Você está na página 1de 71

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΙΤΛΟ:

«ΟΙ ΔΙΚΕΣ ΜΑΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ:

Η ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1946-49) ΣΤΟ


ΝΟΜΟ ΤΡΙΚΑΛΩΝ»

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗ

Α.Μ.: 1512012003

ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΠΟΘΗΤΗ ΧΑΝΤΖΑΡΟΥΛΑ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2016

Στην πολυαγαπηµένη µου γιαγιά

Ελευθερία

Περιεχόµενα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1- Εισαγωγή

I. Αντικείµενο της εργασίας


II. Οι «συνοµιλητές» και τα προβλήµατα εύρεσης τους
III. Τεκµήρια- πηγές
IV. Τα θεωρητικά εργαλεία της έρευνας
V. Η προφορική ιστορία
VI. Η ιστοριογραφία του Ελληνικού Εµφυλίου πολέµου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2- Πολιτική Κοινωνική και Οικονοµία στο Νοµό Τρικάλων 1941-1946

I. Γερµανική και Ιταλική Κατοχή στο Νοµό Τρικάλων 1941-44


II. Η «Λευκή Τροµοκρατία» στο Νοµό Τρικάλων 1945-46
III. Η οικογένεια: η ζωή κάτω από την ίδια στέγη
IV. Σχολείο και εκπαίδευση
V. Αγροτική οικονοµία και κτηνοτροφία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3- Βιωµατική εµπειρία του Εµφυλίου πολέµου 1946-1949

I. Εισαγωγή
II. Η στρατολογία: από το χωριό στον πόλεµο
III. Ποιος ήταν ο ΔΣΕ: οργάνωση και χαρακτηριστικά
IV. Ο ρόλος του κόµµατος στον Εµφύλιο πόλεµο
V. Λιποταξία: ιδού το δίληµµα
VI. Η πείνα και η ψείρα πάνε µαζί κορίτσι µου

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

ΠΗΓΕΣ

Ευχαριστίες

Ελπίζω κάποτε οι κάτοικοι του νοµού Τρικάλων να διαβάσουν την εργασία αυτή ως
προσπάθεια µίας φοιτήτριας να κατανοήσει τον Εµφύλιο πόλεµο µέσα από τις
αφηγήσεις των ανθρώπων που τον βίωσαν. Η παρούσα εργασία αφιερώνεται στην
οικογένεια µου, και πιο πολύ στον παππού µου Βασίλη που µε προέτρεψε να
ασχοληθώ µε την Ιστορία και τη γιαγιά µου Ελευθερία που πίστεψε σε µένα και µου
έδινε θάρρος να συνεχίσω κάθε φορά που είχα αµφιβολίες για την έρευνα. Ευχαριστώ
από καρδίας τις συµφοιτήτριες και τους συµφοιτητές µου, τις φίλες και τους φίλους
µου και την αδερφή µου Σωτηρία που κοίταξαν µε προσοχή τα κείµενα και τα
εµπλούτισαν µε φρέσκιες ιδέες, και για τις πολύτιµες συµβουλές που µου
προσέφεραν. Ένα ευχαριστώ είναι λίγο µπροστά στη υποδοχή τη φιλοξενία που µου
επιφύλαξαν οι συνοµιλητές µου και για την εµπιστοσύνη που µου έδειξαν κατά τη
διάρκεια των συνεντεύξεων. Γνωρίζω πόσο δύσκολο ήταν να αποκαλύψουν λεπτά
ζητήµατα της προσωπικής τους ζωής, γι’ αυτό τους χρωστώ απέραντη ευγνωµοσύνη.
Επίσης, να πω ένα µεγάλο ευχαριστώ στους παιδικούς µου φίλους, Θανάση Μίχο και
Κατερίνα Δήµου, για όλη την υποστήριξη και τη βοήθεια που µου παρείχαν όταν
ήµουν στο Γριζάνο. Να ευχαριστήσω τον κύριο Χ. Εξερτζόγλου που µε επέλεξε να
συµµετάσχω στο σεµινάριο «Αυτοβιογραφίες» και µέσα από τις διαλέξεις µε έκανε
να αναθεωρήσω την άποψη µου για τον Εµφύλιο και να ξεπεράσω προσωπικούς
φόβους και προκαταλήψεις. Τέλος, ευχαριστώ πάρα πολύ την επιβλέπουσα
καθηγήτρια κυρία Ποθητή Χαντζαρούλα, πρώτα απ’ όλα επειδή δέχτηκε να µε
κατευθύνει στη εργασία και δεύτερον, για όλες τις συµβουλές και τη βοήθεια που µου
προσέφερε. Για εµένα είναι µία εξαιρετική δασκάλα που ξέρει να εµπνέει τους
φοιτητές και να τους βοηθάει να ανακαλύψουν τον εαυτό τους.

