj
godoj. parkoj kaj muzeoj kaj du luksaj hoteloj. homoj, des pli bonvole la animo estos akeeptata de
dna hotelo estis pli interesa. Vizitoj al la urbestro la dioj en la alia mondo. La eindroj estos konserv-
kaj al la supera rezidanto. plej afablaj kentil- ataj en la tronhalo en multekosta urno. Mi vidis
homoj. Du vizitoj al la nia palaco. eentojn da tiaj ujoj, kiuj enhavas la cindrojn de
Tronhalo preska tro luksa por pupreko". La_ antaaj edzinoj, konk Atoj kaj geprincetoj. Aro

72 73
da geprincetoj ludis nudpiede en la rea ardeno,
same brue kiel aliaj infanoj.
En vilao, iom distanca de la efurbo, mi vidis
kinoteatron" kun muroj". Muroj" cl inko kaj
nenia tegmento. Mi demandis, kiujn stelojn atas
la vilakanoj. Greta Garbo kaj Clara Bow!

Sekvis denova atovojao tra praarbaroj. rizo-


kampoj, kaj alterne plantejoj por kotono, kauko,
sukero. kafo, indigo kaj tabako. Dum 321 kilo-
metroj! De la 4-a horo matene is vesperio.
Sed miaj pensoj jam estis en Angkoo. Kiel i
aspektos? Cu mi estos seniluziigata post la multaj
ladaj vortoj aditaj? La seivolemo estas altstre-
ita. Mi atendas eksterordinaraion, supernaturan
vidaon.
Per streitaj fingroj mi tenis libron en la mano,
kiam la oforo diris, ke en tiun direkton ni rigardu.
Post kelkaj sekundoj ni vidos la miraklan templon.
Mi haltigis la spiradon por momento. jen la
lasta stral-kurbo, kaj mi ekvidis en la distanco la
turojn de la templo. Mia libro preska falis cl mia
mano pro emocio. iuj rigardis, neniu parolis.
Kelkaj havis larmojn en la okuloj. iuj sentis sin
feliuloj, ke la sorto al ili permesis ekvidi la plej
miraklan templon en la mondo.
Mi rapide ordigis miajn kofrojit en la proksima
bunga/o-hotelo kaj tuj forlasis mian 'ambron. Ek'
al la templo kun miaj kamero kaj tripiedo! La
lasiaj sunradioj oruntis, kaj, se eble, pliinisterigis
la kvin turojn kaj kolonkoridorojn de la templo.
Por homa kompreno, e: por amerikano vivinta in-
ter nubgratuloj, tia kolosa konstruao estas pres-
ka neimagebla. Neniu, kiu ne estis en Angkoro

74
povas fari al si ideon pri la templo. kiu estas tiom
pli mistera.. ar irkaita de densa praarbaro.
La templogrundo estas preska kvadrata kaj,
mezuras 1% km je iuj flank.oj. Akvofosajo, 200 iu
lara kaj proksimume 6 kin longa, irkaas la
teinplon. La akvo estas preska nevidebla pro
densa amaso da tropikaj akvoplantoj.
Masiva, tona digo transas la fosajon. Sur 4'; i
dudek homoj povus mari brak-en-brake. e la
fino de la dio oni trapasas la unuan iom kadukan
kolonar-koridoron. kiu irkaas la templon per sia
grandega kvadrato. Trapasinte la pordegon, mi ek
vidis alian kolosan digon, 350 m longan, kiu transis
herbejon. En la distanco anta mi ripozis inajeste
la centra sanktejo de la templo. Pro sia longeco
de 300 m kaj largeeo de 23() m, la plej glora templa
altarego en la mondo devas esti rigardata el certa
distanco.
Pro emocio mi haltis sur la duona vojo kaj kap-
skuis. Templo 100 metrojn pli longa ol la Sankta
Petro" en Romo: konstruao kun irkamezuro
200 metrojn pli longa ol tiu de la fleops-piramil)
en Egiptujo!
La fimer-popolo, kiu konstruis la templon
de kie i venis? . . . kien i iris? ? en du de-
mandoj. kiujn la plej sukaj el la arkeologoj povas
respondi nur per supozoj kaj teorioj. Sur la ton-
muroj de la diversaj kolonaroj trovigas centmiloj
da skulptajoj. kiuj rakontas pri bataloj, konkeroj,
religiaj festoj kaj pri Ia vivo de la popolo. Sed e
ne unu kvadraimetro informas nin, kiel a kial la
popolo malaperis. jen unu el la teorioj:
En la unua jarcento de la kristana epoko e.inoj
migris el Cinujo kaj hindoj el Hindujo. Ili ren-
kontigis e la Mekong-rivero kaj ekkulturis la lan-
don. Ili interedzigis, kaj balda ekfloris nova raso
en nova imperio. En la tria jarcento ambasadoroj .
Temploj en Ilindo-Cinujo
vojais al Hindujo kaj einujo. iu nova reo de Supre: La Bajon-Templo en la mezo de la malnova efurbo Angkor-Thom
iam havis 51 turojn kun po kvar kolosaj vizatoi. Malsupre: Kelka) el la
204 monstrai vizatoi
76 77
la mer-popolo konstruigis novajn palacojn kaj la templon kaj askultis al la mistera silento de la
pli glorajn templojn. Dum jarmilo riajoj fluis al pruarbaro eirkalie. Mi tute Forgesis la luksan ves-
la efurbo. La riajoj allogis la najbarojn. Oka- pemankon en la hotelo. Mi kontentigis per bana-
zis militoj kun la Siamanoj kaj la Anamanoj. Sed noj.
dum mil jaroj venkis la fajraj mer-armeoj. Tiam En la plej alta turo briletis olea lampeto; sen-
subite la sorto turnigis. Tuj post 1300 ekvenkis la dube sankta ,;eterna lerno" anta la statuo de
malamikaj najbaroj. ForpeliIis la mer-popolo Budho. a Vino, a alia dio dc la budha-hindua
a buiIis kruele. Restis la temploj kaj la palacoj. religi-miksajo de la tiama ftmera popolo. Duone
Sed iom post iom la nekontrolata praarbaro en- ensore mi sekvis la inviton de la sankta lumo.
glutis kaj detruis ion, kion la homoj per siaj ma- La centra sanktejo estas kombino dc tri korosaj
noj kreis." kvadratoj da kolonkoridoroj, kiuj staras unu in-
Nur la du plej grandaj temploj. la Angkor-Ya t terne dc la alia. La plej ekstera estas ne tre alta
kaj la Bajono en la mezo de la apuda efurbo, Ang- ed, kiel jam Write, 300 m longa. Majestaj tup-
koro Thom, travivis la sekvantajn sescent jarojn aroj kondukas supren al la unua, dua kaj plej in-
sukceso. Post unu plua jarcento certe anka ili terna tria terasoj. La lasta teraso levii;as tiel krute,
estus disfalintaj. Sed hazarde venis la franca es- kc nur unu el la dekdu imponaj tuparegoj estas
ploristo. Forpeligis la tigroj kaj panteroj el la nun uzebla. Oni preska devas esti svisa alpisto
sanktejo kaj komenciIis la sava laboro. Aliaj sci- por ne rompi siajn krurojn.
eneuloj teorias pri ribeloj kaj epidemioj. Eble ili La kolonkoridoroj havas la kolosan seman long-
pravas. Neniu. scias certe, e hodia. econ de proksimume 2 000 metroj. La muroj unu-
Mi iom respondis la demandojn, de kie venis la flanke, kaj la kolonoj e la ekstera flanko, estas
ilmeroj kaj kien ili iris. Sed venas nova demando: kovriiaj per plej mirindaj tonskulptajoj. La ba-
Kiel ni klarigis en agrikultura teritorio, kun ma- reliefaj figuroj estas is hodia tiel bone konsev-
lica klimato, la eeston de la brila genio, kiu ima- itaj, ke oni kredus ilin izitaj nur hiera. Kelkaj
gis, planis kaj konstruis tiujn i miraklajn templ- estis kovrita per oro, aliaj per emajlo.

ojn?" Super la kolonaroj de la tria teraso levikas kvin


Dum jarcento, dekmiloj da sklavoj laboregis majestaj turoj, kiuj frape similas Ia papan tiaron.
por konstrui. irka la jaro 1 100. surt eran tronon tio estas konstruita la tute unika arkilekturo.
por Viilo, unu el la e.efdioj de la hindtt-religh.). Estas miksajo de hindaj kaj inaj ideoj, mirincle
Dum mia historia pripensado mi forgesis la konfanditaj en hindo-ina stilo.
tempon. Dume la suna oro estis malaperinta de Mi grimpis al la centra turo. Kun la escepto de
sur la kvin turoj de la templego. La steloj kaj la malgravaj statuoj. la plejsanktejo estis malplena,
keskanta luno ekbriletis super la sankta loko. por ke la Plejaltulo povu plenigi lin la sia propra
Mistere la naturo silentis. Tutan jaron antae mi plezuro.
estis kali: olinta, kc mi estu en Angkoro dum la Mistere falis la lunlumo en la diversajn kortojn
plenluna te.mpo. Nun mi ne pentis. kaj kolonkoridorojit. En la aero svarmis milionoj
Tiu vespero estis la dua brilmomento de mia da vespertoj. Dum la tago ili dormis en la interne
- ,

mendvojalo. Mi sidis kaj rigardis. Mi admiadis de la turoj kaj koridoroj. Nun ilia stranga bleket-
78 79
aclo e plimisterigis la jam fantoman atmosferon
de la templego. Nur post noktomezo mi revcnis al 2ijn punojn. kaj nun mi konstatis, ke i*e la alia
la hotelo. flanko de la mondo. 200 jarojn pli frue, alia poeto
havis similajn a e samajn ideojn pri la infero.
Dum ke la infero estas plej vive priskribita per
Dum la sekvintaj tagoj, s-ro Slinger kaj mi tiuj tonaj bildoj, la ielaj scenoj estas plej mono-
vagis senlace tra la ruinoj de Angkoro. Sendube tonaj kaj sen ia ekscito. La artistoj neniam vidis
neniam antae la plej moderna lingvo. Esperanto, la ielon. Sed ili vidis batalojn kaj suferadon pro-
adigis en la antikva iemplo. Kun la escepto de praokule. Kaj e pli sovaaj ol la inferaj scenoj
deko da mondvojak,'antoj kaj aro da budliistaj prek- estas la batalegoj kun la najbaraj malamikoj.
istoj Angkor-Vat estis forlasita kaj solega por revi Soldatoj, oficiroj, princoj kaj reoj rapidas al
pri tempoj pasintaj, kiam miliono da homoj tie i la honto, piede a rajdante sur elefantoj, evaloj,
vivis kaj preis, amis kaj batalis. tigroj kaj aroj, kun lancoj, Sirmiloj. ba ilo ,j, glavoj
Dum duontagoj ni rigardis kaj fotografis batal- kaj sakoj. Post 50 metroj de tia armeo oni vidas la
scenojn, triumfajil revenojn, religiajn festojn. kunpulon kun la malamika armeo.
monstrajn leonojn kaj sennombrajn Naga-serpent- Tcrurega batalo! Miloj da batalanto,j. Neniu
ojn. La Naga-serpentego. kiu balustras la (ligojn figuro estas neaktiva. lli batalas ope, grupe, en
kaj ornamas la turojn, evidente estis preferata em- doloro, en furiozo, freneze, rabis, malespere. Ele-
blemo intene ne uzas la vorton ..idolo) de la fantoj starikas sur homojn kaj homoj sur elefant-
flama religia kulto. Servante kiel balustrado. la ojn kun malsama rezulto. Sagoj flugas dense.
serpento ofte estas 25 metrojn longa, kaj i fiere Sonas la trumpetoj. Tremas la aero kaj la tero.
levas sian sepoblan kapon. tri metrojn en Ia aeron. Kuragigas la oficiroj. Antaen, antaen! La mort-
Mi vojais efe por lerni pri la vivo de aliaj po- intoj atnasigas. Sed daras la batalo, la kruela bu-
poloj, kaj por lerni iom pri la diversaj religioj. Ne ado.
estas en Ia mondo pli bona loko ol e la ruinoj de Fine venkas la fimera armeo. Hejmeniro,
Angkoro. Triumfo. Dankfestoj. Dancoj. Festmangoj. Paco.
Inter la centoj da religiaj bildoj, la ..Lasta Kaj io estas legebla sur la muroj de la templo. Sur
Juro" estas aparte interesa. ei montras 32 divers- la malvarma tono. La bildoj diras pli multe ol
ajn inferojn kaj 37 diversajn ielojn. Jen ni vidas povus rakonti mil libroj. skribitaj per finieraj hi-
lti ,,infcron de la vermoj . kie suferas tiuj. kiuj in-
-
eroglifoj.
sultis la diojn, la sanktan fajron, la gepatrojn a
siajn amikojn. En alia iri fero la ostoj estas romp-
ataj al tiuj. kiuj difektis ardenojn. domojn kip. Sekvas vizito al ..Angkor-Thom . la ,Granda
-

Oni segas la ostojn de la tromanginioj kaj dink- efurbo". Angkor-Vat, la templo, apena suferis
emuloj. Suferas en kaldronegoj tiuj, kiuj akceptis dum la :jarcentoj. Sed la iama ef urbo, kie vivis
koruptajoin a telis monon. Brulas sur fajraj 1 000 000 homoj. preska tute malaperis. De la
karboj tiuj. kiuj ne pagis siajn uldojn. iamaj 600 gloraj palacoj restas nur kelkaj pecoj de
Mi iam pensis, ke nur Dante povus elpensi li- la fundamentoj. I ti ler kaj sub la tropikaj arbegoj
kaj lignoj io estas eniombigiia.
80 Scherer 7
Si
Nur la Bajon-templo en la centro estas ankora
vidinda. Iam i havis 51 turojn, kun po kvar ko-
EN SIAMO
losaj vizaoj de Sivo. Sed hodia restas nur 172 LA LANDO DE LA BLANKAJ ELEFANTOJ
el la sfinksaj kapegoj. Mistere kaj senmove ili ri-
gardas al la kvar direktoj de la mondo. Kiom ili Siamo iam estis lando mistera, la rakontoj kaj
povus rakonti pri la gloraj festoj, okazintaj en la libroj. Nur malmulte scias la homoj pri la popolo,
centro de l' mirinda efurbo de la glora popolo. kiu en sia lingvo nomas sin non-Thai `, kio signifas
Kiom ili povus diri pri la malapero de unu el la ..Libera Popolo . La siamanoj konsideras sin liber-
-

plej imponaj civilizoj de la mondo. Ili povus dikti Litoj, spite de la fakto, ke la reo estas absoluta mo-
ekscitan romanon pri la Lastaj tagoj de Angkoro". narko sen pa.rlamento. Eble la lokantoj volas aludi,
i estus certe la plej mirinda kaj sensacia romano ke ili estas anoj de lando ne kontrolata, regata a
de nia jarcento. konsilata" de eropa nacio. Nur eropanoj diras
Reveturo al Pnom-Penh. Tie mi havis la ple- Siam". La enlanda nomo estas Muang-Thai", kio
zuron fari paroladon al posteuloj de la iama glora signifas Libera Lando".
nmera popolo. Mi ne malmulte fieris, ke unu el Kaj iu tage mi povis konstati, ke la siamanoj
miaj paroladoj estis tradukita en la antikvan estas unu el la plej feliaj popoloj en Azio. Rapide
meran lingvon. mi komencis ami la popolon de la lando, kiu la-
Sekvis du pluaj longaj tagoj da vojaado tra dire estas tiom mistera. Jen kelkaj bildoj de la ef-
senkompata tropika klimato. Unu tagon en ato- urbo Bangkoko:
buso is la siama landlimo kaj unu tagon en mo- Puraj stratoj kun kelkaj atomobiloj kaj unu
derna. siama vagonaro. Tra ajne senlimaj rizo- iramlinio; multaj kanaloj kun amaso da boatoj; ka-
kampoj kaj valoregaj tekton-arbaroj. dukaj kabanoj kaj surakvaj sampan-hejmoj; gran-
da stacidomo kaj modernaj hoteloj; puraj vendejoj
kaj simplaj lokejoj; elegantaj parkoj kaj luksaj
reaj palacoj; centoj da temploj kaj miloj da pa-
godoj; virinoj kun la tipa panun (krurvesto simila
al tiu de Hindo-inujo) kaj speco de organdi-
bluzo; soldatoj en kaki-uniformo sen uoj; oficiroj
en pli elegantaj uni formoj kun uoj; oficisto] kun
la mallielblua panun-krurvesto, blankaj trumpoj,
nigraj uoj, blanka kitelo kaj felta "apelo; knab-
etoj preska iam nudaj; knabinetoj kun tro mal-
longa emizeto; kulioj kaj boatistoj kun la nura
panun-vesto; inaj virinoj kun la tradicia nigra
pantalono; studentinoj, kiuj portas la panun-tukon
la eropa maniero kiel jupon; studentoj - kun
blanka kitelo kaj mallongaj kaki-pantalonoj; en-
tute felia popolo.
7 83
82
nin balanci kiel akrobatoj. Kiam ni soifis, ni al-
La siamanoj estas tre gajaj, bonliumoraj. mu- proksimigis al du knabinoj sidantaj anta kabano.
zikemaj, graciaj kaj helpetnaj. La tuta popolo de Siaman lingvon ni ne scipovis, sed per mansignoj
1.1 000 000 okoladkoloruloj estas budhista, sed kaj gestoj ni ilin komprenigis, ke ni deziras junan,
mankas la superstio. ke pro fotografaclo suferas la laktorian kokoson.
animo de la fotografito. Ili ne forkuras kiel la Elvenis la juna frato, kiu tuj grimpis al la foli-
inoj; male ili komplezas per amika ridelo. rfre aro de alia pulmo. La gefratoj multe surprizigis
agrabla religio por mondvojaganto. kaj kore amuzigis, kiam ni elsuis la bongustan
Bangkoko kun siaj 750 000 logantoj estas divid- lakton per kaukaj tubetoj, sen perdo de ee unu
ita en du partojn per la Menam-riverego, kiu fluas guto kaj ne malpurigante niajn emizojn. Ili tuj
suden tra la tuta lando. La rivero ebligas grand- mem volis provi la fenomenan metodon. Ili gojegis
skalan akvumadon por rizkulturoj kaj servas kiel kiel veraj infanoj. La ojo fariis senlima, kiam
efa fervojo" por transporti la valoran tekton- nli donacis la tubeton al la plej juna el la trio.
lignon al la oeeanipoj en la haveno de la efurbo. Rekompence ili alportis bananojn. Ili ne havis
La orienta, nova urboparto estas iom tro erop- alian monon. Dum plua horo ni sidis, babilante
igita. sed post mallonga veturo per sampano al la kun la feliaj gefratoj. Ni babilis, e ne uzante
okcidenta flanko ni estis en plej interesa parto de iun specialan lingvon. Ili montris multajn ajojn
Siamo. Stratoj preska mankas, a balda farias el sia iutaga vivo, kaj kiam ili vidis, kiom io
vojetoj lalonge de la multnombraj kanaloj. La plais al ni, ili darigis la procedon de rondiranta
dometoj estis irkailitaj de kokospalmoj kaj imitan- ekspozicio. Ili ojis montri, kaj mi ojis fotografi
ujoj, kiuj mirindc reflektikis en la kvieta akvo de ion. Kia. malofta bonaneo! Kaj io okazis en la
la pli malpli laraj kanaloj. Vera fotografista pa- stranga lando Siamo!
radizo! Ni piede ekvagis tra la tropika Venecio". je la kvina horo mi diris la vorton Menam".
io estis pura, kvankam ofte kaduka. Ni renkontis La knabo iuj komprenis kaj saltis en la familian
kelkajn kokinojn, anasojn, 'afojn kaj kaprojn. Cu ipeton. ipeto estas necesa familia posedao, kiel
ni estis ankorail en la efurbo? Verajne e la omobilo en Usono. Li remis nin tra ajne sen-
at
rando. ar balda la domoj estis malpli densaj, kaj finaj kanaloj. Ni glitis inter kaj sub vertikalaj kaj
la palmoj pli abundaj. Plinombrigis la dombestoj, klinigintaj, sed iam graciaj palmoj. La vespera
malpliigis la homoj kaj la. pontoj. Ni estis tute gondola veturo vekis en mia memoro dolajn melo-
-

perditaj en la kanala labirinto, sed ni darigis la diojn, precipe veneciajn. Sed kiom pli bela estis
vagaclon. la tropika Venecio! Ekblovetis frea vespera vent-
Ni ne timis. Ni sciis, ke en Siamo oni povas fidi eto. Rugigis la iela inter la. palmfolioj en la okci-
al iu homo, e al la plej simpla sampan-remisto. dento. Kviete ni glitis dum tuta horo. Cio estis
Jam delonge ni trovikts en la kamparo". Dum neimageble bela. kaj mi demandis min, u eble mi
horoj ni maris, sed boatisto verajne povos nin re- sonas. Sed neniu vekhorlogo interrornpis la para-
veturi per ipeto dum duona horo, kiam venos la dizan gondolveturon returne al Bangkoko.
vesilero.
Car la kanaloj ofte krucigis, ni devis seri pont-
ojn. Sed ni trovis nur pontetajojn, sur kiuj ni devis
85
84

Vizito al la blankaj elefantoj estas neevitebla,
deviga por vojaanto. Temas pri Ia sanktaj ele-
fantoj apud la rea palaco. Mi vestis min laregule,
per eropaj vestajo, kolumo kaj kravato. La ele-
fantoj estas tro sanktaj por ricevi vizitojn" de
viroj kun malfermaj sportkolumoj.
La sola blankajo e la blankaj elefantoj estas
la dometoi. La elefantoj mem estas grizaj, karn-
koloraj en certaj lokoj, precipe e la oreloj. Sed
la resto estas ordinara elefantkoloro. Se ie en la
.siamaj praarbaroj tia blanka elefanto" estas trov-
ata, li estas kaptata, kaj ceremonie transportata al
Bangkoko. e iu vilao sur la vojo la elefanto de-
vas fari procesion al la lokaj temploj. Pro tio tia
transporto daras ofte multajn semajnojn. Signifas
grandan felion por la lando, kiam tia elefanto
estas tro-vata. La malfeliuloj estas katenitaj al
masivaj fostoj unuope en blankaj dometoj. Mal-
feliaj elefantoj! Sed ili faris Siamon mondfa.ina!
Vizito al la rea rezidejo. Mirindaj hindo-
limeraj kialoj kaj temploj, kelkaj renesancastilaj
palacoj, imponaj orkovritajpagodoj, smeraldaj
budhoj, luksaj kardene g oj plenaj de ekzotikaj
plantoj kaj arboj, belega] ventumilpalmoj, kaj gro-
teskaj tonfiguroj de dioj kaj diabloj.
La popolo estas tre religiema. Siamo havas
16 000 budhistajn templojn kun 133 000 preistoj.
En la efurbo devas esti almena 1 000 temploj, ar
ie oni renkontas ilin, kun grupo da pa.godoj apude.
Pagodoj estas turoj kun la formo de trodika keglo,
Kelkaj estas vere altaj kaj multekostaj. Mi vidis
pagodojn kovritajn per oro, arento, porcelano kaj
juveloj.
La plej belaj temploj estas Vat Pijaijat" kun
mirinda galerio de budhoj, kaj Vat Arun" kun la
plej alta pagodo nomita Phra Pang", kiu estas
tute kovrita per porcelano kaj aliaj briletantaj
darnamajoj. Tiu turego niagie rebriletas tage kaj

86 87

nokte, matene kaj vespere, sed iam en aliaj ko-
loroj. Tiu landa tipao allogis min ofte dum mia
restaclo en Bangkoko. De la bazo is la pinto, ;;i
estas arita per cenioj da tonaj statuoj de homoj,
birdoj kaj elefantoj. Tiu pagodo estas anka nom-
ata La Pagodo de la Matenruko".
Ciutage mi vagis tra la i :efurbo a tra la kamp-
.

aro. Mi spertis multajn novajn kaj interesajn tra-


vivajojn. Mi povis vidi, ke Siamo estas lando ria
-

kaj progresema. Lando tropika kun 8 000 lernejo,;.


15 000 mstruistoj kaj 666 000 lcrnantoj devas esti
konsidcrata progresema. En la lando oni trovas,
krom karbo kaj fero, mineralojn maloftajn, kiel
tungstenon, manganon kaj hidrargon.
Eble vojaa sekreto povas helpi al aliaj vojak-
ontoj. Ni lois en ina hotelo, tre pura kaj mal-
kara. En la eropaj hoteloj oni devas manki la
pezajn eropajn mankojn, kiuj tute ne taiigas por
a tropiko. L'iutage ni mankis tronikajn frukto-
salatojn, mem preparita jn, kiuj permesis al ni
nokte glore dormi kaj tagmeze vekiki por promeni,
kaj kapti la plej bonajn fotografaojn. Ni anka
'

ne uzis ailtomobilojn. Ni preferis marli kaj halti


je kiu ajn sekundo. por kapti hazardan

En Siamo
La patrino agas kiel frizisto por la tuta familio

89
Sed kio estas tropika fruktosalato"? Jen la re,
cepto: Mi kirlis ses bananojn, is kiam ili estis SUDEN,
kao; tranis unu ananason en malgrandajn pec-
ojn; aldonis sekajn vinberojn: elgratis el du ko-
TRANS LA EKVATORON
kosoj la delikatan, gelatenan kokosviandon, miksis Singapuro, iam tigra insulo, hodia unu el la
ion. kaj jam mi havis grandegan supteleron plen- plej gravaj urboj de la mondo. estas la plej suda
an je nutra fruktsalato. Kosto en la urboj 1.25 parto de Azio, preska sur la ekvatoro. En la
sv. fk., en la kamparo e la vilaanoj ofte nur 0.25 Oriento lipoj a iras al, a venas de Singapuro.
sv. fk. La salato enhavis sufie da karbohidratoj. Mi estis survojc al Singapuro, kiam meze de de-
natura sukero, natura graso, sendanera H2O kaj cembro mi forlasis Siamon per Ia Asdanc " nur ,

estis ria je vitaminoj. Glasego da frea kokoslakto 600-tuna vaporlipeto.


estis bongustega, kiel iu glaso da frea lakto iam La fervojo al Singapuro kostis . 50 usonajn do-
gustis en la svisa alparo. larojn. La 1-a klaso sur la lipo kostis 40 dolarojn.
Siamo kuas tro malproksirae de la kutima vojo Sed ni insistis vojai per la II-a klaso, e se tio
de mondvojaantoj. E la blankaj elefantoj" ne estis kontra la regulo de la lipkompanio. Ni pagis
sukcesis allogi konsiderindan nombron da turisto,j. nur 20 dolarojn.
Tamen Siamo meritas kaj balda havos pli da Kiam ni atingis la ipon, la kapitano informis
turistoj pro la baldaa finkonstruo de fervojo tra nin, ke ni estas la solaj blankaj pasaeroj, ke do ni
Hindo-Cinujo. Tiam la globtrotuloj komforte per povos ekloi en la kajuto n-ro 1 de la I-a klaso.
vagonaro veturos dc Saigono al Singapuro, tra Je la posta tago la ipestro plie invitis nin mani
Angkoro kaj Bangkoko. kun li kaj la du helplipestroj. iuj estis danoj kaj
Tiam venos la tago, kiam Angkor-Vat farios gajaj. Ili rakontis al ni iujn ercojn kaj maristajn
mondf ama kiel la piramidoj de Ka iro, kaj tiam rakontojn., kiujn ili estis rakontintaj al si reciproke
Bangkoko estos grava turista urbo kiel Singapuro ,dum kelkaj jaroj. La manotempoj iam fluge
kaj Bombeo. Tiam Bangkoko estos la Venecio kaj pasis.
Prago de Azio. Bangkoko estos fama ne kiel cent- Tro rapide pasis anka la matenoj, posttag-
tura, sed kiel la matura urbo". La plej bela el mezoj kaj vesperoj e la sk ribmaIino kaj e rivel-
-

tiuj mil turoj, la Pagodo de la Matenruo" salutis ado. En mia negativ-kolekto trovilis jam pli ol
min lastafoje, kiam mi per lipo forlasis la efurbon 2 000 bildoj. Kiam estis tro varmege en la kajuto.
de Siamo. mi instalis mian porteblan. oficejon sur la ferdeko.
Mi povus malfermi inian oficejon e en savboato.
se .mi sukcesus savi la skribmalinon kaj la kofreton
kun papero kaj kelkaj libroj.
La golfo de Siamo estis mistere luma en la
nokto. Fosforo en la akvo, kaj sennombraj steloj
supro. Mi ojegis nun rigarcladi la sudajn stelojn,
kies konstelaeiojn mi lernis, sed neniam vidis, en la
knabaj jaroj en Svisland.o.
90 91
Post kvar tagoj ni atingis la urbegon Singapuro.
Mia unua vizito estis al la oficejo de la American inedita.do pri sia antaa vivo a pri la granda uni-
Express Co.". La oficistoj jam senpacience esperis, verso.
ke tiu Speciala Delegito" de la mistera I. C.K." iuj miaj amikoj logas norde de la ekvatoro:
balda venu al Singapuro. Granda tirkesto estis neniujn amikojn mi havis sude . . ." Sed tuj mi
plenplena de dikaj leteroj de ICK kaj el iuj adis voojn, kiuj alflugis per sudaj ventetoj. Kaj
partoj de la mondo: kaj kelkaj pakajoj okupis mi vidis manojn sin etendi al mi trans la ondojn de
multan spacon en fera rirnko. (-Iuj faris grandan la senlima maro. Estis salutoj de esperantistoj,
elspiron, kiam mi akceptis la tuton, kaj mi faris samideanoj de miaj amikoj sude de Ia ckva-
grandan enspiron, kiam mi kalkulis 33 ajojn, kiuj toro! Cu ne estas mirinde esti esperantisto ? !
enhavis entute 55 leterojn, poItkartojn kaj donac- Matenrugo, oraj nubetoj, sunlevigo, bluega
e to jn. el Ameriko, .Azio kaj Eropo. glatega maro. Okciflente kuis Sumairo, kva-
Mi legis avide kaj ordigis la reston por posta za maldika fadeno, naganta sur la rando de la
legado. Mi intencis pasigi la kristnaskaju tagojn mondo.
en Singapuro. Bonega matenmango Karnernelk met Gort -

Sed hazarde mi adis, ke la fama vulkano (buterlakto kun grio). Dum la tago regis sur la Aip-
Merapo en Javo us eksplodis kaj mortigis centojn ego tropika dormemo. Nur vespere la hontoj vek-
da logantoj, detruis 20 vilaojn kaj fortimigis al la iis, gajigis, ekdancis, kantis, promenis, antuzigis
valo 25 000 rifugantojn. Tion mi devis fotografi, kaj am-uzis, sub la ekvatoraj steloj.
nepre! Se eble anta Kristnasko. Jam estis titolo Post 3:5' horoj
alveno en Javo.
en mia kapo por usona gazeto kaj Heroldo de Es-
peranto": Kristnasko sur Javo, apud fajra
lafo."
Ni forkuris de nia vespermango al lipagent-
ejo. La vaporlipo ,,Prins der Nederlanden" for-
veturos post du horoj. Biletojn ni ne povis havi.
La polica forirpermeso devis unue esti akirita.
Rapida pakado. RikIo-veturo. Tedaj polic-
formalaoj. Alveno apud la 'lipo 15 minutojn anta,
la ekveturo sen biletoj. Sed ni estis bonvenaj
gastoj, ar ni havis monon en la poo.
Dum la nokto ni transpasis la ekvatoran linion.
Nenia ceremonio sur la ipo. Do mi prenis duoble
longan duon, fruegamatene, en la haltejo, por festi
la okazon. Pronienado sur la fcrdeko. Gloro brilis
ankora la multadmirata Suda Kruco. Sed nenia
linio sur la akvo a en la ielo! Tiu magia ekvatora
linio estas nur imaga, sed tamen i invitas al iomai
9'
93

JAVO Javo eksportas ankan grandajn kvantojn da kafo
LA C;ARDENO DE LA MONDO! kaj teo, tabako kaj spicoj, kauko kaj stano, pe-
trolo kaj kokosoj.
Javo, kuanta 800 kilometrojn sude de Singa-
Dum multaj jarcentoj la orient-hindaj insuloj puro, estas vizitata nur de Ia malrapidemaj mond-
estis laillegende konataj al la eropaj komercistoj. vojagantoj. Tandjong-Priok estas modernega ha-
Valoraj juveloj kaj spicoj, kaj multekostaj lignoj veno. Atomobile ni veturis al Baiavio. Survoje
venis tra Persujo per kamcl-karavanoj al Damasko, multaj interesaj bildoj: belegaj rizokampoj, verdaj
Konstantinopolo kaj Venecio. La vojo al tiuj riaj hcrbejoj; vilagetoj preska kaitaj en la densa foli-
insuloj estis kona.ta nur al la araboj kaj mahomet- aro de bananujoj kaj bambu-arbaroj; bonegaj stra-
artoj; kaj ili bone gardis la sekreton. toj, rektaj kanaloj, multaj oblikvaj kokospalmoj,
Sed irka la jaro 1500 portugalaj kaj hispanaj arboj kun fruktoj konataj kaj fremdaj, kaj supre
aventuristoj kaj esploristoj trovis novajn vojojn, bl ttega ielo kun tropikaj nuboj... vera paradizo!
veturante per ipoj irka la sudajn pintojn de Batanio, malnova komerca urbo. Anta'. 300
Afriko kaj Ameriko. Kaj rapide riigis Hispanujo jaroj eta komerca stacio. Hodia urbo kun 440 000
kaj Portugalujo. logantoj. Urbo kun multaj kanaloj, konstruita la
Ordinaraj homoj, kiain ili adas la nomojn de la modelo de la malnova Amsterdamo. Sed balda
Javo, Sumatro kaj Celebeso, tuj pensas pri kafo montrigis, ke en la tropika klimato tiuj kanaloj
kaj teo, sukero kaj tabako, a pipro kaj cinamo. estas fatalaj. Miloj da soldatoj kaj komercistoj
Aliaj, kiuj legis Ia rakontojn de Marko Polo kaj mortis pro febroj. Kiam ili vidis, ke ili iuj mortos
similaj verkistoj, tuj pensas pri palm-ornamitaj pro malario, se ili insistos vivi apud tiuj kanaloj,
marbordoj, koral-insuloj, densaj praarbaroj, gran- Ili forlasis la urbon. Sur pli alta nivelo, 8 km pli
daj plantaejoj, daneraj vulkanoj, ekscitaj aven- sude, ili konstruis novan urbon, kie ili estis pli kon-
turoj; pri kapasistoj, piratoj, diablofiloj, orang- tentaj. La urbo nomigis Weltevreden, kio signifas
utangoJ, tigroj kaj grandaj serpentoj. -tute kontenta". Urbo kun belegaj parkoj, multa
Sed hodia javo estas tropika Edeno langit a () rn bro, armaj hejmoj kaj abunda verdeco.
al tropika paradiza ardeno. Javo efektive estas Sur la kanaloj oni transportas varojn iuspe-
tiel mirinde belega, ke i meritas la nomon Car- cajn. Al la kanaloj venas la indigenaj virinoj por
deno de la Mondo". Javo estas nur trioble tiel lavi la familiajn. vestaiojn. Poste ili sin banas en
granda kiel Svislando, kaj kun siaj 42 000 000 log- la sapa akvo kun malfermita buo ailt lavas en i
antoj i estas la plej dense logata lando de la la rizon por la lagrnanIo. Interesaj estas la du-
mondo. ar kovrita de cento da vulkanoj, aktivaj, radaj kaleetoj kun malgrandaj evaletoj. Per
dormantaj kaj mortaj, la insulo estas plej belega de la piedoj la kondukisto funkciiga.s sonorilojn, kiuj
iu angulo. e la horizonto oni iam vidas la gra- produktas simplan meloclion, iam la saman. Kaj
ciajn liniojn de kelkaj vulkanoj. ar centoj de tiuj .,dilentan-veturilor zigzagas sur
Ne nur ardeno sed anka mondprovizejo. Javo
:
la stratoj, adigas konfuza, sed arme tintania mu-
estas la dua plej grava sukereksporta lando, kaj ziko. Javo jam ne estas imagebla sen la kaleaj
kreskas en Javo 99% el la kinino de la mondo. sonoriloj.
94 95
Mi multe preferis tiujn kaleletojn por promen-
veturi. La atitooforoj iam pafe rapidas tra la
paradiza pejzao. Estus neeble fotografi ion, ar
nenio, nek vortoj nek frapetoj, igus ilin halti. Evi-
dente ili kredas, ke blankulo ne povas morti anta
sia antadifinita horo. Mankas la riUo-veturiloj.
La inoj de Javo ne permesas, ke samsanguloj faru
evalan laboron. Kiam foje venis inaj kulioj de
Singapuro kun siaj rikloj, la ina societo pagis por
la tuja reveturo. La duona miliono da inoj en
Javo alte taksas sian honoron. Ilia efa okupo estas
negocado respektinda laboro.
Estas malmultaj historiaj restajoj. Nur la Am-
sterdam-Pordego kaj kanona tubo allogas la turist-
ojn.
Builenzorg (elp.Beilienzorg) estas la etefurbo de
Javo. Post fervoja vojao, 60 km suden en la pli
altan montaron, ni jam estis en la urbo, kies nomo
en la holanda lingvo signifas sen zorgo". Bezidejo
de la enerala Guberniestro por iuj nederland-
hindaj insuloj, regno 58-oble tiel granda kiel Neder-
lando. Sed nia, vizito al Buitenzorg okazis efe por
vidi senkompare belan ardenon.
La nomo Botanika Cardeno de Buitenzorg"
estis en mia kapo de mia juneeo, kiam foje mi legis
pri la juvelo" de la ,.ardeno de la Mondo". Kun
la afablaj gesamideanoj Roorda ni vagis dum mult-
egaj horoj tra Ia plej mondfama botanika ardeno.
Unue ni maris tra la aleo de kanarium-arboj,
kies branoj interplektikis 30 metrojn super niaj
kapoj. La trunkoj estis dense irkailitaj de pa-
razitaj kreskajoj, kiuj malligite mezuras 100 metr-
ojn. Arboj kun folioj preska tra.videblaj: arboj
kun folioj grandaj kiel ordinaraj pordoj; palmoj
ittspecaj. utilaj kaj belaj; arboj kun fruktoj pend-
antaj kiel kolbasegoj ail starantaj kiel kandeloj,
Du agrablajoj
kaj fruktoj rondaj kiel kanonkugloj.
Supre: La " taksto" sen taksimetro en lavo kaj tian Abundas la Floroj senfine variaj; floroj kolosaj
Malsupre: La tuangostano estas la plej delikata frukto de la tropika zono
Scherer 8
96 97
kaj floroj malgrandaj; floroj de iuj koloroj kaj apud bananujoj, kaj ie terasitaj rizokampoj. El-
rigardoj mirindaj al diversaj vulkanoj. Pejzao
-

floroj kun odoroj agrable ensorigaj. Flege prizorg-


ataj estas la rozoj, sed la orkideoj sen helpo pros- ore-verda, ar la bluaj sunradioj estas kaptitaj de
peras abunde. En densejoj ili kreskas pendante- la densa atmosfero. Pro tio aperas profunde-blua
de la arboj tropikaj. Kelkaj orkideoj havas is 3000 la ielo de javo por kroni la ..Gardenon de la Mon-
florojn samtempe. Kaj estas kelkaj centoj da di- do".
versaj orkideoj. Estas filikoj, kiuj kreskas kiel
arboj. Estas mirindaj plantejoj por kauko kaj
sukero, por kafo kaj teo, por pipro, cinamo kaj
aliaj spicoj. Estas anka vitraj domegoj ne por'
protekti la plantojn kontra malvarmo sed kontra
la varmego.
En lageto irkailita de sanktaj bo-arboj trovikas
arego da famaj nietoria regia, speco de akvolilioj
kun grandaj, perfekte rondaj folioj. Infaneto po-
vus kui sur tia nakanta folio tute sendankere. En.
diversaj lokoj salutis nin anka lotusfloroj iu
kolora) kaj amasoj da rododendroj, violoj, jas--
menoj kaj beladono-lilioj. En certaj densejoj ni
kredis promeni sur la fundo de occano. Densega
malseka aero kaj verda mallumo. Kiel ankrokabloj
de ipo pendis la lignoj tra la malseka mallumo
la tero.
ajne senfina estis la botanika kardenego. Ci
kovras kun sia neimagebla beleco kelkajn mont-
ctojii kaj valojn. Kaj en tiu tropika beleco oni
sentas la ensorigan larmon d.e javo.
Band ungo estas la urbeto. al kiu iu blankulo.
sopiras. kiam la libertempo alproksimikas. i. kuas
550 metrojn super la maro kaj inter aro da belaj -

vulkanoj. La oftaj pluvoj mildigas la klimaton. Per-


fervojo ni veturis kvar horojn tra mirinda montaro.
Frea venteto blovis tra niaj fenestroj. kaj la tem-
peraturo falis en iu minuto. Vespere mi povis ri-
vcli filmojn sen la -uzo de glacio, kaj ni dormis en
litoj sen kontralimoskitaj irmiloj.
Ekskurso al Lembango, urbeto 1000 meirojn su-
per la maro. Preska alpa kliniato. Da 1 i - floroj
8*
98 99
KRISTNASKO SUR JAVO Krismaskon. Ni amba penseme silentis kaj ad-
APUD FAJRA LAFO miris belegan sunsubiron.
Ni ne adis sanktajn kantojn en tiu vespero. La
Ho, Merapo! Kial vi koleras?" javanoj estas mahometanoj. Scd 3000 metrojn alte
super niaj kapoj la fajro, kiu Iprucis el la kratero
Tiel late demandis dekmiloj da indigenoj, kies de la Merapo, rutigis terure iujn nubojn. la cin-
posedajon detruis la fama vulkano. Kaj skribis la dron kaj fumon Ivebantajn en la ielo. La tuta
gazetoj plej terurajn raportojn pri milo da homoj, grandioza spektaklo reflektigis en la akvo de la
kiuj mortis, kaj dekmiloj da malfeliuloj, kiuj de- freaj rizokampoj. Bildo terura! Bildo belega!
-

vis rifui al la valoj. Tiun i nokion,ni bone dormis en Montilano.