1. Εισαγωγή: Παρουσίαση της έρευνας, µεθοδολογικά εργαλεία και


ιστοριογραφία του Εµφυλίου πολέµου

«Η περίοδος του Εµφυλίου στην Ελλάδα υπήρξε η πιο σκληρή,

η πιο τραγική, η πιο άγρια».

«Το χρώµα του Εµφυλίου είναι το µαύρο, ένα απέραντο απ’ άκρη

σ’ άκρη µαύρο και η µνήµη δεν µπορεί να ρίξει πουθενά µια ευφρόσυνη µατιά».

Μανώλης Αναγνωστάκης, 1982

Ο Εµφύλιος Πόλεµος σηµατοδοτεί µία από τις πιο τραυµατικές και εφιαλτικές
στιγµές της Ελληνικής ιστορίας του 20ου αιώνα. Τα γεγονότα που σηµειώθηκαν είναι
πρωτόγνωρα και µοναδικά και ενσωµατώθηκαν, όχι µόνο στη µνήµη εκείνων που
βίωσαν τον Εµφύλιο, αλλά και στις µετέπειτα γενεές µέσα από τις οικογενειακές
αφηγήσεις, παράγοντας µια εθνική συλλογική συνείδηση.1 Όπως όλοι οι Εµφύλιοι,
έτσι κι αυτός δηµιούργησε πρωτόφαντα ρήγµατα ανάµεσα σε νικητές και ηττηµένους,
τα οποία είχαν σηµειωθεί τα αµέσως προηγούµενα χρόνια, όµως πήραν µορφή µέσα
από τις βίαιες συγκρούσεις και την ανθρωποθυσία που ακολούθησε.

Με τον όρο Εµφύλιο Πόλεµο εννοούµε την ένοπλη σύγκρουση που έγινε στην
Ελλάδα το 1946-1949 ανάµεσα στον Ελληνικό Στρατό και το Δηµοκρατικό Στρατό
Ελλάδας που βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Κοµµουνιστικού Κόµµατος Ελλάδας.
Απότοκο αυτού του πολέµου είναι η ήττα του Δηµοκρατικού στρατού, οι άσχηµες
συνθήκες διαβίωσης και οι απώλειες ενός σηµαντικού τµήµατος του ελληνικού
λαού.2 Η Μ. Κλιάφα σε σχετική έρευνα για τα Τρίκαλα επισηµαίνει ότι ο Εµφύλιος
πόλεµος για την περιοχή των Τρικάλων ήταν «ολέθριος», στοιχίζοντας τη ζωή
πολλών «θυµάτων».3 Η κυρίαρχη σκέψη ήταν ότι πριν την Κατοχή οι Τρικαλινοί

1
Στ, Καλύβας & Ν, Μαραντζίδης. Εμφύλια Πάθη. Αθήνα: Μεταίχμιο, 2015, σελ 497.
2
Γ, Μαργαρίτης. Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου πολέμου 1946-1949. Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2001,
σελ. 51 (Τόμος Ι).
3
Μ, Κλιάφα. «Ο Εμφύλιος πόλεμος και τα θύματα του στα Τρίκαλα». trikalanews.gr, 30.08.11
«Κατά την περίοδο του Εμφυλίου από την περιφέρεια Τρικάλων έχασαν τη ζωή τους 531 άντρες του
Εθνικού στρατού + ΕΔΕΣ +ΜΑΥ + Χωροφυλακή και 990 άντρες του Δημοκρατικού στρατού +ΕΑΜ-
ΕΛΑΣ + Αυτοάμυνα + Πολιτοφυλακή. Στους παραπάνω νεκρούς πρέπει να προστεθούν και 275

προσπαθούσαν να αποβάλουν από το µυαλό τους τη σκέψη ότι ο πόλεµος θα


4
περιελάµβανε την Ελλάδα, αλλά ούτε και τους ίδιους. Όµως, µετά την
απελευθέρωση από τους Γερµανούς ήταν εµφανές πια στην κοινωνία των Τρικάλων
ότι οι όσοι αναµείχθηκαν στον πόλεµο θα έπαιρναν µέρος σε µία εµφύλια
σύγκρουση.