Ho, Merapo! Kiam vi finos detrui -viajn infan-
ojn, kiuj fidele kulturis viajn verdajn deklivojn?"
Sed respondis la vulkano nur per novaj diluvoj
da cindro kaj novaj riveroj da fajro kaj lafo. En la posta mateno la Kristnaska festo komenc-
Ho, Merapo! Kial vi detruas viajn belegajn itis per glora sunlevigo. Sed jam staris e iuj
deklivojn, sur kiuj kreskas tiom bone kafo kaj ta- vojoj kondukantaj supren soldatoj kun veraj pa f-
bako, indigo kaj sukero, rizo kaj kokosoj?" iloj. Ne valoris niaj jurnalistaj legitimacioj. Ne
Sed respondis la Merapo per novaj ,.nevideblaj valoris klarigoj. Nur la guberniestro de Meza javo
nuboj", kiuj per fajra varmego kaj sulfuraj gasoj povas doni permeson trairi. Tiel diris la oficiroj.
sufokis iujn homojn kaj ekbruligis tutan aron da Sed mankis la tempo por serZ.:i guberniestron dum
vilaoj. fest otago.
S-ro Slinger kaj mi alvenis e Ia bazo de la Ni ekveturis per loka vagonareto, kiu sekvis la
fama vulkano en la vespero de la 24 a de decembro
-
bazon de la vulkano. Ni volis esplori, u ie ni
1930. Malgaja Kristnaska antavespero! Miloj da trovos vojon liberan. Fine ni vidis rivereton pres-
inditenoj alvenis en la valo kun parte bruligitaj ka sekan. Certe la lafo haltigis la akvon! Facile
vesta3oj, vunditaj piedoj kaj korgiraj rakontoj. ni saltis de la malrapida vagonaro. Estis tagmeze,
iuj alvenis kun kordoloro kaj funebra animo. kiam ni komencis salti de roko al roko. Felie ni
Neniu kuratis supreniri pro timo, ke li eble havis altajn botojn, ar ofte ni devis -vit.& tra akvo-
kaptitos de la nevideblaj gasoj. Kaj sen helpo estis truoj.
aro da aliaj vilaoj, irkaitaj de lafo. Vek itis en
- -
Ni kalkulis, ke ni atingos la lafon post kvar
mia koro malnova aventurema deziro. Kaj planon horoj. ar sur la stratetoj la detruitaj vilaoj estus
ni faris por la morgaa tago. atingeblaj en du horoj. Sed terure ni eraris. La
Scd por la momento mi pensis pri. antaaj Krist- rivereio zigzagis konstante, kaj estis tro multaj .

naskoj: pri abioj, kiujn lumigis mia patro en Svis- gtonegoj kaj akvotruoj en la riverejo.
lando, kaj pri miliono da abioj, kiuj briletas nun Komence ni vidis, kiel la inditenoj laboris en la
anta. la domoj en Usono. Mi sciis. ke scivolas mia kampoj. sed je la dua horo la riverejo kaj riztera-
patrino en Los Amreles. kie mi festos lu nunan soj estis mizere kovritaj de dika cindra tavolo. iuj
folioj de la bananu joj, palmoj, banoj kaj aliaj
100
101
iis malsupren sur mallarka vojeto. En la mallumo
kreskajoj tropikaj preska rompikis pro la peto de ni preska maris en nur duone hardikintan lafo-
la cindro. Similis al neo la grizblan ka kovrajo.
-
riveron. Felie ni palpis anta ni per bambuo-
La rivereto fariis mallarka, kaj je la tria mi ri- bastonoj. Subite mia bastono enigis en molajo.
prois mian aventuremon, kiu inspiris tian sensen- Kiam mi denove in eltiris. la malsupra parto estis
can entreprenon. je la kvara ni vidis ankora nen- forbruligita. Pli sude kna.beto kriegis--la rando.
ion. Ni estis enfermitaj en inallarka tunelo de Amba piedoj estis forbruligitaj, kaj li havis gran-
tropikaj plantegoj. Se serpento a besto sovaa nin dajn brulvundojn sur la manoj kaj brakoj. Ni mal-
atakus, ni ne povus savi nian vivon. Je la kvina fermis kokoson, kies lakton li trinkis avide. Kiam
horo nia tunelo estis tiel mallarka, ke iuminute ni ni seris_skarpon por porti lin al la valo. li denove
puletis kontra folion a lianon, kio faligis tutan kriegis korire, ar li kredis, ke ni lin forlasos. Ne-
diluvon da cindro sur niajn ultrojn. Ni preis kaj ebla afero. Liaj krioj min turmentus iu nokte dum
uris en sep lingvoj diversaj, sed ne estis virinoj la resto de la vivo, se mi estus lasinta lin tie, sen-
proksime. helpe.
Fine, je la kvina kaj duono ni denove atingis Per slendang, kiel nomikas la skarpo de javaj
liberajn kampojn, kvankam mizere detruitajn de virinoj, mi sidigis la etan malfeliulon sur mian
eindro. Iom supre ni ekvidis vilaketon. Kun nova maldekstran kokson, same kiel tion faras la indike-
kurako ni antaen.puis por atingi in anta sun- naj patrinoj. Liaj okuloj esprimis grandan dank-
subiro. Sed jam ek noktigis, kiam je la sesa ni al-
- emon. Malfacile ni trovis novan vojon. ie kuis
venis. mortintoj rifukintoj, kiuj svenis pro vundoj. Post
Ni vidis plej -teruran bildon de detruo. Ciuj kelkaj minutoj mi konstatis, ke anka mortis la
domoj kaj kabanoj estis transformitaj al ligno- knabo sur mia kokso. Kun granda bedaro mi me-
karbo. Ciuj homoj estis mortaj, surprizitaj dum la tis lin aptid kabanon, kie kuis alia j mortintoj. Hifi-
iutaga laboro. Patrinoj nutrintaj la suinfanojn, ega estis la elektra polampo de s-ro Slinger. Post
viroj laborintaj en la kampoj: infanoj ludintal sur duona horo akceptis nin grupo da soldatoj. Ili ko-
la strato; e bovinoj kaj hundoj surprizitaj en la leris, ar evidente ni estis trairintaj ilian postenon.
sama maniero. Neniu kaj nenio vivis en la tuta Ilia devo estis raporti pri novaj eksplodoj kaj lafo-
vilao. Ciuj estis mortintaj en la sama sekundo riveroj kaj .reteni iujn seivolemajn turistojn.
pro la ekstreme varmega (2 000 C) kaj gasa aero Kiel malliberuloj ni aperis anta Ia holanda ofi-
en la tiel nomata" nevideblaj nuboj", kiuj de ciro en vilao duonan horon pli malsupre. Li de-
tempo al tempo rulikis malsupren la la deklivoj. mandis pri nia aventuro. Li cksplode ridegis, kia.m
Sufie:as nur unu ensptro, kaj jam mortis la viktimo. kun tute seriozaj vizaoj ni rakontis, ke ni supozis
La kabanoj sen ia videbla kazo subite ekbrulis. ke estas permesite sekvi la rivereton, ar tie ne
Ripetigis la okazinta, pri kiu raportis la Biblio: estis soldatoj. Li faris nekomplimentajn rimark-
Kajro falis de la ielo." ojn pri jurnalistoj kaj aliaj frenezuloj. Kiel punon
Sed estis tro malfrue por fotografi. Ni pensis ni devis vespermangi kun la ofieiro. Puno tre boli-
unue dormi ie en la eks-vilao. Sed io diris al mi, vena, ar ni inalsategis. Ni volonte promesis ne
ke pli bone ni foriru. Supre la Merapo pli furioze riski duan viziton al. tiu vilao.
ol antae prucigis fajron kaj detruon. Ni ekmar-
103
102
ZO
OpAL
Ni ricevis multajn valoregajn informojn. La
o; nederlanda gubernio nutris 23 000 rifuinlojn en la
o oo - vilaoj e la bazo de la vulkano. La gubernio an-
a
E
ka donas novajn rizokampojn al la malfeliuloj,
verajne e la deklivoj de alia, nuntempe dormanta
vulkano. Post kvietio de la Merapo la rizokampoj
0 co. kaj aliaj plantajejoj estos denove kulinrataj kaj
poste transdonataj al la rifuintoj de alia furioza
g: v u I kano.
uris -
Kiam post kelkaj tagoj mi vizitis la honorindan
(rtiberniestron A. H. Neyes en Semarango, li oferis
16 al mi specialan permeson por viziti la dctruiiajri
2 i" deklivojn de la Merapo, pro la fakto ke mi vizitis
O t2 lin oficiale en la nomo de la urbeslro de .Los An-
<
1r) geles kaj private kiel jurnalisto. Mi akceptis la
"0
2.
(4, el
ionpovan leteron de la afabla sinjoro. ar mi ne
= 2.< < kurais ofendi lin per la informo. ke mi jam vidis
ion kaj eble e: pli multe, sen lia lionorinda sub-
-c X I E
skribo.
r<O" 7-1 wr ^
ofA.
2 < !_;.
0-
111 0
0 oa
P< E:
< C0 Er
40 CO

I g
wx
11
oa Q

E
15;
ol
0 zr
e7." =
0
c7,
0/ el,
00 al


CT 7E7

104 105
ir
BOROBCDURO
KAJ VIVO POPOLA
El Hindujo ili venis kaj el Hinclo-inujo. kun
siaj diversaj religioj. Templojn ili konstruis kaj
sanktejojn por la gloro de .Buclho kaj la hinduaj
dioj. Dum jarmilo, ili vivis en paco kaj kontenteco.
En la 13-a jarcento alvenis la mahomelanaj misi-
istoj. Rapide islamigis la popolo. kaj anstata hin-
duaj princoj ekregis sultanoj. Kun fajra fervoro
la novaj misiisto,j detruis la diojn hinduajn kaj
pregejojn budhistajn.
Ektimis la budhisiaj pregistoj por la templo de
Borobuduro a templo de multaj budhoj. -u per-
mesi la detruon de la plej bela sanktejo?" Nepre
neniam! Lalegende ili in kovris per tero; aj Java gardlato Ce la templo de Borobuduro
aita i restis dum la jarcentoj, is kiam i estis
k kiu zorgas, ke ne estu forportataj Stonai dioi.
Mahometano, kiu gardas hinduain diojn!
retrovita anta kelkaj jardekoj.
La templo de Borobuduro estis konstruita en la
9-a jarcento. Ci aspektas kiel kolosa krono sur la
pinto de eta monteto. Kvadrata kiel la piramidoj, forltelis la turistoj, la femplon nun gardas, sub ne-
sed supergutita per centmiloj da figuroj, skulptitaj derlanda kontrolo. mahometanaj javanoj. Vera pa-
sur la muroj de la senfinaj terasoj. Sur la kvar radokso! ar la islama religio ne toleras bildojn de
subaj-, kvadrataj terasoj levikas tri rondaj, ornam- dioj.
itaj per 72 sonorilformaj turetoj. En iu tureto Interesegaj estas la bildaj vivpriskriboj sur la
sidas budho-statuo kaj en la centro levikas la efa muroj de la antikva sanktejo. Same interesa estas
pagodforma turego. Sur la muroj de la diversaj te- la vivo nuntempa sur javo. La javanoj lategas
rasoj vidigas pli ol 400 ni'oj kun pliaj naturgran- muzikon kaj la teatron. Ili faras artajn pupojn por
daj budho-statuoj. Kaj se oni kunrnetus la 1504 la pupoteatroj, strangajn maskojn kaj belege Ico-
bareliefajn desegnajojn, oni havus historion. kiu lorigitajn vestajojn.
mezurus 5 kilmnetrojn. Kompleta Bildo-Biblio",
kiu interese raportas pri la religia, agrikultura kaj
komerca vivo de antaa jarmilo. La templo estas La urbeto Jokiakarlo estas la centro de la fama
konstruita el vulkana tono kaj mezuras 160 metr- batik-industrio. Batiktuko estas kotona teksajo
ojn e la bazo. Lalegende i staras sur parteto de kolorigita la vaksprocedo. El funeleto fluetas
la cindro de Budho. Hodia la templo estas arkeo- varmega vakso sur -tiujn partojn de la tuko, kiuj
logia juvelo. ar tro multajn kapojn kaj brakojn de la plej proksima kolorigilo ne estu kolorigataj.
Sur amba flankoj estas ekzakte la sama vaksa de-
106
107
ina kaj en la slenclango, a skarpo. kiu pendas de
segnao. Post trempado en la kolorigilon kaj kom- la kontraa ultro de 1 patrino. La haroj de la vir-
1

pleta sekigado. la vakso estas glade eligata. Sekvas inoj estas torditaj per la mano kaj kuas kiel
samaj preparoj por la aliaj koloroj, kaj fine la ba- granda nodo sur Ia nuko. Preska iuj estas nud-
tiktuko estas ekzakte sama sur amba flankoj. piedaj. Neniu forkuris pro mia kamero. Ili iuj
llaras multajn semajnojn por fari tian artajon. ridetis pro mia naiveco fotografi iliajn iutagajn
La desegnajoj estas vere delikataj kaj milfoje di- aferojn. Mi lernis multajn malajajn vortojn kaj
versaj. Floroj, kvadratoj kaj eirkletoj, figuroj de frazojn por amikiki kun la vilakanoj. iam estu
homoj kaj bestoj ripetikas en diversaj koloroj. Vera entila, e e la kafokoloruloj. E en javo oni ne
batikvestajo kostas multan monon.. La malriuloj forgesu la proverbon: Kun la 'apelo en la mano.
portas falsajn, malkarajn batiktukojn, en Eropo vi povas fotografi en iu lando.-

maine presitajn, kiuj tamen bonege imitas la ver- La islama religio permesas al la viroj havi kvar
ajn. Fieras iu javano, kiu posedas veran batikvest- edzinojn. Sed pro la altaj vivkostoj la viroj ene-
ajon. rale konientikas per unu. La indikenoj ategas sin
Viroj kaj virinoj, iuj portas la tipe javajn sa- bani en la riveroj kaj kanaloj, sen iaj banvestajoj.
rong-jupojn. La plej simpla vestajo! Bruna batik- La kabanoj estas simplegaj, el bambuo kaj palm-
tuko, iam 182 em longa kaj 105 em larga, servas folioj. La indikenoj estas homoj kvietaj sen multa
por multaj diversaj aferoj. Se i estas portata kiel viveco. Nur e la disiko en la stacidomo kaj en la
jupo, la au finoj estas kunkudritaj, kaj rezultas teatro ili ajnas ekscitiki. Pluvas ofte kaj diluve,
tuba vestajo sen e unu butono. Oni simple traigas sed tamen estas necese akvumi la landon. La tuta
per amba kruroj, fortike faldas la superfluan insulo estas terasita. En la rizokampoj centmiloj
larkon al sia korpo. kaj turnadas eksteren la supran da etaj akvofaletoj prucas al pli malsupra teraso.
randon, is kiam la troa longo malaperas. Tiu i Rizo estas la efa mankajo. Krome ili mankas
simplega laboro povas esti farata en cent diversaj grandamase bananojn, papajojn. rambutanojn, du-
manieroj. La batiktukoj estas anka uzataj kiel rianojn. ananasojn, mangostanojn, junajn kokosojn
sunprotektiloj, pluvmanteloj. skarpoj, litkovriloj, kaj iujn aliajn fruktojn fropikajn. Vere mirinda
infanpOrtiloj, pakajotukoj kaj e kiel turbanoj, la frukto estas la mang,ostano. Frukto de oranka
la volo de la posedanto. Anka jakoj estas per ili grandeco, sed bruna eksteraj kaj delikatega, roz-
farataj, sed pli ofte oni faras ilin el blanka a roz- kolora interno. Kiam mi nur pensas pri tiu tropika
kolora tofo. < sio estas facile lavebla. Subvestajoj
- frukto, ekfluas la akvo en mia buo; i ajnas esti
estas superfluaj en tiu tropika varmego. miksaj() el kirlita kremo. mielo kaj glaciaj.
La la ligmaniero de la kaptuko a turbano oni
tuj vidas. de kiu parto de javo, a de kiu alia in-
sulo de la nederland-hinda regno venas la indikeno.
Kaj se li venas el alilingva parto, oni certe povos
interkompreniki kun li per la malaja lingvo, la sim- En Sernarang,o min fidele helpis s-ro Liem. la
pla Esperanto de la brunhatuloj de tiu mond- loka delegito. lladio-paroladoj kaj longaj diskutoj
parto. 411 pri mondlingvaj problemoj. S-ro Liem. tre lerta
La infanetoj sidas samtempe sur la kokso patr-
1 09
108
flagostango. Sed supre ne flirtas standardo. Male,
estas simpla birdokago kun kolombo. La indilenoj
tre favoran Ia kolombojn pro ilia belega kverado .-

ju pli maljuna farias la kolombo, des pli melodia


farias la kverado. Kaj se kolombino maljunikas
sufie. li fine metos oran ovon. Do la indilenoj
kun grandaj esperoj kaj zorgo klopodegas, ke iliaj
kolombinoj fariu kiom eble plej maljunaj.
Ien ankora unu interesa sporto. Servisto, kiu
kun sia eclzino laboris por nederlanda konato,
anoncis sian decidon eksigi sian nunan edzinon por
preni alian. Li petis sian ncderlandan mastron, ke
li lin forsendu oficiale. Sed respondis la nederland-
a.no, ke li estas tute kontenta pri la servo de lia
eclzino. Ke prefereli mem foriru. La postan tagon
la servisto anoncis, ke li tiom atas sian postenon,
ke li decidis reteni sian nunan edzinon.
Dume alproksimilis la fino de la jaro 1930. Sil-
vestro-festo en la hejmo de la bofrato de s-ro Slin-
ger. Biero kaj ampano kaj multa gajeco. 'fostoj
por pluaj feliaj vojaoj.

S-ro Nick H. Slinger


kiu akompanis s-ron Scherer dum la unuaj kvar
monatoj de lia mondvoiago. antaii la mikrofon
en la radio-stacio de Surabajo,
Nederlanda Hindujo

samideano, verkinto de diversaj libroj, havas ven.d-


ejon por plej belegaj batiktukoj.
S'zirabajo. Komerca urbo kun 300 000 'Plantoj.
Apartaj kvartaloj por la eropanoj, javanoj, inoj,
araboj kaj aliaj nacianoj. Sed en la komercaj
stratoj vidikas intcresega miksao. Vestajoj
koloraj. Apud la domoj de la javanoj levilas alta

110 111
th,

Kiam en Surabajo mi aetis mian !;iphileton al


Bali. mi sentis kvaran mi akiris 1,'losilon al la pa-
radizo. ar tiom mi estis leginta pri la felia po-
polo, pri la Ieinaj virinoj. pri la senkoniparaj pej-
zaoj. ke certe nur surtera paradizo povus instigi je
tiom da entuziasmaj kaj larklaj vortoj.
Mi timetis, kiel 1" :e Angkor-Vai. ke eble mi estos
-.

sewiluziigata. Kaj tiel timis aliaj vojatantoj. Sed


clrl glob-trottdoj. kiuj jam estis tie, nur diris litani-
ojn de glcrkantoj. Kiu clo ankora kuragus dubi,
ke ni staras antan la Pordego de la Paradizo"?
Sep aliaj vulkanoj levikas sur la insulo. La plej
Alta. sur kies 3 000 metroj loas la dioj de la monda.
jus kaptis la unuajn sunradiojn. Ci estis la reo
de la montoj: estis la glora Pinto dc KW . Tuj -

La du plej famaj dancantinoj de Bali


poste lumigis anka la aliaj pintoj. Ili aperis kiel
arkentaj piramidoj nagantaj sur orumitaj nuboj.
Ni devis alteriti en remboatoj. kaj en la mo-
mento, kiam mi metis mian dekstran piedon sur la
teron dc Mi, mi forgesis, ke mi estas eropano kaj
ameikano: mi forgesis. ke estas la 2-a de januaro
BALI 1931:mi forgesis mian banalan skribmaAinon kaj la
kofrojn. kiujn mi postlasis en Surabajo: mi for-
LA INSULA PARADIZO! gesis .injri zorgojn: mi lasis tualantail mi la tutan
mondon. Komencigis dektaga libertempo: kontene-
Ankora briletis la sudaj steloj. kiam mi kaj igis revo senfine bela. en revolando ne fantazia.
aliaj turistoj kolektitis sur la ferdeko. i-foje ne sed vera.
por admiri tropikan sunleviton. sed por saluti in- La vojagoficejo aranas tritagajn artiomobil-
sulan paradizon. vojakojn tra Bali. Estas freneza karusela rondiro
E la plej glora sunlevito en la mondo ne povus kun haltoj e la diversaj vidindalor: sed ne
akiri iun &tenton, kiam en la distanco salutas la restas tempo por rigardi la popolan vivon. Ni me-
piramidaj pintoj de Bali. moris. ke Dante ne havis ailtomobilon por viziti
Bali! Vorto magia inter la malmultaj mond- sian paradizon. Do ni decidis mar4i piedo tra nia
vojakantoj, al kiuj kis nun estis eble viziti la fe- jus trovita Edeno.
lian insuleton oriente de avo. Ni" estis kvar iom aventuremaj junalisioj:
Bali! Nomo konata al iuj javanoj: nomo men- s-ro Slinger, holanclano: s-ro Struck. (lano: s-ro
eiata kun mistera respekto: prononcata kvazaii. Schmidt, germano: kaj mi. svis-usonano. Ni iuj
signifus Eterna Feliejo". .estis iom spertaj pri niontgrimpado, kaj ni iuj

112 Scherer 9 11-5
posedis la utilan kvanton da bona humoro. Ni
konsentis ke ..ni uzu atomobilon nur, kiam ni
malfruiis pro troa fotografado kaj kiam ni deziros
atingi certan vilaon por dormi".
Ni maru senzorgaj, kun niaj dorsosakoj, sur
la montaraj vojetoj kaj en Ia valoj; kaj e la mar-
bordoj ni bieiklu malrapideme sur la glatega sablo.
Tiel ni povos halti ie kaj tuje por amikiki kun la
felilaj insulanoj. La tuta paradizeto ja estas nur
75 kilometrojn lara kaj proksimume 100 kilometr-
ojn longa."
*
Felia estas la popolo de jarcentoj, kaj duoble
felia i estas hodia, ar la nederla.nda guberni-
estro estas tre saa. Oni lasas la enlokantojn tran-
kvilaj, kaj helpas nur en bezono. Fervojoj ne ek-
zistas. La solaj plibonigoj alportitaj de la erop-
anoj estas asfaltitaj stratoj, plibonigitaj vojoj,.
kelkaj pontoj, forigo de la malario-danero en etaj
anguloj de la insulo, kaj sistemo de pruntedono de
rizo por kulturi rizokampojn. Per tiu sistemo la
lasta kazo de ebla malgojo, post naturkatastrofo,
estas forigita.
Sur Bali preska neniu estas malsana, neniu
malria, neniu rl'ega. Ne vidigas signoj de Itelemo,
tromankemo, drinkemo a de seksa inalmodereco.
Nenie mi vidis alkohol-botelon. Vidigas nur signoj
de plena kontenteco kaj senfina felit'eco. Sajnas.
esti efektivigita tiu revo pri Utopiolando.
Neniu estas devigata ani sian religion. Inter
Ia miliono da feliaj balianoj trovigas apena 209.
blankuloj, sed e': ne unu misiisto kristana. Klarigis
nederlanda distriktestro: Se la indikenoj estas fe-
lie:aj kun sia hindua religio, en kiu apena vidigas
kasto-diferencoj, kial eni ilin per kristanigo? Ni
vidas. ke la virinoj estas bone trakta1aj de la viroj,
ke malarnikajoj tre malofte okazas. Anta kelkaj
9 1l5
114
jarcentoj iliaj prapatroj elmigris el Javo, kiam la tenas la akvon. kc ajnas esti giganta artlaboro.
islama kredo tie estis enkondukata pr la glavo. iuj montflankoj kun la lunoj da spegulantaj te-
Eble okazus denova ebnigro for de la insula para- raso,j donas la senton de grandega inonumentoj.
dizo al alia insulo, se ni eropanoj nun klopodus Por kaliforniano kelkaj detaloj ajnas esti tro pri-
enkonduki la kristanismon per la puni. kial ni mitivaj. Sed ni ne kritiku. Ni rigardu la rezult-
ribeligu Ia popolon pro religio fremda por ili? Kiam ojn. En la tuta mondo ne kreskas pli bonaj rizo
ni vidis, ke la unua indigeno, kiu akceptis la krist- kaj kafo. La kamparanoj nenion adis pri Ame-
anismon, estis mortigata de la samlandanoj, ni de- riko a Eropo, sed ili konas sian insulon.
cidis malpermesi, ke iu misiisto alterign por ke
paco kaj felieeo restu sur Bali. Ni klopodas fari *
el Bali nacian parkon de pura hindua eligio.
Bali estu patrolando de la balianoj, kaj natura Nia vivo inter la enlandanoj estis unu konstanta
parko por la turistoj!" felia arno. La popolo vivas la la malnova ordo
Ni askultis kun granda intereso. Estas mal- de la bibliztj tagoj. Sajnas, ke la tempo flugis mal-
facile kontradiri ion al tiu i teorio. La estonteco antaen je 3000 jaroj, kaj ni vidas la vivon, kia i
montros, u tio estas bona plano. estis en patriurkaj tagoj kvankam materie plibon-
Kompreneble multaj el la 30 000 insuloj, kiuj igita. La filoj prenas la edzinojn en sian patriarkan
ornamas la Pacifikan Oceanon, estas 1)eleguj. iuj familiogrupon, kaj la filinoj edzinigante foriras. Lu
havas pulmajn marbordojn, armajn montetojn; patro restas estro de la familiogrupo is la morto.
multaj havas spegulantajn rizkampojn, glorajn La tero estas posedata ne de unttopaj personoj, sed
pintojn, miraklajn stinlevitojn, sed mi estas certa de tiaj familiogrupoj. Tiuj. kiuj ne havas multan
kaj 'iuj. kiuj iam vizitis la insulon. samopini- teron, helpas la aliajn, kontra porcio de la rikolt-
as ke Bali estas la reino de la insulaj perloj. ne ajo. En Bali oni laboras nur unu monaton el iuj
nur pro la natura beleco. sed anka pro la plej fe- kvar. a tri monatojn el la jaro. Oni rikoltas dum
lia popolo en la mondo. du semajnoj kaj plantas dum du semajnoj, kaj
Bali estas ne nur la plej multe adtuirata insulo, sekvas tri monatoj. kiam la dioj de Bali zorgas pri
sed sendube anka la plej fruktodona. En Usono la resto. Tiam la feliaj insulanoj libertempas.
(Teksaso) la modernaj farmistoj sukcesas kulturi festas. faras procesiojn al temploj, aranas kok-
10 sakojn da rizo sur unu akreo (0,4 hektaro). En batalojil. dancas, kaj mankas dolajojn sub la ban-
Bali, la primitiva kaniparano ricevus 21 sakojn da jan-arbegoj. A ili. rekonstruas kadukan templon,
rizo sur la sama tepeco, ne nur unufoje, sed tri foje a faras muzikon.
en la jaro, do entute 63 sakojn. Tio montras. kiel Ni vagis tra la valoj kaj vilatoj, kvaza ni estus
fruktodonega estas la lando kaj kiel lertaj la enioG.- en feina lando. Sed subite ni eksentis malsaton,
antojI alimaniere estus neeble, kc unu miliono da kaj ni konstatis, ke ni estas ankora sur la tero. La
homoj povus loi sur tia eta insulo. La tuta lundo vivo movitas la bova rapideco sur la sunaj. iel-
estas ieasita, ar la rizo devas kreski en la akvo gloraj deklivoj. kiuj falas de la piramidaj pintoj al
dum kelkaj semajnoj. La konstruo de la terasoj la bordoj de la bluega oceano. Mi trovis la 1.s:oko-
estas tiel simet tie bela kun kurbaj digetoj, kiuj re- ...

lad-hatajn inditenojn tre afablaj. graciaj, iont


116 117
timemaj, iom fieraj. Same fidelaj, kiel ili restis al
sia religio, ili restas al la vivkutimoj. Ili manus
rizon, trifoje iutage, kaj multegajn fruktojn, kiel
kokosojn, ananasojn, papajojn, bananojn, mango-
stanojn kaj rambutanojn. Mi ne vidis e unu ladan
skatolon kun eiiropaj konservajoj.
Ciutage mi pasigis kelkan tempon en la vilakoj.
Ni dividials kaj iris unuope en diversajn vilaojn.
Kiam, en lamalproksima montaro, mi eniris en pa-
triarkan kabangrupon, irkailitan de teraj muroj,
la enloantoj kelkfoje malaperis kvaza leporoj.
Sed mi sidiis sur Itupeton a 'tonon kaj ekdeseg-
nis dometon kun palmo, kaj iom post iom la plej
junaj infanoj scivoleme proksimiis. Mi nenion
diris kaj darigis la desegnadon. Tom post iom
sekvis la pli akaj infanoj kaj, fine, la plej aaj
la gepatroj kaj faris grandan rondon irka ID
darigis mian laboron. is kiam iu knabo a
virino diris bagus, bagus" kio signifas tre bela".
Tuj mi donacis mian artlaboron al la ladinto
'

kaj, montrante al li a Si, diris ,bagus, bagus kio


-

signifis: Anka vi estas bela". branda ridado kaj


tuja interamikiko. Tuj oni alportis al mi mankaj-
ojn, kaj amikeco estis memkomprenebla. Ofte mi
mankis, ne estante malsata. nur por malaperigi
iun timemon kaj senton de subeco. ar kiam
blanka dio" konsentis malaltigi sin al ilia simpleeo
kaj mani kun ili. tiam certe li estas familia amiko.
Mi povis fotografi, kion ajn mi deziris. kaj ludi kun
la infanoj. Mi iam bedaris, kiam mi. devis for-
iri.
Ili donis al mi mankojn la sia nacia kuirado.
Estis ofte tre komplikitaj kaj strangaj. nediven-
eblal delikatajoj. Cio estas prezentata sur fli-
kvadratoj de bananarbo.
La knabino, kiam Si edzinias, ne havas grand-
ajn respondecojn. Si ne devas alporti la pantoflojn Baliai knabinoj
al la edzo, ar li tiajn ne havas: Si ne devas lavi la Supre: Nur lupon oni portas kiel stratan tualeton sed oni estas plene vestita
por la dancoi. Malsupre: Du dancantinoj de Bati kuli-knablnoi, kiui dancas
en oraj vestaloi
118 119
telerojn. ar ne ekzistas tiaj en la domoj de Bali;
se i havas infanetojn. ne estas vindotukoj por esti
lavataj. En Bali la gejunuloj sin elektas sen helpo
de la gepairoj, tute kontrae al la kutimo en la
cetera Azio. Tamen la edzo poste povas esti elekt-
ata de dua a e kvina edzino. Sed tio ne enas la
unuan. ar tio signifas, ke i mem devos labori des
malpli. La beltilinoj en Bali anka uzas pudon",
memfaritan el rizo. Sed ili ne uzas in ekstere:
male ili uzas k'in interne kiel nutrajon. Sur- la
haton. por plibeligi sin, ili miras kokos-oleon.
La virinoj cetere ricevas la efan admiron de la
fremdiiloj. Ili nombras 700 000, dum la viroj nom-
hras nur 300 000 en Bali. Ili estas videblaj ie. ir-
antaj al a venantaj de proksima templo a vilaa
vendejo. La inoj havas nall ancojn el dek, esti
naskitaj belegaj. Iu klarigis, ke Bali estas paradizo
por virinoj. Mi preferus diri, ke Bali estas paradizo
por la viroj ar la virinoj faras la plej mulian
labGron.
lli maras en vicoj cle 4 is 24 kiel anscroj. Tio
devenas de la tempo, kiam en Bali estis nur vojetoj.
Sur la kapoj ili portas korbetojn. kiuj en (lavas
oferajojn a vendotajojn. Ili maras balancante
sin iom facila gracio. Ili estas rektaj kiel rekinoj,
kvankam iimetemaj kiel mokbirdetoj; ili estas
natUrinfanoj, sed perfektaj kiel grekaj diinoj el
brGnzo. Templa pordego sur Bali
Abundas hinduai temploi. La popolo estas tre
La virinoj estas nudaj de la :ultroj is la talio; religiema. Templotestgi okazas tiutage en iu loko
sed ili modeste kovras siajn krurojn is la piedoj
per longaj sarong-jupoj. Kiam ili iras al danco. ili
kovras anka la mamojn per belkoloraj tukoj. Do
la balianinoj estas plimulte vestitaj por danco ol la alia flanko. iu estas en ordo tiom longe. kiom:
por la strato uste kontrae al la kutimo en neniu iras trans la mezon de la rivero, kiu tamen
Am.eriko kaj Eropo. La viroj portas enerale mal- ofte mezuras nur kvar a kvin metrojn. 1,a virto
dikan jakon sed. kiel la virinoj, ne uzas uojn. ajnas regi en la tuta lando. Poliistojn mi nenie
iuj banas sin ofte dum la tago, en la riveretoj -vidis. La homoj ajne scias. kion ili devas fari kaj
kaj kanaloj. La viroj e unu flanko, kaj la inoj kien ne fari. Cu oni ne rajtas paroli pri mirinda

120 121
civilizo, e se i estas tute malsama ol la civilizo de
la blanku I oj ?
La hindua religio en Bali estas malsimila al tiu
de Hindujo. Oni ne konas Ja infanedzinigon, la te-
ruran kastosistemon, la preskasklavigon de la vir-
inoj, la kondamnadon cic la vidvinoj. La hinduismo
en Bali estas pli humana. La kastosistemo de Bali
konas nur kvar gradojn, sed 94% de la popolo
apartenas al la simplaj homoj". Mi vidis, - kiel
princoj kaj pregistoj tute amike babilis kaj e
manis (!) kun la plej simplaj homoj a sudroj.
Kiam la indigenoj iras al la templo, ili portas
sur la kapo altajn piramiclojn, konstruitajn el di-
versaj fruktoj kaj rizokukoj, arte interplektitaj per
pajlo. Ili oferas ion al la dioj, kaj la preipsto
benas la mangajojn. Poste la balianoj eksidas en
la templokortoj a sub pajla tegmento kaj mem
manas la oferitajojn. Cu tio ne estas praktika
religio?" demandis la germana jurnalisto. Mi ob-
servis la armajn fig- urojn, kun floroj en la haroj.
oferi preojn kaj la alportitajn bonajojn, kaj poste
mangi ilin kun pia sinteno. La dioj, estante spi-
ritoj, kompreneble manas nur la spiriton de Ia
mangajoj. La balianoj estas feliaj e la penso. ke
ili havas specon de kornunio kun la dioj.
Ofte ni lasis niajn biciklojn e la stratorando
por surgrimpi certan monton kaj. revenante post
kelkaj horoj, ni vidis ke nenio estas telita a e
tuita. La indigenoj rigardas la blankulojn cic la
kapo is la piedoj en malrapidema, seivolema Ma-
niero, kvaza ili estus duone amuzitaj pro la mul-
taj vestajoj.
En Bali oni ne trovas perlojn a aliajn riajojii.
Tio estas zranda felio. Car se perloj estus trovitaj
en Bali, la blankaj komercistoj estus venintaj jam
anta multaj jaroj por interanti la perlojn kon-
tra brando. kiel okazis en multaj aliaj tropika,j in-
La sore.aj festoj
suloj, pli multe ..favoritar de la jtivel-dioj. Tiel Su pre: Sub la sankta banjan-arbo oni ludas kaj dancas dum tago' kaj nokto!. Malsupre:
Kamparanai muzikistoj de gameiang-orkestro, kiuj ludas mil diversajn melodiojn sen muziknotoi
12 9
al Bali estis permesite darigi sian paradizan son-
Gn komeneitan anta multaj jarcentoj.
Kiam baliano mortas, li estas provizore entomb-
igata, is kiam oni povas arani grandskalan kre-
'nacion. Nur 12e la cindrigo de la mortinto. la animo
povas liberij.-;;i de la kadavro. Sed estas anka ne-
cese, ke la cindriga ceremonio okazu kun multa
pumpu kaj bruo, kun multa fajro kaj fumo, por ke
la dioj kiel eble plej afable akceptu la animon. Sed
tia festo kostas tro multe por un ttopa persono. Do
oni atendas, is kiam mortis dudek da vilakanoj
kaj. se eble. is kiam mortis princo a prekisto.
La sanktaj dancoj de Bati
Tiam oni simple aldonas la dudek a cent kadavr- 1)Lim tuiai tagoj kai noktoj la knabinoj dancas
ojn al la granda fajro. Oni rapide eltombigas la por la plezuro de la dloi
moriintojn kaj komencas gandegan feston. Kre-
!nacio estas okazo ne por funebrado, sed por gaj-
eco. Venas orkestroj d najbaraj vilaoj. amasikas
multegaj homoj, oni faras bruon dum tri tagoj, kaj kaj Ia oraj kronoj briletis en la lumo de la plen-
Fine la fajro ekbrulas. Poste la indroj estas et- luno kaj de la toroj. Dole.egaj melodioj de la tipa
ataj sur la ondojn cle la oceano. kaj la normala vivo balia orkestro. Adi tiajn melodiojn estas neforges-
revenas al la vilao. ebla sperta. Tio estis la tria brilmomento de mia
mondvojako.
En gantelan-okestro trovikas proksimume 40
Unu vesperon Mi sekvis noktan proeesion. inst ru tnentoj : supergrand a j bronzaj ksi lof on .

Dekoj da. maskitaj dioj kaj centoj da indikenoj. tamtamoj, ba.liaj tamburoj kaj eim buloj. kaj aliaj
Torll'oj, kantoj. preoj, kostumoj. ensoreiga mu- ekzotikaj muzikiloj. Tuta orkestro kostas . 300 do-
ziko. incenso. sankta akvo: nenio mankis. Malra- larojn, kio estas tre alta sumo en lando, kie indikeno
pide la proeesio inovikis tra la vilakeio. Estis la povas vivi dum tuta jaro por 10 dolaroj. Ne ek-
Festo de la plenluno. La luno mistero brilis inter zistas skribita muziko. La. kamparanoj en sia liber-
nuboj kaj tra la foliaro de la graciaj palmoj. La tempo ludas (Ili in tutaj tagoj a tutaj noktoj. tra la
aero estis varmete dola. tuta jaro, is kiam iliaj kapoj memoras senfinajn
En.sore.igite de la muziko. mi sekvadis, sed su- ckzotikajn, sed tre dokajn kaj molajn melodiojn.
bite hezitis i_s.e rivcreto, tra kiu la nudpiedaj bali- Dum horoj dancis la knabinoj por la dioj. Ili
anoj variis. Tuj du viroj alsaltis kaj portis min al montris sin kiel plej perfektaj majslinoj de siaj
Ia alia bordo. korpoj. En la serpenta danco, la multaj brakoj
Sekvis baliaj dancoj sub la steloj. Knabinoj. vere movikis kiel tiom da serpentoj. Aliaj dancoj
k iuj laboras en la rizokampoj, dancis en oraj vest- montris bildojn el la religia a iutaga vivo, el
ajoj! Kia paradokso! Mistere la valoraj kostumoj historio kaj ( abeloj. !li dancis ne nur per In piedoj
-

124 193
sed anka per la manoj kaj per iuj fingroj, ul-
troj, kapo kaj e: per la okuloj. La efekto estis tre
artisma. kaj kun la toroj, la palmoj, la templo-
muroj kaj la lunlumo la tuto estis ncpriskribeble
fantazia.
Sekvis aliaj dancistinoj, kaj dancistoj, kiuj sicl-
antc en granda kvadrato prezentis dancon kun mir-
inda harmonio kaj precizeco. Ili ajne ne lacigis,
kaj mi ne sentis dormemon. Kiam je noktomezo mi
fine forlasis la vilaon, la dola muziko sonis anko-
ra longe en miaj oreloj. Fakte el iuj vilao j venis
la samaj melodioj. Malria estas la vilao, kiu ne
posedas orkestron! Kaj vilaoj abundas; post iu
mcjlo oni renkontas alian.
Dole -varmeta venteto blovis trans la rizokamp-
ojn, kaj la oceano rebrilis kvaza kovrita per mi-
lionoj da fosforaj opaloj. Mi iris dormi kun la ga-
melan-muziko en la oreloj, kaj mi eksongis pri
revaj bildoj kaj fantaziaj melodioj. kaj is la ho-
diaa tago mi ne esis revi pri Bull. la insula pa-
radizo.

Palmoj kaj nuboj

127
126
ADIA SUDAJ STELOJ! dek plej grandaj de Ia mondo: ki estas e pli grav-
JAVO SI \ GAPURO PENAM,0 1311-1\10 ega pro sia stratcgia ozicio. Singapuro estas la
plej suda landpinto de Azio, nun post kiam oni

kc nstruis digon trans la duontnejlan malprofundan


Post la senkompaa libertempo en Ia sudmara kanalon, kiu dividis in de la kontinento.
paradizo, mi revenis ul mia i:!iutaga laboro. En Su- Vivas en Singapuro en apartaj kvartaloj homoj
rabajo mi estis salutata de miaj skribmaino kaj el littj kvin kontinentoj. Tri kvarono,j estas .inoj:
kofroj. Tie mi adiaitis mian karan amikon, sant- blankuloj estas apenati 10 000. La klimato estas su-
ideanon Slinge, kin volis resti kelkajn monatojn prize agrabla. se oni konsideras, ke la insulo kuas
en Javo. Malkoja disigo! Vagonaro mi flugis ok- nur 150 km norde de la ekvatoro. La vivo en la
cidenten al Batavio. laidonge de la norda mar- stratoj estas tre interesa. Bovo-veturiloj, bicikloj,
bordo. I,a vagonaro vetkuris kun mia skribmaino. rikoj, tramvagonoj, luksaj atitomobiloj miksikas
kiu kvaza ensore.igite skribis raporton pri Bali. kun kafobruna malajoj. preska nigraj hindoj,

Nur en Semarango mi haltis dumvespere, por fari blankuloj. inoj kaj japanoj. iuj havas siajn na-
du pliajn paroladojn. helpate de s-ro Liem. Iom ciajn vestajojn kaj apartajn kapkovrajojn. La
malkoja estis mia vojao tra Javo: ankorali hindaj virinoj havas orajn najlojn tra siaj nazoj,
revis tro forte pri la paradizo Bali. Post kelkaj ma- kaj iliaj edzoj portas siajn nigrajn harojn longaj
tenaj vizitoj en Batavio, mi enipikis por eveturi kaj plektitaj.
al Singapuro. La oficiala lingvo estas la angla, sed la enerala
motoripo -Slantat" kviete veturis tra dorrn- lingvo inter la multaj diversaj nacianoj kaj ras-
iva Denove Sumatro salutis okeidenie. anoj estas la malaja, la netrala internacia lin-
Kiam mi ree vidis la polusan stelon, nakantan uste gvo de la insula regno inter Azio kaj Alastralio. La
-

sur la norda mara horizonto. mi sciis. ke mi pasis lefaj religioj estas: hindua, krisiana. mahometana,
la ekvatoran linion, kaj ke balda ni alvenos en juda. kaj iuj havas siajn proprajn pregejojn. En
Singapuro. Adiart. suda terduono! la fruktvendejoj salutas la fremdulon iuj tropikaj
.Singapuro estis nutr'a insulo. kiam anta cent doll'ajoj kaj speciale la manp..ostattoj. En la flor-
jaroj la sultano de Joltoro vendis in al la brila. vendejoj abundas la floroj. speciale la orkideoj.
East lndia Com pan-y (Orienta I linda kompanio).
-
Kun mia kamero mi vagis tra la i:inaj kvartaloj
Kiam la brila flago ekflirtis super la praarbara kaj tra la ertropaj tirbopartoj kun iliaj modernaj
verdeco. la tigra Insulo rapide transformikis al publikaj domeg()j kaj belega j marpromenejoj. Mi
prospera kolonieto: kaj la cta fikaptisia vilao vizitis diversajn kaiiiYuk-plantejojn, la faman Bota-
kreskis je grandurbo, kiu hodia nombra, 500 000 nikan eardenon. la Raffles-Muzeon. indikenajn vi-.
log,rantojn. Singapuro hodiatt estas la ..Gibraltaro lagojn kaj katlemk-fabrikojn. Kie iam la tigro estis
-

de la malproksima Oriento". La insulo estas nur reo, tie trovikas hodia la Wall-Steet' de Singa-
500 kvadratkilometrojn granda, sed kreskas multa puro; kaj katteltko kaj stano estas la novaj reloj.
bonega kalle.uko en kiaj modernaj plantajejoj. Kiam ajn fajfas atitomobila pnetimatiko. air kian)
Alvenis en Singapuro en 1929 preskail 13 000 a jn malfermikas konservo-skatolo, profitas la eks-
ipoj kaj ";""; 009 Aipetoj. La haveno estas unu el Ia portistoj de Singapuro. ar de la tigra insulo ven-

128 Scherer 10

1'29
as pli ol la duono de la mondproduktado de ka-
uko kaj stano. Estas eksportataj multaj fruktoj,
spicoj, feloj. kokosoj, rizo kaj karbo.
Ce la American Express Company mi trovis
-

denove kvindekon da pcAtajoj el iuj partoj de la


mondo. Preska iuj estis transadresitaj de la ofic-
ejo de ICK en Cenevo. Mi ricevis anka leteron
kun la stampilo .,En la servo de Lia Majesteco" kun
invito fari paioladon al 500 studentoj de la Raf f-
les Institution". Post tio mi ricevis diversajn invit-
ojn de lokaj ailtoritatuloj por ekskursoj, teoj kaj
festenetoj. Salutis min anka la loka delegito,
s-ano Chou.