Αντικείµενο της παρούσας εργασίας είναι πώς βίωσαν οι κάτοικοι του νοµού
Τρικάλων τον Εµφύλιο πόλεµο, είτε αυτοί που έλαβαν µέρος ενεργά στον πόλεµο ως
µαχητές, είτε αυτοί που παρέµειναν στα χωριά και δεν εντάχθηκαν σε κάποια
παράταξη, διότι ήταν µικρότεροι ηλικιακά για να στρατολογηθούν. Οπότε, έχει
οριστεί µία περιοχή έρευνας όπου εξετάζονται οι συµπεριφορές υποκειµένων και
µελετάται η ατοµική τους δράση.5 Η εργασία κινείται στα όρια της πολιτικής,
στρατιωτικής και κοινωνικής ιστορίας και έγινε µε προφορικές συνεντεύξεις
βασισµένες σε ερωτηµατολόγιο και µία γραπτή µαρτυρία υπό τη µορφή ηµερολογίου.
Για να οργανώσω τις ερωτήσεις του ερωτηµατολογίου χρειάστηκε να αναζητήσω
πληροφορίες στη σχετική βιβλιογραφία, να δω ντοκιµαντέρ και να διαβάσω
αυτοβιογραφίες. Η συνέντευξη χωρίζεται σε τρία µέρη: το πρώτο µέρος ξεκινά µε
γενικές ανοικτές ερωτήσεις για τη ζωή του συνοµιλητή, στο δεύτερο µέρος ζητήθηκε
από τον συνοµιλητή να µιλήσει συγκεκριµένα για τον Εµφύλιο πόλεµο δίνοντας
λεπτοµέρειες και το τρίτο µέρος επικεντρώνεται στο τι ακολούθησε µετά τη λήξη του
πολέµου στη ζωή του συνοµιλητή και γίνονται ερωτήσεις για τα ζητήµατα που τυχόν
παρέλειψε να αναφέρει ο συνοµιλητής στην αφήγηση του. Πριν ξεκινήσει η
συνέντευξη, το στήσιµο του κοινωνικού πλαισίου και η εξήγηση του στόχου της
ηχογράφησης φάνηκαν χρήσιµα για την εµπιστοσύνη που αναπτύχθηκε µεταξύ εµού
και των συνοµιλητών.

Ο πιο εύστοχος όρος για να αποκαλώ τους ανθρώπους που µου παραχώρησαν
τις συνεντεύξεις δεν θα µπορούσε να είναι άλλος εκτός από «συνοµιλητές». Οι
άνθρωποι αυτοί δεν είναι ξένοι για εµένα, καθώς για πολλά χρόνια µε τους
περισσότερους είχαµε καθηµερινή αλληλεπίδραση. Εξαιτίας της ταύτισης µου µε την


πολίτες. Τα στοιχεία που παραθέτω προέρχονται από έρευνα του Θ. Νημά και έχουν δημοσιευθεί
ος
στα «Τρικαλινά», τόμος 27 ».
4
Μ, Κλιάφα. Τρίκαλα- Από τον Σεϊφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη (Τόμος Β). Κέδρος, 1998, σελ. 386.
5
Ν, Μαραντζίδης, «Η τοπική διάσταση στη μελέτη της Κατοχής και του Ελληνικού Εμφυλίου
πολέμου». στο Η Εποχή της σύγχυσης, Γ. Αντωνίου- Ν. Μαραντζίδης (επίμ.). Αθήνα: Εστία, 2008, σελ.
27.

τοπική κοινωνία όλα όσα άκουγα κατά τη διάρκεια της έρευνας µου προκαλούσαν
συναισθηµατική αντίδραση και προσπαθούσα να κατανοήσω αυτά που µου έλεγαν.
Και οι δύο πλευρές «συνοµιλούµε» για να δηµιουργήσουµε τη γνώση του Εµφυλίου
πολέµου στην ευρύτερη περιοχή των Τρικάλων. Εξάλλου, «τα ερευνητικά δεδοµένα
διαµορφώνονται κάθε φορά όχι µόνο από τον ερευνητή αλλά και από τους
ερευνώµενους «συνοµιλητές» και, κυρίως, από τη σχέση που αναπτύσσεται ανάµεσα
µας κατά τη διάρκεια της έρευνας»6. Με την επιλογή αυτή ήθελα να φαίνονται οι
άνθρωποι ως ζωντανά υποκείµενα µέσα στο κείµενο και να αφήσω το δικό τους λόγο
να µιλήσει για τα πεπραγµένα. Για εµένα δεν είναι ένας ακόµη παππούς ή µία ακόµη
γιαγιά, αλλά «πνευµατικοί» συγγενείς µου.

Στην αναζήτηση ατόµων που θα ήταν πρόθυµα να µιλήσουν δεν αντιµετώπισα


ιδιαίτερη δυσκολία στο να βρω συνοµιλητές από αυτούς που πήραν µέρος στον
Εµφύλιο ως µαχητές του Δηµοκρατικού Στρατού. Γι’ αυτή την οµάδα ανθρώπων το
παρελθόν είχε γίνει αφηγήσιµο ύστερα από χρόνια απόκρυψης και σιωπής. Τα λόγια
τους έχουν βαρύτητα γι’ αυτό δεν παρέλειψαν να τονίζουν ότι η ιστορία που θα
αφηγηθούν «είναι αληθινή και όχι ψεύτικη»7, διότι όταν συζητούσαν µε φίλους και
συγγενείς για τα προσωπικά τους βιώµατα, εκείνοι δεν τους πίστευαν: «Τα λέω αλλά
δεν µε πιστεύει κανένας γιατί αυτοί δεν έζησαν τέτοια πράγµατα»8. Το γεγονός ότι η
κοινωνία της περιφέρειας των Τρικάλων είναι ολιγάριθµη και εποµένως οι κοινωνικές
επαφές γίνονται πιο εύκολα έπαιξε αµφίβολο ρόλο. Η γνωριµία των ανθρώπων αυτών
µε την οικογένεια µου υπήρξε ένα πλεονέκτηµα για να αποκαλύψουν τα προσωπικά
τους βιώµατα.