Fine venis la tago de mia ckveturo al la nordo.


Dum multaj semajnoj mi estis vaginta tra la para
dizaj, tropikaj insuloj de la Arkipelago. Sed nun
mi faris grandan pa on norden, kiam mi enipiis
sur la brita vaporipo Eleplianta , kiu portos min
is Kalkuto. Estis multaj usonanoj sur la ripo kaj
kelkaj armaj, junaj fraiilinoj. Sed e pli allogis
min mia skribma:is'ino. Raporti pri vidilaj tropikaj
mirindajoj plais al mi pli multe ol angla babilado.
Monotone la lipsonorilo informis min pri iu
pasinta duonboro, laii sia propra maniero. rfag-
meze komencias la kalkulado, kaj in-duonhore
la sonorilo donas unu plian sonon. Do je la kvara
horo oni aiidas ok frapojn, kaj de tiam komeneias
nova kalk tilado. Same je la oka horo, kaj noktmeze.
Mi genera le enlitikis je Two-bells" (du sonoril-
frapoj), ne je la naa vespere, sed je la unua
matene.
Penang,o estis la unua halto. Penango estas in-
sulo, eble 23 km longa kaj kovrita de plej armaj
palm-arbaroj. (2;i estas tiel proksima e la Malaja
Duoninsulo. ke la intera mallara markolo faras
I O' 13 I
130
bonegan havenon naturan. La vivo en la haven-
urbo similas al tiu de Singapuro. Samaj vizaoj,
similaj kostumoj; samaj dometoj, simila j domegoj;
sama kliniato, sed multe pli altaj montoj kun fa-
maj ekskursejoj. Mi festis mian naskotagon per
bona trinkajo el juna kokoso.
Sekvis du pliaj tagoj sur la maro. Sur la fer-
deko mi faris paroladojn pri Svislando kaj Los
Angcles por la pasaleroj. Kiam ni ekvidis en la.
akvo fosforon mistere briletantan, ni sciis, ke ni al-
proksimikis al la bordo cle Birmo. Sekvis kelkhora
veturo norden en la ri-s-erego Irravaddy. Avide
niaj okuloj rigardis antaen por kapti la unuan
vidon de la plej mondfama Sue-Dagon-Pagodo
(Shwe). Sed unue okis nin arego da petrol-tankoj
e la riverbordo. Iom post iom el la frumaiena ne-
bulaj elstaris aro da pagodoj, kiuj anoncis la bal-
daan alvenon en Banguno, la efurbo de Birmo.
Ranguno estas urbo gravega kun 400 000 lok-
antoj. Birmo estas la plej granda rizeksporta lando
en la mondo. Anka juto kaj tektono, teo kaj fe-
loj. rubenoj kaj aliaj juveloj, arkenio kaj aliaj me-
taloj konstante fluas suden sur la Irravaddy al la
maro kaj al la vasta mondo.
Ranguno estas ankali urbo interesega kun popo-
lo simpla kaj amika. i portas simplajn vestajojn
dum la semajno kaj belkolorajn dimanle. Fumas
la virinoj. eigarojn longajn kaj dikegajn. Ludas La ue-Dagon-Pagodo _
en Ranguno, Ia eefurbo de Birmo. Cn estas dike
la viroj, pasie, per tonetoj. Sed la edzinoj koruro- kovrita per oro kaj unu el la sep miraklaloi de l'
Oriento
las la familiajn financojn. La birmanoj estas budh-
anoj kaj multe pli progresemaj ol la hindoj en la
cetera Hindujo. dankas la kasta sistemo, kaj la
inoj estas pli liberaj. dtun kvar sun-tagoj kaj kvar iun-noktoj. ar abun-
Ilanguno estas riZega je belegaj parkoj kaj e: das la vidindajoj.
parkegoj kun bluaj lagoj. Abundas modernaj La Sue-Dagon-Pagodo estas unu el la sep mi-
domegoj. lernejoj, guberniestrejoj. jukcjoj kaj ban- raklajoj cle la Oriento. (i;i, estis' ekkonstruata 600
koj. Anka ne mankas le. pli romantikaj jarojn. anta Kristo. kaj hodia estas konsiderata.
liaj kvartaloj. Feliee mia ipo ripozis en la rivero Ia plej sankta. plej mirinda kaj plej multe vizitata
133
13"
pagodo en la tuta mondo. 6i estas dike kovrita per
oro kaj superlutita per miloj da valoraj juveloj.
ALVENO EN HINDLJO
i brilcgas ore, ne nur sub la varma suno sed an- Hindujo! kiu ne jam revis kaj sonis pri Hind-
ka sub la tropika luno. La pinto levikas pli ol ujo? La lando mistera kaj romantika. 1,a lando
150 metrojn super la strata nivelo. irkae staras de luksaj palacoj, marmoraj inoskcoj kaj riaj tem-
arego da aliaj, malpli grandaj pagodoj, sanktejoj ploj. La lando de tigroj, de kobroj kaj aliaj ser-
kaj temploj. pentoj. La hejmo de malario kaj kolero.
Bedarinde ekzistas la regulo, ke iu vizitanto jes, estas mistero en Hindujo. Al 300 000 000
devas forpreni ne nur siajn uojn, sed anka Ia hincloj estas mistero, kial ili ne povas mani sufie.
trumpojn. Mi sekvis la ekzemplon de la budhista Jes, estas romantiko en Hindujo. sed anka. terura
reo de Siamo kaj tion simple rifuzis, ar karas mizero. Ekster la muroj de la luksaj palacoj regas
en la kortoj kaj koridoroj, inter la amaso da pil- mizera malrieeo. Sed la mizero estas malofte vid-
grimantoj. aro da lepruloj kaj aliaj malsanuloj. Mi ata de la turistoi, kiuj veturas tra la lando en
ne einis lavi miajn piedojn poste en lisolo. kiel fa- luksaj vagonaroj. Mi decidis vidi ne nur la mar-
ras aliaj vizitantoj. Mi estis kontenta vidi de eks- moron, sed anka la mizeron.
tere la gloran oran pagodon. La homoj enerale pensas pri Hindujo kiel lan-
i longe salutis kiel landa tipao. kiam mia ;lipo do, kie brilegas juveloj en kolororiaj procesioj,
veturis suden denove. sur la riverego al la vasta kiel lando lavorte kovrita per martnoro kaj
marego. abunde provizita per imponaj maharagoj rajdantaj
sur ornamitaj elefantoj. Sed por iu tegolo sur
pentrita tegmento estas mil kadukaj dornaoj. Por
iu nobelo estas dek mil malritiloj. Mallonge,
Hindujo estas tre varmega peco de la mondo, kie
350 000 000 homoj preas al milionoj da diversaj
dioj, kie jare 23 000 homoj (kaj 100 000 dombestoj)
mortas pro atakoj de tigroj kaj serpentoj. Sed en
Usono multe pli da homoj mortas jare. lapropor-
eie, pro atomobil-akcidentoj.
Oni devas konsideri, ke Hindujo ne estas nacio,
sed kunmetao de multaj diversaj nacioj. Hindujo
estas duone tiel granda kiel tuta Eropo, sed multe
pli kosmopolita. Ci estas kombino de 43 diversaj
rasoj, kiuj parolas 200 diversajn lingvojn kaj du-
onan milon da diversaj dialektoj. Estas 250 000 000
hinduoj dividitaj en pli ol 2 000 kastoj, kiuj gardas
siajn liniojn severe. sed kune antagonisme kon-
trailas la 70 000 000 islatuanojti kaj la 30 000 000
net uebluloj n.
134 135
Same diversega estas la klimato. Estas teritorioj tilo. estis tulintaj tiujn mangajojn. La liinduaj
en la nordo. kiuj estas belegaj kiel Svislando en la gentilhomoj vidis nenian malbonon en la kasia
somero. Estas prvincoj, kie regas dezerta malkojo. sistemo. Male ili konsideris in utilega kaj agrabla
Pluvas diluve en certaj regionoj (jare 10 000 mili- (certe. por altkastaj hindoj) kaj rimarkigis, ke en
metrojn en ...ksamo); pluvas preska neniam en Eropo kaj e en Ameriko ekzistas similaj klasaj
aliaj provincoj (jare 100 min en Beluistano). En diferencoj.
1899 pluvis e 15 000 min en Asamo (5 000 mm sole
en junio). dum ke en Londono pluvas malpli ol 700
ilimetrojn jare. Vere Hindujo estas diversega, pli En la fruega mateno de la 1-a de februaro 1931
ol la eiiropa kontinento, kaj oni ekkomprenas ke kolektigis areto da turistoj sur la ferdeko, kaj e la
devas esti malfacila tasko regi tian landon". sunlevito ni ekvidis Hindujon en la formo de mal-
Kiu ne jam legis la librojn _Patrino Hindujo" dika landstrio. ojegis iu novulo. Post ioma
kaj Patro Hindujo"? Sajnas, ke iu unuopa vorto tempo nia Aipo enveturis la Hugli-riveron, kiu estas
en tiuj libroj estas vera; sed la faldoj estas mal- brano de la Ganges-riverdelto. Kion ni vidis,
juste keneraligitaj. Kiu nc jam adis pri Candlii. neniel similis al la kutima ideo pri Hindujo; 250
la pkj fama libido vivanta? Sed u la nomo
. jutofabrikoj, kie ordinare laboras 300 000 labor-
Ganclhi-Lando estas prave uzata? Gandlli ne
- istoj. Dum la mondmilito la fabrikoj de Kalkuto
estas bonvena en la 700 ..sendependaj tatoj", kie kapablis liveri monate 80 000 000 da sakoj por la
vivas 80 000 000 hindoj. regataj de maharagoj. batalkampoj en Eropo. Sed hodia regas sen-
Gandhi ne estas akceptata kiel profcto kaj savanto laboreco kiel en la resto de la mondo.
de grandega parto de la aliaj 270 000 000 hindoj, Kalkulo, urbo moderna kun preska 1"/: mi-
kiuj vivas en la provinoj. Tamen lia DOMO estas liono da lota.ntoj, estas riega je belaj temploj kaj
menciata en iu politika kaj ekonomia konversa- eropaj domcrj. je grandaj parkoj kaj 'arkaj stra-
cio, en la vagonaroj kaj vendejoj kaj sur la stratoj. toj. Abundas la atomobiloj kaj homoj; sed haltas
intage mi askultis al diskutoj inter hindoj kaj iu trafiko, kiam promenas bovino tra la stratoj.
angloj. Lia influo estas grandega en la vivo de Ia La policistoj e nc bezonas ion ordoni, ar iu scias.
hindoj. e se ne atas tion liaj kontrattloj en ke la bovinoj estas sanktegaj. Ve al tiu, kiu mort-
llindujo kaj ekstere. igus tian sanktulinon! Kiam i decidas ripozi en la
En la Aipo Elephanta" veturis kun mi kelkaj mezo de la strato, sur la trotuaro, en la parko, a
altkastaj hinduoj. Sed ili neniam venis en la ene- anta la pordo de buista vendejo, neniu kuratus
ralan mangejon: male. ili mankis en siaj kajutoj la lin forasi. Se bovino malsatas, i sentene mankas
mangajojn preparitajn de iliaj edzinoj. Mi balda de la verdaj dolajoj de la legomvendisto. gi estas
amikitis kun ili ar mi dum horoj askultis al iliaj
.
la retino de la hindua llindujo. Pro la alveno
kortulaj ploretantaj kantoj kaj ekzotika muziko. ojos nur la malriuloj, ar ili rajtas melki la bov-
Ni diskutis pri Gandhi kaj aliaj aktualajoj. Mi inon.
mankis iliajn kukajojn kaj strangajn frandajojn; Sur la rando de la trotuaroj oni vidas bovin-
sed ili ne akceptis de Tni okoladon kaj fruktojn, "sterkon, kiu sekitas en la suno. La sekaj sterko-
ar miaj manoj. Ia manoj de kristano, de senkast- kukoj" estas sanktaj kaj estas vendataj en Ia baz-
136 137
aro kiel hejtao. ie sur la trotuaroj vidias frukto- kialo saktiloj kaj _sanktaj homoj" prek;as kaj studas
vendistoj kaj venclistinoj, kiuj karante sur siaj la sanktajn librojn. En alia angulo de la korto,
kalkanoj ofertas siajn varojn en korbtelerego. Se grupeto da pilgrimantoj adoras la fajron. Prok-
ne floras la komerco, li a i metas sian negocon" sime staras ampoarbo, je kies branoj virinoj
sur sian kapon kaj iras al pli prospera stratangulo. pendigas rubandojn kiel oferajojn, kun la firma
Jen potvendisto malfermas sian negocon en la kredo, ke ili ricevos filojn. Sanktaj bovinoj pro-
bazaro - . Abundas la moskitoj, sed li ne rajtas menadis inter la almoztdoj kaj pilgrimuloj. Kantoj_
mortigi ilin. Se insekto eksuas la sangon de sur sonorilo,j. krioj, prekoj en cento da diversaj lingvoj
lia brako. li devas tion permesi, ar eble en la mos- donis plej konfuzan bruon. En apuda lageto banis
kito trovigas la animo de praavo. Tamen li konas sin virinoj, kiuj deziris infanojn.
utilan rimedon. La posedanto komencas incensi la En Ia efa sanktejo sidas la statuego de Kali,
ven.dejon, kaj rapide mortas la moskitoj. Tiel kun kvar brakoj, tri rokaj okuloj- , kaj skarlata
kulpas la incenso, ne la negocisto, pro la morto de lano- o, pendanta is la talio. Girlandoj kaj floroj
la insekto. Plej severa en tiu rilato estas la jain- pendis
b irka la kolo. Je la ekvido de la diino
religio. Belega estas la Iain-templo de Kalkuto. Kali, la pilgrimantoj falis en religian kriadon. :Sur
Abundas marrnoro. mozaiko, kristaloj, oro kaj ar- la piedojn de Kali ili veris sanktan akvon alport-
ento, kaj io diroblikas en la lageto anta la tem- itan el la Ganges-rivero. Ekstere estas elfluejo. Tie
plo. la nun duoblc sankta akvo estas kaptata de aliaj
Apud la Ganges-riverego mi vidis bruli homajn pilgrimantoj, kiuj in trinkas por purigi siajn
kadavrojn interne de ligno-amasetoj. lliuloj estis korpojn kaj animojn de iuj pekoj. Tiel klarigis
komplete kaitaj en la lignaro, sed de malriuloj al mi prekisto de la templo, kiu bonvolis gvidi nun
vidis la piedoj kaj la kranioj e amba finoj. La por ricevi monoferon.
brulado daras trikvar horojn. Kio (1- is tiam ne Post vido de tiuj bildoj, kaj post interparoloj
cindrigis, estas jetata en la akvon de la Gangeso. kun aro da kleraj Mildaj kentilhomoi, mi havis jam
Ofte vidilas, kiel naus duone brulintaj intestoj bonan enkondukon en Hindujon. Sekvis vizito al
ka,j koroj en la sankta akvo, de kiu trinkas apude s-ro Gangoly, la fama hinda filmisto, kies klarigoj
sinbanantaj pilgrimuloj. La kredantoj certigas, ke estis por mi, Hollywood'ano, speciale interesaj. Lia
la Gangeso estas tiel sankta, ke nenio povas mal- clevizo estas: ,.Hinclajn filmojn por hindoj!"
purigi lian akvon.
La Kali-templo estas la plej grava. sed plej mal-
impona templo en Kalkuto. La efdioj de la hinda
Triuntto: Bram la kreanto, Viilo la konservanto,
ka,j Sivo la detruanio, havas diversajn edzinojn kaj
infanojn. Kelkaj estas bonaj dioj: aliaj estas te-
ruraj. La plej terura. Kali. la edzino de Sivo, estas
[
tre sangon-soianta. iutage kelkaj Bekoj da vir-
kaproj estas senkapigataj en la korto de la Kali-
templo por kontentigi la soifon de Kali. En apuda

138 139
DARILINGO
APUD EKSTREMA ALTECO

BENARESO
URBO DE ETERNA SANKTECO

Kiam en la somero la varmego en Kalkuto ne


plu estas eltenebla, la eiiropanoj rifuas al Dar-
g,i/ingo (Darjeeling), 600 kin norde, en la alta an-
tailmontaro de la Himalajo. Mi ne suferis pro
varmego. sed DarIilingo estas vidinda e en la mal-
varma februaro.
De Kalkuto mi ekveturis vespere. La vagonaro
unue rapidis tra Ia ebenajo de Bengalio. Post bona
dormo kaj varmiga matemnango mi plu veturis en
eta montvagonaro. Malrapide supren dum 60 kilo-
metroj sur mallaraaj kaj krutaj reloj, farante mult-
ajn kurbojn, cirklojn kaj zigzagojn. Unue tra pra-
arbaroj, kie hejinas la tigroj. Poste tra senfinaj
teoplantejoj. kie kreskas jare 400 000 000 funtoj da
teo. Rapide profundigas la valoj. Falas la tempe-
raturo. Plivastigas la mirinda panoramo. Okazaj
vilaoj, kie vivas homoj kun mongolaj vizaG:oj.
Fine, tagmeze, post ses-hora veturo, alveno en 15a-
gilingo, la urbo, de kie ekiras la grandaj ekspedi-
cioj al la Montoj Everesto kaj kiningango.
Mi estis kontenta vidi ilin de Ia Tigra Monto -

post frumatena. tri-hora maro en malvarmega vin-


ira nebulo. jam mi timis, ke mi ne vidos la dors-
oston de la mondo pro la obstina nebulo. Alprok-
-

simigis la sunlevigo. Mi sentis mizeran malvarmon,


secl restis obstine sur mia pinto, inter la ielo kaj
Hindujo. 2 000 metrojn alte en la Himalajo-mont-
aro. Jam mi inalesperis. kiam subite dislirigis la
nebulo. kvazial per angelaj manoj. Fendego en la
griza nenio! Rigardo en la ielon! La montoj
Everesto kaj Kinlingango salutis en sia blanka
141
140
majesteco. Post kelkaj sekundoj venis la unuaj spiron en la formo de nebuleto. Stranga surprizo
sunradioj. Ili gloro rukigis la plej altajn pintojn en Hindujo!
en Ia mondo. Rapide ekbrilis ruke lanternoj Ekskurso al la landlimo de Nipalo estas tre in-
la aliaj irkaaj gla.ciaj majestuloj. Tuta kongreso teresa, sed bedaiirinde mi ne povis eniri la landon.
da blankaj plejalltdoj. Batis mia svisa koro, sed Blanktiloj ne estas bonvenaj en Nipalo. Cu la reg-
silentis mia lango. Kvaza hipnotite mi sidis por istaro timas, ke fine rezultus aneksado al alia
admiri la senkomparan scenon en la plej alta, ko- lando?
losega naturteatro.
Darilingo, urbeto plej alta en la mondo kun
25 000 loantoj. Darjeeling" signifas Loko de la Al Benareso! Al Benareso! Tiu krio kaj tiu
Fulmotondro". Somera Edeno de la britoj en Hind- sopiro kuas en la koro kaj en la buo de centmiloj
tijo. Sed nebulis kaj neis dum mia restado. Ho- da pilgrimantoj. Benareso estas la Meko de la piaj
teloj ie, kaj memoraivendejoj. Interesa vivo en la Itinduoj. En Benareso regas ekstrema sanktcco. Ne
bazaro", kiel nomias la kvartalo de la vendejoj. nur la akvo, sed e la tero kaj la aero estas tiel
Dimano! Alvenas la lokantoj el la irkailaj sanktaj, ke ili purigas la homojn de iuj pekoj.
valoj kaj de la proksimaj montoj. Mongoloj kun En Benareso 200 000 lokantoj vivas per la mono
altaj vangostoj kaj hinduaj kastmarkoj. cinaj har- de 500 000 pilgrimantoj, kiuj venas iujare al la
ligajoj pendantaj el sub hindaj turbanoj. Cinaj sankta urbo, piedo, boaie, fervoje a sur la dorso
paltoj kun manikoj pli longaj ol la manoj. Lait- de elefantoj. Ciu hincluo devas kaj deziras viziti la
vizaaj lepanoj, malgrandaj tibetanoj, fortaj urbon Benareso almena unufoje en sia vivo. Be-
nipalanoj, nareso estas plenAtopita de 2 000 temploj. 200 000
La virinoj estas la familiaj 'parbaitkoj kaj re- dioj kaj 40 000 prekistoj. Cu tio ne estas sankta
klamtabuloj. Ili pendigas la tutan familian hav- urbo pa excellence?
ajon irka siaj koloj, brakoj, maleoloj, fingroj, Per Ia pilgrimado al Benareso la puno de la re-
piedfingroj, al siaj oreloj kaj nazoj. Oraj kaj ar- naskiko estas facilioata. La animo ne devos renask-
entaj moneroj povas esti aetataj kun al fiksitaj ii en la korpo de besto. Kaj tiuj homoj, kiuj estas
ringetoj, per kiuj ili povas esti pendigatai je nuro -
tiel feliaj, ke ili mortas en Benareso, estas tuj tute
kaj uzata) kiel ornantajoj. La pezoj portataj de liberigataj de plua renaskiko. Kredo malnova de
tiuj virinoj estas grandegaj, sed ili volonte suferas, 2500 jaroj. Multaj maljunuloj venas al Benareso
kaj ju pli da oro kaj arento ili portas, des pli fe- por prepari sin al sia morto. Anka arego da
lie.aj kaj fieraj ili estas. La nazoringoj estas tiel sanktaj homoj" loas dum monatoj kaj e.: jaroj
grandaj. ke ili devas ilin forpreni, kiam ili volas apud la Ganges-rivero, levante unu brakon kon-
uzi naztukon se ili tian havas. stante is kia kripliko, air kuAante sur akraj pik-
En la bazaro vendikas multspecaj krudaj ju- iloj, ati suferanie aliajn dolorojn. Estas kvar mili-
velo-laborajoj. turkisoj, bodajoj, 'naskoj, idoloj, onoj da tiaj sanktaj homoj en Hindujo, kiuj vivas
tigrofeloj. amtiletoj, sonoriloj, vazoj kaj prerad- per la almozoj de mairiuloj. Multaj el tiuj ,.sankt-
etoj. Estis inalvarmega dimano. Post multaj jaroj ulor estas .,sanktaj friponoj", klarigis al mi
en Kalifornia mi denove vidis mian propran el- bifida universitata profesoro.
142 143
La temploj (le Benareso montras la gloron de is la piedoj de la luksaj palacoj de 1' maltarakoj,
pasintaj jarcentoj, montras, ke iam regis ora konstruitaj inter la temploj. Tie la miloj da pilgim-
epoko en Hindujo. ar oro abundas en la sankt- anioj sin banas en malpttrega akvo e- tute apude
ejoj. Oni' devas admiregi la verkojn de arkitektoj kaj sube de la el fluejo dc 1 urbaj subteraj kanaloj.
kaj artistoj, kiuj kreis el marmoro, arento kaj oro
.

E kloak-defluao ne povus malsanktigi la riveron.


senkomparajn artajoin. en malproksima pasinteco. Ili trinkas manplenojn kaj portas iom hejmen por
Sed la temploj estas malfacile troveblaj en la la familianoj. Prekistoj volonte sigelas ujojn
strateta labirinto. Mi sekvas la pilgrimantojn al la donas atestojn pri la sankta enhavo. Mia hindua
plej fama Ora Templo". ili maras sur floroj dis- gvidanto rimakigis, ke alireligianoj sin banas en
etitaj por sanktigi, sed malbonodorigi la stratetojn la malpura jordano. La miloj da pilgrimantoj pre-
mallargajn. Apenali du homoj povas mari sam- gas ceremonie starante is la brusto en la akvo. Ili
tempe kaj, por vidi la turojn de la Ora Templo,
-
levas melian i ke ma nplenojn de la ak vo al siaj lipoj
devis grimpi al la dua etao dc florvendejo. Tri el kaj fruntoj, kaj kontrall la suno. Prekistoj kaj
la turoj estas kovritaj per dikaj tabuloj el pura simplloj, prinoj kaj sanktuloj. Litanie ili alvo-
oro. kaj la kvara brilas en nigra marmoro. La plej kas la cent nomojn de Sivo kaj Ia mil nomojn de
sankta loko en la plej sankta Urbo! Vera kunven- Vino. Kvaran bipnotite ili tuas siajn vizakojn kaj
ejo (le lepruloj. blinduloj. lamtdoj. sanktuloj kaj brustojn, la brakojn kaj genuojn en ritma formulo.
duona miliono da aliaj pilgrimantoj. Ili ne atentas la turistojn, pro timo fa ri eraron. kio
En la mezo de la lempla korto frovigas la devigus ilin rekomeni la litanion dc sanktaj no-
Fonto dc la Scioj" kaj la granda Oa Bovo'', gir- moj. Vere malofta kortuga sineereco!
landumita per floroj. La fonto, kvadrata kaj pro- Multaj mortintoj estas eindrigataj e la river-
funda, estas tro sankta por homaj vortoj. En kia bordo. Sed antae. lastan subakvigon en la riveron
profundeco sidas la granda dio Sivo. Cirkaiie kaj peeeton da oro kaj iom da rizo en la buon!
ras amaso da homoj. Ili pie preas kaj etas Post longa marandado pri la prezo kaj kvanto (le
Ganges-akvon kaj florojn malsupren kiel feraj- Ia ligno ekbrulas la kadavro. Post duti horoj la
ojn. Supren venas danera. sufoka odoro pro Ia eindroj kaj la nebruligitaj partoj estas etataj en
putrigado de floroj el pasintaj jardekoj. La briloj la riveron. Malsupe atendas malriuloj. kiuj klo-
tie malpermesis florajn oferaojn. sed Ia hinditoj ne podas. per kribriloj kapti eblan oron kaj arenton,
atas obei tiajn kontrailreligiajn leojn. kiu restis sur la kadavro.
Gvidis min unu el la 40000 prekistoj. Estas Dum mia restado en Benareso eksplodis bataloj
aro da aliaj temploj, al kiuj mi pilgrirnis por ad- inter la mallometanoj kaj la hinduoj. Mahometana
miri antikvan arton. La hinduoj, kiuj venas por komercisto estis vendinla britan tukon. Hinduo
pilgrimi, devas sekvi certan, fiksitan vojon, 1:in mortpafis lin pro tio. kaj rezultis stratbatalo en la.
estas 60 kilometrojn longa kaj dotita per centoj da bazaro". flegis granda nerveco en la sankta urbo.
temploj. 1,a pregistoj. kontra mono, donas atest- Kiam mi volis reveturi al mia hotelo, mia kalegisto
ojn pri plenumitaj devigaj vizitoj. devis fari grandan irkaliveluron. Li timis kaj
Laii.longe (le la riverego trovikas altaj tuparoj, tremis, ar mia vivo kaj la lia estis en danero. En
nun plejparte el cemento. Tli etendigas de la akvo la sama nokto mi forveturis laiiprograme al Agro.
144 Scherer 11
145
AMBOMANTIKO
KORDOLOROJ
TAI-MAII AL
Agro! Dum mia luta vivo mi sonis kaj revis
pri Agro. kaj pri vizito al la glora Taj-Mahal.
Vanta deziro de aventurema knabo. Vana sopiro
de milionoj (la plenkreskuloj. jen mi denove son-
is pri princo kaj princino. pri.rekoj kaj rekinoj,
pri imperiestro kaj sol-edzino:
Cirkail la jaro 1500 la. mongola reo Babar in-
vadis Hindujon kaj kun 12 000 soldatoj venkis ar-
meon de 100 000 homoj. Dclho ekstaris kiel nova
efurbo de lia imperio. Humajun estis lia Filo, kaj
Akbar lia nepo. Akbar, dum sia 50-jara glora reg-
ado, konstruis multajn marmor-palaeojn. Sam-
tempe Agro fariis efurbo. Ekstaris la Fort", la
plej kolora kaj majesta kastelo en la mondo. Sekvis
jahangir, kiu nomis sin La konkeranto de la mon-
do". Fine venis Jahan. Estis li. k i u eternigis la
nomon de sia unusola edzino per la konstruo de la
Taj-Mahal. Estis romantika amo, kiu komencikis
e la bordo de la jumna, la sankta rivero. kiu fluis
orienten, profunde e la bazo de la kastelo.
Kiam jahart fariis la imperiestro de IIindujo
en sia 36-a jaro, la princino fariis la imperiestrino
Argumand Bano Begum. Sed la imperiestro prefere
nomis gi per la roinantika nomo Ilumtaz-i-Ma-
hal" a ..Altcgulino de la ,_Palaco". Sed mal felie
la imperiestrino mortis post iom pli ol unu jaro.
aho jahan (imperiestro) estis senfine malkoja :

senkonsole malfelia. Post du jaroj li havis grizajn


harojn. Lia amo por la princino de lia juneco estis
senlima kaj sen fina, kaj li anoncis. ke li por Al kon-
struigos mailzoleon. kiu la beleco superos iujn
konstruajojn en la mo ndo.
-

11
146 14?
Li kunvokis la plej famajn arkitektojn de Hind- raklen. alvenis kun ionut skeptikeco kaj timis,
ujo kaj Arabio. de l'ersujo kaj Eiiropo. Kaj e la ke mi foriros kun la bedaiira sento, ke mi konstatis
bordo de la jumna-rivero. kie la prmeino fariis ke la matizoleo estas tro ladata. Mi intencis in-
litt amatino kaj edzino, eklevikis la plej glora kon- spekti la konstruajon per praktika, realisma menso.
simiaj() en la mondo. Dum preskaii dudek jaroj Sed ho ne! La Taj-Mahal venkis ex la unua
laboregis 20000 artistoj kaj laboristoj por konstrui ekviclo. ii kreas en la homa koro la senton de sen-
la mailzoleon, kiu en tiu tempo kostis 20 milionojn lima admiro. i aperas kiel subita viziti. ajne ne-
da dolaroj. Hodia i kostus multoblon de tiu ko- tuAebla, iela bildo; kiel kunmetajo de io kio estus
losa sumo. belega, sankta kaj aminda. La plej bela el la sep
La fina rezulto estis konstruao neklarigeble modernaj niirindajoj. Jen la kvara briltomento
bela. Nenio mankas. Nenio povus esti aldonata de mia longa vojafro.
sen detruo de la absoluta harmonio kaj simetrio. La La grandeco la Taj-Mahal ne estas kompar-
Taj-Mahal estas perfekte simpla kaj samtempe ebla kun la brunItona templego cle .Angkoro. Dum
simple perfekta. Revo realigita. dola nomo etern- ke Angkor-Vat impresas pro sia glora historio kaj
igita per iela malizoleo. Preis .e la tombo mili- pro sia koloseco, la Taj-Mahal impresas pro la
onoj du pilgrimantoj. Admiris in milionoj da kvietiga pri reco de siaj linioj kaj pro la brila
vojakantoj el iuj anguloj de la mondo. Vidi la blankeco de sia niarmoro. La piramidoj, konstru-
Taj-Maltal'on estas unu el la plej altaj celoj de la itaj de memglorentaj rekoj, estas krudaj monumen-
vojakado . . toj. Sed la Taj-Mahal konstruita pro amo senfina,
kaj pro fideleco transmoria al edzino, impresas per
sia ma gracio kaj bela simetrio, kiuj malfaeiligas
Tiel rakontas la libroj. Tiel mi sonis tnult foje. analizon kaj priskribon. Kiel a ordonis la im-
Tiel tui sonis denove, kiam subite mi vekikis en periestro jahan, la Taj-Mahal estas ankorail ho-
liindu vagonaro. kaj tra la fenestro salutis la (bati, post tri cent jaroj, la plej perfekta kreaj
kastelo de Agro, kaj en la distanco la Taj-Mahal. iam imagita de homo kaj realigita en videbla
Kia glora sento! Post rapida matenmanko en formo.
Botelo, mi veturis al la ardeno de la Paradizo", Kiam fine mi kurais eniri. mi spertis novajn
en kiu atis promeni la prineina edzino, en kiu surprizojn. En la blankan marmoron la artistoj
staras hodia la Taj-Mahal. estis enmetintaj diverskolorajn tonojn kaj multe-
Altega kaj fortika muro .irkaiThs la kardenon. kostajn juvelojn. Tiamaniere ili skribis perslitere
kiu estas 300 metrojn longa kaj 123 metrojn targ.a. multajn apitrojn de la Korano sur la murojn dc la
La efa kardenporclego" estas 30 metrojn alta kaj mailzoleo, interne kaj ekstere. iu libera spaco
belege ornamita. En la distanco, Ie la norda fino estas delikate ornamita per floroj, ne pentritaj, sed
de Ia ka.rdeno, sur soklego 100 metrojn longa kaj sanunaniere enmetitaj en la ustaj koloroj.
lara ripozas. en sia luta gloro. la mirincla Taj- marmoro estis iransportita sur la dorsoj de
Mahal. elefanioj el distanco de 250 kilometroj de la mal-
Silente tni sidis sur marmora benko, por per- proksima jajpuro. La kistaloj kaj jadoj venis
mesi al mia menso kaj spirito lui la marmoan mi- cle Cinujo. turkisoj el "I ibeto kaj de la Iluka
-

148 149
Maro. Cejlono liveris la safirojn. Arabio sendis LA KASTELOJ KAJ BAZAROJ
la koralo,jn. La oniksoj ka,j ametistoj venis el Pers-
ujo. Diamantoj abundis, sed plejparte malaperis DE AGRO KAJ DELHO
dum postaj militoj kaj privataj rabadoj. Tamen
io riparikis per imitaoj. por ke la vizitanto ne
-
La leturbaj kasteloj de Ago kaj Delho rakon-
havu malagrablan impreson. tas pri la glora epoko de la Mogul-imperio. Sed eks-
Sub la majesta kupolo, kiu levikas 75 metrojn ter la muroj de Dento trovitas la ruinoj de diver-
super la ardeno, mi trovis en duonlumo clu sarko- saj, multe pli antikvaj lefurboj.
fagojn. Rie dekoritaj per tekstoj el ia Koran kaj Ne estas konata la tempo, kiam e la bordo de
Ia 99 nomoj de la moslema Dio. La sarkofago de la Ia jumna-rivero ne trovikis impona efurbo. La
imperiestrino havas la daton de 1629. Sur la im- loko, sur kiu staras Delho, estas pli malnova ol la
periestra sarkofago trovilas la jardato de 1666. Do historio. La ruinoj de sep fortika joj kaj urboj estas
la imperiestro restis fidela al sia kronprincino dum videblaj sur mallonga dezerto pli ol 100 kvadrat-
pliaj 37 jaroj. La lastajn sep jarojn li estis en kilometo n granda. Vera Sodomo kaj Gomoho!
la kastelo malliberigita de sia filo Aurangzeb, kiu La oka Delhi (elparolu: Dai), tiu fondita de la
vante deklaris sin Konkeranto de la Universo . - imperiestro Akbar, estas ankora vivanta. Sed por
Sekvis aliaj imperiestroj, sed balda la gloro de la la modernaj hindoj i jam estis malnova kaj mal-
Mogula imperio malaperis. Kiam la britoj al-venis koni forta. Dum mia restado en Delhi, oni estis us
en Delho en 1857, ili trovis la landon en granda inagtianta la naan efurbon, nomata _Vero Delhi.
malordo kaj mizero. Restis nur la marmoraj pa- Jam staris irka vastegaj placoj la nova kaj
lacoj, la mutaj atestantoj el glora epoko. Marmoro modernega palamentejo, la ampleksaj guberniejoj
kaj alabastro kunmetitaj per la cerboj kaj manoj kaj aliaj kolosaj konstruaoj. irkaile jam ekzistis
de majstroj. plej modernaj gruplokejoj en grandaj ardenaj. ie
La dio el la kupolo estas mirakla. iu voa tono 'arkaj cementitaj stratoj kaj noveplantitaj arboj.
revenas kvaza arenta muziko, kun multobligitaj Tiel subite aperis la Nova Delho. Prezentigas la
supertonoj, kvaza de nevidebla anela orkestro. -demando, u tiu i naa Delho estos la lasta. A
Profunde sub la mazoleo fluas la umna-ri- u alia e pli moderna efurbo aperos, kiam Ame-
vero, reflektante la ruan ielon de la vespero kaj riko kaj Eropo jam malaperis.
frumateno. Mi revenis- diversfoje al la Ta-Mahal, Super miaj kapoj flugis bataliono da aeroplanoj
e sunsubiro, e sunlevito kaj en stela nokto. iam en perfekta formaeio, por saluti la maharatojn
i prezentis ensorigan vidaon. Antae la 'na- kiuj venis al Dento kun siaj elefantoj kaj brilaj
zoleo estis tro sankta por homaj okuloj. La pilgrim- juveloj por partopreni en la festoj kaj procesio de
antoj devis alproksimiki al la pregloko kun ligitaj a inagurado. Ne nur por saluti la princojn kaj
okuloj. En la nokto la aero vibretas, plenplena de hindajn potenculojn, sed anka por montri al ili la
jasmena odoro, kaj aditas la krioj de blankaj superecon de la brilaj bataliloj. Tamen per la
strigoj. dum ke supro centoble eentmil steloj trans fortaj elefantoj kaj brilaj diamantoj la mallaratoj
j on pilgrinras. imponis al la hinda popolo. kiu amasikis en la stra-
toj. Nur malofte okazas en Hindujo tiel grava ka,j

150 151
tiel grandstila ceremonio: inaliguro de nova. ef- baldakeno estis borderita per perloj, kaj plej supre
urbo. sidis papago el pura smeraldo inter du pavoj. Estis
Dume 400000 homoj ankoraii vivas en la mal- la trono de gaho jahan.
nova Dellto, kaj kvarona miliono en Agro, kiu dum. Sed malaperis io. Pcrsaj konkcrantoj forportis
kelka tempo estis la e.efurbo. Aniba urboj estas la trezorojn al malproksimaj landoj. Restas nur la
interesegaj pro siaj kasteloj kaj malnovaj bazaroj. memoro pri la trono. kiu valoris almena kvaronan
En Delho staras ankaii la fama jami-Moskeo sur miliardon da dolaroj. jes, llindujo havis glorajn
alta soklego. En la interna liberaera kvadrata pret- epokojn. Nepardonebla lukso en la kasteloj. Ne-
loko, kiu estas 100 metrojn longa, ofte preas 10 000 imagebla mizero ekstere. Sekreta tupareth kon-
mahoeianoj. Inter la trezoroj trovitas dukis malsupren al la jumna-rivero. Povus veni
pantoflo de Mahometo, kaj rua haro de lia barbo. tago, kiam la imperiestro volonte interangus sian
La kasteloj nun estas nuraj muzeoj admirataj marmoran paradizon kontra la senhejina dezerto.
de la freinduloj. La Fari'' de Agro estas pli im- Venis tiu tago. kiam imperiestro sekrete fugis por
pona kaj pli kolosa ekstere, sed tiu de Della) estas savi sian vivon. Falis la imperio, sed restis la pa-
pli mirinda interne. Tamen la fama Perla Moskeo lacoj, kiel silentaj atestantoj de glora epoko. Ili
en la kastelo de Agro estas konsiderata la plej glora scntas kaj revas pri tempoj pasintaj.
pretejo en llindujo. Altaj arkaoj. belegaj kori-
doroj, imponaj tuparoj, graciaj minaretoj, io el
blanka marmoro. Militaj aliaj konstruaoj. grandaj
kortoj, vastaj aildienc-haloj, palacoj, balkonoj,
-turoj kaj turetoj. banejoj, arento, oro, emajlo, Kentrastas kun la lukso en la kasteloj la mizero
lampoj kaj trouoj. en Ia bazaro". kiel no igas la vcndeja kvartalo de
La Fot" de Delho, kvankam malpli impona la hindaj urboj. En la intermiksajo da stratoj kaj
ekstere, estas vera marmora paradizo interne, pri vojetoj mi trovis amason da homoj kaj bestoj. iuj
kiu Kipling diris: Se en la mondo estas Edeno de koloroj de la pluva rko estas videblaj. sed bluo, rugo
felieco, estas i tio, estas i tie!" Denove kortegoj, kaj blanko estas plej oftaj. La virinoj preferas blu-
adienc-haloj, palacoj. banejoj, enmetitaj dekor- ajn kaj putajn tofojn; la viroj elektas blanke.jn
aoj el oro kaj arento, emajlo kaj juveloj. Tra al- tukojn. La blankaj sur la muroj de la sentegmen-
terne kovritaj kaj liberaeraj ambroj de la imperi- taj domoj akre kontrastas kun la profunda bltio de
estra loejo !luis refreiga akvo en alabastra ka- la ielo. gajnas esti araba urbo. Multaj mahomet-
nalo. Rezultis mil feaj reflektajoj. Vera paradizo anoj kun siaj fezoj trovigas inter la vendistoj kaj
por nekuracebla fotografisto. Anka i tie Perla aletantoj. kelkaj stratoj estas pavimitaj; pli mul-
Moskeo kun graciaj minaretoj. Voje staris en la taj estas polvokovritaj.
efa palaco la pavo-trono, la plej multekosta trono Ne estas du sinsekvaj domoj de Ia sama alteeo.
iam posedata de iu monarko. Piedoj el masiva oro, 'Ho faras la bildon pli romaniika. Multaj domoj ne
kovritaj per rubenoj, smeraldoj kaj diamantoj. La plu staras vertikale. gajnas. ke tertremo skuis ilin
baldakeno el pura oro ripozis sur dekdu kolonetoj, fortete, kaj ke nun la domoj staras brak'-en-bake
en kiuj estis enmetitaj sennombraj juveltonoj. La kvaza vico de ebriulnj. Iom pli alte ol la strata