Όσον αφορά τις προφορικές µαρτυρίες εκείνων που δεν πήραν µέρος στον Εµφύλιο,
οι δυσκολίες που αντιµετώπισα να τους προσεγγίσω ήταν περισσότερες. Μου έλεγαν
συχνά ότι είµαι µικρή και καλά θα κάνω να µην ανακατεύοµαι µε τέτοιες ιστορίες.
Έµοιαζα σαν κάποιον που ήθελε να ανοίξει τις πληγές του παρελθόντος. Παρ’ όλα
αυτά θα έλεγα ότι η πρόσβαση στους συνοµιλητές ήταν εύκολη επειδή µερικοί από
αυτούς µε γνώριζαν προσωπικά. Αν και µας χώριζε η ηλικιακή απόσταση, εκείνοι µε
αντιµετώπιζαν σαν κάποιο «δικό µας», σαν ένα άτοµο που ανήκε στην ίδια κοινωνική

6
Δ, Γκέφου- Μαδιανού, «Αναστοχασμός, ετερότητα και ανθρωπολογικοί οίκοι: διλήμματα και
αντιπαραθέσεις», στο Δ. Γκέφου- Μαδιανού (επίμ.). Ανθρωπολογική θεωρία και εθνογραφία. Αθήνα:
Πατάκης, 2011, σελ. 399.
7
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
8
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

και πολιτισµική οµάδα. Δηµιουργήθηκε έτσι ένα καλό κλίµα. Οι συνοµιλητές δεν
δίστασαν, αν και µε µέτρο, να αφηγηθούν προσωπικές τους ιστορίες, διότι ο φόβος
µη γίνουν γνωστά όσα ειπώθηκαν στη συνέντευξη παρέµενε ζωντανός. Ωστόσο,
µειονέκτηµα αποτέλεσε το κλειστό περιβάλλον των χωριών, καθώς οι συνοµιλητές µε
µεγάλη δυσκολία αποκάλυπταν περιστατικά της ιδιωτικής ζωής που δεν έπρεπε να
µου εκµυστηρευτούν διότι αυτό θα συνιστούσε µια απειλή για τους ίδιους. Γι’ αυτό
µάλιστα µία συνοµιλήτρια µου ζήτησε να κρατήσω την ανωνυµία της.

Οι πηγές εποµένως από τις οποίες άντλησα το υλικό για τη συγγραφή αυτής
της εργασίας είναι οι προφορικές µαρτυρίες. Και εδώ αναρωτιέται κανείς πόσο
αξιόπιστα είναι τα τεκµήρια της προφορικής ιστορίας. Οι προφορικές πηγές έχουν µια
ιδιαίτερη αξία και µπορούν να µεταδώσουν αξιόπιστες πληροφορίες.9 Οι προφορικές
µαρτυρίες θεωρούνται ότι είναι µια ιδιαίτερη κατηγορία τεκµηρίων, που χρήζουν µιας
ιδιαίτερης µεταχείρισης στην προσέγγιση τους, έχουν τα δικά τους προβλήµατα και
χρειάζονται µια άλλου τύπου αξιολόγηση και κριτική ανάλυση.10 Πέρα από αυτό, οι
µαρτυρίες είναι το απότοκο της διαδικασίας της συνέντευξης. Υπάρχουν διάφορες
αλληλοσυγκρουόµενες απόψεις που µπορούν να συνοψιστούν αφενός στην άποψη
που λαµβάνει την προφορική ιστορία και την τελική µορφή της ως πρωτογενές υλικό
που δεν υστερεί σε τίποτα από τις υπόλοιπες πηγές και αφετέρου στην άποψη
σύµφωνα µε την οποία οι προφορικές µαρτυρίες αποτελούν αυτοβιογραφικά
αποµνηµονεύµατα, που µε τη διαµεσολάβηση του ιστορικού που παίρνει συνέντευξη,
είναι µια πρώτη ερµηνεία που περνά µέσα από φίλτρα της προσωπικής εµπειρίας σε
συγκεκριµένο χρόνο.11 Επιπλέον, οι συνεντεύξεις της προφορικής ιστορίας έρχονται
σε αντίθεση µε τις παραδοσιακές πηγές, επειδή οι συνεντεύξεις είναι η απόληξη της
παρέµβασης του ιστορικού. Υπό αυτό το πρίσµα οι προφορικές πηγές είναι µια
τεχνητή και υποκειµενική κατασκευή, αν λάβει κανείς υπόψη ότι η προφορική
µαρτυρία δεν µιλά από µόνη της αλλά χρειάζεται την παρέµβαση του ιστορικού για
να της δώσει ύπαρξη. Εξάλλου, η παρέµβαση του ιστορικού στις ερωτήσεις καθορίζει
το περιεχόµενο των προφορικών πηγών ως ένα βαθµό, αλλά και το είδος της σχέσης
που αναπτύσσεται ανάµεσα στον ιστορικό και στον συνοµιλητή. Είναι ωφέλιµο ότι ο