152 153
nivelo trovigs la vendejoj. Sur la dua etao Kaj la vendotajoj! Ili estas interesaj same kiel
ajne estas la logejoj. La vendejoj estas nur truoj la vendistoj. jen brilas vendejo plena de silkoj
en la domoj. kvaza kvadrata kLtverno. Ne estas iukoloraj. Jen salutas verdeco el butiko de lego-
fenestroj. Ne estas pordoj. Nokte la negocisto moj kaj fruktoj. Apude trovigas potfabriko ne pli
simple fermas sian truon per tabtda kovrilo. tre si- granda ol la spievendejo. Jen sekvas frandajisto.
mila al bovin.eja pordo. Li kuiras en potoj, kaj ojas la muoj pro la fina
vendotablo estas lu tona planko. Tie trov- produkto, kiu piramidas irkae. Apude la vend-
igas la komereajoj en korbetoj a potoj. sur teleroj isto de rizo kaj greno purigas sian nazon, sen naz-
el latuno a sur la nuda planko. Sur la planko tuko. Apude bruegas la martelo de foristo. Kaj
sidas anka la vendisto kun krucitaj kruroj. Ofte fine la buisto kun originala ideo: li tenas la tran-
la polvokovritaj piedoj miksigas kun lu komere- ilegon inter siaj piedoj kaj tiras la pecon da bovajo
ajoj. Vidigas anka metala a ligna kaso kaj not- per siaj manoj rans la akran randon. Sama rezulto
librego sur la planko, inter vestajoj kaj maniloj, kiel e eropa buisto, kiu tiras lu tranilegon trans
pipo kaj dentbroso. Se estas ankora loko, sidas la viandon. Apude, la. vendisto de matoj kaj tapioj
irka la patro filoj, sendube por lerni la vend- faras multan. polvon. Flugas la haretoj, sed ili ne
urton. kapablas forpeli Ia muegojn, kiuj sidas sur la
Frua mateno. Alvenas la komercistoj kaj mal- viando en la buistejo. t;ajnis esti ekzotika filmo;
fermas siajn. vendejojn. Jen estas la spicovend- sed tro fortaj estis la odoroj, kiuj formis ncdifin-
isto. Ne necesas purigi la plankon. Pli grave estas eblan miksajon.
por li lavi sian vizakon. Tion li tuj faras en la Kaj la homoj en la stratoj! Ne nur homoj, sed
strato, anta sia butiko. Se restas iom da akvo, li anka bestoj. Oni ne vidas la finon de la strato
eksidas sur siaj kalkanoj kaj komencas brosi siajn
dentojn, la kapon klinante inter la genuoj.
jen lian .vendejon preteriras razisto. kaj la ko-
p ro la densa miksajo da viroj kaj virinoj, infanoj
kaj maljunuloj, riuloj kaj amozuloj. hundoj kaj
kaproj, bovoj kaj sanktaj bovinoj. kameloj kaj
mercisto decidas. ke li bezonas plibeligadon. La muloj. afoj kaj katoj, kolomboj kaj aliaj birdoj.
afero estas simplega. Li eksidas en la strato. sur la io movigas de sunlevigo gis noktigo. Tiam homoj
ombra flanko, kaj la razisto karas anta li. La kaj bestoj malaperas, escepte de tiuj, kiuj decidas
razato sekvas iun movon de la razilo per helpo de dormi sur la stratoj. Romantike estas en la silenta
granda manspegulo. La nuda kruro de la razisto nokto. Pala lunlumo en nigraj stratetoj. Homoj
ajnas esti la plej bona akrigilo; certe i estas la envolvitaj en grandaj tukoj dormas sur la polvo,
plej malkara. Ali,etantoj ankora ne alvenis. Do kvaza vunditoj a mortintoj. Sed kun la maten-
estas ja tempo por ani siajn vestajojn. Sango laii- rugo ili ree vivikas, por porti, pezajn arojn sur
ajne ne okazis de kvar semajnoj. Vestikejon li ne siaj kapoj a darigi la pilgrimadon.
bezonas en la ..bazaro". Privatecon la komercisto En malfrua posttagmezo min sekvas vendisto de
ne bezonas. Male. la najbaroj vidu, ke la spico- juveloj kaj eburajoj. Vi ne bezonas aeti ion, sed

j
vendisto estas surmetanta tukon nove-lavitan. Same tamen venu kaj vizitu nian vendejon plej mal-
la mankado estas tute publika. E la kuiradon mi 110-VaTI en Dellto. kaj simple rigardu la mirindajn
povis observi. ...
bela ojn! Sed jam sufie mi rigardis Ia eburajn

14 155
dometoj estas pentritaj tre kurioze per roz- unu el la plej belaj urboj en la mondo. Diversaj
koloraj kaj blankaj bildoj. Floroj, homoj kaj kvartaloj por diversaj religianoj. Ne mankas la
bestoj en plej simplaj, karikaturaj formoj. La bazaro. nek la komerca distrikto kun tute eropa
floroj estas fantazie grandaj kvaza por klarigi al aspekto. Longaj stratoj: modernegaj publikaj dom-
infanoj la botanikan anatomion. Rozkoloraj ele- egoj, grandaj parkoj kaj herbejoj. mirindaj mar-
fantoj batalas kun rozkoloraj tigroj. Pro la mal- bordaj promenadejoj. Klimato sufie agrabla por
grandeco de la fenestretoj estas ie multa spaco uz- ropika lando. Tamen mi estis tute kontenta. ke mi
ebla por la rozkoloraj bildoj. vojakis en februaro, kun vetero belega kaj suno
Pli varikoloraj estas la vestajoj kaj ornamao) agrabla.
de la virinoj. Braceletoj ofte is la kubutoj; ringoj Anta 250 jaroj Bombeo estis mara insulo. Ki-
e iuj fingroj; pingloj tra la nazoj; orelpendajoj, am venis la briloj kaj konkeris la tiam portugalan
oraj ringoj irka la maleoloj, ringetoj kaj sonoril- insulon, ili promesis asan kaj religian egalecon a l
eto,j sur la piedfingroj. En la stratoj svarinis ka- iuj Ic-4,1. antoj. Rapide kreskis la enlokantaro de
meloj kaj bovinoj, bovoj kaj muloj, evaloj kaj 10 000 al 100 000. Alvenis armenoj, judoj, araboj,
kaproj, aroj kaj rikoj. Vizito al la evalejo de la parsoj kaj eropanoj. Hodia Bombeo havas rond-
maharako. ojus la koro de iu evalamanto. Vi- eifere unu milionon da enlogantoj.
zitoj al la maharaa palaco kaj la stranga astrono- Plej rimarkindaj estas la parsoj, se oni konsi-
mia observejo. deras, ke la briloj encrale estas nur portempaj
Multaj palacoj, temploj kaj inoskeoj, muzeoj lokantoj. Britaj soldatoj kaj oficiroj, policistoj kaj
kaj hospitaloj, publikaj ardenoj, vastaj placoj, komercistoj, inenieroj kaj kuracistoj. ili reiras al
montimentaj fontanoj kaj aliaj konstruajoj riigas Anglujo post kelkjara restado. Sed restas la parsoj.
la urbon. La maharao de jaipuro ricevas jaran Iliaj prauloj enmigris anta mil jaroj. Ili rifuis el
enspezon de sep milionoj da doloroj de sia lando, Persujo pro la islama konkero. Ankora hodia ili
kiu n.ombras nur tri milionojn da homoj. estas fidelaj al sia malnova religio. fondita de Zo-
En granda elefantejo mi vidis la plej majestajn roastro anta 3 000 jaroj. Tamen ili estas la plej
elefantojn de la maharako. Kiom mi devus pagi, progresemaj loanto) de Bombeo. ili uzas la plej
por rajdi tra jaipuro sur la dorso de la plej favor- modernajn metodojn en siaj negocoj. Kvankam
ata maharaa elefanto?" Respondis la gardisto: ilia nombro estas nur 50 000, ili regas la komercan
Kostus vian kapon kaj la mian!" Li efe timis pri vivon. e pli ol la briloj:. La parsoj estas Aatataj de
sia propra kapo. Do mi reveturis al la stacidomo la tuta urbo pro siaj laboremo kaj donacemo, ver-
en durada ar. ligita al dormema evalo, kiu atin- emo kaj komerca etikcto kaj alta morda nivelo.
gis la timigan horrapidecon de 5 kilometroj. La parsoj estas facile distingeblaj pro sia aparta
fezosimila kapko -vrajo. E la knabinoj havas spe-
* con de rnalalta fezeto ornamiia per brodajoj kaj
falsaj juveloj. La parsaj virinoj gategas belajn :silk-
Bombeo staras sur insulo, 20 kin longa kaj meze ojn. kaj scipovas pli elegante meti sian kaptukon,
8 km larka. La insulo estas ligita al la kontinenta kiu en Hindujo nomikas sai. La parsoj estas bon-
Hindujo per kelkaj pontoj kaj digoj. Bombeo estas ege edukitaj, sed havas aron da strangaj kredoj kaj

158 1 59
kutimoj. Ili ne entombigas ai, bruligas siajn mot-
intojn, ar tero, akvo kaj fajro estas tro sanktaj
por tui mGrtan korpon. Ili invitas vult tirojn por
formanki la kadavrojn en specialaj turoj. kiuj
c
nomikas Turoj de Silento". Post duona horo ab-
solute restas nur la ostoj. Terure!" diras okeident-
anoj: sed la parsoj deklaras, ke ili preferas esti dis-
hakiiaj en kelkaj minutoj pere de vulturoj, ol esti
en tomhego enat a j de vermoj dum deko da jaroj.
.c)
Inter la multaj eiiropaj konstruajoj estas aparte
notindaj la Viktoria-Stacidomo kaj Ia nova Centra -
Stacidomo, la sekretariejo. universitato. muzeo, 4::
multaj temploj kaj kristanaj pregejoj, la _Hotelo
Taj-Mahal" kaj la Bonveniga Arko. Gavega en
Bombeo estas la kotona industrio, kun preska 100
fabrikoj kaj 200000 lahoristoj.
1,a Malabar-Monteto" estas la plej lliksa di-
strikto kun pendantaj karde nor. Vilaoj de l>ritaj 7, 14 (51
aristokratoj kaj parsoj Mirinda el-
rigardejo al la golfo malsupre. Mankas nur la Ve-
Ro
suvo. Ne nur vilaojn, sed anka hospitalojn. azil-
ojn kaj lernejojn donacis la parsoj. Ne esta.s vid- o =
c
ehlaj parsoj almozuloj sur la stratoj. _ ol:
0
90
* ..J22
c,
rv
c.,
Tuttaga ekskurso al la Karla-Kaverno, 150 kilo-
metrojn for de Bomheo. En la rokego trovikas bC
hudhista templo pli malnova ol 2000 jarojn. Kro- -

kodiloj nais en lago evoje, sed mankis palloj. rv


Vespermankoj kun britaj amikoj en la Hotelo
Taj-Mahal". Elegantaj smokingor, armaj vir-
inoj. hindaj princoj kaj maharakoj: kaj Viena or- E
kestro invitis al danco. Pli hejmeeaj estis la -vizitoj o,
al la hejmoj de lokaj samideanoj: kojaj surprizoj:
revido de amikoj el la Nurnherga kongreso. Tri
paroladoj &ili,' al la klopodoj de s-ro Divekar. la
loka delegito.

160 Scherer 12 161


En Ia hejmo de la brila samideanino 14alliday
.

mi ricevis lecionojn en la arto fari fadenojn el ko- DISKUTOJ


tongarbetoj per originala Gandlii-Apinrado. gpinas
miloi da hindoj dum liberaj momentoj, cn vendejoj
EN LA VAGONAROJ
kaj butikoj. Hejme la edzinoj teksas kaj kudras- La fervojoj de Hindujo estas ekstreme prak-
la familiajn vestajojn. Tiel Gandhi rekomendis, tikaj kaj sufie malmultekostaj. Veturas vagon-
esperante tiel fopeli, pro ekonomia neceso, la brit- aroj grandnombre al iuj direktoj. La reloj estas
ajn komercistojn, kaj fine gajni libcrccon por- unuaklasaj. Pro la grandega distancoj inter la
Ilindujo. urboj lu noktaj vagonaroj estas plej praktikaj por
Estas granda kaj unika revolucio, per pasiva turistoj. La dormado en la vagonaroj Iparigas mult-
rezistado. Batalo sen arrniloj, en kiu suferas hin- an valoran tempon kaj .. . hotelfakturojn. Oni
doj kaj britoj egale. Jam. 2 000 brilaj komereistoj alvenas en la frua mateno kaj povas forveturi post
devis reiri al sia liejmlando, sole en Bombeo. Gan- la vespermanko al la sekvanta urbo. iu vojaanto
dhi us venis el la malliberejo kaj estis rapidanta havas sian propran liton" kaj elfaldas kiu sur Ia
de urbo al urbo. Multaj hindoj admiras lin kiel. longaj benkoj, kiuj mezuras 2 metrojn kaj estas
veran sanktulon. E la kontraliuloj, Mildaj kaj kovritaj per ledaj kusenoj. Matene la lito estas
brilaj, devas admiri la paciencon kaj persistemon denove ligata en rondan pakajon. Tiajn litojn oni
de Gandhi, kvankam multaj homoj malcertas, u povas lupreni kun sufia provizo da litotukoj. Mi
hindoj, kiuj kapablas fabriki siajn proprajn vest- uzis mian propran dormsakon kunportitan el Los
ajojn. ankati kapablos administri imperion tiel Angeles. En iu kupeo trovikas 2-5 tiaj benkoj,
grandan, mul t lingvan kaj ti 1 re igian. kiuj dum la tago donas sidlokon al 4-20 personoj.
Ciu kueo havas sian propran tualetejon. En la
unua klaso oni havas e duojn; en la tria mankas
la kusenoj.
Mi vojais 6000 kilometrojn en la dua klaso;
kelkfoje en la tria, okaze en la unua. En la unua
klaso veturas britaj altranguloj, Mildaj prineoj kaj
la plej multaj usonaj turistoj, cn la tria la malri-
uloj. La dua estis la plej interesa kun sia miksaj
de brilaj- privatuloj, earopaj turistoj kaj hindaj ko-
mercistoj, oficisioj kaj intelektuloj. Mi trovis, ke
la hindoj estis iam tre kentilaj kaj helpemaj, kaj
ke la britoj estis iam afablaj al la hindoj. Anta
la enlitiko iuj kamarade babilis. Laeble mi di-
rektis la konversacion al la hinda problemo, por ri-
cevi informojn de homoj, kiuj vivas en Hindujo.
Okazis tre interesaj, sed iam kvietaj diskutoj in-
ter la britaj kaj Mildaj kunvojagantoj.
12
162 163
bruligadon. Hincluo povas forlasi sian edzinon kaj
Pri Gandhi diskutas la homoj tre multe en la edzinigi multajn aliajn. Sed al la orlasita edzino
vagonaroj. Jen estas tiuj. kiuj deklaras ke Gandhi estas lareligie malpermesite, kiam ajn reedzinigi.
estas komparinda kun Budho, KriAno, Kristo, Ma- Pro la granda anta.jugo kontra knabinoj, la mal-
hometo kaj Lenino. Jen estas la aliaj, kiuj aserias. felia edzino, kiu ne havas knabon, estas la plej
ke li posedas nek la menson, nek la povon por krei mizera aulino en Hindujo. Cetere inoj praktike
la organizon necesan por atingi sian celon. Gandhi ne ricevas heredaojn."
sukcesis krei harmonion inter la mahometanoj kaj Aldonis tirita jurnalisto: Se mortas la edzo en
hinduoj, sed la diferencoj estas tro grandaj por alia vilao, kulpas la edzino eble nur ok-jara, an-
dara paco. Estas senlima peko por hinduoj bui kora. vivanta en la hejmo de siaj gepatroj. Estis
sanktan bovinon. Rajtas tion fari la mabometano . lia malbona spirito, kiu kazis la morton de la
Uzas la hinduoj sennombrajn siatuojn kaj bildojn edzo malproksima. Fakte li devus bruligi sur la
en sia religia vivo. Abomenas tion la islamanoj, cindriga fajro de la edzo, sed tion malpermesis la
kiuj ne permesas e bildon de praulo, ar tio estus britoj. Sed ofte mi pensis, ke estus pli bone por la
severa fendo kontra la monoteisma islama re- 25 000 000 nun vivantaj vidvinoj. se ili estus mortaj ,
-

ligio. ar ilia vivo estas mizera. La la religia. vidpunkto


Volonte mi adis la diskutojn inter la hincluoj ili ja kulpas pri la morto de edzo. Multaj pre-
kaj la mahometanoj. Se ili estis viroj kleraj kaj feras forkuri al la arbaroj por morti inter la dentoj
bone edukitaj, la vortbatalo estis interesega kaj su- de turoj a krokodiloj."
fie amika. Montrigis, ke la hinduoj estas pli filo-
zofiaj, la mahometanoj pli praktikaj. Amba anoj
de la du kredoj. se ili estis edukitaj, konstatis la Estas trioble tiom da hinduoj kiom. ma.hornet-
mankojn de sia propra religio. Konsentas la hin- anoj. Kiam opiniis brilaj vojagantoj, ke la maho-
duoj, la moderne toleremaj, ke estas kruela la hin- metanoj tuj ekregus kruele, se forirus la britoj, res-
dua religio en sia praktiko. Klarigis al mi hindua pondis la hinduoj: E se ili regus kruele kaj mal-
klerulo: juste, ni pli volonte tion akceptus, ar ili pli estas
Mi vere ne komprenas, kial eropaj kaj usonaj kiel ni mem; ili estas hindoj kaj niaj fratoj. Vi
virinoj povas aligi al hinduismo. Vere belega estas briloj estas fremduloj; vi estas vere tro justaj, tro
la hinduismo, kiam parolas pri i la hinduaj misi- senpekaj, tro toleremaj, tro afablaj. Ni agrenigas,
istoj (Svami); vere alloga estas nia religio, kiam ili ar vi estas tro perfektaj gentilhomoj, preska su-
parolas pri idealismo kaj oferemo, uzanle armajn perhomaj."
metaforojn kaj mistikajn poemojn. Sed vizito al Stranga logiko, sed mi trovis tian rezonadon e
Hindujo kun malfermitaj okuloj kuracos rapide multaj kleraj hindoj. Interesa por esperantistoj
okcidentan disiplon. Car hinduismo en sia prak- estas la fakto, ke la la statistiko nur 2!r.1 milionoj
tiko estas aristokrata, kaj antagonisma al la mal- el la 350 milionoj scias la anglan lingvon en Hind-
alikastuloj kaj malriuloj. Same kiel kelkaj aliaj ujo. Kaj eropanoj nombras apena 200 000, sol-
religioj, hinduismo estas kontrailema al sociaj re- datoj kaj oficiroj, oficistoj kaj edzinoj, infanoj kaj
formoj. Kaj krom tio hinduismo postulas infan-
edzigon, deN igan vidvinecon kaj. se eble, vidviu-
-

165
164
Kritikas kelkaj hindoj la nesufiecon de la lern- vivis ia daneran eksperimenton. ankaCi ili ajnas
ejoj. Sed mi trovis du. hindojn, kiuj je ruza de- esti kronike malsanaj.
mandado konfesis, ke ili estas edukiiaj kiel in.stru- Parolas la h ludoj pri la ora epoko", kiu antaiie
istoj de la brilaj lernejoj kaj poste rifuzis rciri al regis en. Hindujo. Sed kiam anta 300 jaroj regis
siaj nask-urbetoj por instrui. Tiel danera estas la la mongolaj imperiestroj kaj konstruis la mirind-
klimato, ke povas vivi tie nur indikenoj. Sed kiam ajn palacojn, vivis en mizero la popolamaso.
instruitaj, ili rifuzis reiri kaj preferis politiki en la Kaj en tia mizero ni trovis ilindujon, kiam ni
efurboj kontraii la britoj. alvenis por helpi la popolon. Certe ni faris erarojn,
Vi ne donas al ni sufie cla sanigaj instalajoj!" kaj kelkaj kapitalistoj profitis pli ol normale; sed
eksplodis universitata studento, parolante kun profitis anka la popolo. je la kosto de multaj
tirita komercisto. eentmilionoj da funtoj sterlingaj ni pligrandigis la
u vere, ne sufie ? ? ? Ni donas al vi tiom, kultureblan landon je tutaj 30 milionoj da akreoj.
kiom vi akceptas. Ni konstruis grandskalc akvo- Dum solaj 20 jaroj ekzemple kreskis la uzebia lan-
kondukilojn kun purega trinkakvo en iu urbo kaj do je tutaj 26%. Kaj kreskis la bonhavo en la par-
fervoja stacidomo", respondis kviete la brito. En bankoj je 117% dum Ia sama tempo. Spite de te-
tiu momento ekhaltis nia vagonaro e stacidomo, rura klimato, diverseco de lingvoj kaj rasoj, anta-
kaj li daiirigis: Rigardu, lie, la akvotubojn! Por gonismo inter la religioj kaj kastoj, ni tenis ordon
eviti malfacila3ojn, ni konstruis du apartajn tubojn en Hindujo, kun po nur unu soldato por 4 000 lok-
por la hinduoj kaj mahometanoj. jen la mahomet- antor, kaj nur kapjesis la hindaj ktmvokantoj pri
anoj trinkas la akvon, sed la hinduoj uzas in por tiuj vortoj de la tirita komercisto.
lavi la piedojn kaj kapojn. ar tiu pura akvo ne Kaj oni povus aldoni, ke de 1921 is 1931 kresk-
falis rekte de la hindua ielo, sed venas de la briloj, is la indikena lokantaro je 34 000 000, a trioble ti-
la hinduaj preffistoj instruas, ke i estas akvo mal- om cla homoj, kiom vivas en Danlando, Svedujo
bona, akvo de l' diablo. Kaj do la kredantoj pre- kaj Norvegujo kune.
feras trinki el la vilaa lageto, en kiu malbon- Dum mia veturado tra Hindujo Mi atente ob-
odoras la malnova pluvakvo, en kiu naas Ia bov- servis l.a kamparojn. La meza bieno en Ilindujo
inoj kaj sin banas la homoj. Nur dum la lastaj mezuras nur kvin akreojn. Sennombraj estas la
jaroj mi vidis, kiel la pli instruitaj hinduoj ko- kamparanoj. kies bieno ampleksas nur unu akreon
mencas anka trinki la puran akvon el la tuboj." a e malpli. Cirkail 80% de la hindoj vivas en
Mi mem povis konstati, kiel la granda popol- vilaoj, kiuj estas nuraj grupoj da kotaj domaoj.
amaso ankorali nun trinkas el la rektangulaj Kaj ekzistas en la lando almena 500 000 tiaj vi-
lagetoj, unue forovante la atan alimon, kiu laoj. Nur 35 urboj havas 100 000 a pli da lok-
kovras la akvon. E guto malgranda en la buo de antoj, kaj nur 750 urbetoj pli ol 10 000.
okcidentan() kazus preska certe la morton pro Laboristo,j laboras en la fabrikoj nur dum certa
tifo a kolero, disenterio a alia malsano. Sed tempo. Subite ili malaperas kaj denove farias
ajnas, ke la hinduoj alkutimikis al tia akvo, ke ili kamparano.j. kelkaj 111 inistoj estas speciale eks-
fariis imunaj en sia juneeo, almena tiuj, kiuj ne centraj. Kiam ministo iras malsupren, li prenas
in.ortis en la komenco. Kaj la fori uloj", kiuj irans- kun si en la 'lakton ne nur la lovelilon kaj pioon,

166 167
sed anka sian edzinon. Tio estas e kondio en
lia kontrakto.
EN SUDA HINDUJO
Kritikas kelkaj hindoj la fervojojn. Ili estas Estas granda distanco de Bombeo al Madraso,
nur por la profito de la britj kaj neniel estas bon- e en la ,,Madraso-PoAtekspreso". Forveturo mar-
ajo por la hinda popolo!" Tio ajnas ridincla aserto! don vespere. alveno adon matene. Sed komforte
Kun la escepto de kelkaj luks-vagonaroj, la vagon- mi laboris en mia kupro, a. mi observis la kamp-
aroj enerale havas 25 veturilojn. Generale pli ol aro!' sufie malgajan. Februaro estas seka monato,
20 el ili estas triaklasaj vagonoj. Veturo de Bom- sed ne tro varma. Multa sablo sur Ia kampoj kaj
beo al Kalkulo (2 000 km. sama distanco kiel de malmulta verdeco. La fojno estas per stangoj alten
Sofio al Ostendo) kostas en la unua klaso 125 ru- levita super la kapoj de la bovinoj, a konservita
piojn (35 dolarojn) kaj en la tria klaso 25 rupiojn inter la branoj de arboj. Mizeraj kabanoj, malriaj
(; dolarojn) do nur unu kvinonon. .1:ategas vojai vilaoj.
en tiuj vagonaroj la hindoj. centiniloj da ili. al la Madraso estas la tria urbo en Hindujo kaj tre
sanktaj urboj. Se ili volas piede pilgrimi al Be- konservativa. Haveno, pramenejoj, parkoj, prek-
naeso, neniu malpemesas. Sed ajne estas malpli ejoj, temploj, moskeoj, muzeoj, lernejoj kaj
kare kaj cent foje pli rapide. pilgrimi vagonare. hoteloj. Madraso estas urbo granda kun 650 000
lokantoj, sed ne tre interesa por globtrotulo, kiu
jam vidis urbojn kiel Agro kaj Delho. Benareso kaj
Bombeo. En la bazaro mi trovis la lastan ancon
por kolekti kelkajn tipe hindajn vizaojn per mia
kamero.
Ce moskeo mi iom observis la mahometanojn,
pri kiuj mi tiom legis antae kaj aildis dum mia
restado en T-Tindujo. La la opinio de la plimulto
la islamanoj estas multe pli praktikaj en admi-
nistraj aferoj, pli energiaj kaj pli inteligentaj en la
komerco. Pri tio konsentas e la hinduoj, sed
aldonas: ,,Sed ili estas tiom malinteligentaj en filo-
zofiai diskutoj, same kiel la eropanoj kaj amerik-
,
anat.
Fakte preska ie en Suda kaj Orienta Azio la
mahometanoj estas la juvelistnj, monAanlistoj kaj
aliaj energiaj komercisto j. La vorton profito" ili
forgesas nur, kiam ili alvokas Alalion, kvinfoje
iutage je certaj horoj. Tiam ili turnas siajn vi-
zaojn al Meko. kun la forta espero. iam tien pil-
grimi. kiel in ordonis Mahometo. Duni mia rest-
ado en flindujo daris la grandaj festoj de la Ra-

168 169
vojao. La pliniulto de la 30 000 tefurbaj lokantoj
estas hindoj. Neniu rapidas, e ne la bovoj, kiuj
tiras la pezajn arojn. La stratvivo similas al tiu
de iu alia hincla urbeto. Malmultaj kapablas legi.
La edukitaj lokantoj enerale parolas la francan
lingvon. La aliaj uzas iun sudhindan dialckton;
sed tuj mi trovis, ke la hindustana lingvo estas
bone mebla anka i tie.
La stratoj montras miksa jon de hincla kaj frau-
ca arkitekturoj. Inter la temploj kaj mizeraj ka-
banoj trovikis aro da tipe francaj dometoj, kiuj
estas tiuj blanke kolorigitaj. Pulmoj multloke kres-
kis malvertikale trans la straton kaj donis al la urbo
tipc vilaan aspekton. Mi vere miris pri la paco
kaj trankvileco de Pondittero. Mi pasigis multajn
horojn e la marbordo kaj fotografis ion inte-
resan; mi vizitis la korespondanton de ICK, la gu-
berniestron kaj aliajn aioritatulojn, kaj ie oni
demandis min, 'u mi eble akceptos glason da bona
franea vino, nchaveblan en 'Urson en tiu alta. kva-
lito".
Maduro, iom pli sude, meritas viziton pro sia
rimarkinda templo. Temas pri konstruajo pli
granda ol la Louvre en Parizo, templo je la honoro
de Sivo. kie abundegas statuetoj kaj bildoj de la
hinduaj dioj.
En la plej suda parto de Hindujo mi trovis mul-
Pondicero kaj dia rnalrapidema vivo tan verd.econ. ie salutis min verdaj berbejoj, belaj
Pondiero estas efurbo de tre malgranda kolonio
franca en Hindulo
ardenoj, palmaj arbaretoj, vastaj grenkampoj tra
la fenestro de la vagonaro. E; montetoj vidigis
dekstre kaj maldekstre. Kia ojo! Post tiuj se-
majnoj en la seka nordo kaj meza Hindujo vidi ti-
mazano, la fastotempo de la mahometanoj. Volonte ajn verdajn kampojn, estis vera surprizo. Pli ofte
mi observis, kiel ili svarmis grandamase al la mos- pluvas en la suda montan], regiono, kaj pli fortaj
keoj, sekvante la kantitan vokon de la muezino el estas la homoj; pli energiaj kaj preska nigraj.
la supro cle minareto. Mi travivis la lastajn horojn en Hindujo. Mi
Pondi&rn estas la e:,efurbo de ela franea kolonio sciis, ke balda mi forlasos la landon romantikan,
sude de Madraso. Mi alvenis frumatene post nokta kaj 'kian misteron kaj mizeron. Mi iom bedaris

170 171
mian foriron. Mia sola konsolo estis miaj 1000 bil-
doj, kiujn mi kolektis. Hindujo vere estas lando
mirin.da. Samtempe i estas lando terura. Ciu-
kaze i estas lando, kiun mi neniam forgesos.
Kiam mia vagonaro sekvis sablan marbordon,
mi sciis ke venis la fino. Balda ni flugis trans
pontojn al insuloj en la maro, kaj post ne]onge ni
Jam nais sur la vasta oceano. Ni veturis orienten
al la plej norda pinto de Cejlono. Malanta ni bel-
ega sunsubiro orumis la ielon kaj la ondojn, dum.
ke, Ie la horizonto. iom post iom malaperis Hind-
ujo.

Soi-Co de luna nokto ee la marbordo de Cejlono

CEJLONO
LA DENO DE LA ORIENTAJ ONDOJ

Cejlono estas brita kolonio e la suda pinto de


Hindujo. Sur la landkarto de Azio 'li aperas kiel
tre malgranda insuleto. sed i estas pli granda ol
Svislando kaj kiaj produktoj estas famaj en la tuta
mondo.
Cejlono estas alia paradizeto en la vasta oeeano.
insulo de eksterordinara beim). La vcrkistoj kaj
poetoj prikantis in kiel Juvelan Insulon' kaj
Trezoran Insuleton". Cie vidikas belegaj palm-
arbaroj, refre'igaj bambu-densejoj, mult koloraj
floroj kaj eterna ~dee. Sed nenie vidikas almoz-
uloj, nenie malsato a malkontenteco.
Je la unua de marto. post tutnokta vojao en
bonega vagonaro, ini alvenis en Kolombo, la mo-
172
173
derna efurbo de Ccjlono. Ciuj ipoj haltas en kia El Ccjlono venas grandaj kvantoj cla leo, katI-
bela haveno. Ciuj pasakeroj diras por admiri la uko, spicoj, genioj, kokosoj kaj e vivantaj ele-
revan belecon de la insulo kaj lian interesan kaj fantoj. La lokantaro treege fieras pro sia teo. Ne
inteligentan popolon. ekzistas en la mondo teo, komparebla kun la Cej-
Inter la kvin milionoj da okoladkoloraj in- lona teor, E ne pensu pri kafo, kiam vi povas
dilenoj vivas 20 000 okcidentanoj. Tri milionoj havi Cejlonan teon!". Teo kreskas is altcco de
estas budhistoj, unu miliono hinduoj, duona mi- 1500 metroj. En 1929 (anta la niondkrizo) la eks-
liono kristanoj. Estas arjoj kun iom da araba, por- porto de 125 000 000 kg da teo valoris 63 milionojn
tugala kaj ta.mila sango. La lingvo estas tre simila cla dolaroj, kaj la eksporto de kauko aliajn 30
al la sanskrita. milionojn cla clolaroj. Ccjlono provizis la tutan
La viroj havas longajn belkolorajn jupojn kiel mondon per siaj multvaloraj perloj. La spicoj
la javanoj. sed ili pli atas kvadratajn desegnojn. estas famc konalaj en iu munti parto. Spica odoro
Ili portas krome longan emizon kaj lasas la mal- envolvas la tutan insulon kaj salutas la ipojn jam
supran finon pendi ekstere. Maldika bastono estas de malproksime.
tre necesa aldono al la kostumo de la Cejlona ele- Vizito al la einamo-kardenoj kaj al la sennom-
gantulo. La viroj portas la harojn longaj kaj plek- braj itivel-vendojoj en la efurbo. Mirigaj anon-
tas ilin en hartuberon, kies grandeco varias inter troj de perloj, safiroj, grenatoj, rubenoj. ametistoj,
tiu de migdalo kaj kokoso. La multharuloj estas lunionoj kaj aliaj genioj kojigas la okulojn de mi-
admirataj de iuj virinoj. Mankas uoj, sed sur la lion uloj. Sed pli allogis min la oraj juveloj. kiuj
kapo de Ia viroj ripozas granda kombilo el testuda nokte brilis en la suda ielo, ar denove mi estis
skvamo. Tre stranga bildo; la kombilo staras sen proksime de la ekvatoro. Ne ekzistas en la mondo
videbla utila. evidente nur kiel ornamao. Pro pli belaj juveloj ol la noktaj steloj, escepie se vi
kio la kombilo?" mi demandis indigenon en la ef- adoras la verdan stelon de I' esperantistoj, kiu bri-
urbo. Kaj venis rapide la respondo: Pro kio la las tage kaj nokte irka la tuta mondo.
kravato irkait via kolo?" Kandi en la alta montaro de Cejlorto estas fam-
La Cejlona virino portas similan jupon, kiu ele- ega pilgrimejo por la budhistoj. Tra helaj rizo-
gante pendas de la talio is la nudaj piedoj, krom kampoj. palmarbaroj kaj teokulturoj kondukas la
tio mallongan bluzon el traviclebla organdi-tofo. vojo. En la .,Templo de la Dento" trovilas IajWire
-

La bluzo kovras la brakojn kaj mamojn., sed ne la dento de Budho. Estas granda disputo pri lia ver-
ventron. Tamen la nudaj ventroj kaj talioj ne eco, tamen vizito al Kan5i estas belega kaj interesa
estas pli malmodestaj ol la liberaj brakoj, ultroj ekskurso.
kaj kruroj de la okcidentaj virinoj. La Cejlona bel- La vesperoj en Ccjlono estis tiel ntirinde belaj,
ulino ne portas nazringojn kaj naznajlojn kiel la ke mi ne povis decidi verki artikolojn. La plen-
hinduino. nek pezajn ornamaojn irka la brakoj luno, kiu brilis tra la palm-foliaro, estis iro ensor-
kaj maleoloj. I\Tur tre maldika ora eno irka la iga kaj logis rnitt for de la efurbo al la libera na-
kolo estas eleganta, kaj pluvombrelo en la mano. turo. Sur la sablo de la marbordo, sub gracie klin-
Pluvombrelo estas portata e dum la plej bela ve- igantaj pulmoj, mi askultis la ondan muzikon,
tero kiel signo de aparta distingo. kiun alportis la dolaj ventetoj de la vasta Araba

174 175
Maro. Eksonis incliP.',enaj kantoj en proksima ka-
bano; falegis unuopaj steloj tra la maldensa stel-
TRA LA ARABA MARO
aro; dormis la birdoj: silentis la naturo de la tro pi- KAJ LA SUEZ-K k_NA1,0
ka insulo. Longe mi revis pri miaj multaj belaj
tagoj kaj noktoj pasigiiaj sub la ekvatoro, dum la
lastaj monatoj. Malfruege kaj malrapide mi for- De sur la ferdeko de la luksa japana ipo ..1 a-
-

lasis la marbordon, ar tio estis mia lasta nokto sur sukuni Maru mi admiris la vastan Arabaii Nlar-
-

tropika paradizo. egon. .Regule la suno aperis kaj denove malaperis.


Sekvis in la plenluno, sed ar i tro inalrapidis.
i faigis konstante pli malgranda. Mi havis tutan
semajnon je mia dispono. gis kiam Adeno min sa-
lutis iun belan matenon. La lukso sur la ipo ne
interesis min. Mi devis labori. iumatene mi sa-
lutis la sunon de sur la ferdeko kaj tuj poste mi
saltis en la grandan liberacran nagbasenon. Sekvis
duonhora gitnnastikado kaj. fine. varmega japana
bano. Kun la escepto de lumbildparolado al la
pasageroj mi laboris de la sunlevigo is noktomezo
Z!iutage. Mi devis riveli eentojn da fotobildoj kaj
venki dekojn da artikoloj. Mia laboro estis inter-
rompata nur de la manoj kaj sunsubiroj. E la
baloj kaj filmprezentadoj ne sukcesis min forlogi.
Estis multaj larmaj frafilinoj sur la ipo. kaj mi la
sola fralo. Sed mia laboro estis tro ura kaj tro
interesa. Vento' da bildoj de Benareso. Agro kaj
Delho kaj aliaj belaoj reaperis anta miaj okuloj
en la formo tie plej sukcesaj negativoj. Estis mal-
facila laboro en la tropika klimato. sed io sukcesis
mirinde. ar mi rivelis samtempe per tri diversaj
rivelujoj. mi devis konstante marupuli diversajn
botelojn, lientiajojn. glasojn. mezurilojn. fermo-
metrojn, filmojn, glacipeeojn kaj samtempe rigardi
la sekundo-montrilon de mia bologo.
Adeno estas roka duoninstdo e la suda mar-
bordo de Arabio. Iam ne kreskis arbeto aii herbo
en Adeno, sed la multaj ipoj, kiuj tie haltis, iom
post iom alportis grundon, sur kiu. nun verdas ar-
denoj. Estas verda havenurbeto kaj kelkaj dezer-
Scherer 13 177
176
kanalo, en 1925 pli ol 5 000 kun 27 milionoj da netaj
taj vilaoj en la brita kolonieto, kiu mezuras nur tunoj.
200 kvadratkilometrojn. La 50 000 lokantoj dc la La veturo tra la Suez-Kanalo estas treege inte-
kolonio estas mahometanoj. Adeno estas grava la resa speri- o. Per propraj hclicoj la lipoj veturas tre
militista vidpunkto, sed ne la ekonomia. Ci estas malrapide, 15 kilometrojn itillore. Tiel la. :lipo be-
unu el la efaj haventirboj por Arabio. La komer- zonas dek horojn por la 150-kilometra veturado. En
co en 1929 estis 65 milionoj da dolaroj. Adeno estas la ipo oni kredas, ke oni restas senmova. Sidante
libera haveno sen dogan-imposto. sur la ferdekoj, oni kredas, ke la ipo vebas tra la
Sur la dorso dc kamelo kaj sur antikvaj aroj a.ero a rulikas senbruc sur reloj tra la sabla de-
mi faris ekskursojn al diversaj vilaoj kaj al la zerto. La kanalo estas mallarka, sed sufie profun-
famaj akvobasenoj, konstruitaj en la roka mont- da. Post tut-taga veturo ni alvenis en POrt Said
aro. Aliaj turistoj, kiuj veturis en luksaj atomo- la norda fino de la fama kanalo.
biloj, ridis pri mia freneza ideo. Sed ili devis ra-
pidi tra iuj belajoj, dum ke mi povis desalti de la
ar por kapti interesajn fotografajojn kaj povis.
facile reatingi la malrapidan veturilon. Poste, kiam
mi montris al ili belegajn bildojn, estis mi tiu, kiu
ridis.
Kiam ni veturis tra la markolo Bab-el-Mandeb,
mi vidis je Ia unua fojo Afrikon. Sur la landkartoj
la Rua Maro ajnas esti tre mallarka. Sed dum tri
tagoj Tc i vidis nek Azion oriente, nek Afrikon okci-
dente. Salutis nin nur izolaj rokaj insuletoj. ar
estis marto, ni: ne spertis la kutiman kaj multe tial
atan inferan varmegon en la Rua Maro.
En la vespero de la tria tago ni iuj avide ri-
gardis orienten por admiri la pintojn de la fama
biblia Monto Sinajo. La postan matenon ni alvenis.
en la haveno de Suezo.
La Suez-Kanalo estas unu el la. plej grandaj
teknikaj faroj de la lasta jarcento. jam anta 3 500
jaroj reo, j kaj faraonoj planis fosi kanalon ira tiu
malalta, senti ila dezerto, kiu ligas Azion al Afriko.
Anka Napoleono revis pri kanalo, sed nur en Ia
mezo de la 19-a jarcento, franeo Lesseps fine suk-
cesis konstrui la kanalon.. En 1888 la grava trairejo
.