9
P, Thomson. Φωνές από το παρελθόν. Ρ.Β. Μπούσχοτεν & Ν. Ποταμιάνος (μτφρ), Αθήνα: Πλέθρον,
2002, σελ. 157.
10
Β, Λάζου, «Οι Προφορικές Μαρτυρίες ως Πηγή του Εμφυλίου στο Πτυχές του Εμφυλίου Πολέμου
1946-1949». στο Πτυχές του Εμφυλίου πολέμου 1946- 1949. Κ. Κουτσούκης & Ι. Σακκάς (επίμ.),
Αθήνα: Φιλίστωρ, 2000, σελ. 381.
11
Στο ίδιο, σελ. 382.

ιστορικός έχει την άνεση να επιστρέφει στις πηγές του όποτε ο ίδιος επιθυµεί και να
θέτει νέες ερωτήσεις.

Εκτός αυτού, οι προφορικές πηγές είναι χρήσιµες στην ιστορία του Eµφυλίου
εξαιτίας των λιγοστών γραπτών πηγών όσον αφορά την τοπική ιστορία. Ας σηµειωθεί
ότι οι πληροφορίες που αντλεί ο ιστορικός από το αρχείο δεν είναι επαρκείς για να
καλυφθούν όλες οι διαστάσεις του εµφυλίου και να δοθεί µια καθαρότερη εικόνα για
το κλίµα της εποχής. Γι’ αυτό οι προφορικές πηγές µπορούν να συµπληρώσουν τα
κενά και να λειτουργήσουν ως πηγή ιστορικών πληροφοριών, να φέρουν στο
προσκήνιο ζητήµατα που η «εθνική» ιστοριογραφία αγνοούσε ή αποσιωπούσε.

Αξίζει να αναφερθεί ότι η προφορική ιστορία τοποθετεί στο επίκεντρο τον


άνθρωπο. Τα βιώµατα διαφορετικών ανθρώπων µπορούν να αποτελέσουν πρωτογενές
υλικό και να προσδώσουν µια νέα προοπτική στα ιστορικά γεγονότα. Η προφορική
µαρτυρία έχει τη δύναµη να µετασχηµατίζει τα αντικείµενα της ιστορίας σε
υποκείµενα και µε αυτόν τον τρόπο να κάνει την ιστορία πιο ζωντανή και
πραγµατική. Φέρνει στο φως εµπειρίες ανθρώπων που έµεναν στην αφάνεια, και στην
περίπτωση του Εµφυλίου η προφορική ιστορία έχει το προβάδισµα έναντι της
παραδοσιακής ιστοριογραφίας. Έτσι, διευρύνεται ο ορίζοντας της ιστορίας και η
ιστορία γίνεται πιο συλλογική.

Οι προφορικές πηγές έχουν την ικανότητα όχι µόνο να κάνουν αναφορά σε γεγονότα
αλλά και στη σηµασία τους. Κάνουν ορατά εκείνα τα ερεθίσµατα που προέτρεψαν
τους ανθρώπους να προβούν σε µια πράξη και τεκµηριώνουν την πράξη αυτή.
Ακόµα, η προφορική ιστορία έδωσε στον ιστορικό τη δυνατότητα να επαναδοµήσει
την αρχική πολυπλοκότητα των απόψεων µέσα από τα ξεχωριστά βιώµατα των
ανθρώπων. Ένα νέο στοιχείο µε το οποίο παρέλειψε να ασχοληθεί η παραδοσιακή
ιστοριογραφία είναι η υποκειµενικότητα των αφηγητών.