estis deklarata neblokebla" kontra iuj alinaciaj


'lipoj, militaj a it nearmitaj. en tempo de paco kaj
en epoko de milito. En 1871 pasis 765 lipoj tra la.
13*
178 179
EGIPTUJO Kune ni promenis tra la efurbo al la efaj vid-
indajoj. Kairo estas riega je plej belegaj moskeoj,
LA DONACO DE LA NILO kiuj ofte staras u n u apud la alia. La Sultan-llassan-
Moskeo kaj la Mahomet-Ali-Moskeo estas kolosaj
Ien fine mi alvenis en la lando de la faraonoj. kaj vere mirindaj. La antikva El-Azhar-Universi-
la lando, kiu vere estas ,.Oazo de vivo inter du de- tato estas Ia plej grava kaj fama en la tuta isla-
zertoj de morto". Se nc estus la Nilo, la sankta ri- ma mondo. i estis inaiigurita en 975, kaj nun ha-
vero. Egiptujo neniam estus naskikinta. vas dekmilon da studentoj kaj centojn da pro-
S-ro C. M. Cather, malnova samideano en Port fesoroj.
Said, kaj lia tre afabla edzino gastigis min ree La Citadelo estas kastelo, kiu staras sur kruta
dum kelktaga restado. Mi estis vere kontenta logi roka alia. t majeste superas la tutan urbon. Oni
denove en samideana hejmo. Port Said estas la vere sentas, ke historia romantiko irkailas la mos-
haltejo de iuj lipoj, kiuj veturas tra la Suez-Ka- keojn kaj la malnovajn palacojn sur la pinto. Sa-
nalo. Oni adas iujn lingvojn kaj dialektojn sur lutas en la distanco la antikva akvokondukilo kaj
la stratoj kaj en la vendejoj. Same multlingvaj kaj la kolosaj piramidoj e la dezerta horizonto. Sub
diversnacial estas la lokaj samideanoj. Tamen iuj niaj piedoj kuis la efurbo, en kiu vivas 1 000 000
estis plej afablaj kaj hclpcmaj. La arabaj samicle- lokantoj, el kiuj 50 000 estas eilropanoj. Estis bildo
anoj Harfug kaj Mustafa multe klopodis pri la tipe orienta kun tiuj sennombraj kupoloj kaj mi-
sukceso de miaj lokaj paroladoj. S-ro Cather or- naretoj.
ganizis mian egiptan rondvojaon. Kiu ne vidis Kuiron, ne vidis la mondon: kia
Ekvojako al Kairo (arabe: El Kahira), la ef- tero estas oro: kia Nilo estas mirindao: kiaj virinoj
urbo de Egiptujo. Post duhora veturo tra sabla estas kiel la nigrokulaj virgulinoj de la Paradizo;
dezerto mia vagonaro atingis la verdajn kampojn kiaj domoj estas palacoj; iaj bonodoroj kojigas la
kaj ardenojn de la Nil-valo. Kortugite mi rigardis, koron; kiel povus esti alinmiere, kiam Kairo estas
1.':ar mi estis sur tero sanktigita de antikva historio., la patrino de la mondo!" Tiel ni legas en Mil kaj
kaj ar io similis l.a paradizan Sudan Kalifornion. Unu Noktoj". Tamen Kairo multe lankikis: hodia
Kreskas en la Nil-valo bonega kotono, dolaj oran- la virinoj estas nigre vualitaj, kaj la bonodoroj
oj kaj verdaj herbejoj. Survoje, en la urbo ZU- malaperis anta mil jaroj.
gazig, min salutis s-ino Nikolaidu, greka samide- En la bazaro de Kairo fluas rivero_ homoj.
anino. Allogas multaj vendejoj kun siaj silkoj aj tapioj,
Alveno en Kairo. Min koro akceptis s-ro Aziz juveloj kaj parfumoj, kun siaj mirindaj aloj kaj
Yazdi, la loka delegito. Kiam kalegisto volis postuli objektoj el arento kaj oro. Sed nc mankas mo-
senhontc altan prezon, mia gvidanto rekomendis dernaj bulvardoj, ofieejokonstruajoj, reaj palacoj
mari la mallongan distancon. Pro tio koleris iuj kaj parkoj beleaj. En Kairo mi faris paroladon
irkaaj kalegistoj kaj kriis: Ya Bey, Nis- al la Asocio de kahometanaj junuloj.
danfar, kio signifis: _Estimata sinjoro. lasu nin Mi vizitis anka la mondfaman Egiptan Mu-
profiti!" Estis ja tute evidente, ke mi estis ame- zeon, en kiu trovigas la plej mirindaj kolektoj de
ri kano. egipiaj kaj grekaj antikvajoj. Inailgurita en 1857

180 181
de Mariettc Pala, la fama muzeo hodia enhavas
trezorajojn, kiujn la tuta oro en la mondo ne povus
aeti. Neniam mi -vidis, a nur supozis vidi, tiel
grandan kolekton da plej mirindaj sarkofagoj. La
objektoj el la tombo de Tut-Anli-.Amon estas sen-
dube la plej valoraj trovitajo : sarkofago el oro,
kiu pezas 320 kilogramojn, ora masko de la mumio
de 1 faraono, sceptro, juveloj kaj amaso da aliaj
oraj mirindajoj. Nur unu sola objekto estis el ar-
ento. Tamen en la Egipta Muzeo de Kairo trov-
ias multaj aliaj, similaj ka,j same beleg,aj ko-
lektoj.
Dank' al la kutimo de la antikvaj egiptoj, meti
en la tombejojn de siaj mortintoj objektojr_ de la
iutaga vivo, ni hodiail havas plenan konon pri ilia S-ro Scherer e, e la famkonafa Sfinkso
proksime de la 121eops-piramido
vivo kaj alta kulturo. Oni povas vere humiliti.,
kiam oni staras anta tiuj dokumcnto , kiuj pru-
vas, ke jam anta multaj jarmiloj la homoj ka-
pablis fari artajojn, kiajn oni hodia apena ku-
mian strangan deziron. Nur kiam. mi al li montris
ratus imiti, kaj kiel per primitivaj iloj ili starigis arabajn eltranajojn el urnaloj de Kairo. artikol-
konstruajojn, pri kiuj miras la tuta mondo. ojn pri mia mondvojato, li rezignacie konsentis:
Kaj same humiligi oni devas, se oni pensas, ke Nu bone, vi ja estas ameikanor`
tia altega kulturo kaj multaj aliaj poste malaperis. Grimpante de tonbloko al tonbloko. mi facile
Kaj e pli multe oni devus honti 'e la penso, ke la atingis la pinton de la plej fama eops-Piramido.
samo povas okazi denove, se la homoj ne esos mi- Iam i estis 143 metrojn alta sed dum la lastaj jar-
liti. Tutaj urboj malaperos en estonta,j militoj dum centoj oni forportis multajn de la meze 2 kubmetr-
kelkaj minutoj per gasoj, elektro ka,j fajro. Kaj ojn grandaj blokoj por konstrui palacojn kaj for-
tiam ne estos luksaj tombejoj, kiuj montros al tikajojn en la efurbo. Tiel la eops-Piramido per-
posteuloj, kiel ni vivis en nia epoko. Eble mal- dis sian pinton, kaj nun trovitas supro kvadrata
aperos ne nur nia raso, sed anka niaj historio kaj ebenaj() mezuranta 15 metrojn e la flankoj. Sed
memoro. .la perdo de 8 metroj estas apena riniarkcbla de
malsupre.
Mi alvenis Austatempe por vidi gloran oran sun-
Venis plej romantika travivajo dormi sur la subiron trans la vastega egipta dezerto. Blovis forta
plej alta piramido. Tramvagone mi atingis la ran- vento, kiu balda fariis uragano. Ka ilrante e la
don de la egipta dczertego, kun kelkaj varmaj rando mi observis la rapidan noktiton. Mi faris
kovriloj sub la brako. La policestro, de kiu mi notojn. fervore skribante, sed poste estis malfacile
petis permeson kaj protekton, ne volis kompreni
183
182
deifri miajn stenografiajn llieroglifojn. En la pezan meze 'unujn. ..(11 en via vivo vi iam ha-
zenito ekbri l is la kreskanta ditonluno. irkailata de vis liton tiel Firman ? mi demandis mian amikon.
densa stelaro. Farikis malhele en la Nil-valo. Nur Sed li ne plu respondis: li jam dormegis trankvile
el la malproksima efurbo levigis lumo al la ielo. kaj eble sonis pri la t00 000 sklavoj. kiuj dum du-
La centoj da vilaoj lalonge de la Nilo estis miste- dek jaroj laboregis por konstrui la kolosan pira-
re mallumaj. Por ili la luno estas la sola strato lan- midon por memglorema faraono.
temo. hodia kiel en la antikveco. irka la pira- Sub mia kapo kuis preta revolvero. Mi nc fidis
midoj sur la sabla dezerto regis mistera silento. Tiu mian gardiston. Kaj fakte li dormis profunde, kiam
neto estis la kvina brilmomento de mia mond- mi revekikis je la kvina matene. Balda rugigis e
vojako. la orienta horizonto, kaj je la sesa reaperis la suno.
Pacience mi sidis kaj atendis. Post la sepa horo Longa kamel-karavano venanta de malproksima
alvenis s-ano Yazdi el Kairo por pasigi kun mi la GaZO movikis en la direkto al Kairo. Krioj de azen-
nokton en la historia irkaa. Kvankam loganta kondukistoj rompis la strangan silenton cle la fru-
dare en Kuiro, li antae ne estis vizitinia la pira- mateno. Kun la nokto malaperis la ensoriga
midojn, la plej famajn monumentojn en la mondo. mistereco. kaj kiam sur la pinto aperis la li n tia j ba-
Kune ni longe silentis por admiri la beleeon de la bilemaj kaj bruemaj turistoj, ni foriris, ar esis
egipta nokto. Okeidente la dezerto mistere hel- ia romantiko.
igita. oriento la nigra senluma Nikvalo. norde la Ni vizitis la Sfinkson, la kulantan leonegon kun
brile lumigita efurbo, kaj sude aro da aliaj malpli kapo de reo. 61 estas 20 metrojn alta kaj izita el
grandaj piramidoj, kiuj staris kiel mutaj ombr- natura roko. Kvankam la nazo estas delonge for-
egoj; kaj irka iu afrika romantiko. Poste ni pafita de ekzercemaj araboj. la Sfinkso havas po-
babilis pri historio, antikva kaj estonta. pri mond- zon cle granda majesteco kaj intensa misiereo.
okazintajoj, kiuj tute ne tuis la piramidojn. Tiuj Ni admiris kaj fotografis anka la aliajn pi ra-
i piramidoj staros ankora, kiam Londono kaj midojn. kaj fine ekveturis al tero treege sanktigita
Nov- Jorko estos malaperintaj same kiel hodia de pli ol 6 000 jaroj.
Trojo, Kartago kaj _Babilon estas forgesitaj.
Sed ni nc estis kontentaj lasi jarmilojn rigardi
sttr niajn kapojn. Ni rigardis sur jarcentojn ven- .S'akaro kaj Menifiso. iam du urboj gravegaj kaj
on ajn. Ni diskutis. kiel devos ekflori forta Esper- 1 kvantaj. Hodia ilin kovras palmaj arba ro j. kaj
-

an to-movaclo en la historia Nil-valo. Neniam antae vid igas nur kelkaj l'alintaj statuegoj cle homoj,
en la egipta historio Esperanto estis tiel fervore kaj sfinksoj kaj bovoj. irkatle trovikas deka da aliaj
sincere parolita sur iu piramido. Dume ni avide piramidoj, ne tre grandaj sed treege malnovaj. La
drinkis dudek tasojn da varmega kaj tro dola teo, proksima '..,'itip-piratuido estas nur 60 metrojn alta,
kiun preparis nia araba gvidisto kaj gardisto. sed pli ol 6 000 jarojn malnova (el 4240 anta
Kiam fine la duonluno alproksimigis al la okci- Kristo). 6i estas ajne la plej primiliva, sed eble
denta horizonto. ni sciis. ke balda estos noktmezo. la unua piramido. Ekzistas proksimume sepdek
Ni preparis nin por dormi sur la malmolaj lton- diversaj piramidoj sur la rando de la dezerto inter
Mokoj, sur la pinto de 2 500 000 kuboj, kies iu Kairo ka j Fa junio. S-ro Yazcli, mia gvidanto, nur

184 181
dank' al. ruzo sukcesis havigi al mi trankvilon de
aro da arogantaj duon-profesiaj Yvidistoj. Li mon- rakloj. Kolosaj avenuoj, statucgoj, sfinksoj, reaj
tombejoj kaj templegoj, kiuj estas admirataj cle la
,

tris al ili vizitkarton de iu ajn nekonala sinjoro en


Kairo, kaj diris, ke i estas la karto de la policestro tuta civilizita. mondo.
de Kairo, ke mi estas .grava diplomato kaj li de-
tek l ivo.
Mi faris diversajn vizitojn al aliaj urboj en Vojao al la Oazo Fajumo, por -viziti samidean-
Egiptujo por fari paroladojn kaj novajn fotograf- ojn kaj por fari paroladojn al oazanoj. S-ano
ajojn. Suden vojakante lalon.ge de la Nilo, mi Thdros Migalli kun fczo kaj afabla rideto min kon-
multe admiris la bele kulluritajn kampojn, kiuj dukis tra la urbo kaj tra la proksimaj kamparoj.
estas ambaflanke borderitaj de malaltaj sablaj Daktilpalmoj, grenkampoj, multaj kanaloj, ar-
montoenoj, de kie komeneikas la senlimaj cgiptaj denoj, terpomoj, tri foli-kampoj, grandaj afaroj,
dezertoj. De post la tempoj de la relo Meni, anta patistoj en longaj roboj kaj araba kefijes a blan-
6 000 jaroj, is la hodiaa lago oni laboris por pli- ka kapluko; domoj cl sunbakitaj brikoj, azenoj kaj
grandigi la teron kultureblan, pli racie uzante la kameloj peze arkitaj io irkaita de vasta
akvon de la Nilo. Dank' al la kolosa ligo e Asua- sabla dezerto.
no, 1000 kilometrojn sude de Kairo, Egiptujo Kiam en mia parolado pri Hollywood, traduk-
multe profiiis. Dum la lastaj kvardek jaroj la po- ita de Prof. Safik Abd-el-Malek, mi montris bildon
polo duoblikis, kaj hodia vivas 14 000 000 lokantoj de Rudolf Valentino, apladegis la tuta araba e-
estantaro, kvaza la fama filmstelo estus multfa-
en la valo de la Nilo. Estas la sama antikva popolo,
kies prauloj konstruis la piramidojn, kies vivon oni vorata relo. Estis tute evidente, ke kiel ejko Va-
povas legi sur la mur-peutrajoj kaj sur papinisoj lenlino konkeris la koron de iuj araboj kaj spe-
6 000 jarojn malnovaj. Hodia la plej multaj lok- ciale de la virinoj.
Aleksandrio estas grava havenurbo kunduona-
antoj estas mahometanoj, dum ke unu miliono estas
kristanaj koptoj. La plej multaj virinoj estas an- miliono da lokantoj, kun placoj kaj palacoj, mu-
kora severe vualitaj, spite de klopodoj forigi tiun zeoj. katakomboj, kolonoj, sfinksoj kaj aliaj relikv-
malnovan kutimon. En la vilaoj la higienaj kon- ajoj. S-ro Amin-el-Mofti kaj aliaj samideanoj min
dioj estas mizeraj. Malsanoj abundas. speciale la kondukis bonvole al la diversaj vidindajoj.
trariomo, kiu kazas blindecon. Kvankam 90% cle Returnante min. al Port Said, mi veturis tra la
la popolo povas legi, la eduko estas plej elementa. fama Nil-delto, kie ses milionoj da kamparanoj
Assiut estas alia urbo, treege malnova kun kulturas tri milionojn da akrcoj da plej fruklodona
tombejoj de reoj anlikvaj. Mi faris du paroladojn tero. Krom sia propra pano ili produktas grand-
en la moderna American Mission College , lernejo egajn. kvantojn da plej bona. kotono.
Post du pliaj tagoj kun la samideano de Port
-

kiu faras multan bonon por la juna generacio.


Said mi devis forlasi la landon de faraonoj. Dum
Dumtage mi vagis tra la interesaj indik-enaj kvar- preska tri-semajna restado mi vidis kelkajn cl la
taloj. plej gloraj kaj plej miindaj vidajoj de la mondo.
Lukso. Karnak kaj Thebes, 700 kilometrojn
sude de Kairo. estas lokoj plenaj de veraj mi-

186
187
TRA LA BIBLIA_ PALESTINO levas inter la Mediteraneo kaj la valo cle la Jor-
dano. Tra vastaj paAtejoj kaj rokaj valetoj. tra
Estis je ia naa vespere, kiam per malgranda olivarbaroj kaj verdaj herbejoj grimpis la vagon-
pramo mi veturis trans la Suez-Ka.nalon. Silenie aro, is kiam subite ni alvenis anta la moroj de
mi sidis en la nokta duonlumo kaj diris adia al je r usa lerno.
Afriko.
La vagonaro, kitt en 1.2 horoj devis min porti al *
ferusalemo,. estis jam tute plenega cle kopiaj kaj
mahometanaj pilgrimantoj. Vane mi seris sid- jerusalemo estas urbo sankiega por ekzakte la
lokon, Ais kiam, subite, du armaj fralinoj trovis duono de la tuta homaro. iu kristano, judo kaj
lcketon por mi. Estis du instruistinoj cl Kalifornio, mahometano sin sentas pli proksime al la ielo e
kaj jen ni falis rekte en profundan konversacion la ekvid.o de Jerusalemo, ar i estas la simbolo de
pri nia komuna hejmo. Ili vojais en la tria klaso, io, kio estas sankta kaj glora.
same kiel mi, por observi la egiptajn pilgrimantojn, Jerusalemo staras majeste sur la supro de
kiuj veturis al Jerusalemo por Pasko. monto, irkailita de kolosa fortikaja murcgo.
Estis bildo vere interesa. Kapvestaoj el turba- eniris tra la jaffa-Pordego kaj tuj mi estis eu la
ncj. fezoj, vualoj, arabaj Iejk-tukoj kaj e litkovr- mezo cle terura kaoso. Homoj cl iuj partoj de la
iloj: krom tio kelkaj eropaj apeloj kaj apoj. mondo sin premis, ar estis ado anta la Pasko.
Vestajoj de iuj koloroj el kruda kotono is plej Stratoj mallarigaj kun multaj arkajoj kaj e longaj
luksa silko. tuneloj, a kovritaj per Itofaj tegmentoj. Sajnas.
Arablingvaj kristanaj preoj kaj kantoj inter- ke la suno estas ege timata. ie regis duonlumo
miksitaj kun mahometanaj litanioj. Triloj el la mistera. iuj stratoj estas deklivaj. Konstante oni
buoj de feliaj virinoj, kiuj bojis kiel ni ke iras supren a malsupren. Kaj ie estas vendejoj,
ili balda estos en Jerusalemo. Okaze kristano ek- kiuj vendas ion ajn imageblan. Kaj tra la homa
strTris sur benko kaj faris kelkminutan predikon. kaoso sin puas azenoj peze argitaj.
La mahometanoj tuj respondis per ladoj pri Sur la pinto de la Kalvaria Monto staras la
Alaho kaj Mahoineto. Mi miris, ke ne okazis batalo. Pregejo de la Sankta. Tombo, irkaita de densa
io estis bonlmmore farata kaj amike akceptata. domaro. Nur dank' al tiu monumenta kaj kolosa
Estis jam la dua matene, kiam n ekdormis por prekejo la plej sanktaj lokoj de la kristanoj estis
duona horeto. Dormo ne estis ebla e tiu eterna savataj.. Oni vidas la atentikajn lokojn, kie
kantado, kaj e nia densega sidado. Tra la mal- okazis la rabado de la vestaoj kaj kie staris la
fermita fenestro ni admiris la plenlion, kiu brilis kruco; la fendon en la roko; la Itonegon. sur kiu
super la ondoj de l maro. Ni veturis norden tra jesuo estis enbalzamita; la groton, kie kuis la Dia
dezerta teritorio, is kiam e la sunleviko nin sa- korpo is la reviviko en tiu paska mateno. 1900
lutis la bele kulturilaj kampoj de la judaj kolonioj. jarojn antae.
Oran r ba ro j. gren ka in poj, legomkardenoj kaj Vespere mi sidis sur la Kalvario-Monto, sur
armaj dometoj. ebena tegmento. Estis brila plenluna nokto kun
Balda ni envcturis la montaron, kiu alte sin malmultaj steloj. Sed subite malgrandigis la luno,
188 189
kvaza drako in volus engluti. Kaj fakte post du
horoj la luno estis tute malaperinta. Sed brilegis
la ielo kun steloj sennombrai. Estis plej mistika
travivajo, luna eklipso, preska ekzakte 1900 jar-
ojn post tiu historia posttagmezo. kiam Jesuo Kristo
mortis sur la kruco. Mi atendis is la unua matene
de la Sankta Vendredo, is kiam tute reaperis la
luno.
La Via Dolorosa estas la plej fama strato de Je-
rusalemo. Jen ni staris, grupo da kristanoj, pretaj
por pilgrimi al la Sankta Tombo de Jesuo. Sed
subite venis la informo, ke us la inahometanoj ko-
mencis e la alia fino. Cu estas eikano? Neniu
scias. Devas atendi la kvin cent kristanoj, is kiam
pasis la dek mil araboj. Sed la procesio estis treege
in teresa. Kun veraj flag-arbaroj ili venis, marIante
kaj dancante. Ili preis, kantis, kriis kaj muzikis,
arde, flatne kaj fervore. Ili faris muzikon per cim-
baloj, flutoj kaj aliaj muzikiloj. Jen glavbatalo en
la mallarga strato. Cu estis pro tro fervora muziko
pro tro fajra vino? Siblis la glavoj . .. rapide
krakadis la klingoj. Antaiien, malantaen. Brilis
la ildoj, fajris la okuloj. Dekstren, maldekstren,
irkaen. Jen fine la venkanto! Sed neniu -vund-
igis. Estis nur parto de la religiaj ceremonioj.
Aplaildis la kun pilgrimanioj kaj la radoj da ri-
gardantoj, kiuj densege sidis sur la randoj de la
ebenaj arabaj tegmentoj. Kiam fine pasis la lasta
arabo, povis ekpilg-rimi la kristanoj. Sed fariis
silente en la ,Via Dolorosa kaj foriris Ia videm-
-

uloj, ar por ili ne estas interese. kiam la kristanoj


procesias. Tro kviete ili ja preas, sen glavo kaj
sen muziko.
Kompreneble, la bodiala Jerusalemo staras sur
la minoj cic diversaj aliaj Jerusalemoj. Anka
la urbo movikis pli norden kaj kovrus la Kalvario-
Monton, kiu antae staris ekster la urbo. Anka la
Vojo de la Kruco a Via Dolorosa ne estas plu ek-

190
Jerusalemo. En la Via Dolorosa-.
zakte la sama. Sed pri tiaj detaloj babilu la mi renkontis barbvizakan crrieut ril tn. rajdantan sur
mokemuloj. azetto. Betlehemo estas algluita al la deklivoj de
La Muro de Lamentado estas la plej malsupa du montetoj. La Pre,rejo de la Naskiko, ladire la
parto de la okcidenta murego. kiu helpas formi la Plej malnova kristana prekejo en la mondo. estas
kolosan terason (300x500 m). sur kiu tonas la malbela ekstere sed ekstreme interesa interne. Di-
mirinda Omar-Moskeo. Antae tie staris la Templo versaj subteraj koridoroj kondukas al la groto. kie
de Salomono, la plej grava sanktejo de la judoj. naskikis Jesuo Kristo. Sur la ekzakia loko kuas
En 1099 la kriu:armeoj faris el i kristanan prek- granda arenta stelo kun la surskriho: DE:
ejon. De la jaro 1178, kiam konkeris la urbon la VIRGINE MARTA JESUS CHRISTUS NATUS
venkanta Saladino, i estas mahometana moskeo. EST. Apude vidikas la loko, kie kuis la Savonto
Paska dimano! La diservoj de la rom-katolikoj sur pajlo, kaj kie oferdonis la reoj. Preas a
okazis en Ia frua mateno. Poste lajnis, ke subite la almena silente meditas iu vizitanto.
kalendaro estis returnita. Eksvarmis la homoj kun ( Jaffa) e la Maro estas urbo malnova. Tel-
arbaro da palinfolioj. Estis nur la Palma Dimano Avino, apude. estas urbo ire moderna kaj tute he-
por la grek-oriodoksoj.Sed spite de la duobla festo- brea. La klimato estas belega. Post la Balfour-
tago la negoeoj prosperis en iu butiko. Mi vagis Deklaracio venis judoj el iuj mondparto . cent-

kaj vagis. Senese mi trovis novajn bildojn ro- mil en deka da jaroj. Aperis urboj, fabrikoj. vi-
mantikajn. laoj. kamparuj kolonioj, grandaj orankabaroj,
Kiam miaj filmoj fine ellerpikis. mi iris hej- grenkampoj. legomkardenoj. Konstruikis propraj
men. Mi estis la gasto de la familio Larlovieki, tre hospitaloj. klinikoj. infanhejmoj. muzeoj. grava
afablaj judaj satuideano . T.a du malgrandaj knab-

universitato. Vere oni devas admiri la grandiozan
inoj rapide adoptis min kiel ludkamaradon. Mi laboron.
plenumis iliajn religiajn fastotagojn kaj anka la vilao kun 300 araboj. kuas en la Valo
miajn. Mi fervore mankis la sensalan panon, kiu de I Jordano. De Jerusalemo la atostrato falas
.

estas nomata mara". konstante kaj forte. unue tra pa1tejoj kaj fine tra
Mi faris diversajn vizitojn al la 6ardeno de .:tonaj dezertoj.
Getsemano, kie vidikas ankora la olivujoj, inter La Morta Maro, 80 kilometrojn longa. kuas 400
kiuj Jestto suferis agonion, kaj al la Oliva Monto, metrojn sub la nivelo de la maro. Tio estas la plej
de kies deklivo kaj pinto oni uas grandiozajn el- malalta punkto de la mondo. La Jordan() alportas
rigardojn al Jerusalemo. Minaretoj, turoj, kupoloj sep milionojn da lunoj da akvo iutage. kaj tiom la
kaj maro da ebenaj tegmentoj. maro konstante vaporigas. Mi banis min en la sal-
saturita akvo, kies meza denseco estas 1,2. Estas do
neeble komplete subakviki.
Vizitoj al la Jordan. al la ladira Tombejo de
Beilehemo rbe io kun 10 000 loka n oj ; pres- Moseo kaj al aliaj sanktaj lokoj. arma kaj viv-
ka iuj estas kristanoj. ei kuas 7 kilometrojn plena arabino, al kiu mi donis bonan sidlokon en
de Jerusalemo. Estas belega promeno tra iom rokaj de mi uzita atomobilo. postulis de mi bilk.4ion.
patejoj. kaj sub multaj torditaj olivarboj. Okaze Sed i estis nur sep-jara.

192
Scherer 14 193
Post publika parolado en la IMCA de Jerusa- jesuo sin montris al la apostoloj transfigurita
lemo. mi fine devis foriri cle la Sankta Urbo. Ven- irkaata de :iela brilego.
drede mi veturis per atomobilo kun aliaj turistoj Vizito al la Lago de Genesareto. i kuas 200
al Nazareto. Estis trihora mirinda vojako sur la metrojn sub la marnivclo sed estas etirkailita de
dorso de longa montot-'eno. En la Valo de Siliemo verdaj montetoj kaj freaj herbejoj. De Tiberiaso
haltis momenton por rigardi la puton, ladire fos- mi faris ekskurson al Kafarnaumo. Tri horojn por
itan de jakobo, kie parolis jesuo al la virino de iri kaj tri por reveni. Mi renkontis multajn izolajn
Samario. Ni pasis tra Napluso, tre antikva araba arabojn. Jen juna knabino kun longaj nigraj
urbo kun 25 000 lokantoj. Ni salutis la monion haroj kaj same nigraj okuloj, blanka robo, sunbrul-
Garizimo, sur kiu vivas la Samarianoj, tribo kin igita vizao kaj dentoj blankegaj; longa patista
hodia nombras nur. 120 personojn. Bclegaj viroj, bastono kaj afoj nigraj kaj blankaj. La Biblio an-
sed malrunliaj virinoj. Kiam knabino farias ma- kora vivas en Palestino. .Reveno atomobile de
tura. li devas edzinigi al la plej aa fralo, kiu Tiberiaso tra Kanna al Nazareto. En Kanna iam
devis jam, tro longe atendi. Edzo maljuna. edzino akvo estis transformita je vino.
,junega rezulto multaj knaboj kaj nur malmultaj Haifo! Gravega havenurbo, unu horon cle Na-
knabinoj. Kaj denove la fraloj devas longe atendi. zareto. Tipe araba urbo kun mallarkaj stratetoj,
Balda ni flugis tra la ebenajo de Esdrelono, scen- mallumaj arkajoj, multa kriado kaj sennombraj
ejo de ~liaj grandaj bataloj. En la distanco sa- butikoj.
lutis la biblia Monto Taboro, formo de granda Vizito al Shogi Effendi, la 'efo de la Bahaa ino-
d r r onglobo. vado. Li tre afable akceptis min en sia palaco kaj
Nazareto! Tre Unua kaj romantika urbo sur klarigis, kiel la granda Majstro Bandrllah, kies
la deklivo dc monteto, la hejmo de Kristo dum. 28 -
scio estis ennaskita kaj spontanca, jarn anta ses-
jaroj. Inter la multaj arabaj dometoj levikas bel- dek jaroj skribis, rekomendis kaj predikis unuecon
egaj pekejoj kaj modernaj lernejoj. Plej fama de la homaro, universalan pacon, egalecon de la
estas la Prekejo cle la. Anoneado, kiu enhavas la gro- viroj kaj virinoj, universalan helplingvon, ligon de
ton de la domo, en kiu la Di-patrino Mario adis nacioj, kaj precipe religian unuecon, en kiu krist-
la vortojn de Gabriel(); AVE MARIA. GRATIA anoj. judoj, mahometanoj, budhanoj ktp. trovos si-
PLENA . . ." Loko plej sankta por u kistano. ajn plej altajn idealojn. Kaj hodia nuloj da baha-
Proksime staras la Fonto de _Vario, el kiu la Di- ruloj en la tuta mondo uzas Esperanton.
patrino liutage portis frean akvon al sia donu). I..a Monto Karmelo, proksime de Haifo, estis
_Ankora hodia venas ka,j iras kun orienta mal- kovrita de tapio el sovaaj floroj. .Abundis nar-
rapideeo virgulinoj kaj maljunulinoj, kun kruoj cisoj, anemonoj kaj eiklamenoj. Sur la okcidenta
sur la kapoj. Oni preska forgesas, ke dume pasis .
nazo de la monto, alte super la maro, staras mo-
du mil jaroj. nafiejo kaj la Prekejo de Monto Karntelo, en kiu
La Monto Taboro certe meritas viziiadn. Mir- vidikas mirakla statuo dc la Di-patrino Mario kaj
inda elrigadejo. Okeidente salutas la Mediieraneo groto, en kiu logis Elio, la profeto. Venas kristanoj,
kaj oriente la Jordan. Belega ardeno. prekejo judoj kaj mahometanoj por prelki en la loko mult-
ka,j monaliejo :io por memorigi, ke sur tiu loka eble sanktega. Oni 'luas elrigardojn ensor'ige mir-
194 1 4* 195
indajn al la vasta maro kaj norden al la marbordo
de Fenieio, kies historio vualikas malklare en pro- TRA_ SIRIO KAJ TURKUJO
funda antikveco.
De tiu loko mi diris adia al Palestina ar mi Veturo de llaifo al Bejruto en privata artiomo-
Il e kurakis esperi je dua vizito. Sed kiam ajn mi
bilo. Pli bela ol sono. Fervojo ne ekzistas. Nenio
ados a legos frazon el la Biblio, revenos al mia maltrankviligas la historian marbordon de la iam
memoro mil revaj bildoj. glora Fenicio. Survoje Si. Jean iama ka-
valira urbo, hodia nur rava bildo. Blankaj domoj
sur duoninsulo, inter bluega maro kaj e pli bluega
ielo. Landlimo fino de Palestino, komenco ac
Sirio. franea mandata teritorio. Ni veturis tra Tiro
kaj Sidono, urboj naskitaj en profunda antikveco.
Ni vidas multajn bone kulturitajn bienojn, en kiuj
kreskas orankoj, migdaloj, abrikotoj kaj bananoj.
Anka Bejrulo estis iam gra-ea urbo fenicia.
Plurfoje detruita kaj rekonstriiita. Hodia i ha-
vas gravajn universitatojn, belajn pregejojn, mir-
indajn moskeojn, avenuojn modernajn kun ero-
paj vendejoj kaj grandparte orientaj koloroj.
Per atomobilo al Damasko. Trans la Libano-
non kaj la Anti-Libanonon, du famaj montoenoj.
Veturo 144-kilometra en nuraj tri horoj. La fer-
vojo bezonas tutan tagon. Grimpas la Ioseo krute
kiaj zigzage tra mirinda pejzao. Vilakoj, monali-
ejoj. vilaoj de Bejrutanoj kaj e de egiptaj riuloj,
sur altaj deklivoj. iam pli alten, fine e alt-
eeo de 1600 metroj ni atingas la 'dorson de la Li-
hanono. Malsupren ni flugas kaj trans la vastan,
fruktodonan valegon de Bekaa. Trans la duan
montoenon, kaj fine Damasko, oazo en la de-
zerto.
Damasko estas la plej granda urbo en Sirio kaj
la plej interesa en la tuta Levanto. Venis el Da-
!nasko Eliezer, la servisto de Abrahamo en la jaro
2100 anta Kristo. Venis al Damasko Sankta Palo
tuj post la morto de jesuo._ la tuta mondo
aetis en Damasko. _nkorai hodia la damaskaj
bazaroj longaj stratoj kovriiaj per altaj ark-
196 197
aoj estas famaj en Ia tuta Oriento. Mi aetis
tipan blankan araban kaptukon el silko. nomatan
kefije. Krom tiaj kaptukoj. la viroj portas fezojn
kaj turbanojn.
La urbo estas vera labirinio. Bona gvidanto
estas tre rekomendinda. Do la loka dclegito s-ro
Wafik-el-Yafi min akompanis al diversaj vidind-
ajoj. La rnoskeoj estas multnombraj, sed oni devas
seri ilin en Ia bazaraj labirintoj. Vizitoj al la Ci-
tadelo. al la mailzoleo de Saladino, la granda mos-
lema konkerinto. La fama Rekta Strato ne estas
tute rekta. Sed anta du mil jaroj tio ne gravis
nek hodia. i estas mallarg a sed preska. 2 kilo-
-

metrojn longa vojo, sur kiu ladire Sankta Palo


maris. Vendejbj ie.
La virinoj estas vualitaj. Lapalrinon dc mia
gastiganto mi neniam vidis. Nur la. servistino, kiu
alportis la mangajojn, ne estis vualita. Nerespekt-
inda knabino! Si montras sian vizaon al iu viro.
Respektindaj edzino kaj patrino portas nigran
kaptukon, de kiu pendas vualo ne travidebla dc
ekstere.
Banibek templego 1200 metrojn alte en la
Valo de Bekaa. Akropolo konstruita de la feni-
cianoj, poste bap tila Heliopolis de la grekoj kaj
-

fine rebaptita Baalbek dc la mahometanoj. Estis


du mirindaj temploj sur kolosa soklego, 7 metrojn
alta, 250 metrojn longa kaj 150 metrojn lara.
Centoj da kolonoj, kelkaj 20 metrojn altaj. Por la
soklo estis uzita] tonoj de eksterordinara grand-
eco. Tri tonoj estas 19 14 metrojn longaj kaj prok-
simume 3 'A X4% m dikaj. Pezo 800 000 kilogra -

moj! kiel ili estis transportataj? Oni bezonus ja


40 fervojajn larkvagonojn dc po 20. tunoj. Kiel di-
-

vidi 19 metrojn sur 40 vagonoj? Alia ionego


21 metrojn longa, kiu pezas pli ol unu milionon da
kilogramoj. restis en la tonminejo. ar evidente i
estis tro peza por esti transportata la kelkajn kilo-
199
198

metrojn. Senvorte oni staras anta tiaj mirakloj. de la mondo tie faras negocojn en cent lingvoj di-
kreitaj de homoj anta ludoj da jaroj. versaj. Hodia logas kaj negoeas 700 000 personoj
Tre afable min gastigis la francaj gesinjoroj en la urbo romantika.
David-Rousset en Rayak, dum dutaga restado. Se- Dum mil jaroj Bizantio kreskis kaj floris. Dum
kvis 48-hora fervoja veturo tra Alepo kaj tuta mil pluaj jaroj i floradis kaj prosperadis kiel urbo
Turkujo is la Bosforo. Post Asdano ni veturis kristana sub la nomo de Konslantinopolo. Iun belan
tra la Toros-Montaro, kiu la grandeco kaj karak- tagon en 1433 venis Mahometo H-a. Sur evalo li
tero multe similas la Alpojn. Sur iu vitrajo de Ia rajdis en la lefpregejon Sankta Sofio kaj deklaris
vagonaraj fenestroj vidigis blanke pentrita falilo gin malunnetana moskeo. Kaj rapide Konstantino-
kun stelo, la signo de la turka respubliko. La turkaj poto fariis la efurbo de la kolosa osmana imperio,
kunvojagantoj kun vastaj pantalonoj kaj eropaj
apeloj estis treege afablaj. Kelkaj parolis tre
k iu etendigis de la Araba Maro is la rando de la
Alpoj. En Stambulo, la koro de Konstantinopolo,
ioniete la francan lingvon. Ili konstante ludis per rapide amasigis riajoj el la tuta mondo. Vivis en
araba tesbih, kiu similas rozarion. i devus esti lukso kaj gloro la sultanoj, preska kiel dioj. Ne
pregilo, sed i estas uzata kiel konstanta fingrolud- mankis virinoj enlositaj en haremoj.
ilo dum amika babilado. Sed ripetigis la historio. Anka la kolosa os-
mana imperio pereis, kaj estis tute pereonta. Kental
-

Pau savis la lastan pcceton. Per la fajro de sia


lango. per parolacloj, artikoloj kaj flagoj, li sistemo
Dum la lastaj du horoj, en belega aprila ma- plantis patriotismon en la korojn de la jam tre mal-
teno. ni flugis lalonge de la bordoj de la Marmoa granda popolo. La prapatroj komprenis nur, ke ili
Maro, kin estas enlosita de la Dardaneloj kaj estas mahometanoj. Ili neniam batalis por turka
Bosforo. Fine alveno en Haidar Pa.a, kaj subite nacio a la osmana imperio; ili batalis nur por sia
anta miaj okuloj, trans la blua Bosforo, kuis la religio.
mondfama Stambulo. la koro de istanbul(). Kor- Paa nalpermesis la fezon, ridindigis la
tuite mi staris dum kelkaj minutoj por admiri la Nirittan ludon kaj clevigis iun plenkreskulon lerni
belan vidajon. Jen estis Stambulo kun sia Serajlo, la latittan alfabeton. Li malpermesis la publikan
la malnova kastelo de la sultanoj, irkailita de uzon de la malnova araba skribo. Kaj la popolo,
maro da majestaj kupoloj kaj graciaj minaretoj. kiu admiris la .,Venkinton" kiu forasis la fremd-
Stambulo estus la sono de la jarmiloj, la revo illojti. obeis kun entuziasmo. Kin ne partoprenis en
de sennombraj poetoj kaj romantikuloj. Sur la la granda batalo por moclernigi Turkujon, estis
loko, kie staras la Serajlo, fonclikis en 658 a. Kr. la abomene malpatriota. Kenial Pua adoptis la Gre-
urbo Bizantio. Estis la plej logika loko por grand- goran kalendaron, enkondukis la svisan eivilan
urbo, e la Bosforo. kie sin tuas Eropo kaj Azio. kodon, la italan kriman kaj la germaltan komercan
Sekvis militoj, konkeroj, mirakloj kaj malfelioj. legaron. Li malpermesis poligamion,
Tie batalis persoj. makedonoj. turkoj. grekoj, ara- eksedzigojn, malpermesis la adoradon anta la
boj. romanoj kaj kruemilitantoi. Sed iam denove tombo de Konstanteno, kaj fine e la uzon de la
ekfloris la komerco. kaj hodia anoj de &iuj nacioj. historia nomo Konstantinopolo. Kaj kiel fine li

200 201
fondis novan efurbon sub la nomo de Angoro (An- kastelo sur kruta monteto. mi admiris la brilan bel-
kara) en la inierno de la lando, tiel Istanbulo perdis econ de la Nigra Maro, el kiu fluas litthore cent
iom de sia gloro; sed restis kia mistika &nulo. restis milionoj da kubmetroj da akvo al la Mediteraneo.
k:iaj 500 moskeoj, kaj la palacoj, kasteloj kaj kia Mi kustatempe revenis al Istanbulo por vidi
bazaro. Kaj restis la famo de Istanbulo kiel ko- sunsubiron en la Ora Korno. Malanta mi, trans
merca efurbo. la Bosforo, fajre rebrilis cent mil fenestroj en
Kun la loka samideano vicdirekioro Goemans Orienta gloro. Anta mi levigis la siluetoj de la
mi vidis multajn el la preska nekredeblaj mirind- kupoloj kaj minaretoj. Ruke flamis la ielo super
ajoj de Stambulo. La Serajlo, la lokejoj de la sul- Stambulo, kaj malsupre la ondoj de la Ora Korno
lanoj. estas kiel revo el Mil kaj linu Noktoj". Veraj rebrilis en oro.
muzeoj de antikvaoj, trezorejoj, tronhalo, biblio-
teko. Jen ni vizitis la Moskeon de Sankta Solio,
la plej bone konatan en la tuta mondo. Tra eli-
versa. kurtenoj oni eniras, kaj fine oni staras sub
la majesta kupolo, kies diametro estas 32 metroj.
Marmoraj kolonoj, mozaikoj kaj luksaj tapioj. -

Proksime staras la mirinda Alimed-Moskeo, la sola


en la mondo kun ses ininaretoj. Oni eniras senue
kaj preas surgenue. La mahomelanoj ritmc klin-
ikas tuante la tapiojn per la frunto. Jen nur du
moskeoj mcnciiiaj, sed ekzistas 500 aliaj.
La Granda Bazaro estas alia vidindao. ei estas
labirinto de 92 stratoj. :De la naa is unu horo
anta sunsubiro tie regas fervora komercado. Ven-
drede ne laboras la mahometanoj, sabate nc mal-
fermas la judoj, dimane nc vendas la kristanoj.
Norde de Stainbulo, trans la fama. Ora Korno, trov-
ikas Galato kaj Pero, la du modernaj kvartaloj de
Istanbulo. Sur la lara ponto, duonan kilometron
longa. kiu kunligas la du urboparlojn, maras iu-
hore homoj de iuj rasoj de la mondo.
Krom du publikaj paroladoj, mi faris la unuan
Esperantan radio-disaildigon iam faritan en Turk-
ujo, kies iekston represis la lokaj urnaloj.
Sekvis tuttaga ekskurso sur la Bosforo. kiu
frape similas la Rejnon inter Majenco kaj Kolonjo.
Malsuprc du vicoj da vilaoj kaj urbetoj, kaj su-
pre kasteloj. (je la norda fino de la Bosforo, de sur
202 203
------ --------

11. *****

. I or*.