Οι προφορικές πηγές εξαρτώνται κατά κύριο λόγο από τη µνήµη των αφηγητών. Ο
Eµφύλιος αποτελεί ένα γεγονός που όµοιο του δεν έχει γνωρίσει η ελληνική κοινωνία
και έφερε πολλές αλλαγές στο εσωτερικό της. Αυτό έχει συνέπειες στη µνήµη διότι η
µνήµη του αφηγητή δεν εξαρτάται µόνο από τις προσωπικές του εµπειρίες αλλά και
από το πώς βλέπουν οι άλλοι το παρελθόν, όπως για παράδειγµα οι σύντροφοι, οι
συναγωνιστές, οι αντίπαλοι. Είναι σηµαντικό να υπογραµµιστεί ότι η µνήµη του
αφηγητή δεν είναι σαν ανοιχτό βιβλίο που εµπεριέχει µόνο γεγονότα τα οποία είναι

διαθέσιµα ανά πάσα στιγµή στον ιστορικό, αλλά είναι και µια ενεργός διαδικασία
δηµιουργίας ερµηνειών και νοηµάτων.12 Ο ιστορικός θέλει να µάθει πως τα ίδια τα
υποκείµενα αντιλαµβάνονται και αναπαριστούν τον εαυτό τους, πως τον
αναµορφώνουν, είτε σε συλλογικό είτε σε ατοµικό επίπεδο, και πως βλέπουν τον
εαυτό τους στο παρόν13. Ο αφηγητής επιλέγει κάθε φορά τι θα πει, ώστε ο τρόπος της
αφήγησης να έχει διδακτικά αποτελέσµατα. Με τα λόγια της Σ. Τέλλιου: «Καλό είναι
να µαθαίνετε και αυτή την ιστορία, να βλέπετε τι τραβούσε ο κόσµος τότε»14.

Βασικά εργαλεία παρατήρησης του Εµφυλίου είναι η µνήµη η λήθη και το


τραύµα. Η µνήµη χωρίζεται σε συλλογική και ατοµική, όµως, η συλλογική µνήµη δε
είναι ενιαία αλλά, αντίθετα, στον Εµφύλιο εµφανίζεται ως διαιρεµένη. Αυτό
οφείλεται όπως εύστοχα παρατηρεί ο Βόγλης15 «στο ότι ο εµφύλιος χώρισε την
ελληνική κοινωνία σε δύο στρατόπεδα, καθένα από τα οποία διαµόρφωσε τη δική του
συλλογική µνήµη και αφήγηση για την Κατοχή και τον Εµφύλιο και η οποία
αντιστοιχούσε σε ανάλογες πολιτικές ταυτότητες (αριστερά- δεξιά)». Η συλλογική
µνήµη αφορά τον ανασχηµατισµό και τη µετάδοση της µνήµης που εκπηγάζει από τις
κοινές βιωµατικές εµπειρίες µιας οµάδας ενώ η ατοµική αφορά την προσωπική
βιωµατική ιστορία και αποκτά υποκειµενικό χαρακτήρα. Συµπληρωµατικά, η
συλλογική µνήµη µπορεί να επηρεάσει την ατοµική µνήµη αλλά και να την
προσδιορίσει16. Η µνήµη συνδέεται µε το παρόν του αφηγητή, αλλά είναι γόνιµο να
ξεκαθαριστεί εδώ ότι η µνήµη γίνεται αντιληπτή ως µια διαδικασία σχέσης
παρελθόντος και παρόντος17, αν και ο αφηγητής αφηγείται την ιστορία του σε χρόνο
παροντικό. Εκτός αυτού, η µνήµη ανασυγκροτείται ανάλογα µε τις ανάγκες µιας
κοινωνίας που δεν είναι στάσιµες αλλά αλλάζουν. Ας τονιστεί ότι η µνήµη δεν έχει
ύπαρξη δίχως τη λήθη.


12
Κ, Μπάδα, «Ο Εμφύλιος Πόλεμος ως βιωμένη εμπειρία και η μνήμη των γυναικών». στο Μνήμες
και λήθη του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Ρ.Β. Μπούσχοτεν, Ε. Βουτυρά, Β. Δαλκαβούκης, Κ.
Μπάδα (επίμ), Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2008, σελ. 105.
13
Στο ίδιο, σελ. 108.
14
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016
15
Π, Βόγλης, «Οι μνήμες της δεκαετίας του 1940 ως αντικείμενο ιστορικής ανάλυσης: μεθοδολογικές
προτάσεις». στο Μνήμες και λήθη του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Ρ.Β. Μπούσχοτεν, Ε. Βουτυρά,
Β. Δαλκαβούκης, Κ. Μπάδα (επίμ), Θεσσαλονίκη:Επίκεντρο, 2008, σελ. 66-67
16
P. Thompson, ο.π. σελ. 172-173.
17
Ν, Δεμερτζής, «Ο Εμφύλιος Πόλεμος: από τη συλλογική οδύνη στο πολιτισμικό τραύμα». στο
Εμφύλιος: Πολιτισμικό τραύμα. Ν. Δεμερτζής, Ε. Πασχαλούδη, Γ. Αντωνίου (επίμ), Αθήνα:
Αλεξάνδρεια, 2013β, σελ. 108.