Kolonoj kaj kapitcloj de la juptter-templo en Ateno


*
411

(



,11 GREKLANDO

- 1
LA NASKEJO DE LA BELAJ ARTOJ

Estis nokto. kiam mi veturis tra. la Darclaneloj,


'--7.--1-4-.-6'

survoje al Greklando. Do mi ne povis vidi la histo-
rian lokon, kie la grekoj albordigis en la jaro 1193
a. Kr. por detrui 1 rojon pro la telo de Heleno. la
-

edzino de Menelao.
La postan tagmezon, mia blanka ipa Daia"
alvenis en I' ireo, la haveno de Metio. Salutis min
verdaj standardoj kaj grupeto da samideanoj. Fer-
voje ni atingis Atenon. Kortuite kaj ktm sia res-
pekto mi metis mian piedon sur la. teron sanktegan.
Ateno, la hejmo de la belaj artoj kaj klasika
literaturo, la centro de la scioj kaj naskejo de la
filozofio,
la urbo, de kiu radiis al la tuta mondo
La voio de s-ro Scherer tra Eftropo kaj (supre maldekstre) tra Usono
nova civilizo, kiam ankora dormis la resto de
Eiiropo.
204
205
religiaj trezorajoj. El la distanco salutis la Golfo
Hodia Ateno estas eleganta kaj moderna urbo
kun grandaj bulvardoj, palacoj kaj placoj, belaj de falero.
11i ofte revenis e la sunsubiro kaj dum plen-
ardenoj kaj parkoj, elegantaj vendejoj, teatroj, lunaj noktoj. Sub la mola lumo de la pleduno la
muzeoj, bibliotekoj, universitatoj kaj antikvaj
ruinoj sur la Akropolo aspektis e pli ensorigaj.
prekejoj. La lertaj samideanoj Polymeros kaj Ya-
Silentis la blanka marmoro. Nur de la urbo, krute
tropoulos min gvidis al multaj el tiuj vidindajoj.
kaj profunde sub nia aliaj, alidikis malfortaj
S-ro Douzinas min gastigis dum du tutaj semajnoj.
signoj de Ia nokta vivo. de la homaj foriiiikoj, kiuj
La plej elegantaj kafejoj trovikas laiilonge de la
venas kaj iras. dum ke la Akropolo senmove rest-
Universitata Strato. Same kiel en Parizo, ili okupas la roka altaro de la greka
anka la trotuarojn. La riaj Atenanoj volonte tie adas. Itegojn gi vidis

kulturo. respublikojn, persajn militojn, romajn


manas glaciajon. Sed mi petis, ke oni min kon-
duku al simpla manejo, kien iras nur grekoj. Post soldatojn. kruentilitojn, turkan konkeron, kaj fine
aperitivo ni fine vespermankis post la 9-a vespere. liberecon; rekoja denove kaj novajn respublik-
Tio estas la kutima horo en Greklando. La grekoj ojn. Ka j eio (I ti li 3 500 jaroj.
ekvivas nur. kiam malaperis la suno. .A.muzarangoj
funkcias is la frua mateno.
Vespermango el rizo, lafajo, spinaco kun riz- Maralono! Belega dimanea ekskurso. Varm-
pastajoj kaj recina. Recina estas la plej amara
etis la greka suno en majo. Verdis la kampoj kaj
vino, kiun mi iam gustumis. Kiam mia vizao sulk- florumis la arboj. Bluis la 'ielo super la pinto de
ikis, ridegis miaj amikoj. Kiam mi diris: Recina la Monto Parnaso. Estas longa la vojo. tutajn 42
ine (Recina vino estas bona), ili preskaii
kilometrojn. Iam soldato flugis la tutan distancon
krevis. Sed ridis kaj gaje amuzikis iuj gastoj en
la subtera manejo. supiede kun bona 11 ovajo.
Ili ailtobuse veturis la unuajn 30 kilometrojn
Vizito al la Akropolo, la kolosa rokego en la kun la samideanoj Papanastasato. Polvmeros kaj
mezo de Ateno. Impresa landsigno. videbla el iuj
Eclitner. Ni devis mari la reston.. Vojeio tra parte
stratetoj kaj el la tuta irkatIajo. Jen la Propileoj,
sovaka kamparo. Torditaj olivarbojr, malmultaj
la kolosaj marnioraj 'itiparoj, kiuj supren kon-
kabanoi. muntu' ranta rivero. kaj fine Maratono,
dukas tra pordegoj kaj kolonaroj. Kaj sur la pinto,
trankvila urbeto. Greka fromao kun kruda kamp-
150 metrojn super la kapoj de la 500 000 lokantoj,
an' pano bongustegis en vilaa manejo. Limonado
tronas tuajeste la senkompara Partenono. Ne estis
kun vino. kaj vino kun liinonado. Pro gajeeo ni
en la mondo pli alta kaj glora altaro. E en ni inoj
forgesis la tempon. Konnencikas dua Maratona kur-
inspiras kaj impresas kun siaj doraj kolonoj el
blanka marmoro. Dum mil jaroj ki estis la efa ado. Ne por alporti bonan novajon, sed por kapti
templo de Greklando: dum mil jaroj i estis la lastan. atobuson al Ateno. S-ano Papanastasato
kristana prekejo, kaj dum kvar cent jaroj islama anialienkuras por anonci la balclalian alvenon de la
moskeo. Apude salutas la fama Ereliteono kun sia resto de nia trupeto. Kiam ni alvenis, strikis la mo-
Portiko de Kariatidoj. kaj aliaj marmoraj inirinil- toro de la ailtobuso. La Aoforo seregis la difekton,
ajoj. Vera muzeo kun arkitektuaj, historiaj kaj sed vane. Noktikis. Senpaeience atendis la pasa-

206 207
jaroj. Intervjuoj kun grekaj filinsteloj. Ekskurso
eroj. Frosiumis niaj piedoj. nazoj kaj manoj . . .
kun gajaj studentoj al la historia Golfo de Falero.
Vespermano en kaduka vinejo. Subite la aiitobuso Tre bela estis ekskurso al Elecizo, urbeto tran-
ekvetuis, preter pasis anta niaj okuloj. Granda kvile dorinanta e la Golfo de Salamo. loko de
konsterno. Ni decidis ekmarAi. Tio estis la sola grandaj bataloj inter la persoj kaj grekoj anta
solvo. Sed iuj estis bonhumora kaj gajaj. Je la

2400 jaroj. Kun la samideanoj Polymeros kaj
deka vespere ni atingis iom grandan vilaon. Ni Yatropoulos mi vizitisla minojn de la iam majesta
dungis aron kun du kolosaj radoj. Sola veturilo Templo de Misteroj. Sei4 fakte estas misteroj en la
havebla. evalo kaprica. Strato malbona. La tuta Greklando, misteroj historiaj kaj misteroj ro-
*ar terure balanciis. Nia sidloko mezuris nur mant i kaj.
unu metron kvadratan. kaj ni estis kvar dormem- Kiam mi sur la vaporlipo ..Lainartine forlusis
-

litoj. Niaj kruroj balda doloris, sed pro laceco ni Greklandon, mi longe sidis sur la ferdeko kun
tamen d.ormetis. En dormo ni irkaithrakis unu la krajono kaj ntlibro en la manoj, kaj mi lasis la
alian por ne fali malsupren. 'fiel ni veturis dek ondojn kaj ventojn dikti al mi kantojn pri glora
kilometrojn. En pli granda vilao ni trovis Linio- popolo.
buson, per kiu je la noktomezo ni atingis Menon.
Vere amuza kaj neforgesebla Maratona a veni cr ret o.

.Diversaj paroladoj. Cill en la pelegejo de la


Arkeologia. Societo. Ceestis gcneraloj de la greka
armeo. Deniodoloroj sed tion rapide forigis greka
samideanino, tre arma juna dentistino. kiu rifuzis
pagon de eksterlanda samideano. Festenetoj.
vespero, greka vino, greka gajeco kaj admirinda
gastameco. Samideanino, kiu ne bone sciis Esper-
anton, je mia embaraso konstante respondis ne" al
miaj demandoj. Sed fakte i diris ..jes" ar ne"
signifas jes" en la greka lingvo.
Vizito al I)-ro Stamatiadis, malnova pioniro, kaj
lia filino, s-ino Manusos, tre lertaj sa.mideanoj. Vi-
zitoj kaj ekskursoj .al la Monto Likabeto. al la an-
tikva Teatro de Dionizo, al la Odeono de Herodo
Atiko, al la moderna kaj belega Stadion. loko sur
kiu okazis la unuaj oliinpiai ludoj anta 2600
jaroj. Ekskurso al 'faloj, la kampara kastelo de la
iamaj reoj. Posttagmezo en la Nacia Muzco, kiu
enhavas niirindajn artaojn de la lastaj kvar mil

208
Scherer 15 `'09
Nokta vizito al la Vesuvo. Estis tre interesa
EN LA SUNA ITALUJO aventureto kun juna samideano. Kelkhora grimp-
VATIKANA URBO ado tra vinberejoj kaj trans Ittfokovritajn dekliv-
KAJ EN LA PLEJ IIIALGRA DA RESPUBLIKO ojn. Sube en Napolo brilegis maro da lampoj, kaj
DE LA MONDO S.MARINO supre densa stelaro. Estis tute senluna nokto. Des
pli bela kaj mistera estis, je la 3 a matene, Ia bildo
-

En la posttagmezo de la dua tago ni veturis tra de la fajron-sputanta k-ratero.


Pompejo urbo de komerco, urbo de plezuroj,
la markolo de Mesino. Maldekstre sur Sicilio salutis
la Etno, kaj kelkajn horojn pli norde, survoje al lukso kaj arto. Sed subite kaj neatendite, en la
Napolo, ni admiris la vulkanon Strombolo, el kies jaro 79 venis katastrofo. Mallumo, tertremo, fulmo-
kratero. 900 metrojn super niaj kapoj, fumegis kaj tondro, eindra diluvo, pluvo da tonoj. krioj, pa-.
fajris, kaj krakadis la tonoj. niko. Kiam la suno ree brilis, Pompejo estis mal-
Kiam mi vekigis en la sekvinta mateno, tria aperinta. I lodia milionoj da homoj pilgrimas por
vulkano salutis tra mia ronda fenestreto. Ni estis vidi la antikvajn belajojn. Vilaoj, banejoj, dormo-
en la mezo de la Golfo de Napolo. Ilirinda mateno amroj, speguloj, vazoj, ardenoj, statuoj, pavim-
kun la suno us leviganta el la kratero de laVesuvo. itaj stratoj, inurpentrajoj, teatroj. ion mi admiris
kun s-ano Pftze, alvojainta el Brazilo.
Ho dola Napolo! jen vi kugas en paco, ad- Veturo en kalego tra Castellamare al Sorento.
mirata de unu plia globtrotulo. Kiom da poetoj
jam pentris vian belecon! Bildo eterne romantika. Strato Clizita en la rokajn deklivojn. Tra armaj
jam anta tri mil jaroj tie estis greka kolonio. vilagoj kaj riaj vinberejoj. en maja bcicco. Sen-
Glora estis kia historio de post la greka antikveeo kompara j vidajoj. En la vertikala profttndo va-
orlipoj nais kiel alumetoj. Anta ni etendigis
is Napolo
Garibaldi kaj Mussolini.
estas urbo kun tute aparta beleco kaj Mia vasta senkompara Golfo de Napolo.
felia kaj gaja popolo, kiu parolas arman dialek-
Capri

la plej fama insulo en la Golfo cle Na-
olo. Kvieta ripozejo por lacaj vojagantoj, eterne
ton. Cenioj da pregejoj kaj monumentoj. pordegoj liogejo por artistoj kaj verkisto. En iu strato la-
kaj gravaj muzeoj. Napolo havas modernan kaj
puregan havenon. kaj la strateta labirinto estas boras pentristo. (Je iu elrigardejo sidas revanta
tranita per laraj kaj longaj bulvardoj. Ne man- poeto. Sajnas, ke iu kono kaj arbo jam estas mil-
kas ga rdenoj, parkoj, promenejoj kaj fortikaj foje pentrita per vortoj kaj koloroj. Capri estas
kasteloj. De la Monto Vomero mi uis la 1)1e t - verda nazo inter turkisa maro kaj ielo bluega,
unikan elrigardon en la m.ondo malsupren al la vera revolando de junaj geamantoj, nov-geedzo el
urbego kun unu miliono da loa.antoj. al la Vesuvo nordaj landoj. Iam la ripozejo de Ia romaj imperi-
kaj trans la tutan Golfon cle Napolo. estroj kaj hejmo de grekaj sirenoj. S-ano Gialanze
Tagmango kun satnideanoj. Longaj makarcutioj min akompanis al la Grotto Azzurra", la mond-
kaj e pli longaj fromagfadenoj. Festmana o e la
. fama Blua Groto. Eniro per remboatoj. En la blua
kluba prezidanto. s-ro Campanile. Multe idopodis duonlumo eksonas ,.Santa Lueia" kaj aliaj italaj
por mia koniforto Prof. Stellacei. trecge afabla ka- melodioj.
tolika pastro kaj lertega samideano.
15
210 211
homo vivanta muzeo de la mondhistorio. Kun
frapanta koro mi spionis antaen por kapti la.
unuan vidon de la Eterna Urbo. Alte levikis la
tnajesta kupolo de la Katedralo de Sankta Petro
super la neklare clifinita maro da tegmentoj. Tie
inter la sep numtetoj estis la urbo sanktega, kiu ri-
peie kreskis en gloro kaj disfalis mizere. Kiel -vera
feniks. Romo iam denove levikis el la cindroj.
Sub Ili regado de Mussolini Romo kreskis dc 750000
al 1 00000 lokantoj.
nomo vorto magia por iu artamanto. Urbo
;It.uplettlt nepagehlaj trezoroj, kolektitaj dum
jarcentoj de papo kaj imperiestroj. Jen la Forumo
r
Rontana. la koro de Romo antikva. Temploj.
triumf-arkaoj, palacoj, monumentoj kaj
.totuoj. Pri la Forumo fieris la romanj. Sed ho-
ilian minoj staras sur ruinoj. Sur la Kapitolo estis
Ia sidaj() de 1 senatanoj. Sur la Palatino tronis la
.

pompaj vilaoj de l' imperiestroj. De la tempoj dc


August l'tt nova impericstro klopodis supei la
antailajn. len la Koloseo. tiu grandega amuzejo dc
la popolo kaj imperiestroj, kie 50000 sangon-soif-
oniaj rotnanoj kojegis. kiam sovaaj leonoj mort-
iFis martirojn. Jen la ..Saere Via" ni! Sankta
Strato. sur kiu iam. Iiiiirokronitaj militistoj
kaj venkintdij herooj.

Vizito al la Vatikano, la plej nova senclependa


Atato.
jen mi admiris dum du tagoj la Bazilikon de
Sankta Petro, la plej gravan vidindaon en la Va-
tikano. la plej mirindan konstruao!' en tuta Ital-
ujo. la plej grandan katedralon en la mondo.
Sankta Petro estas en vero la plej glora memorao
el la mezepoko, la krono de la multaj majstrover-
koj de Bramante kaj Michelangelo. Ci estas arki-
tektura kaj arta miraklo. kies interna longeco estas

)15
188 metroj. Altega tegmento kaj kolosa kupolo, <;iam kun plej kompetentaj gvidantoj kiel la sam-
kiu levikas 133 metrojn. Skulptajoj ie de apostoloj ideanoj s-ro La Culla. Prot . D-ro Bruno Migliorini,
.

kaj ankeloj, m.ozaikoj, altaroj, fenestroj kaj grotoj. s-ro Pace kaj multaj aliaj. En eitt lando samide-
Nur la plej famaj artistoj laboris por beligi la ef- anoj, kiuj amas sian patrolandon. Kiom pli interese
prekejon de la katolika mondo. ili povas ion klarigi ol sekaj gvidlibroj kaj pag-
Fine vizitoj al la Vatikanaj Palacoj, kaj al la. ata) gvidistoj!
Sikstina Kapclo. Ili estas vere muzeoj de plej mir- Teatroj! En la lando de Verdi kaj Caruso!
indaj artajoj. Dum irrtaj duontagoj nll vagis tra Opero! Prima donna. Entuziasma publiko, kiu
artgalerio , bibliotekoj kaj koridoroj. Preska mil atas arton kaj amegas muzikon. Romanoj. kiuj
ambroj kaj eambregoj plenplenaj de pentrajoj fieras pro sia historio kaj kulturo. Jen mirinda
kaj gobelenoj, skulptajoj el marmoro kaj bronzo, prezentado. Vibras la koro de iu vera italo. Jen
juveloj, oro, agento, mebloj, libroj, vazoj kaj mo- perfekta klini fino kun eleganta gesto. Ekstazo, en-
zaikoj; kolonoj, freskoj kaj pentritaj fenestroj. tuziastito. aplandegoj, . . denove, denove!
Verkoj de Giotto, Raffaelo, Pcrugino, Michelan- Mi ne malmulte fieris, ke en la Urbo Eterna mi
gelo, Bernini, Boticelli kaj multaj aliaj famaj povis doni paroladon, nome al la junalistoj dc la
majstroj. Adiencoj e la kardinalo Pelizzo kaj ,,Stant pa Estera".
Pio XI-a. Estas ja multaj regnaj prezidantoj kaj
reoj, kaj miloj da urbestroj, sed nur unu Papo en
la mondo.
La rfibero, kin zigzagas tra Romo, kaj la masiva. Floreno
la hejmo de Dante, la urbo de flo-
Caste] Sant' Angelo" estas jam centmil-foje foto- roj. a l iA gravega centro de artajoj de pasintaj jar-
grafitaj. Pontoj belegaj, ornamitaj per angeloj, centoj. Estas kolosaj galerioj en la tuta urbo kun
transas Ia historian riveron. famaj pentrajoj, kies kopioj pendas en la hejmoj
Sur la Via Appia, la grava imperiestra de iuj landoj. Se.nnorabraj prekejoj kaj mirindaj
strato konstruita anta 2200 jaroj, mi atingis la palacoj anka i tie, kaj vastaj placoj kun fontanoj
distrikton de la Katakomboj. Kun kandeloj en la kaj turoj famegaj. Tamen estas pli do11.:a. 1a at-
manoj ni faris funebran maron tra longaj, mal- mosfero' ol en la Rondo fiera. Estas atmosfero de
varmaj, profundaj lundoj, malsupren kaj supren. floroj kaj eterna ripozo. Kaj sonas muzike la lin-
li antome la ombroj de niaj kapoj movikis sur la io( Utila el la bulo de eiu Florencano. Kaj kiel so-
misteraj muroj. La voo de la gvidisto harmoniis norda muziko sonas Esperanto el la buo de la ler-
kun la .iombeja atmosfero. taj italaj samideanoj. Jen la rivero kun la roman-
Sekvis -vizitoj al la Panteono, al multaj aliaj tikaj pontoj, sur kiuj iris la neforgesebla Dante.
prekejoj kaj palacoj, al la preska vivanta marmo- Preska oni vidas la spiriton de la granda poeto
ra statuo dc Moseo, al aro da vere gloraj kaj ko- vagi tra la ntallargaj stratetoj pensante. Jen
losaj monumentoj, tra luksaj bulvardoj, tra mal- sola kaj jen kun samideano mi faris ekskursojn
novaj stratetaj labirintoj, al la ravaj parkoj, ar- al verdaj montetoj, murmurantaj riveroj, al .kaste-
denoj kaj terasoj sur la Monto Pincio kaj al aliaj loj kaj monaliejoj en flora paadizo.
el la sep omaj montetoj. al teatroj kaj filmfarejoj. Poste mi direktikis al S. Marin la plej mal-

214 3 I5
granda respubliko en la mondo. alte en la itala jen sonis italaj kantuj al miaj oreloj, kaj ensor-
montaro. efurbo sur kruta montpinto. kaj kelkaj igite II I l enspiris la veneeian nunan! I kon.
vilakoj irka kia bazo. Ci estas atingebla per Anka en Milano estas belegaj palacoj, muzeoj.
aiitobuso (25 km) de Rimini e la Adriatika Maro. prekejoj. parkoj, galerioj kaj kasteloj. Oni ja ne
Belega dutaga ekskurso. Sur areo de nur 59 kva- povas pensi pri Milano ne rememorante la imponan
dratkilometroj vivas trankvile 13 000 lokautoj. Ili 1(atedralon de Milano. Sed Milano esence estas in-
estas popolo treege fiera pro sia glora historio, pro dustria kaj komerca urbego kun u.nt, miliono da
sia sendependeco de post la 4-a jarcento. Estas lolantoj. Cii kuas en la mezo de la fuktodonega
malgranda arma paradizeto, vere inda esti defend- lombarcla ebenaj. Venas el Milano plej bonaj
ata kaj amata. Kaj e tie Esperanto havas sian silkoj kaj salanto-kolbasoj.
reprezentanton. afablall pastron s-ron Seltimio Ni- En Milano min konstante irkailis afablaj sam-
eolini. ideanoj. D-r Canuto, s-roj Ink. Orengo. Ventura
Venecio la plej unika urbo en Ia mondo. Sur kaj multaj aliaj estas grandskalaj organizantoj.
liaj sennombraj kanaloj veturas gondoloj kaj re- Tre multe mi kuis la privatan atmosferon en la
spegulikas marmuraj palacoj. jen la Placo de
hejmo de la gesamid.eanoj Costantini. Parolado je
Sankta Marko, irkaita de belegaj palacoj. Jen IA III vespere.
altega sonorilejo, izole staranta enmeze de miloj cla Estas en Italiijo 10 000 000 akreoj da vinberejoj.
sentimaj kolomboj. jen allogas la aelmirinda Prek- kittj en 1930 donis 36 000 000 hektolitrojn da vino.
ejo de Sankta Marko. fasado el marmoro kaj oro. K reskas boncgaj olivoj, kallanoj kaj grandaj kvan-
arkilektura miksaj() de stiloj bizantia. (rotika kaj toj da tritiko. maizo kaj rizo.
romana. Interne trovikas mozaikaj bilcregoj, mar- Fine mi faris belan ekskurson sur Ia romantika
moraj aliaroj kaj statuegoj. La efa verko, la Pala 1.ago de Komo. Sur blanka vaporipeto mi iris al
d'oro' brilegas kun 1000 perloj valoregaj kaj pli kiel ravo kuas sur centra landpinto. La
ol 1500 genatoj, smeraldoj, ametistoj kaj safiroj. longega, sed mallarla lago estas irkailita de mon-
La Doka Palaco estas mirinda ne nur ekstere sed 10i. sur kies deklivoj kreskas katanoj kaj dolaj
anka interne. Venecio estus vizitinda jam sole pro vinlieroj. Ekskurso kun samideanoj de Komo al Ia
siaj marmoraj kaj oraj mirindajoj, pro la sennom- kruta pinto de la Monto Brunate. Sub niaj piedoj
braj palacoj, prekejoj kaj monumentoj. Sed kio ktuZis unu el la plej belaj italaj pejzaoj. Sur el-
donas al tiu urbo kian apartan kaj unikan armon, rigardeja lents mi travivis kelkajn tre gajajn
tio estas la kanala labirmto. Kun samideanoj horetojti kun miaj esperantistaj amikoj. Kun glas-
ekskursis al la Liclo. lamondfama banloko. eto da bona itala vino mi diris adiait al la sun-
Denove brilis plenino b kaj invitis la akvo al k isata ita I it jo.
gondola veturo. Sen ia difinita celo mi glitis tra
diversaj kanaloj. sub pontoj kaj preter lumigitaj
palacoj. Mi revis pri iuj la aliaj gloraj. plenlunaj
noktoj pasigitaj en landoj romantikaj. en japan-
lando. Angkor-Vat, Bali, Hindujo. Cejlono, en
Egiptujo kaj Palestino kaj sur la Akropolo. Sed

216 217
SVILANDO Jen pregejoturo kun la tipa malregula sonorila
muziko. Kampara knabino kun granda dorsokorbo.
Fine venis la plej granda gojmomento de mia Kaj tie salutas la vilao, kie anta dek jaroj mi
vojao: mi revidis Svislandon, mian unuan patr- portis tro pezan 'aron por laca nialjunulino. En
ujon. Ce la landliino en Chiasso envagoniis du sia hejmo i poste rekompencis min per dolaj vin-
armaj dek-jaraj knabinetoj kun gaja babilado. lli beroj.
parolis .. . haltis mia koro por momento .. . ili ja Si vivis ankora. Kiam mi rakontis al li pri
parolis la tipan dialekton de Lucerno Ia lingvon, Angkor-Vat kaj Javo, i min rigardis, kvaza. mi
kiun mi lernis de mia patrino. Senvorte mi as- estus Ia originala Marko Polo.
kultis kun larmo en la okulo. Trosubite kaj ne- En itala Svislando kreskas multaj vinberoj,
atendite mi adis la lingvon tro proksiman al mia katanoj, figoj kaj floroj. Prosperas e oranoj,
koro. citronoj kaj palmoj, kaj floras kamelioj, mintozoj
Kelkajn jarojn antae mi estis forlasinta mian kaj flietnioj en miriga abundeco.
naskilandon por viziti Amerikon. Sed USOTIO tiom En Bellinzona, la bela kantona eefurbo inter tri
plais al mi, ke mi decidis tie farii civitano. Kaj romantikaj kaj majestaj kasteloj, mi malaperis de
nun mi revenis Svislandon, e ne trovante mian la esperantisto, horizonto. Mi alvenis por pasigi du-
patrinon, ear anka i dume eklois en Kalifornio. semajnan libertempon en la hejmo de onklino. Sed
Do mi revenis kun tre miksitaj sentoj. Mi estis tro multa kaj ura estis mia laboro. La sukceso
edzigita al alia lando. Mi juris gin ami kaj pro- de mia tuta eropa vojao dependis de miaj lum-
tekti por eterne. Sed nun revenis al hejmo tre bildoj. ICK ilin promesis al la tuta esperantistaro,
kara, kiu donis al mi mian tutan edukon. Mi re- kaj estis mia tasko plenumi ion. plej bone, la la
venis kun similaj sentoj kiel filo dankema, kiu vi- reklamo farita en Heroldo de Esperanto". Do an-
zitas patrinon por lin estimi kaj admiri. stata ripozi kaj promeni en la belega pejzao mi
Jen vidu, mia vagonaro jam flugas laillonge de laboris fervore en la malluma 'ambro. Mi preparis
la Lago de Lugano. Lueg rve sehbn de Luganer liton da lurnbildoj de miaj negativoj. Dum lia du
Seer diris la du knabinoj kun infana entuziasmo semajnoj mi entute dormis nur tridek horojn. Mi
pro la vere mirinda pejzag.o Ho, vidu, kiom apenall sciis, u estas tago a nokto ekstere. Sed
bela, la Lago de Lugano!", same kiel mi tion faris estis laboro treege interesa, ar anta miaj okuloj
en mia juneco. ree aperis la tuta mirinda vojao. Mia koro kaj mia
Mi konas eiun vilaon kaj preska iun mont- animo travivis denove la romantikon de Bali.
pinton, ar bicikle kaj piede mi kutimis vagi tra la Angkor-Vat kaj de la Taj-Mahal.
suna Tilino, la suda flor-balkono de la domo Svis- Kaj apena mi finis, mi devis forkuri por fari
lando. Mi e; lernis 'lian italan lingvon kaj amis la paroladojn en diversaj anguloj de mia naskilando:
popolon kun knaba entuziasmo. Mi sentis min, en Sed vojaante, mi vidis Svislandon dum tuta mo-
tiuj gloraj tagoj, kiel vera aventuristo, sur mia bi- nato. Mi faris rapidan viziton al la pacpalaco de
ciklo. Ho, dolaj rememoroj dekstre kaj mal- Lokarno, kie kunvenis Briand, C:hamberlain. Stre-
dekstre. Ili flugas preter mia vagonara fenestro kaj semann kaj Mussolini por kuraci la malsanan
preter mia memoro.
urboj kaj vilaoj. Eropon kaj kie en 1926 okazis konferenco de la.

218 219
En iu arbo kantas birdoj. En iu vilao staras
estraroj de nia movado. Poste mi vojais tra la pregejo. Alp-kabanoj, sunbruligitaj, invitas al ri-
altaj Alpoj de la Gothardo al la Matterhorn. Kie pozo. Estas tonegoj sur la kaban-tegmentoj kiel
ajn mi povis pari kelkajn horojn. mi grimpis al iu kontraventa protekto. Multaj centoj da fieraj
montpinto. Zemutt estas unu el la plej romantikaj kasteloj salutas de sur rokaj altajoj.
vilaoj en la. svisaj Alpoj, kaj diversaj el la gloraj Bovinoj sur iu patejo. Sed estas erara la
montpintoj irkae Inin allogis al ielaj regionoj. kredo, ke estas pli da bovinoj ol homoj. En Svis-
Oni ofte demandas min, kial la svisoj tiom atas lando vivas preska kvar milionoj da homoj kaj
grimpi la. montojn. Estas multaj respondoj. Mi nur (111 kaj duona milionoj da bovinoj. Estas eraraj
personc pensas. ke estas tede, iam supren la preska li niversalaj kredoj, ke estas nur montoj
Oni foje atas rigardi malsupren. En la stadiono kaj ke tuta Svislando estas nur fromagfarejo.
rivalas la konkurantoj, sed en la montaro iras jun- Estas multaj belaj kaj modernaj urboj, kaj neniu
ulo kun avo, kaj ili ne estas rivaloj. Monigrimp-
ado edukas ne nur al persistemo, kurago, memfido,
sed anka al sento pri respondeco. Se unu falas,
k ulliim en la stratoj. Kaj oni ne portas la svisajn
ostilmjn, krom en la montaro e festotagoj. Por
veki la amon al malnovaj kutimoj oni arangas
eble mortos iuj en la grupo. Sed el nulo da alp- kom nin Festojn. En iu urbo kaj vilako estas kant-
istoj mortas nur unu. Mortas pli da homoj en itrup04 kaj intiziksocietoj. Ne nur fromaon kaj
usonaj stratoj a e en la lito. Kaj foje supre, ojas lignovizaojii oni faras en Svislando, sed anka
la animo kaj kantas la koro. al 11111 famajn horlogojn, brodajojn, juvelajojn.
Sube salutas dekoj_ da valoj, glaciejoj kaj lagoj, elektrajn lokomotivojn. turbinojn kaj ilispecajn
kaj cento da vilaoj. Cirkaii ni levi/0s milo da aliaj delikatajn mainojn. En la urboj prosperas fame-
pintoj, rokaj kaj negkovritaj. Estas grandiozaj konataj universitatoj.
vidajoj por la kamero. Vorioj ne sufias por pri- Por la turistoj atendas hoteloj. luksaj kaj sim-
skrii tiajn alpajn panoramojn. La Ilimalajo vid- pinj sed iuj bonegaj. La hoteloj transira.s (le patro
ata de Darkilingo estas belega, sed tro malprok- ol filo kiel heredajoj. La svisaj hoteloj estas en la
sima. Sur la Gornergrat, supre de Zermatt, oni tuta mondo konataj. Ne nur femduloj, anka la
preskait kredas, ke oni povas tui la majestulojn arnase en la dimanoj kaj en la fe-
kiuj brilas en blanka gloro. Inter la rokoj saltas rioj. La montegoj kaj montetoj estas nerezisteblaj
amoj, kaj sube en la abaroj vagas la kapreoloj. magnetoj por la svisa animo. La svisa fervojaro
Sur la herbejoj sin patas bovinoj, kaproj kaj estas same konata. iuj gravaj linioj veturas per
afoj. Al mia orelo venas la sono de tnalproksima elektro, kio estas aparte agrabla pro la centoj da
amanta rivero, de jodloj, alpokornoj kaj de bo- tondoj. Anka abundas atostratoj bonegaj en Ia
vin-sono r i 10 j ebenajoj kaj sur la altaj montpasejoj.
Malsupre ni paas tra herbejoj tute flavaj a
ruaj, blankaj a bluaj, ar ili estas kovriloj de
floroj nareisoj a krokusoj. alporozoj kaj ane-
monoj kaj multaj aliaj. Logas edelvejsoj de sur En Berno, la historia efurbo. min salutis D-ro
daneraj loketoj. Svislando estas vera Edeno, kiajn Spielmann, tre malnova kaj kara amiko. kiu min
kreskas la floroj, en la herhejoj kaj sur la arboj.
221
9)0
igis lerni Esperanton. Li ojis kaj videble fieris, ego la salono estis plenplena de miaj malnovaj
ke li estas mia Esperanto-patro. Mi mem de tiam konatoj, kolegoj, instruistoj kaj bankestroj. Trem-
fariis multobla paavo". etis mia koro, ar tio estis mia unua germanlingva
Mi fariS vizitojn kaj parte parolaclojn en ;e- parolad o post multaj jaroj. Mi estis vere surpriz-
nevo, Lozan.0 Friburgo, MOrges, Berno, Zuririo, Ba- ita. kiam mi adis la fortegan aplaMon kaj poste
selo, en la Jura-Montaro, en Langnau kaj eu legis en la gazetoj nur varmajn ladojn. Mia nask-
kelkaj aliaj lokoj. Sekvis mirinda ipveturo sur la ihindo min bone akceptis sed jam mi devis
Lago de Cienevo kaj vizito al la Kastelo Chillon. forkuri.
Kaj fine kelkajn tagojn en Lucerno, mia svisa
hejmurbo! Citi strateto estis konata. iun pinton
irkalie mi konis persone. Jen la majesta Monto
Pilato mia malnova amiko, kaj tie Stanserhorn,
Biirgenstock kaj Rigi. Kaj jen la bela promenejo,
la Leona Monumento kaj la turoj de 1 fortikaj.
Ho kiel dola estas tia revido! Jen veturo sur la
romantika Lago de la Kvar Kantonoj" al Vitznau,
Weggis, Brunnen, Gersau, al la Tell-Kapelo kaj al
la Riitli", kie la svisa konfederacio ckestis en la
jaro 1291. Kiel en fjordo la lago zigzagas inter la
krutaj montaj deklivoj. La okuloj vagas de la
verdaj lagobordoj kaj armaj vilaoj al abio-arb-
aroj, altaj patejoj kaj blankaj majestuloj. Kiam
subiras la suno, ruias la pintoj en mistera lumo.
Estas lin lumo, la alpa ardado", kiu restas en la
memoro de iu sviso en fremdaj landoj. Estas la
memoro je tiu alpa fenomeno, kiu kazas nostal-
gion en la svisa koro.
Kun la membroj de la Esperanto-Klubo de Lu-
cerno kaj Gersau mi promenis sur la pinton de la
Biirgenstock. Estis ekskurso tre bonhuniora
kiel diras la svisoj. S-ro lluber estis la
unua samideano. kun kiu mi siatempe parolis Es-
peranton. Similajn feliajn revidojn mi havis kun
la sinjoroj Liniger, Rotach, Pedrazzini Jayet. Vi-
tal-Vital, Sachse. Hammer Wynistorf, s-ino Blittig
kaj diversaj aliaj samideanoj.
Publika lumbild-parolado en niia hejmurbo. ei
estis tre granda sukceso. Spite de seuesperiga pluv-

222
).2 3
ENEVO tian kolosan laboron. Sen vi, mia vojao ne estus
tiel bone sukcesinta. Mi vere miras, kiel vi, sidante
Kun granda scivolemo kaj antaojo mi veturis (;enevo, povis is la lasta minuto kalkuli kaj
al Gettepo, la sidejo de la Ligo de Nacioj kaj de la
Centro de Esperanto-movado. Kiel aspektos la
brganizi paroladvojakon tra 43 landoj!" Sed venis
kun rideto la malakcepta respondo:
viro, kun kiu mi interanis leterojn preska iu-
tage de du longaj jaroj? Kiel min akceptos tiu di- Multan dankon! Ne menciu tion! Mi nur faris
mian de%on. Multan laboron mi faris en mia hejmo,
rektoro de ICK, kiu tiel modele organizis mian
vesperoj kaj dimane, ar la kutima oficeja
mondvojaon tra 43 landoj ? ? laboro ne lasis sufie da labortempo. Mi laboris
Haltas mia vagonaro. Estas kostumfesto en multajn vesperojn por tralegi viajn leterojn, ra-
Genevo. Miloj da homoj svarmas irka la staci- prtoj kaj artikolojn, por pripensi kaj prepari la
domo. Sed jen venas s-ro Kreuz kaj min savas el regiondojn kaj por fari la ampleksan korespond-
la kaoso. Kvankam iom ampleksa'`, li estas viro
fdon kun la naciaj societoj. Sed tamen, mi nur.
ire clasta kaj vigla. Tuj ni iras al la nova oficejo inri onian devon por Esperanto."
de la Internacia Centra Komitato, kvin minutojn
Vtre, kun liaj oferem.aj samideanoj e la kapo
de la stacidomo kaj de la liphaltejoj, en n-ro 11 ili ln movado, ja devas progresi Esperanto.
de la Rue du Mont Blanc, bela efstrato de Genevo.
,

Vizitoj la Ligo de Nacioj, parkoj, preejoj,


Ne perdante unu minuton, ni tuj kune laboris. se- al Ia Internacia Laboroficejo kaj aliaj vidindajoj
rioze diskutante la multajn detalojn pri mia eropa kun s-ro Kreuz a lia afabla edzino, kies gasto mi
vojao. estis. Jen la hejmo de s-ro Kreuz. Multflanka
Mi miris pri la amplekso de la oficejo, kisi estas biblioteko de praktikisto, kaj special-kolektoj de
tute ne luksa, kontrae e simpla. Sed i estas vere s erion lingvisto. Kio mirigis min, estas la fakto
modele kaj praktike aranita. Por vidi detalojn, ke, post strea tuttaga laboro kiel profesia esper-
necesas nur malfermi unu cl la plenegaj
-
antiNto, li estas anka private plej fervora sam-
kestoj. io Inontras la organizas talenton de la d i- Itlefillo, kolektas polkartojn (pli ol 10 000 el 150
rektoro. Mi miris, kiel s-ro Kreuz per plej simplaj landoj). librojn kaj aliajn Esperantajojn. Ja e
kaj limigitaj rimedoj povas fari tian kolosan la- korespinulas private kun fremdlandaj samideanoj
boron. Regas ordo kaj nacio ie. Ciu serioza afero pri plej diversaj temoj. Lia hejma skribotablo pru-
estas rapide pritraktaia. VaS, ke li spirite laboras ankora en diversaj aliaj
Estas laboro muldlanka kaj ofte malfacila en ti poj pra k tika j.
Esperanto-oficejo. Estas necesaj multaj pacienco
-

Mi donis provan paroladon kun lumbikloj, por


kaj toleremo kaj granda kvanto da bonhumoro. kritikado dum tuta vespero. La konsiloj kaj
F-ino fuliette Baudin, la helpsekretariino, estas

kritikoj okazis en plej sprita. ofte sarkasma, sed


afabla kaj tre laborema. Oni tuj vidas, ke i estas iam en la bonhumora maniero de rejnlandano.
el la skolo Kreuz". Vizito al la oficejo de UEA. Mi miris pri kia
Vere, s-ro Kreuz, mi uldas al vi grandegan
oTandeco. Mi preska devus diri, ke i estas luksa.
dankon pro via modela arano de mia mondvojao.
Neniu alia esperantisto a oficejo estus volinta fari
l in tre afable salutis la oficistinoj kaj la direktoro
s-ro Jakob. La oficeja melianismo estas sufie ant-

224 Scherer 16
pleksa. preska komplika. La direktoro montris ai KONGRESAJ TAGOJ
mi la belan oficialan bibliotekon, kiu enhavas-
multajn valorajojn el la frua epoko. i ajnus esti KRAKOVO
la efa fieraj de s-ro Jakob.
Mi petis rigardi Esperanto-pahorlokon. S-ro En Svislando finigis la unua parto de mia mond-
jakob montris al mi lastan ekzempleron; sed li ne vctjalo. lhan dek-monata vojakado tra Azio, Afriko
diris, ke interne estis jam engravurita .,Universala kaj Suda Furopo mi faris nur unu centon da parol-
Esperanto-Asocio al 1.R. Scherer kiel memorajon, dol. Samtempe nti studis kaj fotografis la 22 lan-
encrsTo kaj Krakovo 1931". Mi revidis la belan dojn 1, itititajn. Mi faris pli ol 10 000 fotografajojn.
horloon en Krakovo denove. kiam i estis oficiale bitio clo vojako efe por kolekti materialon. Venis
-

prezentita al mi pro servoj faritaj al nia movado, min ia momento por montri, kion mi kolektis, al
kaj speciale al UEA. grandaj publikoj, sur arentaj ekranoj. Mi havis
invitojn el preska iuj landoj de Eropo. ICK e
ne povis akcepti iujn, ar mia tempo estis limigita.
ht la kvar lastaj monatoj de 1931 mi faris du cent
poroladojn en deko da landoj. Sed unue mi iris al
Universala Esperanto-Kongreso en Krakovo.
Svislando mi veturis tra Munfieno al Prago,
kaj post mallonga halto kun tre afablaj samideanoj
tni ekNeturis al Krakovo. Min akceptis arma kaj
energia pola fralino, kiu tuj min enpakis en ato-
mobilon kaj tnitt akompanis al mia loejo.
krakovo, iama rea metropolo de Polujo, pre-
ornts kristalite la malnovan polan ku lturon. La.
VaveUkastelo, la 41 prekejoj. 34 monafiejoj, 8 si-
nagogoj kaj alia j arkitekturaj vidindajoj pruvas la
Npiriinn potencon de la mezepoka. Polujo. Muzcoj,
universitato, parkoj, kaj ducent mil logantoj.
Ett la tuta urbo flirtis verdaj standardoj kaj
flagetoj. Preska 'iu restoracio, hotelo kaj vend-
ejo estis ornamita per verdaj steloj. E polieistoj.
tramistoj, kelneroj kaj kelkaj vendistoj parolis Es-
peranton. Sajnis. ke la tuta logantaro volas parto-
preni en la mondfesto de l' esperantistaro.
Kongresejo. Sur tablo en la akeeptejo kuras
eentoj da pakajoj kun la kongres-dokumentoj. Sur
mia kongreskarto staras la numero ..1". Krome ni
ricevas praktikan kongreslibron kaj belan gvid-
to 227
226
libron tra Krakovo. Ne mankas potoficejo. banko,
ltbrovendejo, bufedo. Jen min kore salutas la polaj
4 41111 ideanoj, la meritplena Prof. Bujwid, f-ino Lidja

/.aninhof, la afabla filino de nia majstro, la s-roj


lejzerowiez, Drelier. Hodakowski. Jen Julio
liughv, Jean Forge, la du konataj atoroj, s-ro
Bleir kaj la tuta trupo de Literatura Mondo".
)ion kelkaj tagoj anta la malfermo de la kon-

k m*4s funkciis rapidkursoj de Pastro Andreo Ce.


in evidente estas multe atata, ar li instruas per
kolo. iokolado kaj aliaj objektoj", kaj amuzis la
1mi/tolojn per gestoj de magiisto. Jen gesinjoroj
1briaker parolas kun Tiberio Morariu kaj lia
rinot juna edzino. Estas amikoj ie kaj konatoj.

I lotlian estas la 1-a de agusto, la tago de l' ma.l-


fermo 1 la kongreso. Dum la tago alvenas sam-
tdrion,j el iuj mondpartoj. Oni renkontas ilin en
hi kongresejo, en la stratoj. en la mankejoj ie.
Volas vere verda tumulto. iuj amike babilas, mal-
novaj geatiiikoj. kaj korespondantoj, kiuj vidas
unu la alian por la unua fojo.
Min salutas Ia tre kapabla prezidanto de ICK,
%14, John Merchant, kiu sendis al mi kurakigajn
Irterijii dum mia tuta vojao, kaj lia simpatia edz-
ino. Jen alvenas s-ro Ketiz, la ampleksa" direk-
toro de IR sk. Jen svarmas irka mi multaj aliaj
..entittentulor de nia movado, kies nomoj estas en
tiuj landoj konataj. Jen salutas, pasas, mankas,
trinkas, amuzikas an laboras la sinjoroj Steiner,
jako, Borel. Si li l'Iller. Prof. D-ro Kamaryt. Pastro
Font-Girtilt. Prof. D-ro Canilio, D-ro Pitlik. Miinz,
Karseli. Sehoofs. Braner. Stellaeci, Indra. Dahl,
Felikso Zamenhof kaj aliaj ja-ni antae meneiitaj.
jen estas la sinjoroj Suzuki kaj Katialiara el ja-
panujo. kaj oja revido kun la s-roj Christen-
sen. Kodil kaj Frost el Los Angeles kaj irka-
aj. li,'speranto sonas kaj fluas el eentoj da buoj
de diversnaeianoj. Estas vera abela zumado.