10

Η µνήµη και η λήθη είναι κοινωνικές κατασκευές οι οποίες έχουν αντίκτυπο στο
σώµα εξαιτίας του πόνου που µπορούν να προκαλέσουν. Τα δεινά του πολέµου
ταλανίζουν τη µνήµη των ατόµων και των συλλογικοτήτων διπλά, αφού όσοι
προσπαθούν να τα ξεχάσουν, τόσο αυτά επανέρχονται στο νου υπό νέα µορφή. Το
τραύµα και η µνήµη έχουν σχέση µε την ανασύνθεση των ατοµικών και των
συλλογικών ταυτοτήτων που καταλήγουν στο συναίσθηµα.18 Για να γίνει υπαρκτό το
πολιτισµικό τραύµα, πρέπει µια επώδυνη εµπειρία να αποτραβηχτεί από το άτοµο, να
διαβιβαστεί στη δηµόσια περιοχή δράσης για να εξηγηθεί και να περιγραφτεί από το
δηµόσιο λόγο. Με άλλα λόγια ένα επώδυνο γεγονός όπως ο Εµφύλιος, δεν µπορεί να
αποτελεί από µόνο του πολιτισµικό τραύµα. Για να γίνει πολιτισµικό τραύµα, πρέπει
πρώτα να περάσει µέσα από τη διαδικασία κοινωνικής νοηµατοδότησης, να περάσει
από το ατοµικό στο κοινωνικό επίπεδο και να δοµηθεί ως τραύµα. Όσοι έζησαν ένα
τραυµατικό γεγονός από τη µια µεριά εκφράζουν την επιθυµία τους «να το αφήσουν
πίσω στο παρελθόν», ενώ από την άλλη µεριά παρακινούνται να διατηρήσουν
ζωντανή την ιστορική τους µνήµη. Επιπροσθέτως, όσοι βίωσαν τον Εµφύλιο
αισθάνονται φόβο και µένουν σιωπηλοί λόγω των θλιβερών αναµνήσεων τους. Το
τραύµα δεν βρίσκεται πάντοτε σε σταθερή κατάσταση αλλά υπόκειται σε
διαπραγµατεύσεις νοήµατος και δηµόσιας αναπαράστασης.

Για να ξεδιπλώσω τις βιωµατικές εµπειρίες των ανθρώπων από τον Εµφύλιο
Πόλεµο ο καταλληλότερος τρόπος προσέγγισης δεν θα µπορούσε να είναι άλλος
εκτός από την προφορική ιστορία. Η προφορική ιστορία µε µια πρώτη µατιά φαίνεται
να είναι ένα καινούριο φαινόµενο αλλά στην πραγµατικότητα αυτό δεν ισχύει. Και
αυτό επειδή η προφορική ιστορία ήταν η πρώτη µορφή ιστορίας19 και οι προφορικές
µαρτυρίες ήταν ένα εργαλείο για τον ιστορικό µέχρι να γίνει και ιστορία επιστήµη.
Δεν πρέπει να τοποθετούµε την προφορική ιστορία µε την προφορική παράδοση στον
ίδιο σάκο, διότι αυτό που απασχολεί την προφορική παράδοση είναι η µεταβίβαση
ιστοριών από γενιά σε γενιά. Ακόµα, η προφορική ιστορία παρέχει µια πηγή
παρόµοια µε την γραπτή αυτοβιογραφία, αλλά ανοίγει τους ορίζοντες της σε ένα
ευρύτερο πεδίο.


18
Ν, Δεμερτζής, «Ο Εμφύλιος Πόλεμος: από τη συλλογική οδύνη στο πολιτισμικό τραύμα». στο
.Εμφύλιος: Πολιτισμικό τραύμα. Ν. Δεμερτζής, Ε. Πασχαλούδη, Γ. Αντωνίου (επίμ), Αθήνα:
Αλεξάνδρεια, 2013α, σελ. 24.
19
Thompson, ο.π. σελ 55.

11

Ο ιστορικός έχει την ευχέρεια να επιλέξει από τους συνοµιλητές του και τι ακριβώς
θα ρωτήσει. Μπορούν να βγουν στην επιφάνεια έγγραφα και φωτογραφίες που
ενδεχοµένως να έµεναν στο συρτάρι. Εκτός αυτού, µε την προφορική ιστορία δίνεται
η δυνατότητα πολυφωνίας των απόψεων για το παρελθόν. Άτοµα από κατώτερες
τάξεις, οι µη προνοµιούχοι και οι ηττηµένοι µπορούν να γίνουν µάρτυρες της
ιστορίας, προκειµένου να δοθεί µια πιο ρεαλιστική εικόνα του παρελθόντος και να
αµφισβητηθεί η επίσηµη εκδοχή.20 Ο ιστορικός γίνεται ακροατής και ο συνοµιλητής
γίνεται εθελοντής βοηθός στο ξετύλιγµα της ιστορίας.