229
Malferma kunsido en la salonego de la Katolika landoj. Genjo, mia pala kongres-amikino. dancis
Domo. Sur la podio sidas la efuloj, kaj malsupre irinde.
milo da aliaj samideanoj. Muziko, radio-disadigo, Festivalo" estis la plej bela kaj vere unika
paroladoj, salutoj, kurakigaj vortoj, entuziasmo. prezentado en la kortego de la majesta Vavelo.
aplatidegoj. Sekvas la Interkonatila Vespero, kie Nol, rkestro. horo, fama kantistino; kaptantaj
oni dancas, renkontas pliajn samideanojn kaj faras polaj otelodioj flugas Al la steloj kaj penetras en
novajn amikojn. Mi multe ojis revidi s-ron kaj koron.
Slinger, kiu vojais kun mi tra granda parto de 1 41 1 iteratura Mateno estis tre sukcesa arano
Azi.o, sed restis en Javo. kun (ia% eminentuloj sur la programo.
Dimane okazis 'diversaj di-servoj kaj poste in- irito al Vieliclko (Wieliczk n), la fama salmin-
-

aguro de Ia nova Strato de Zamenhof. Sekvis rjo kun 110 kilometroj da subteraj koridoroj en
vizito al la Vavel-Kastelo. komuna kaj multa pri- rtnkoj. Subtera katedralo kun belegaj lustroj
vata fotografado. Gesamideanoj el iuj mondpartoj rl krinialst salo, vere fabela bildo. kiam lurnigata
volas esti fotografataj kun la mondvojakanta .,Spe- pvt elektro. Estas statuoj el salo. Estas subteraj
-

ciala Delegito . Ili iuj min konas umtavide Mil la lawoi, kaj jen kolora salonego. Muziko, dancado,
multaj bildoj aperintaj en Heroldo". Multaj petas profunde sub la tero. S-ro Kreuz en la
mian atitogramon. Kiu viro kurakus rifuzi al pori ti ripan kitelo kaj kun fezo-simila apo
armaj ridetoj! Sed, jen venas juna samideano kun inepektas uud nia arma hungara samideanino Ja-
tridek potkartoj, u mi eble bonvolus . .. Tamen! kiel forka paa.o.
Sekvis komuna ekskurso al la Wola-arbaro. Okazis Mi multe atis la polajn mankajojn kaj frand-
cetere diversaj koncertoj, konkursoj kaj eks- aojn, speciale bodoinka (glacia supo) kaj pie-
kursoj. rfjki Intirtelkukoj kun kremo). Kelkaj samide-
Laborkunsidoj. Partoprenas iu serioza samide- att4 kun delikataj stomakoj plendis pri la mank-
ano. Oni adas kelkajn vere interesajn kaj grav- njoj, svd post mia longa vojakado jam
ajn paroladojn. Min aparte interesis la vortoj de havis tre internacian stomakon. Ciukaze mi sentis
s-roj Kreuz kaj jun.g. Feraj fakuloj kaj spertuloj tuin bonege kaj felia en Krakovo dum tutaj dek
Itlynj.
en sia respektiva fako.
En Ia kadro de la Somera Universitato parolis i unun Kunsido. enerala dankado, gratuloj,
D-ro Pitlik, Prof. Kaitahara; kaj mi volonte sekvis oraj ~(1111(4 telegramoj, kurakigoj. Emocia parol-
inviton anstataili profesoron, donante lumbild-pa- ofl de D-ro Felikso Zamenhof. Muziko. Larmoj
roladon pri Japanujo kaj Bali. en ies okuloj. Fermo de la kongreso. ..is la re-
Fakkunsidoj okazis iutage en iu angulo de la vido en Parizo!" diras iuj, }fore kaj unu al la alia.
kongresejo, por UEA, Heroldo, K. R., enerala Estr- Vivu Krakovo!" Vivu Esperanto!" Vivu!
aro, kuraeistoj, instruistoj, Baha-anoj,potistoj,
virinoj, pacifistoj, Oomotanoj kaj multaj aliaj istoj Kongreso denove estis ti n ita.
kaj anoj.
Jen la Tnternacia Kostumbalo. Frakoj, naciaj
kostumoj, muziko, dancado kun belulinoj el multaj

'30

FEST-ATMOSFERO a
o

EN POLUJO - N
E

Karavana veturo al Varsovio. Seshora vojai 0


tra belaj polaj pejzaoj. Gaja babilado en iu va-
gono. Eksonas kantoj; iuj estas feliaj, rapide -
d1 5ro
pasas la tempo. N j
Varsovio, efurbo de post 1395, estas hodia mo- j I o
derna metropolo kun unu miliono da lokantoj. Ne

7)
mankas la palacoj, teatroj kaj iuj aliaj belajoj de -= 7c7
z
moderna granclurbo. Kun grupoj, a sole kun f-ino E
d ro-
MariAka, nli vagis tra la kasteloj, parkoj kaj mu- D N CO

zeoj; vespere ni iris al belaj koncertoj nepre, en o 0 0 13


.E E.c
la lando de Chopin. ororoo

Komuna vizito al la tombo de Zamenhof. Ni ts


surmetas niajn apelojn, la la hebrea moro. La 5 121'

poeto Belmont faras la efan paroladon. S-ro (2-5


Kreuz imprese parolas por ICK. Sekvas la repre-
zentantoj cle dudek diversaj nacioj. Granda amaso
da gesamideanoj premikas sur la malvasta loko. N
-x 1=
Estas neforgesebla ceremoti io. - 6
Sekvas solena malkovro de la memortabulo e .2-0
la domo, en kiu nia majstro laboris. Ni.vaj parol-

D
adoj kaj kantoj; Adamo Zamenhof. Filo cle Ia
.

majstro, al ni montras la ambrojn, kie D-ro Za- C s b co

menhof senpage kuracis malriulojn. io faras -1> 11


-
grandan impreson. =75
Vespere sekvis interkonatika vespero en kafejo.
-
111
7):7>"
Muziko, clancado, gaja babilado. Okazis enerala (

E
kunveno en la Urbodomo. Jen Lid ja Zamenhof:, la
de iuj atata filino cle nia majstro. senparole donis 2 :3+
11,1
al mi karton. Estis invito al taso da teo" en la La-
2. 2
menliofa hejmo, domo 41 en Ia Kr6lewska-strato. , .0

jam estas la 5-a horo. Alvenas kvindek bone 25


91!
konataj samideanoj el plej d i versaj landoj. La fa- 0

milio Zamenhof: Leono, Felikso, Adaino, Lidja kaj

Sofja, zorgas pri nia komforta kaj nin regalas per


(l) [1.1
9-5)
933
kukoj. teo kaj diversaj delikatajoj. Mi nur be- vivos. Tial Kiu jo. neniam tute konkerita, revenis
daris, ke dume ankail mortis la vidvino de nia en gloro . . ."

majstro, kun kiu mi havis la felion paroli cn llialistoko! La naskiAuro de Zamenhof! Grupo
Nurnbergo. Ni vidas multajn Zamenhofajn relikv- da samideanoj min kondukas al la Zamenhof-nask-
ajojn, oran medalon, lian skribotablon, librojn. itdmo, e la Zamenhof-strato en malria kvartalo.
Adamo montras al ni filmon de la Krakova kon- Malnova kaj malofta ligna domo kuri primitiva ar-
greso. Kaj, subite, en la mallumo, kvazari rcaper- kitekturo. kurbitinta tuparo kondukas al
anto, viditis D-ro L. L. Zamenhof. Kun libro en la la supra, sutegmenta etao en la iom mizeran lot-
mano la majstro parolas al ni, kun oratora gesto, tion. Mi vidas la dormoambron, en kiu naskitis
kun entuziasmo, fervoro kaj amo. Estas silenta In innjottro la 15-an de decembro 1839. Estas emocia
filmo sed ni iuj bone komprenas, kion li estas momento. Mi faras enskribon en la Oran Libron
diranta. Kun emocio kaj kortuo iu el ni faras knj fotografas fervore. Mi vizitas la Monumenton
firman rezolucion labori por Esperanto kaj, tiel, de Zamenhof, la vojevodon kaj aliajn ailtoritat-
por la interkomprenito de la homaro. Mi estas illjn. Estas multaj vidindajoj, sed . .. ,,Mi devas
certa, ke tiu invito restos neforgesebla travivajo en ekveturi norden".
la memoro kaj koro de iu partopreninto. ti-ro Sopiro protestas. Benjo protestas. Pro-
Jen venis mia sola, vera libertempo dum mia tentan Genjo kaj multaj aliaj armaj samidcaninoj,
longa vojao. Unu semajnon en la hejmo de la tre is nun min fidele akompanis. (Kelkajn tagojn
afabla s-ano Prabucki, potestro de la pola urbeto antae ili estis ludintaj Esperantan opereton nom-
Milosiarv. Mi vere urbo bezonis ripozon kaj estis bati: Ho tiuj fremduloj!") Mi insistas. Ili insistas.
tre kontenta ricevi tiun i inviton de la familio de 8-ro Sapiro koleretas. La belaj fraillinoj armas
mia malnova korespondantino Rutka. La tuta fa- per nerezisteblaj ridetoj. Ho tiuj fraillinoj! En
milio zorgis por mia komforto. Mi pasigis kelkajn llinlistoko estas multaj. fervoraj, belvoaj kaj
tre kojigajn tagojn en la pola kamparo. Dum la vekaj samideaninoj. Kaj, ho, kiom muzike ili pa-
tuta tempo mi faris nur unu paroladon, nome cn la
-
rolas Esperanton! Nur ankora hodia vespere!"
-

kastelo de la nobela familio Kocielski al dudek ili ripetadis. Kaj mi malforia, senarmila fralo
personoj, de la oka is noktomezo. . kion mi povis fari? Nu bone, sendu tele-
.

Tro rapide mi devis forkuri al nova laboro. Mi :mit:ion irl Rigo, ke mi malfruitis kelkajn horojn!"
flugis tra la pola kamparo al Bialistoko. Mi re- eertnanko. Baro, obvajanki kaj frandajoj. Ves-
memoris la vortojn cle s-ro Merchant en Kra- pere mi faris paroladeton. La arma Genjo kantis.
kovo : (Iuj kantis. Estis gaja vespero is la tria horo
Iam Polujo vidis glorajn tempojn: iam 11;-,i matene, kiam mi envagonitis kaj kun granda be-
staris sur la sama tupo kiel aliaj landoj. Venis daro forveturis.
tempoj mizeraj, kiam poloj suferis sub la feraj
kalkanumoj de fremduloj, kiam al poloj estis mal-
permesite paroli sian. lingvon. Tamen hejme, mai-
antail siaj pordoj. ili parolis pole kaj en la koroj ili
pensis pole. Tial Polujo ne mortis. sed vivas kaj

14
-
'35
AL LA ORA NORDO ..Viva Gazeto en praktiko tre interesa progra-
-

110:71,
1
:

Kaj nun, subite, rekomencigis serioza laboro. Ekveturo al Finnlando sur


sr la ipo Suomi".
Pasis la kongresaj tagoj. Pasis la amuzoj. Anta Ilt I inki, la efurbo, estas bela kaj treege pura
mi estis grandegaj distancoj kaj granda laboro. tII} lando kiu estas mirinde organizita. El la
jen estas jam Latvio. lando kun du milionoj da ,; milionoj da loantoj 700 000 estas oreranizilaj en
loantoj, kiuj parolas lingvon proksiman al san- 1000 kooperativaj societoj, kiuj kontrolas iun ko-
s k rito. Kvarono de la lando estas kovrita de arb- mercan aktivecon. La sinjoroj Setlil, Kostiainen
aroj. Piko, la efurbo, estas grava komerca kaj kaj aliaj min gvidis kaj gastigis dum tri-taga rest-
industria urbo kaj kultura centro. Kastelo, Bastiona o
Alonto, pregejoj, opero, parkoj. La turo de la Petro- N itito al la Subiela Muzco, kie oni vidas iun
prekejo estas la plej alta ligna turo en la mondo 41rialon de la kampara vivo. Estas treege praktika
(115 metrojn). Vizito al la imponega Frat-tombejo kat t interesa arano. Tutaj vilaoj kun pregejoj kaj
por la baialintoj en la libereca milito. Tre afablaj iu ero estas atentika, portita el la nordaj
kaj gastamaj samideanoj: Indra, Libers, Dvariono- nrbaroj. Infan-laktbotelo el bovina korno, masiva
vie'. Grots kaj aliaj. Parolado kaj ekveturo norden. dot-kesto, piniloj. bankuvo, mueltonoj, grandaj
Estonio estas alia lando kun multaj arbaroj. fornoj. Estas bonega ideo, tiuj liberacraj muzeoj,
Dum 13-monata heroa batalado la estonoj sin liber- kiajn mi cetere vidis anka en Svedlando. S-ino
igis de Rusujo. Kaj havante sendependecon, ili I donacis al mi belan finnlandan tranilon,
dividis la grandajn bienojn de german-devenaj kiun ili nomos puko.
nobeloj en 50 000 bienetojn (en Latvio en 100 000), Bano en sauna, kiel nomias la tipa finnlanda
kiuj nun formas la spinon de la prospereco de la olvithattejo. Post kelkminuta vitado mi estis vipata
lando. f artu estas la kultura centro kun fama uni- de energia servistino per foli-kvasto el branoj de
versitato. Tallinn estas la komerca kaj politika betulo. Sekvis ioma nakado en bela baseno, kaj
efurbo kun konsiderinda industrio. Frumatene Gluon hora dormo. Mi sentis min pl i bone kaj pli forta
mi alvenis. Atendis multaj gesamideanoj. Komuna oNt lin refreiga finna bano.
dimana ekskurso al la marbordo. Norden tra Finnlando al la Ora Nordo. Ek-
Estras la iam vigla fralino Helmi Dresen. Ves- zakte 48 horojn en la vagonaro. Sed estas bonega
pere parolado. Mi uis grandan gastamecon kaj la vagonaro kaj arma la pejzao -- en la Lando
belpemon de s-roj Brauer, jaanisto kaj multaj (Ie 11i1 Lagoj". Estas lagoj ie kaj grandaj arbaroj,
aliaj. Lunde min gvidis la fraillinoj Herta kaj kaj multaj rapidfluejoj, kiuj aiimas kaj brucgas
Erika Viidas. du estonaj blondulinoj. gajnas, ke kaj alten prueadas. Tutaj 11% de Finnlando estas
iuj estoninoj estas bele blondaj kaj armaj. lagoj kaj 62% estas arbaroj.
Tallinn havas imponan kastelon: prekejojn, tureg- Norde de la Golfo de Boinio nii eniris Svedujon.
ojn kaj ardenojn. Miaj gvidantinoj al mi rakontis Balda nii veturis tra la regiono, kie ankorail ho-
kortuajn legemlojn pri la reo Kalev kaj la fidela dia miloj (la laponoj vivas nomade kun siaj
Linda. boatoj. Dum. vintro ili. logas en la rnalaltaj arharaj
Esperanta kunveno en tre belaj salonoj. La regionoj, kie sin patas la boaaroj. printentim
236
ili migras al la alta montaro, kie ili restas dum so- kiam la suno dum multaj semajnoj tute ne aperas
mero por eviti la varmegon, la moskitojn kaj kolojn. ouper Ia horizonto. Kiam mi veturis en tiuj mal-
La lapona lingvo estas parenca al la filma kaj laraj, sed longaj fjordoj, inter rokaj montoj, kiuj
estona. Ili vivas en tendoj somere, kaj vintre en krutege sin levas, 1500 metrojn, mi sentis strangan
lignaj dometoj ofte kovritaj per tero, kiuj aspektas gfijon en mia animo. jen kun la sama verda stelo
kiel grandaj abelkorboj kaj kiuj estas treege la- rrri vojakis de Ia tropika Edeno cle Javo al la arkta
celaj loejoj por la regiono, kie kuas alta neo de nradum en la Norda Norvegujo. Estas beleco en
septembro is aprilo. La laponoj havas tre prak- tuta mondo; kaj en amba ekstremoj vivas salti-
tikn jit Harojn kaj vestaojn el feloj. Oni vere miras klinoj, kiuj parolas la lingvon genie eltrovitan de
pri la iuspecaj tendoj, ingoj kaj lraniloj el osto 1.nonvadsol. Vespere denove, kiam mi vidis la Nor-
kaj korno. La laponoj estas etnografie tre interesa don Lumon, rrriojegis, ke la sorto al mi permesis
popolo. vido liajn miraklojn. Konscie mi uis la belaojn
Anta tridek jaroj estis tre malfacile viziti la dr Io ()rn Nordo, ar tro balda mi ja devis forkuri
nordajn partojn. de Svedujo. Sed por ekspluati la kaj vi tiri suden.
kolorajn kvantojn da bonega fero, kiuj trovias en
la mezo de Laponlando, oni konstruis fervojon. En
Kiruna kaj Malmberget oni ekspluatas febre, tage
kaj nokte, per pulvo kaj kolosaj gruoj. Longaj va-
gonaroj kun disfrakasita ereo -veturas tra la alta
montaro al Narvik. urbo en mirinde-bela fjordo de
Norda Norvegujo. La Golfo de Botnio glaciias en
la vintro, sed la multe pli nordaj fjordoj e Narvik,
dank' al la varmaj marfluoj Golfsirom, neniam
glaciias.
Narvik estas urbo. kullania en la mezo de fjorda.
labirinto, proksime al la 70 de norda latitudo. i
estas la plej nordo fervoja stacio en la mondo. Coj-
egis mia koro, kiam en tiu arkta paradizo, en la
Lando de la Noktomeza Suno min salui is grupo
-

da samideanoj. E tie mi devis fari paroladon. Pri


la varmegaj Siamo kaj Javo ili volis adi. Estis
malvarme, kaj miaj gastigantoj pruntedonis al mi
aldonajn mantelojn. DUM ekskurso al bela naj-
bara vilao mi portis tri mantelojn, unu sur la
alia. Niaj gastigantoj certigis al mi, ke oni povas
nai en la fjordoj. Sed neis en tiu 30-a cle agusto
de 1931. La tempo de la noktomeza suno jam pasis,
kaj alproksimiis la tempo de la longaj noktoj,
(>38
239
SALTEGOJ TRA ECIROPO
Komencikis salta vojao. d ti foje I ra tuta 0
Eropo: de la fjordoj de Norda Norvegujo denove '0
c
al 1,1 turka landlimo kaj de tie al la atlantika mar-
bordo de Francujo. Por fari 200 paoladojn en la C;
daro de la sekvantaj kvar monatoj mi devis vo-
jai preska iutage kaj ofte dum la nokto, 4-5000
kilometrojn monate. Laboro. laboro, .paroladoj,
grandaj publikoj. Min kaptis granda entuziasmo. c
CJ

Antaen, antaen! Cu mia sano eltenos? demandas 0


c
~vojaj satnideanoj. Devas! Mi ne havas tempon
por esti laca a malsana. Malofte mi havis tempon o
por ekskursi a e nur rigardi la urbojn. Do mia E 73'
vojao tra Eropo povas esti nur tre resume ra- cY'
kontata. o

Paroladoj en Kiruna, Malmberget, (0


0
iole, Uppsala. Ciulage en alia urbo.
Gi 0 ,,"3

Uppsala, la historia universitata urbo, havas im- 0


ponan katedralon. E en Stokhohno mi povis resti E
nur unu tagon. Tie mi ojis renkonti s-ron Maltn-
gren, kiu modele organizis mian svedan vojaon. 2 -2
Rektoro Jansson helpis al mi prepari radio-parol- z -20 1:
adon por tutsveda disadigo. S-ro Johansson kaj az o
aliaj samideanoj montris al mi la efurbon tiom, 111.2
kiom estis eble en du duontagoj. La nova urbodomo
estas grandioza kaj belega; sed fakte la tuta metro-
ca
polo estas mirinda kun siaj majestaj palacoj, ..
kasteloj kaj turoj, kiuj sin respegulas en Ia multaj fe

lagoj kaj riveroj. S-ro redaktoro Nylen min akoirr- c


C9

panis en la vagonaro dum kelka tempo. 0

Sekvis paroladoj en Eskilstuna, Norkiiping,


Linkiiping kaj ()rebro, urboj kun belaj kasteloj,
parkoj, minoj - , ulmoj, tilioj kaj felia popolo.
Multaj arbaroj, 60% de Svedujo.
Norvegujo denove. Alveno en Oslo post nokta
vojao. Belega efurbo fondita en 1060. Oslo kuas
e la fino de longa kaj arma fjordo. Anka i tie
gesamideano . koraj akceptoj kaj festenoj. Al Ber- IJEA-delegitoj. Aperis proksimume 300 kontrolitaj
gen! Longa dumnkta veturo kun s-ro kapitatn> gazetartikoloj kaj certe multaj nekontrolitaj. Sed
Bugge-Paulsen. Bergen estus sendube Ia plej ro- tio estis nur la komenco de mia tra-etiropa saltado.
mantika grandurbo en la nordo, kuanta en gran- En Ditnujo mi restis nur du tagojn. Mi vizitis
dioza fjorda pejzao. Haveno plenplena de iu- K openbagon kaj faris paroludon en Holbiik, la. in-
specaj ipoj. Norvegujo estas la plej grava fi:- vito de s-ro 1 Jansen. F-ino Blicher min gvidis tra
kaptista nacio en la mondo. Domoj tre malnovaj, la tre bela t.efitrbo. kiu estas modernega metropolo.
mallartaj kaj dense konstruitaj kiel en vera. Vojata lite al l llbiik, mi admiris la bele kulturitajn
liansa urbo. kampojn. Dantijo produktas kaj eksportas gan-
Reveturo dumtage, tra alta montaro al Oslo. Ra- dajn kvantojn da butero, fromao, ovoj kaj best-
dioparoladoj en Osto kaj Bergen, kaj bone vizitita_ nutrajoj. Same granda kiel Svislando, la arto kaj
lurnbildparolado en la salonego de la Nobel-Insti- logu:Haro, la lando estas anka same bone organiz-
int de Oslo, kie estas disdonataj la Nobel-premioj ita politike kaj ekonomie.
pro packlopodoj. Al Gerninnujo per aeroplano. Por ebligi unu
Returne al Svedujo, kaj darigo de la vojao.. plian roladon en Liibeck, mi flugis de Kopen-
Paroladoj en Uddevalla, en la grava kaj bela ha- ling() trans la maron. Estis agrabla ano de la iu-
venurbo Gbteborg, en Boras, Lidkiiping, taga vagonara vo atado. Tamen, anka en la
Lundsbro Karlskrona, Lulu!, Ystucl, Trelle- t kia j altecoj mia skribmaino klakis preska kon-
borg, ICiilsirr gborg kaj, fine, en Malmii. Estis tre . stante.
zigzaga vojo. Sed iu detalo estis tre zorge aran- (..:e la flughaveno atendis kaj helpis min s-ro
ita. ie samideanoj. La svedoj kaj norvegoj am- Selme. Kvankam mi havis kun mi altvalora n
ba estas iom aristokrataj. Sed la samideano estis 111)11111 i1 /i I t kaj :filmojn, mi neniam devis pagi unu
al mi ekstreme afablaj..11i min akceptis kvaza mi. voln (la doganimposto, ar la saraideanj klar-
estus fama ambasadoo. Gastigado en privataj igis kaj garantiis, ke mi ion denove re-eksportos
hejmoj kaj e multaj fesienetoj. Svedujo kaj Nor- rl la lando. En kelkaj landoj mi e ricevis senpag-
vegujo estas veraj abeluloj de aktivaj samideanoj. iajn fervoj-bileto n de la registaro. kaj aliajn fa-
La siaj nomoj, ili iuj ajnas esti riveroj, filoj, %rojn. (intik' al la klopodoj de lokaj samideanol.
branoj. montoj. kampoj a arbaroj: Astriim. Ofte oni volis inspekti lumbildojn, por kontroli. .(1
Otierfors: :Bengtsson. Olsson, Nilsson. Svens- eble ili enhavas nedeziratan propagandon. Tamen,
son. Hansson, Andersson (en Norvegujo: Johansen, kontroli 4 000 lumbildojn povus forpreni tutan se-
Eriekseu, Arnessen, Rokkan); Agrcn. Sjiigren, majnon. kaj en tiu tempo mi devis fari Bekon da
Malitigren: Viberz, Osterberg, Rutberg; paoladoj. Sed felie la samideanoj ankart en tiu
Weiland, Ahnfeldt, Bjiirkstrand. Bergstrand, Al- rilato garantiis kaj ion glate arantis, tiel ke mi
strand: Carlbom, Lundquist, Roesel. ian( en la sama tago povis paroladi. Vere, mia
Torbjiir, kaj inultaj aliaj. verda stelo estis mirinda losilo. universala pas-
Jen estis la fino de mia vojao tra Skandinavio. porto. kiu validas en iuj landoj de la mondo sen
Dum tuta monato .mi faris paroladojn. 31 en 30 antaa vizado.
lokoj: mi kontakii z kun 30 Esperanto-kluboj kaj 23
, Do, mi estis en Germanujo en la lando de
17.
242 243
Goethe, Wagner, Beethoven, Bach kaj multaj aliaj
grandaj kaj inondfamaj spiritoj. Hodia vidia.s
moderneco en Germanujo, ie, kaj progreso en la
mezo de mezepoka 1:armo. La Hansaj urboj en la
nordo, Ko/onjo kun sia mirinda katedralo, la Rejno
kun la romantikaj kasteloj kaj ruinoj, Nurnberg:)
kaj Breslao, la du plej mezcpokaj grandurboj en
Gcrmanujo, Er f urto, la Luther-urbo; Bochum,
Plauen kaj Chernnitz kun siaj grandaj fabrikoj,
Dresdeno, la elirpunkto al la Saksa Svislando; Ber-
lina la iinponega elefurbo kun mirinda sistemo de
fervojoj, gloraj palacoj kaj placoj, kun sia fama
avenuo Unter den Linden" (Sub la tilion kaj
aliaj mirindaj strategoj, Potsdamo kun sia kastelo
Sans-Souci" kaj mirinda ardenego; Lejpcigo, la
eropa centro por libroj kaj feloj. Cio pasis anta
miaj okuloj kvaza filmo ekstreme interesa.
Paroladoj en rapida sinsekvo en Liibeck, Ham-
burgo, Miinster, Bochum kaj Kolonjo, plej ofte an-
ta grandaj 1:eestantaroj, 500-800 personoj. En
Kolonjo okazis la 25-jara jubileo de la Esperanto-
klubo kaj kongreso de la Rejnlanda-Vestfalia Es-
peranto-Ligo (Re-velo). Mi tie spertis iom de tiu
rejnlanda gajeco, kiu estas famekonala en la tuta
mondo. ajnis, ke la terura ekonomia krizo ne suk-
cesis rabi de la rejnlandanoj la ennaskitan spiriton
de hejmema gajeco. Post tri paroladoj en la sama
tago, anka mi povis permesi al mia koro ui dum
kelkaj vesperaj horoj senliman gajecon. Mi dancis,
dancis, dancis, kun multaj belaj fralinoj kaj sin-
jorinoj Anjo, Manjo, ka j dudek aliaj.
.

La postan matenon la Ufredaktoro Teo june


min /vidis al la presejo de sia .,Heroldo de Esper-
anto' . Mi miris pri la malgrandeco de la laborejoj;
sed ne mankis modernaj mainoj, bonega organizo,
granda stoko da libroj kaj adinirinda entuziasmo
inter iuj kunlaborantoj. Tie agis s-roj Berger,
Goppel, Wieland kaj la aliaj kun laboremo, kvaza

244 245
ili mem estus la posedantoj de Heroldo". do
estas la organizo. kiu nun jam en la dek-kvara jaro
kun absoluta reguleeo presas kaj dissendas la litt-
semajnan, grandforma.tan kaj bone ilustritan Es-
peranto ju rnalon!
-

Post kelkhora halto mi devis jara denove rapidi.


Paroladoj en Duisbug, Homberg, Heilbronn Nurn-
bergo, Platten, Chemnitz, en Dresdeno kaj irkaiiaj
urboj Nossen, Riesa, Grossenhain, Radeberg,.
Sekvis rapida vojao tra Berlino, norden al la Balta
Maro; paroladoj en Stetino kaj Potsdamo, rapide
suden denove por paroladi en Zillau, Freiberg.
Lejpcigo, Erfurto kaj Wetzlar. Fine restis al mi tri 11
tagoj por ripozi en la hejmo de D-ro Walter Lipp-
mann kaj lia bonkora kaj kortue zorgema edzino
kaj arma fileto.
Fakte en tuta. Germanujo mi kuis eksterordi-
naran gastamecon, spitc de la granda mizero, kiu
regis en la lando. Mi povus plenigi tutajn du pag-
ojn per nontoj de samideanoj, kiuj min regalis kaj
helpis per konsiloj kaj informoj por mia iurnalista
laboro: Sinjoroj kaj gesinjoroj 13-ro IVIZibusz, Mi-
nor, Biinemann, potkonsilisto Behrendt, Prof. D-ro
Dietterle, Habellok, Benncinann, Karseh, Konsulo
von Frenekell, D-ro Dohler, Naumann; D-ro Or-
thal, Int. Konsil. D-ro rektoro Krieger.
Westphal, Stein, Wingen, junker, Kurth, Markatt,
Hillseher, bankisto 5-ro Arnhold, D-ro Feder,
Schallenberg, Schen, Freund, Brcnken, Epstein,
Radecker, Bachmann, Etzold kaj du cent aliaj.
same konataj, same bonkoraj kaj helpemaj ger-
manaj samideanoj.
En Lejpcigo .mi faris mian 200-an paroladon en
mia 400-a vojagtago. Dum la tri-semajna restado
en. Germanujo mi faris entute 38 paroladojn kaj
nur 13 mallongajn urbvizitojn.
Cerioslovakio! Mia tria vizito! Estis dank' al
esperantistaj korespondantoj kaj dank' al Esper-

246 247
Liniaj varbfolioj, ke ok jarojn pli frue mi estis gazeton Aror". Esperanto estas granda fonto de
logata al la romantika efurbo Prapo, al la famaj gojo por la blinduloj. Blindula klaso estas tre in-
banlokoj. al la popolo kun interesaj moroj kaj bcl- teresa: kun tiom da fervoro kaj anima ojo ili
ega.j kostumoj. De post tiu unua vizito mi multe lernas. Mi nur bedaris ke .mi ne povis pli longe.
ladis la belan landon en paroladoj en Ameriko kaj re:dadi. Tro balda mi devis forkuri, duan fojon
Eropo. al Pilseno. kaj poste al Kladno, Mlachi Boleslav,
Celloslovakio estas eble la plej efike reklamata nichevo, 11radi;te kaj Ilradec Krzilov. Paroladoj
lando en la mondo. per ekstreme .belaj varbiloj kaj iv. gasto:tiaj samideanoj kaj lertaj tradukantoj de
gvidfolioj. Sed la varbiloj estas pravaj. Ceho- miaj esperantlingvaj paroladoj. Sallego al Breslao
slovakio fakte estas ekstreme bela lando kun siaj por unu vesperparolado kaj darigo, la postan ta-
urboj, montetoj kaj altaj montegoj, kun siaj pro- gn. en 6.1ioslovakio.
fundaj kavernoj, majestaj kasteloj kaj cento) cla Sk% i, pluaj paroladoj en Brno, Prostejov, 010-
mineralaj fontoj. mut., .1Ioranska Ostrava (Miihrisch-Ostrau) kaj
;erioslovakio estas facile atingebla. De iuj an- (vsky (Tsch. Teschen). Nova salto tra
guloj de Eropo, rektaj vagonoj veturas al Prago
.

ovngoi regionoj, preter la majesta Tatro-monteg-


kaj tra la pitoreska nova resput)liko, kiu en vero 41r0 al la nialproksima historia urbo Koice. En
estas ideala feriolando. Tamen i tiun fojon mi ne Olomoue kaj Kolice okazis la rekordoj de Cello-
venis por libertempi. sed por labori, por fari parol- slovak io: en amba urboj 1300 personoj venis al po
adojn en iuj anguloj de la lando, la kvarsemajna du publikaj paroladoj. Fina saltego denove preter
program. plej modele preparita de s-roj Ginz kaj la 'Patro-montaro al Bratislavo. Ne nur gastamaj
Prof. Scholze. jen mi paroladis en Asch (AA), Ma- ili estis la multegaj samideanoj elt iuj urboj;
rienbad (Marianske Lzne.). Pilseno, Teplitz-Sehii- ili e superAutis min per donacoj, enaj specialajoj,
nau (Tepliee-Sanov). Leitmeritz (Litomeriee), Rei- libroj kaj valoraj informoj (Sklenka, Kudela,
chenberg (Liberec), Ilohenelbe (Vrchlabi), en 1.a Matny, Neuzil, Taub.mann, Krysta, Heiken.w5.Ider,
:e rbo Prago (Praha). Fridrich, Prof. D-ro Kamarvt, Prof. Jukl, familio
Ho, kiom mi ojis revidi la Patrineton Praha"! Pyllottn. Biero. Beck, T-TIttb, Prof. Metzner,
Dum promenoj tra la malnovaj urbopartoj kaj Prot . . Muratli. Kreibich, Bad.ura, amla, Baroch,
trans la historiajn pontojn, al la Kastelo thadany, llollerung kaj kelkcent aliaj). Fine la statistiko:
al la belaj monumentoj, al la Pulvo-turo kaj multaj 40 paroladoj dum kvar semajnoj, en 19 urboj.
Iliaj, al diversaj palacoj kaj cento cla aliaj vidind- En Astrio mi restis nur 12 tagojn. Anka
ajoj oni facile komprenas, kial Prago estas nomata Astrio fieras pri sia miljara kulturo, pri siaj mir-
Vivanta Muzeo de la Mezepoko - , Cent-tura indaj pejzaoj kaj vinberejoj. pri sia. Danubo kun
Urbo" kaj ..Arkitektura Poemo". multaj pentrindaj kasteloj kaj glorindaj abatejoi.
Okazis ojaj revidoj kun malnovaj konatoj kaj Iam Vieno estis -urbo mondfama pro sia gajeco, sed
amikoj (Nyvlto.. .14romada, Echiner. BareAov, nuntempe regas sufia malgojo pro tro longa eko-
Herzigovi. littsir kaj aliaj). S-ro Eehtner multe nomia stiferaclo. Preska iuj samideanoj, kiuj min
laboras por la blinduloj. instruante al ili Esper- salutis, bone reprezentis la log . antaron. Vizaoj gra-
anton kaj redaktante la brajle skribitan blindulan vaj kaj solenaj (Ilovorka, Steiner. Matejka. Cech),

248 249
sed jen tamen kelkaj ridetoj de la nerezist-
ebla MinuAka Mantel, de Thea kaj Grete.
Spite de la malapero de ia iama gajeco, Vieno
ankora brilas kun siaj multegaj belaj arkitektur-
ajoj, kun siaj mirindaj parkoj, palacoj kaj kaste-
loj, kun sia impona, zon-avenuo Ring" kaj aliaj
belaj strategoj. Ankora estas la mirindaj muzeoj
kun grandega abundeeo de art-trezoroj. Vieno
fieran pro kaj pri siaj imponaj modernaj loldom-
egoj, en kiuj loas 9% de la tuta lolantaro. En
Vieno funkciis bonege la Laborkomitato de la
Vienaj Esperanto-Societoj". S-ro Hovorka Aajnis
esti la inspira farto de la tuta arano. Per speciala
nova gazeto li reklamis kaj propagandis miajn pa-
roladojn kun miriga sukceso. Ce la Urania Popol-
Universitato la salono estis plenplena; c la Aka-
demia Gimnazio la parolado devis esti ripctata en
la sama posttagmezo (du-foje 700 personoj), kaj ta- Akcepto Ce registaral atoritato' astriaj
5-ro Scherer kuri s-ro registara konsilisto Sleiner (dekstre) fte sekcia
men 500 personoj devis esti resendataj de la po- (maldekstre) de la astria registaro, guste anta la vizito
celo

lico . . Krom tio mi faris paroladon el Radio-


.
al prezidanto s-ro Miklas

Wien", kvar aliajn publikajn kaj du internajn pa-


roladojn, entute dek en kvar taga restado. Vere mo-
-

dela organiza laboro!


Dank' al s-ro reg. konsil. Steiner. la fondinto de eu hejmoj privataj pro nekono kaj indiferenteco de
la Internacia Esperanto-Muzeo de Wien, mi estis heredantoj.
eu adiencoj akeeptata de la eminenta Itatprezid- Atistrio estas granclparte alpa lando, kiu 'irt-
anto, s-ro W. Miklas, de la iama kanceliero D-ro maniere similas la svisan montegaron. Deka da
Sehober, de D-ro Seitz, la urbestro de Vieno, kaj de kablofervojoj kondukas al rokegoj kaj glaciejoj..
diversaj aliaj eminentuloj. Mi miris, kiel facile la Abundas 'armaj vilagoi, urboj kaj lagoj. Bonaj
pordoj en Vieno sin malfermas por s-ro Steiner. ailtostratoj kaj elektraj fervojoj ebligas komfortan
vojakadon En Innsbruck rni grimpis, kun s-ro
Vizito al la Internacia Esperanto-Muzeo en la Klihlbacher kaj aliaj samideanoj. sur la nelkovr-
iama imperiestra kastelo Neue Hofburr. Mi ad- itan monton Flafele Kar (la 3-an de decembro!). De
miris la unikan kaj grandan kolekton da valoregaj, la 2300 metrojn alta pinto ni luis grandiozan pano-
iuspecaj Esperantajoj. La muzeo estas vere vizit- ritmon. Vespere mi faris du paroladojn. La la
inda por iu esperantisto kaj meritas subtenon per program de s-ro direktoro Wannek rni faris parol-
donacoj de mono. per kotizoj, libroj kaj Esperant- adojn ankail en Krems, LinzS'teyr. Graz. .S'alzburg
ajoj. kiuj alirnaniere tro ofte perdilas kaj pereas kaj Klagerifurt. Lokoj mondfanmj kaj vere vizit-

-)50 251
indaj, kaj ie samideanoj, gastamaj kaj helpemaj kreton mil juran, promenante kun du armaj hun-
(Rauscher, Mair, Sehmid, Drsehmid, Turk, Hin- garaj samideaninoj, Margareto kaj Elinjo. Sed i
terhuber, s-ro von Lidl, Prof. Scheirl, f-inoj Binder, restis sekreto nesolvebla.
kaj multaj aliaj). Mi vere bedaris, ke mi ne povis Bulgarujo la Lando de Rozoj", anka nom-
resti pluajn 12 tagojn por iom ripozi. Sed mia pro- ata Balkana Svislando . Ne:kis, kiam mi alvenis
-

gramo estis neangebla. Jam oni min atendis en en Sofio, la efurbo, post 24-hora vojako de Buda-
Budapeto. pefito. S-ro Ivanov kaj ka pitano Radev min akom-
.

Hungarujo! Lando romantika kun historio mil- panis dum granda parto de mia du-semajna vojao
jara. Lando de bienoj senfin.aj kaj riegaj eben- tra Bulgartijo. S-ro Krestanoff, la plej vigla bul-
ajoj, kie iam batalis grandaj armeoj. Flugis mia ion) en Itilgartijo, min kondukis al diversaj mi-
vagonaro tra la samaj kampoj nun bone kulturitaj. ntstroj kaj aliaj atoritatuloj. En iuj urboj min
Kreskas bonegaj tritiko, terpomoj, sukerbetoj, vin- ol/411110s grandaj nombroj da samideanoj. Sajnas, ke
beroj kaj maizo, kaj sin patas tie grandaj brut- colas neklilklllitaj radoj da esperantistoj en Bulgar-
aroj. Iajn. La popolo estas tre idealista, sed anka iom.
Budapeto, efurbo de ekstrema kaj unika bel- faialista. Bulgarujo multe. suferis en pasintaj jar-
eco. De post mia unua vizito anta ok jaroj mi centoj, sed fine, post multa doloro, i levikis en
revis kaj parolis pri la urbo armega, kaj nun mi gloro. La bulgaro estas enerale konsiderata mal-
ojo revenis. S-ro Balktinyi aranis tri paroladojn rapidema, sed li estas samtempe ekstreme elten-
kaj kelkajn amikajn kunvenojn. Restis sufie da ema, laborema kaj parema. Du trionoj de la iog-
tempo por admiri la. urbon, en kiu vivas unu mi- linioj estas kamparauoj kaj preska iu vilakano
liono da lokantoj. Havus pecon da propra tero, kiun li mem kulturas
Budapeto estas metropolo moderna kun mirin- tre zorgeme. Mainoj estas malmultaj.
daj ni I zeo j, parkoj. avenuoj, famegaj banejoj, ele- Post diversaj paroladoj en Sofio, mi vojais tra
gantaj hoteloj, teatroj kaj parkoj. Budapeto
- la tuta lando, al Vratza, Oretiovo, Ruse, Bjala,
estas anka urbo historia kun rekajpalacoj. gloraj korna, umen, lambol, Nova Zagora
prekejoj. zigzagaj stratetoj kaj unika blanka. ba- Paroladoj ie kaj granda gastameco. cie plen-
stiono. Sed krom tio estas en Budapeto io alia, kio plenaj salonegoj plej ofte 500-750 personoj.
in faras nerezisteble alloga. Ett Sumen, malnova turka fortikaja urbo, ko-
Cu estas la cigana. 111 IlZik0, la belaj virinoj, la lonel Silvestricv min kondukis al la hejmo de ria
nokta vivo. la kafejoj. la varieteoj, a la atmosfero turka familio. De Ruse mi faris mallongan viziton
de dramatika historio, a de kultura digneco? u al Rumanujo. Kun kelkaj samideanoj mi veturis
estas la unika en la mondo bildo de la Danubo, kiu trans la ma estan Danubon al Oiurgiu por viziti la

-fluas majeste inter Buda kaj Peko? Cu estas la tiean samideanon Koch.
rava panoramo de la brile !timigita metropolo vid- Promenante lalonge de la bela bordo de l'
ata de la St. Gellert-Monteto dum printempa ma- Nigra Maro en Varna, mi subite konsciis pri la
teno a somera vespero? Cu estas la ensore.:iga fakto, ke mi estas denove e la sudorienta pinto de
spektaklo de suleviko a de malrapicla noktiko Eropo, proksime e la turka landlimo. Dum mia
vidata de la Bastiono? Mi klopodis eltrovi la se- tuta restado en la lando, blanka neo brilis sur la
252
kampoj, kaj mi devis veturi en ejna (glitveturilo) promperti. ke ne malhelpu tian progreson kaj har-
anstatail tiksimetro. monion senfina cliskutado pri detaloj.
En Bulgarujo mi multe atis la acidan lakton, Mi faris diversajn paroladojn en la belaj kaj
kiun oni manas cliversfoje dum la tago. Anka tre modernaj efurboj Bcogrado kaj Zagrebo, en
la slatko (konfitajo mantopreta sur kulero) multe Celje. jesenice kaj Ljubljana. Mi
bongusi is al mi, same la dika turka kafo kaj la mirim pri Ia neordinara eleganteco kaj kaptanta
aliaj cnlandaj specialajoj. erntileo de la jugoslavaj samideanoj kaj e de
Multe interesis min la nomoj de l' samideanoj, frrinduloj en la vagonaroj. Preska oni volus kredi,
delegitoj. klubprezidantoj, profcsoroj, doktoroj kaj kr ili enuis Irancoj. sed ili ficras esti serboj, kroatoj
sinjoroj. Mi rememoras kun granda plezuro la sam.- kis) oilovenoj. Jen estis la doktoroj Stefani, Ma-
ideanojn Aktartiev, Atanasov, Georgiev, Trikov, resrii Kun. lleya, Crlenjak kaj Sirk, la sinjoroj
Gerkikov. Stanev, Naev, GoUvi, Altinlirski, Sa- Itailk.. ie, llotkvi, Zinanovi, Klaji, Ditganti,
puntiev. Pisarov, Vasilev, Petrov, Paskalet, Kadiev, Bobek, Cepl, Skabrne, fierkov, Golobi kaj
Garti, Stoev kaj niilo da aliaj e se mi ne povas Icr fralinoj jereb kaj Ivanka Kampu kaj cento
rememori la nomojn sen helpo de notlibro. du aliaj plej afablaj samideanoj, kun kiuj mi in-
La 25-an de decembro mi revenis al Sofio. Sed lerkonatikis.
ne estis Kristnasko, ar en Bulgarujo Kristnasko En la kamparo kaj en la vilaoj la lotantoj an-
venas unu semajnon post la Nov jaro. Kaj, kiam koran portas siajn tre belajn naciajn kostumojn.
duonan semajnon pli malfrue alvenis en la Jugoslavio havas kelkajn provincojn. kiuj pli kaj
norda jugoslavio. Kristnasko estis us pasinta. En pli farias Inondfamaj. Jen estas la mirinde bela
Bulgarujo mi alvenis tro frue kaj en Jugoslavio tro kaj roniantika dalmacia marbordo kun siaj kruta
malfrue. Do mi tute ne travivis Kristnaskon en montaro. sennombraj golfoj kaj insuloj. Alvenas
1931. inristoj el luta Eiiropo. La urbetoj estas malgran-
Kaj fine jugoslavio, la koro de la Balkano. Mi
alvenis kun granda antailtojo. ar kiel sviso mi ad- daj ked rontantikaj, kaj ne mankas eleganiaj kaj
miras popolon, kiu batalis por sia libereco. Jen natidernaj hoteloj.
s jarfino en Slovenio, provineo ekstreme bela,
estas lando, en kiu en la 14-a jarcento estis popolo
libera kaj glora, sed poste suferis dum duona jar- kin itimaniere sin povas kompari kun la plej
milo sub fremdaj rcgantoj. En kelkaj partoj la imitaj partoj de Svislanclo. Krom. tio Ljubljana,
.. la historia kaj arma 1 efurbo, estas grava centro
ji
sklaveeo estis nur spirita. sed tamen ili iu -

kultura. En Sloven.io iu infano kaj kamparano


-

sopiris je la tago, kiam ili estos reunuigitaj.


Tiu longe sopirita lago venis nur post senfinaj mi- Aategas legi librojn kaj speciale poemojn en la kara
litoj en la jaro 1918. slovena lingvo. La plej multaj stratoj de Ljubljana
Jen mi staris sur la kastelo kaj fortikaj de estas nomitaj laii verkistoj kaj poetoj.
Beogrado. sur monteto. alte super la punkto, kie En tia urbo estis tre agrable pasigi la festotag-
kunfluas la Savo kaj la Danubo. Sub la bluega. ojri kun karaj amikoj. La samideaninoj, kiuj kredis
ielo ripozis la lando. kiu vidis tiom da teruraj ba- ke tiu mondvjaganta esperantisto estas iu griz-
taloj, kaj mi preis en mia koro, ke Jugoslavio !lando, multe stirprizitis, kiam ili konstatis, ke ie-

254 255
mas pri fralo, kiu ankora kapablan kaj e utas MIAJ LASTAJ TAGOJ
danci okaze.
Tiel finit,kis kvar monatoj de interesa laboro kaj EN ECROPO
konstanta vojagado tra deko da landoj. Ofte mi
estis morte lacega kaj senespere dormema pro la De Jugoslavio mi -veturis tra Venecio kaj Mi-
multaj paroladoj, intervjuoj, vizitoj, artikoloj, ra- lano denove al Svislando. Post kelkaj pliaj parol-
portoj kaj pro dumnokta vojakado. Sed en iu adoj kaj vizitoj en Bellinzona, Lugano, Lucerno kaj
urbo, kiam novaj samideanoj min koro akceptis, Zuritio. mi pasigis kelkajn tagojn en Grizono, la
estis denove forgesita iu laceco. Dum la tuta plejgranda svisa kantono kun cento da valoj, du
vojao mi estis gvidata de mia verda stelo, kiu min cent kasteloj kaj ru inoj, kaj milo da majestal mont-
.

fidele akompanis tra iuj landoj. Kaj la sama pintoj. En Si. Moritz, Arosa, Amos, Samaden kaj
verda stelo min magie inspiris iufoje, kiam mi sur la gloraj deklivoj de la Bernina Montegaro, kie
staris, por paroladi, anta grupo da samideanoj a iu homo skias kaj glitas, anka mi volis iomete
anta granda publiko. ui vintrajn plezurojn. En tiu blanka paradizo
lacaj nervoj rapide akiras novan energion. Brilegas
la neo kiel centmilionoj da diamantoj sub la ielo
bluega, kaj nokte, sub la mola lumo de la kresk-
anta luno. ili transformikas je ardetantaj perletoj.
E en tiuj gloraj altecoj akompanis kaj gastigis
min gastarnaj san-iideanoj.
Vizito al Lifitenstejno, la malgranda sendepen-
da pri'nelando, oriente de Svislando. Mi e volus
kin noml La Malgranda Svislando" ar la bcleco
kaj varieeo i multe similas ltt Alpan Respublikon.
Estas la samaj idiliaj pejzaoj kun romantikaj
kasteloj kaj puraj vilaoj. Ne fitankas la paAtejoj
kaj florkovritaj herbejoj en printempo kaj somero.
Ne mankas la neko kaj la krutaj rokegoj en la altaj
montegoj. Rapide Lilitenstejno akiras famon inter
la turistoj. La registaro el:donis tre belajn oficial-
ajn potkartojn kun esperantlingva teksto. La
registara elo, D-ro Hoop, kaj kelkaj aliaj atori-
tatuloj min akceptis afable. Mi multe uis mian
restadon inter la kvieta kaj felia popolo kiel gasto
-de Ia registaro.
uste anta mia ekveturo al Usono 'mi rapide
faris duan kaj lastan viziton al C;enevo. Alveno je
la 5-a matene. Interesa laboro dum la tuta tago

Scherer 18 257
256
kun la direktoro de ICK. Lastajn diskutojn ni de-
vis fari pri mia vojao al Usono. Je mia denova
danko pro lia energia organiza laboro, li respondis
denove: Mi nur faras mian devon."
Vespere parolado en la hejmo de s-ro Kreuz al
pluraj amikoj. Oni parolis france, germane, angle,
svis-germane kaj Esperante. Estis vera lingva
Babelo. Post noktomezo s-ro Kreuz kaj alia sam-
ideano min akompanis al la stacidomo. Je la 1-a
horo matene, kiam la vagonaro jam ckveturis, la
direktoro kun siaj bondeziroj ankora donis al mi
lastajn direktivojn kaj konsiderojn tra la fenestro.
Mi adis poste, ke li kaj la alia sarnideano diskutis
kaj venkigis Esperanton is la 3-a horo matene.
Sendube li nur faris sian devon".
Post unu plia tago en Lucerno mi diris adiail
al Svislando, mia unua patrolando...A.diail, Lucerno,
mia kara hejmurbo! Kiam mi denove revidos viajn
dolajn lago-bordojn kaj viajn majestajn monto-
pintojn? La sorto decidos.
Post tutnokta vojao mi alvenis en Luksem-
burgo, la malgranda grandduk-lando sude de Belg-
ujo. Luksemburgo estas tre arma landeto kun
samnoma historia efurbo. i estas ankora tro
malmulte konata, sed la nombro de la turistoj kon-
stante pliOErandias. La direktivoj de s-ro Kreuz,
mi faris diversajn diplomatiajn vizitojn al atori-
tatuloj en la nomo de ICK por interesigi ilin pri
Esperanto.
Belgujo, unu el la plej gravaj industriaj landoj
de la mondo. Areo pli malgranda ol Svislando, sed
duobla loantaro. Belgujo havas la plej dense lo-
antan popolon de Eropo. La pejzao estas iom
monofona, sed la urboj estas tre interesaj. Mi faris
paroladojn en Bruselo kaj Antverpeno, kaj miaj
ekstreme afablaj gastigantoj, D-ro Kempeneers kaj
s-ro Schoofs, montris al mi kelkajn el la belajoj de
la mezepokaj politika kaj komerca lefurboj. En

258 18* -) 59
fine de la Nigra Maro al la Atlantika Oceano por
amba. urboj abundas belegaj palacoj, modernaj enipiki en Cherbourg. iu detalaj de tiuj tri ko-
kaj malnovaj; parkoj, placoj kaj avenuoj. Antver-
peno speciale fieras pro sia glora katedralo. La losaj vojaoj estis en mia memoro. iu unuopa
.Antverpena Esperanto-Grupo Verda Stelo" festis afablaj de multnombraj samideanoj estis ankora
sian 25-jaran jubileon, kaj diversaj membroj ri- free engravurita en mia koro.
cevis arentajn kaj bronzajn medalojn, kaj la resto Pro tio estis por mi tre rnalkoja momento, kiam
florajn kaj vortajn bukedojn. mia ipego Bremen" ekveturis okcidenten kaj
Fine vojao tra la bela Francujo. Unu tagon en kiam Eropo malaperis sub la horizonto. Nur adi-
Parizo, la nerezistebla magneto por milionoj da. tur- aa danktelegramo de ICK povis mildigi mian
doloron.
istoj, unu el la plej gravaj kulturaj centroj de Ia
mondo. S-ro Newell, la enerala sekretario de la
LKK por la 24-a Universala Kongreso de Esperanto
en Parizo, min gvidis dum tuta tago tra la kolosa
meiropolo. Tamen mi mem jam tre bone konis la
belajn bulvardojn kaj e la subterajn fervoj-liniojn
(Metro), kiuj estas tre praktikaj. Kun siaj belegaj
muzeoj. teatroj, oper-teatro, kun siaj palacoj, siaj
vastegaj ardenoj kaj placoj, siaj promenejoj
longe de la Seine, kun sia Eiffel-Turo, la Sorbonne,
Montmartre, Notre Dume kaj centoj da aliaj vid-
.

indajoj. Parizo vere meritas sian mondfamon. ciujn


tiujn belajojn mi vidis anta dek jaroj, kiam mi
vagis tra la urbo dum tuta monato, e. tra la kata-
komboj kaj subteraj kanaloj. Sed nun mi ne havis
la tempon por ion serioze rigardi. Mi vizitis s-ron
Warnier, la energian lokan gvidanton, kaj vespere
mi faris paroladon en granda amfiteatro a pre-
legejo de la mondfama Sorbonne-Universitato. Estis
lumbildparolado pri Japanujo kaj Sianto. al 250 ge-
samideanoj. ekskluzive en Esperanto. eestis m.ul-
taj lokaj eminentuloj. Mi ojis tute aparte paroli
kun s-ro Ernest Archdeacon kaj s-ro Schwartz. nia
-

hutnorplena poeto:
Fine venis la momento, la 27-a de januaro 1952.
kiam mi devis diri adiail al Eropo. Dum na mo-
natoj mi preska konstante vojais, trifojc tra la
tuta kontin.ento. de Turkujo tra ltalujo al la Arkta
Norvegujo. de tie denove al la turka landlitno, kaj

260 261
REVENO AL USONO kaj en la sensunaj strataj valegoj. La homoj iras
sian vojon kiel la formikoj en sia imperio. Ili ve-
Rapide veturis la Bremen", la reo de la At- turas, milionoj cla ili, en fundoj, sur la stratoj, su-
lantika Oceano, tra la vintra atmosfero. Konstante per Ia tero, trans la riverojn kaj tra la aero. Estas
kaj ne hezitante la ipego veturis antaen, an- tuboj por akvo, vaporo, gaso, kloako, aero kaj pot-
taen, kaj spitis la uragauojn. Fajfis la ventoj, kaj ajoj. eiutage sepdek milionoj da leteroj vojaas
tondris kaj siblis kaj prucis la ondoj. Sur la fer- tra tuboj subteraj. Estas dratoj por elektro, tele-
dekoj kirlikis n.ekeroj a tumultis la pluvo kaj fonoj, telegrafoj kaj e teleatogramoj. Estas tiom
malseka glacio. Sed kviete, konstante kaj mal- da telefondratoj en Nov-Jorko, ke oni povus per
multe balancikante veturis la oceana ilian. Interne ili konstrui 35 telefon-liniojn de la tero al la luno.
la homoj trankvile kaj sentime mankis kaj dormis, La dek milionoj cla homoj, kiuj vivas en kaj
dancis kaj laboris dum kvar-taga veturo. irka Nov- Jorko, konsumas kolosajn kvantojn da
Nov-Jorko! Anta 7 1/2 jaroj mi alvenis kiel akvo por trinki, kuiri, sin lavi, purigi la stratojn
fremdulo, sensperta enmigranto. Hodia mi rc- kaj por estingi la fajrojn. Nov-Jorko konsumas
venis kun usona pasporto, kaj mia ojo estis sen- jare kvin milionojn da tusoj cla mankajoj, pli ol
lima, kiam mi revidis la marbordon de mia mem- iuj armeoj de la mondo.
elektita dua patrujo. Estis precize 500 tagoj dc Estas ionvendejoj kun po kvarona miliono da
post mia forveturo de Ameriko en San-Francisko klientoj- iutage; fabrikoj, kiuj faras du irionojn el
en septembro 1930. iuj vestaoj en Usono portataj. iu grava banko
Usono denove! Amerikol Kun tute aliaj sentoj en la mondo prunteprenas monon de la bankoj en
mi rigardis la nubgratulojn, kiuj intertempe duobl- la Wall-Street" la monon paritan de instru-
igis. En la matena suno Nov- Jorkoaperis kiel urbo istitio en Florido a de grizharulo en Kalifornio.
fantoma. Ducent da pingloj, turoj kaj masivuloj tio estas farata per kredito kaj fido: la parantoj
pikis tra la blua ielo. fidas al la bankistoj, kaj ili, siavice, fidas al la na-
En la vespero. kiam malaperas la suno, oni cioj, kiuj la monon prunleprenas. Tutaj nubg-rat-
apena rimarkas la stelojn en la 'ielo, ar en la uloj (kiuj kostas multajn milionojn da dolaroj)
stratoj kaj sur la domomuroj brilegas miloj da estas konstruataj sen e unu dolaro da kontanta
elektraj lunoj, kometoj kaj sunoj en iuj koloroj. mono. tio funkcias per kredito kaj librotenado.
Kaj brilas centmiloj da fenestroj en miriga si- Ne nur mono fluas en Nov- Jorko. sed anka
metrio. Jen mi staras 350 metrojn super la nivelo kulturo. Estas pli ol unu miliono da lernantoj en
de la mondfama ..Kvina Avenuo", sur la 100-a la lernejoj kaj universitatoj. Estas tri mil presejoj,
etao dc la State Empire Building", nunmomente kiuj produktas du trionojn de la cent milionoj da
la plej alta nubgratulo en la mondo. Ekspres-lifio libro), iujare vendataj en Usono. En la pulikaj
min portis en du minutoj el la urba bruego al bibliotekoj tri milionoj cla libroj estas jare pronte-
nubaj altecoj, kie oni apena adas malforta.n donataj al dudek milionoj da legantoj. Estas ok-
zumadon de sube el la stratoj profundaj. cent teatroj kaj kinematograf-teatroj kun pli ol
Tamen ne regas konfuzo en la strata labirinto. unu miliono da seoj. i tie estas 1500 prekejoj,
io funkcias la ordo mirinda, en la altaj domegoj 130 hospitaloj kaj 12 000 medicinistoj. Tamen ne

2 6') 263
iuj lokantoi estas riaj; la plej multaj batalas por
sia vivo. Ciutage 5 000 pohorlokoj estas prunte-
deponataj.
En tia kolosa urbego la helpo de lokaj lokantoj
estas vere bonvena. E en la hejmlando Esperanto
estas mirinda ilo por trovi amikojn. Sen Esperanto
mi estus simple unu el dekmiloj da turistoj, kiuj
vizitas Nov-forkon. Sed parolante tiun magian
lingvon kaj vojaanto kun la verda stelo, mi trovis
tre helpemajn samideanojn. Jen estis la sinjoroj
Schmidt, Maury, Siissmuth, Doneis, Schjerve kaj
kelkaj aliaj, kiuj min irkais preska. konstante.
Kaj tiel estis en tuta Usono. Mi faris parolad-
ojn kaj trovis amikojn en iu urbo sur mia vojo re-
turne al Kalifornio. ATi vojais trans la kolosan
kontinenton, 6 000 kilometrojn en vagonaroj kaj
atobusoj distancon kiel de Londono aI Bag-
dado. Oni povas rapidi per ekspresoj en iri tagoj
a per acroplano en 12 horoj, sed mi bezonis tri se-
majnojn. Mi haltis en Fort Lee (N.J.), Buffalo
(N.Y.), 'ikago (Illinois), Milmaukee (Wis.),
Louis (..4fo.) Kansas City (go.), Topeka (Kansas),
Denner (Col..)S'all Lake City (Wall), kaj en San-
Francisko. Paroladoj ie. kaj radio-clisadigoj en
Nov- Jorko kaj Cikago. Intervjuoj, gazet-artikoloj
kaj vizitoj al urbestroj. samideanoj helpemaj
kaj gastamaj, la gesinjoroj Parrish. Flaman,
Knapp, Pastro Fazel kaj multaj aliaj. Mi vojais
plejparte tra jam konalaj al mi vastaj f r uktodonaj
ebenajoj, tra rokaj montaroj. sablaj dezertoj, ajne
senfinaj regionoj de la ,,Wild West", kie antae
nomadis indianoj. Estas lando tre juna kun nova
civilizo, kaj ie oni ankora sentas la malnovan,
sovaan romantikon de us pasintaj tagoj.
Post unu el miaj usonaj paroladoj tre arma
fralino demandis: ..Sendube estas mirinde vojaki
tra 43 landoj, sed kial vi iris nek al Sumatro nek al
Hispanujor Mia respondo: Mi volis rezervi 2 3 - La belega urbodomo de Los Angeles

264 265
lokojn en la mondo por fari edzivoja.on . . kiam Scienca-teknika komentaro
mi estos trovinta fianinon." kaj listo de urb-nomoj esperantigitaj
En San-Francisko, kie mi faris mian unuan pa-
Kompilltal de Rob. Krcuz. LK.
roladon, mi nun anka faris mian lastan. Post tio
mia nollibro montris surnan ciferon de 322 parol- La verko de Scherer distingikas per ne-enkonduko de eZ: unu neologis-
adoj en ses lingvoj diversaj. Entute mi vojais mo. Tamen por faciligi la legadon, en Cl tiu kompilajo estas kunigita aro da
vortoj el scienco kaj tekniko, lenerale ne-konataj. kun kottiorma komentaro.
82 000sur maroj kaj landoj
kilom do kte
f alte La listo ne enhavas vortojn, kies kono de edukita persono devas esti supoz-
ata kaj kiujn oni trovas en preska Citij vortaroj: krome ne tiujn, kiujn in-
dufoje irkala mondon. terpretas la aittoro en la verko mem.
jen mia lasta veturo! Al Los Angeles tra la Por ne-efiropartoi kelkaj klarigoj estas aldonitai aparte.
En speciala listo estas menclitai tiuj esperantigital urb-nomoj kuri kota-
para diza Kalifornio. Verdaj herbejoj, floroj, bela traflanka oficiala (originala) formo.
sunbrilo, ridetanta popolo, kaj jen denove la
vasta Pacifika Oceano! Oranarbaroj, citronoj,
palmo kaj, tute proksime, la montoj kovritaj de
Akordiono muzikinstrumento kun bodvinka
neo. Mi ne povis labori en tiu lasta veturo. Mi tal-langoj, kiuj sonadas per tir- pola.
1101110 de glacia supo

devis rigardi la belecon de la kalifornia naturo. Sed balgo.


Akropolo la alte situanta kastelo
luinto titolo de budhatta pastro.
Bosforo markolo Ce Istanbulo
ofte mi vidis nenion, ar en miaj okuloj kolektiis de grckaj urboj. (Konstantinopolo) inter Nigra kaj
Alaito nomo de Dio en la islatno.
larmakvo 1",'e iu penso pri la baldaa revido de mia ametisto violkolora juvelStono.
Marmora maroj.
brajle, v. Brajl-skribo!
patrino kaj de miaj amikoj. Glora estis mia tuta Arloi orienthinda popolo, de kiu
devenas plej multaj eropaj rasoj.
Brajl-skribo speciala, rellefa
punktskribo por blinduloi, eltrov-
vojao tra 43 landoj, sed dola estas iam la reven.o arkipelago insularo prezentanta ita de la franco
geografian unuon. Bramante (Donato d'Angelo) Cefa
al kara liejmurbo. Ave Maria, gratla pleua (Estu salut- majstro de la ltala renesanca kon-
Jen je la 2l-a de februaro 1932, post preska ata. Marto, graco-plena) vortoj
de l' ankelo Gabriel, aperinta al
stru-arto.
Bramo = la kreanto unu el la tri
jaroj (523 tagoj), mi ree alvenis en Los Angeles. la patrino de Jesuo Kristo. Cefdioj de la bindua religio.
Baha'u'llah fondinto de 1 bahais- Budho krom-norno de Siddhartha,
Min salutis mia patrino kaj kvardcko da samide- mo. spirita komtinumo, kuniganta fondinto dc l' budhismo (religio).
anoj kun gajaj vizaoj, steloj kaj flagoj. Estis la artojn dc tiuj religioj.
bak41 (persc: donaco) vorto por
butigalo-hotelo domspeco lotata
en Ilindujo de eitroptinot.
sania verda stelo, kiu de la komenco is la fino min trinkmono en la proksima ccreuso granda, gis 20 m alta
Oriento. kakto-planto.
...vidis trans marojn kaj kontinentojn kaj malfermis
- Ballour-deklaracio rcgistara akto Chopin, Frederiko pola-francia
kielmagia losilo la korojn de homoj en iuj mond- de brila ministro Arthur Bal-
four, per kiu la judoj akiris na-
Piano-komponisto kaj -virtuozo.
eidonla marmelado koniitajo far-
partoj. cian lichnlandon en Palestino.
banano' enlokantoj dc la insulo
ita el la pirsimila frukto de I' ci
donio. arbo el la genro de
Gloro apartenas al D-ro L. L. Zamenhof, la Ball en Nederlanda flindujo. rozacoi.
genia eltrovinto de Esperanto, kora danko al la In- barilo acideta supo el betoj, at-
ata en Polujo kaj Ruslando.
cinamo Scio bonodora de la Ci-

ternacia Centra Komiiato, kiu nomis min sia spe-


TU111101110.
batik-tuko kotona teksajo dc Javo citadelo tortikajo. kiu irmas
intiltkolorigita la speciala vaks- urbon.
ciala delegito kaj per iio legitimis min oficiale. Kaj procedo. Union-arbo (tainpak-arbo) hinda
admiron meritas Ia direktoro de 1CK, s-ro 1101). Belulistano (BeluCujo) provinco
de brila Hindujo, limanta al Pers-
arbo de granda beleco, adorata de
bramanoi kaj budhistoi.
Kreuz, kiu en 21-jara senlaca laborado tiel miin- uio kaj Aiganistano (Aiganujo). Dante (Dante Alighieri) plej gran-
Birtuo provinco de Brita Malan-
de organizis la tutan vojaon. Certe neniam taa Hindujo.
da poeto itala de l' mezenoko.
Dardanelo] markolo inter la Egea
kapablos forgesi mian migradon boaco norda cervo. uzata kiel
tirhesto.
kaj la Marmora maroj.
dileman-vettirllo du-rada. malpeza
boao genro dc grandaj serpentoj veturilo en Javo, tirata Je mal-
ne venena.
irka la mondon kun la Verda Stelo. granda Zevalo.

26Z
Doga palaco -- fama palaco en Ve- Gutenberg. Johano eltrovinto dc
necio. en kiu iam lokis la doko. la presarto en Ennio. nask. 1391. kiniono - - nacia japana vestajo. Metro mallontrigo de la firmo

ia eto de respubliko de Ve- ltic de virgine Maria Jesus Christus KinCingango montopinto de la fil- ..Mtltropolitain". nomo de orto el
necio kaj Genovo. natus est (Li tie naskikis Jesuo trialajo. la du kompanioi de subtera ter-
duriano altega arbo hinda kun Kristo de la virgulino Maria) klnino kontrafebra rimedo, eltir- voin en Partio.
Cerizo-similaj fruktoj kaj larkai latina enskribo en la groto de ata el la elo de l' kin-arbo. Mizhelangelo skulptisto, pentristo
bukedoj da palflavai floroj. Itetleheino, kie naskikis Kristo. Kolosco Flavia anditeatro por la kaj konstruisto itala. unu el la
edelvclso malofta laneca floro. hierogilloj -- 1. skrib-sistemo, kiu gladiator-bataloj, duone konserv- plej granda) majstroj de Ciui
kreskanta nur sur altaj monto] uzas figurojn de homo. bestoj. ita ruino de 1' antikva Romo. tempoj.
(Leontopodium alpinum). vegetajoi. objektoj par reprezenti kopioj kristanal postetiloj de 1 . .111eukoll, Sirokija kaj Macukaia
Eiffel-turo 300 in alta fera turo en ideon a sonon; 2. Citi nelegebla antikval egintol. nomoj de grandaj magazenoj de
Parizo, konstruita de inkeniero skribo kaj stilo. kremacio bruligado de mortintnj. Tokio.
F.iffcl. hinduismo religio de l' hinduol ksllofono instrumento el agordai minareto maldika turo de moskeo.
erco neprilaborita metalo kruda. tbramanismo). ligno -pecoj. funkcilgata per bat- de sur kiu anoncisto alvokas la
eskimo indikena lokanto de Gren- binduoi anoi de 1* bramana re- iloj. kredantojn al prelado.
lando kaj de alia) arktaj regionoj. ligio. kulio taglaboristo en Hinclitio kaj mongolol azia popolo el la ural-
Etno (itale: Etna) aktiva vulkano How do you likc .lagan (= angle) Cf sojlo. altaja brano.
en orienta Sicilio. 3279 m alta. Kiel plaCas al vi Japanujo? Kvina Avenuo (angle: Fiftli Avenue) monoteismo kredo (religio) pri
Everesto (Monto Everesto) plej fleops-piramido tombo-monumento nomo de strato en Nov-Jorko, timi sola dio.
alta monto de la mondo, 8840 m apud Gizeb. starigita por reganto kie lokas plej riCa1 familioj. Montmartre tipa antikva kvartalo
alta. fleops (Fitifit) de la 4-a egipta di- lapono (lanlandano) enlognto de dc Parizo. la koro de la mord-
Fantan-domo nomo dc hazard-lud- nastio. 1.apottio (Lanlando). inetropolo.
ejoj en la portugala kolonio hmero1 hindoCina-mottgola pra- lenCanol trilm de popolo en la morus-arbo arbo el familio de
Makao. Popolo en Kambogo kaj Siamo. Himalajo. morusaeoj, kies nigra frukto estas
laraonoi - nomo dc 1' egiptaj regoi. imitu kolorsubstanco violblua, el- leprulo malsanulo je lepro; lerno mankebla. La folioj servas kiel
Fenicio (al): Fenikio) antikva tirata el diversaj papilionacoi. estas infekta haUtnialsano, kiu nutrajn por silkrapoi (Ial.: mo-
rnarborda lando de Sirio inter iado malmola kaj polurebla verda iom post iom perdigas haton kaj rtis alba).
Libanono kaj Mediteraneo. an verdeca minerala silikato el karnon. Moseo fondinto de juda
temo araba kap-vesto el ruka aluminio kaj kalko. Levanto (itale: rnatenlando) la C. 1500 a. Kr. en Egiptino.
felto tino-forma. Jesuo Kristo (liebr.: Jeholua. Josua marbordoi dc Malgrand-Azio. moskeo mahometana prekeio.
formaclo (milit.) en antahvidita = Dio helpas; grek.-lat.: Chri- Sirio kaj Egititujo. muezlno (arabe:
vic-ordo. stoslusi = la mesiol fondinto Lifitenstelno (Liechtenstein) mal- ationcisto de moskeo, kiu de sur
For: malgranda fortikajo; en dc la kristana religio. granda suverena princlando inter la rninareto ktinvokas la kredant-
Hinduio ofte la sidejo de la brilaj iodli --- kanti per gorka sono la Astrio kaj Svislando. nin al preko.
atoritatoj en grandaj urboj. maniero de alpolokantoi. !Nolo solvajn de kresnlo kai Muro de lamentado muro en Je-
Forumo (Forum Romanum) foirejo lohoro sultantato en la sudo de kalio. bruna olecca Mildajn. tre rusalemo. kie Ia kredantoj plen.1-
en la antikva Romo, unu el la I' Malaja Duon-insulo. venena. servanta kiel desinfektilo. pregas.
vidindajoi inter la romai minoj. ionko vina trimasta veliiipo kon- naga-serpento domo de diigita
Louvrc nomo dc fama artmuzeo
serpento en la hindua initologio.
Fujijamo japana vulkano. 3800 ni struita la speciala formo.
en Parizo.
alta. Jordan() --- rivero en Palestino. Nankin Road (angle road = vojo)
sekta speco de 1' hin- Luksentburgo grandduka lando in- nomo de strato en Sanhajo.
furotliki japana tuko el silko. uz , Jain-religio
ter Germaniando. Francujo kaj Nipalo (Nepal) sendependa regno
ata por enpaki aferojn en ki duismo.
uniformo el kakio. Belgujo. en la meza Himalajo. malperntes-
transportatajti. kaki-unilormo
grizflava Stoto por la tropikoi. mara, v. maco! ita por europanoi.
gamelan-orkestro orkestro de inaco speco de pano, preparata
Javo. konsistanta el bronzaj Kall -- nomo de la edzino de Sivo: Notre Damc (france: Nia Sinjorino)
v. tiun!
de ludoj sen fermentilo. -- historia katolika pregem de
ksilofonoi. tamtamol, tamburoi. Inaharago titolo de grandprineo
cimbaloj kaj aliaj ekzotikaj Kalvaria Monto monto apud krii- Parizo.
en Iiindizio.
zikiloj. s:dem. sur kiu Jesuo estis kruc- oazo izola loko en la dezerto.
umatu.
Mahometo ( la ladita) krom- kovrita de vegetajoi pro ekzisto
Geisha-girls gej&o-kriabinoi.
franca protektorato en nomo de Abillichim ibn Abdullati, de fontoj.
v. eejgo! Kamboto
fondinto de l' islamo. 570--632 Obi speco de japana vestajo
Keil japana servistino kaj danc- Hindo-Cinujo.
D. Kr. (zono).
istino. kanarlunt-arbo --- arbo el la stern
manan grize-blanka malrnola
Getsemano (Gardeno de G.) gar- ile ladracoj. kai rotnpikema metalo, kemia de-
obvaianki nomo de vola frandajo.
deno, inter kies olivujoj Jesuo intoisma pastro. 0e8 rapana vorto por teo.
fault.
Kristo suferis la agonion. Kapitolo kastelo de antikva hal' japana nomo de mangliasto-
mangostano frukto de oranka
gobeleno inurtapilo el kolora lano Pomo. noi. kiujn oni uzas anstataii
vestita ina staton. port- zrandeco, bruna. kun tre delikata
miksita kun silko. kariatido forko'.
rozkolora enbavo. Arboida ve-
Granda Kanlono nomo de profunda anta, apoganta trabaron. ton- onikso delikata agat-tono. pre-
getajo el la familio de kluziacoj
tuboforma inontogorko en Kali- blokon a. s. de konstritajo. zentanta alterne belain kaj
l(iarcinia rnangostana).
keine nomo de blanka kaptuko de tavoloin.
grek-ortodoksoi armi de la krist- it raboj. Marko Polo - - fama itala voiagisto Ora Korno la haveno de lstan-
Kental Pala honto de la liberig- en Orient-Azio dum la 13-a jar- bulo (Konstantinonolo).
ana religio kun liturgio Ian greka
into de furkisio kai nuna prezid- cento. organdi-bluzo bluzo el malpeza
rito. apartigita de la rom-kato-
lika eklezio. anto de la turka respubliko. Merapo (Merapi) nomo de vulka- travidebla organdi-tofo. speciale
no sur la insulo .lavo. iarata en Ceilono.
268
269
laho titolo dc persaj kaj hindaj tifono dangerega kirlvento de Ia
pagodo -- 1. templo-konstruajo de l' S. Gothardo montoCeno de l' mmeriestroi. orientazial maroj.
hinduoj; 2. 9-15-etataj turoj de Alpoi svisaj. 3197 tn, konata pro amisen speco de Janana Boto tri - torii-pordegoj liberaeraj pordegoj
kai japatioi. la Gothardo-tunelo 14 998 rn korda. kun kolonoj kai horizontalaj trab-
Pala d'oro fama mozaika kreaj(' longa. elko Celo de heduena triho: an- egoi el ligno, hronzo a Stono.
en la pregejo de S. Marko en Ve- S. Marin respubliko sub itala ka instruisto kaj instrnitulo. trattomo inflamo de l' okulo kun
necio. Protekto. la plej malgranda Stato genia hulgara glitveturilo. rugigo de la palpebroj.
Palatino la palatina monto en di l mondo. gIntoistuo nacia religio de honti- turbano vira kapvesto en Oriento,
Romo kun la lokejoi de l' cezaroi. sanskrito klasika lingvo dc la :tio. konsistanta el tuko plurfoje volv-
palma dimanCo dimaneo anta artaj hindoj. grava por la kom- loguno titolo de potencaj lettd- ita Cirkaii la kapo.
Pasko. kristana festotugo. Je kiu para linevoscienco. nlor de lapanino. ne plu ekzist- Vatlkano palaco dc l' orioo en
oni konsekras palmoin. Sans-souci (france: sen zorgo) antaj de post 1868; ili estis efek- Rorno.
panun nomo de krurvesto uzata kastelo, konstruita de Frederiko tivaj regantoj de la lando. Vesuvo aktiva vulkano C e Napolo
en Siumo. la Granda. reto de Prusujo. en tatuila nomo de popolo kaj lin- (Natioli). 608 rn alta.
napalo genro de arboj el tropika Potsdamo apud Berlino. gvo en Antaa Hindujo. Via dolorosa (latine) vojo, kiun
Anieriko. sari kaptuko dc virinoj en Hind- tekton-arbo arbo de l' genro de Jesuo devis trairi por la krucigo.
paplruso antikvaj dokumentoj en- ujo. verlienacoj, kies ligno estas mola mem portante sian krucon.
eravitritaj en folian relon de sarong-lupo batik-tuko. uzata en (lat.: tectona). Vigno (Vignu) nomo de unu el la
cgipta karto. Javo kiel vestajo; lau speciala teleaiitogramo manskribo origi- Cefdiol de la hindu-religio. (Vignu
par excellence (france:) la pre- maniero ialdita ki servas kiel la konservanto.)
Luno. nala reproduktita je distanco per
fero. distingo. speciala aparato (tele-atografo). Vojo de 1' Kruco. v. Via dolorosal
parsof posteuloj de persai adeptoi Serallo (perse: serai palaco) -- Wild West (angle: Sovaka Okciden-
de l' religio de Zoroastro, pro la iama sidejo de l' turka sultano tesbih nomo de preko-kalkulilo to) okcidenta parto de Usono.
islaino higintaj el Persujo al en KonstantinoPolo. de mahornetanoi. simila al la ka- kie antae lokis indianoi.
Hindujo. slinkso fabela besto kun leona tolika rozario. YMCA (Youne Men's Christian Asso-
picrojkl pola nomo de mirtclkukoj korpo kaj homa kapo. kiu Ce la tihetano - - enloganto de Tibeto. ciation) Asocio de Kristanaj
kun kremo. egiotoj simbolis Ia sunon. postlando de Cintrio en la interno Junuloj. nomo de vaste disvast-
pitono genro de serpentoj. dika SikstIna Kapelo persona kapelo de Azio. igita angla kristana organizo.
kai longa (greke: pvton). sapo en la Vatikano, kon-
portlko galerio, malfermita per struita de vario Siksto IV (1473).
kolonaro a arkadoi. Cirkatianta fama pro la freskoi dc Michel-
konstruajon. angelo.
Prima donna
de teatro.
(itale:) Cefkantistino sIngsong-knahinol kant-knabinoj
iapanaj. Listo de urb-nomoj esperautigitaj
Printempo, Bon March6 nomoj de sioco unurada pugveturilo Cina.
grandaj magazenoj en Parizo. uzata por transporti personojn.
Propileoj 1. antanhalo de grekaj Siva (Siwa, Giva) hindua dio. Adeno Aden Bruselo Bruxelles
temploj: 2. enireio de l' Akropolo edzo de Kali, Ia detruanta. sed Agro - Agra Budapegto Budapest
dc Ateno. samtempe fruktiga principo de la Alcksandrio = Alcxandria Cikago = Chicago
Rakputano tcritorio en nordokef- hindua triuntio. Alepo Met). Aleppo Dantasko = Damas
denta Hindujo. konsistanta el 22 skombro genro de malgrandaj Antstertlamo = Amsterdam Dargllingo Darjeeling
vasalltatoj. marfigoj mattkeblai (lat.: ScOM - Angkoro Angkor Dento = Dellii
Ramazano nomo de la festotempo berl. Angoro = Ankara (Ankara) Drestletto Dresden
dc l mahometanoj. slatko nomo dc bulgara konfitaio. Antverpeno = Antwerpen Erfurto Eriurt
rambutano mangehla frukto dc slendang nomo de skarpo dc Asamo Assam Munti) Fayoutn
altega arbo en la malajo-stato] ravaj virinoj. Asdano = Asdan Falcro Falera
(lat.: Nephelium lappaceum). smokingo nomo de societa vest- Asuano a Assuan Florenco Firenze
ajn frakosimila. Ateno = Athenai Florido = Florida
recina nomo dc amara greka vino. so)o-sarico pikante spicita, spe- Babilono = BabvIon Frihurgo ti Fribourg, Freiburg
rlitgo (ian.: iinrik-gal inalpeza dtt- ciala japana saco. Bagdado = Bagdad Galato Galata
rada sportveturito por transportl Serbonne nomo de la universitato Bandungo Bandocng Genesareto Genesareth
Personojn. tirata de homo. dc Parizo. Baselo = Basel Gibrultaro .. Gibraltar
rom-katolikoj armi dc l' kristana Stumpa estera (itale:l eksterlan- Bata%lo = Batavia Cienevo = Genve
religio. kies ple) supera estu) da gazetaro. Beiruto Beyrouth. Beirut hail0 Haifa
estas la pasio en Romo. Strombolo (it.: Strornholi) kon- Benareso = Benares liatuburgo Hamburg
Saladino (Jusui ihri Ailb) sukan, stante aktiva vulkano sur la Li- Beogrado Beograd Hongkongo Hongkong
fondinto de egipta-siria dinastio, n:nal Insuloj, norde de Sicilio. Berlino = Berlin Istanbulo Istanbul (Konstanti-
1137-93 p. Kr. Suda Kruco --- steliiguro Ce la suda Berno Bern itopolo)
Salontono rego de lzraelo. 977 kis horizonto en formo de kruco. Betlehemo = Bethlehern Jafo = Jaffa
o37 a. Kr.. legenda figuro pro sia sudro nomo de persono el la 131alistoko = Bialystok jerifto Jericho
sakeco. kasto de simplaj homoj" sur la Illzantlo Byzantium jerusalemo Jerusalem
sampano dorn-boatoj. en kiuj insulo Bali. Bombeo = Bornbay Jokohamo Yokohama
vivas en la Oriento urtat familioj sukilaki japana mankaj, konsist- Borobuduro Borobodore jaipuro Jaipur
kaj per kiuj oni transportas var- anta cl Deeeioi da legomoj kaj Bratislavo Bratislava jokiakarto Diokjakarta
on. viando. kuirita) en speciala sane.
2?!
9 70
Kafarnaumo Capharnaum Pero = Pera
Kairo = Kaltira (Cairo) Picburgo - Pittsburgli
Kalkuto = Calcutta Pilseno = Plzen
Kantono Ganton Plreo - Piree
Kartan - Cartliago Pompelo - Pompei
Kloto Kioto Pondieero = Pondicla2ry
Kolombo Colonibo Potsdamo Potsdain
Kolonio Kbln Prozo Praha
Komo Corno Ranstuno = RangoOn
KonstantinoPolo. v. Istanbulo! Rigo Riga
Krakovo - Krakw Komo = Roma
Leipcigo - Leipzig Saigono - Saigon
Lembango Lembang Sakaro Sakara
Lokarno Locarno Salonan Salamis
Londono = London Solitario Samaria
Lozano = Lausanne tiap-Frapcisko = San Francisco
Luccrno = Luzern S. Marino = San Marino
Lugano = Lugano Seniarango = Serparapg
Madraso - Madras Sidono = Sidon (Saida)
.Maduro Madura Sifiemo = Sichern
Maienco = Main/. Sinajo = Sinaia
Makao Macao Singanuro Singapore
Maratono Marathon Sidi - Sofia
,Veko - Mckka Sorento = Sorrento
Merpiiso Memphis Sticzo Sucz
Milano - Milano Surabalo = Soerabaja
Monto-Karlo - Montc Carlo Stetino Stettip
Munlieno Miinclien Stokholmo = Stockholm
Nagasako Nagasaki Sanhajo = Shangliai
Nankino - Nankin Tiberiaso - iberias
Nanluso = Nanlus Tiro Tira
Napolo Napoll Tokio = Tokio
Nazarcto Nazareth (En Naska) Trolo = Troia
Nova Delho = New Dcilit Varsovio = Warszawa
Nov-forko New York Yielleko \Vieliczka
Nurnbergo Nrnherg Vieno = Wien
-Ostendo = Ostende Zagreho Zagreb
Parizo - Paris Zurifio -
Penango - Penanz