Η δική µου εµπειρία κάνοντας προφορική ιστορία µε βοήθησε να µάθω για τον
Εµφύλιο πόλεµο ακούγοντας ανθρώπους διαφορετικούς από εµένα, τόσο ως προς
την κοινωνική τάξη όσο και την ηλικία, που θεωρούνται ότι κατέχουν τη «γνώση» για
το υπό εξέταση ζήτηµα. Δεδοµένου ότι η προφορική ιστορία ασχολείται µε ατοµικές
ζωές, κατανόησα ότι κάθε ζωή είναι ενδιαφέρουσα ,καθώς, και ένα ιδιαίτερο και
µοναδικό µάθηµα για εµένα. Βέβαια, οι οµάδες από τις οποίες άντλησα το υλικό δεν
σηµαίνει ότι είναι αντιπροσωπευτικές για την κοινότητα των Τρικάλων.

Κοντά σε αυτό ας αναφερθεί ότι η προφορική ιστορία τοποθετεί στο κέντρο τον
άνθρωπο. Η ίδια η ιστορία γίνεται πιο ζωντανή και επεκτείνει τους ορίζοντες της.
Καινούριοι ήρωες βγαίνουν στο φως, όχι µόνο από αυτούς που κατέχουν την εξουσία,
αλλά και από αυτούς που µένουν στην ανωνυµία. Οπότε, η προφορική ιστορία
σύµφωνα µε τον Thompson21 «φέρνει την ιστορία µέσα στην κοινότητα και τη βγάζει
έξω από αυτήν», βοηθά στην ολοκλήρωση του ανθρώπου και είναι ένα εργαλείο
µέσω του οποίου µεταµορφώνεται η κοινωνική σηµασία της ιστορίας.

Ο θρίαµβος των νικητών και οι δηλώσεις των ηττηµένων αποτραβήχτηκαν


στο παρασκήνιο δίνοντας τη θέση τους στη «λήθη» κατά τη διάρκεια της δεκαετίας
του ’50. Όλοι έπρεπε να συµµορφωθούν στην ιδεολογία της «εθνικοφροσύνης». Αυτό
είχε ως απότοκο τον κοινωνικό αποκλεισµό που υπέστη ένα µεγάλο µέρος του
πληθυσµού. Δεν ήταν µόνο οι ηττηµένοι του Εµφυλίου που βίωσαν την πολιτική
καταπίεση, αλλά και όσοι συµµετείχαν στην αντίσταση από την πλευρά του ΕΑΜ
που, όµως, αργότερα δεν συνέχισαν στα πατήµατα της πορείας του ΚΚΕ. Τα χρόνια
που ακολούθησαν η ελληνική κοινωνία γνώρισε ένα πολιτικό και πολιτιστικό


20
Στο ίδιο, σελ. 35.
21
Στο ίδιο, σελ. 53.

12

πισωγύρισµα µέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974. Έτσι, η


δηµοκρατική ρήξη της µεταπολίτευσης έρχεται να δώσει ένα τέλος στον Εµφύλιο,
όσον αφορά το θεσµικό πλαίσιο, διότι έως τότε ζούσε και βασίλευε η εκδοχή των
νικητών του Εµφυλίου Πολέµου. 22 Εκτός αυτού, η υπεροχή της Αριστεράς σε
πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο µετά την πτώση της δικτατορίας το 1974 και η νίκη
του ΠΑΣΟΚ το 1981 εξέτασε µε µια νέα µατιά τη µνήµη και την αφήγηση για τη
δεκαετία του ’40. 23 Εποµένως, η δεκαετία του ’80 που ακολούθησε έδωσε την
ευκαιρία διαµόρφωσης νέων ταυτοτήτων, αναγνωρίζοντας την ΕΑΜική αντίσταση το
1982 για να καταλήξει στο νόµο της άρσης των συνεπειών το 1989 από την
συγκυβέρνηση της Νέας Δηµοκρατίας µε τον Συνασπισµό, στον εορτασµό των 40
χρόνων από τη λήξη των πολεµικών αναµετρήσεων. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι
αλλαγές που σηµειώθηκαν στην πολιτική σκηνή προκάλεσαν αλλαγές στην υπόσταση
της κυρίαρχης έως τότε µνήµης και αναθεωρήσεις στη δηµόσια ιστορία. Δηλαδή, την
περίοδο αµέσως µετά την πτώση της δικτατορίας προσπάθησε να φέρει σε
επικοινωνία το παρελθόν µε το µέλλον κατασκευάζοντας µια νέα αφήγηση. Οπότε η
σιωπή που συνόδευε για δεκαετίες το σηµαντικό αυτό γεγονός της σύγχρονης
ιστορίας δεν είναι ανεξήγητη. Με λιγοστές αφαιρέσεις, όπως για παράδειγµα το έργο
του Φιλ. Ηλιού για τα αρχειακά τεκµήρια του ΚΚΕ το 1979, η σιωπή είχε επέκταση
τόσο στην κοινωνία όσο και στην ιστοριογραφία. Επίσης, την δεκαετία του 1990 µια
νέα γενιά ιστορικών ήρθε στο προσκήνιο και αναζητούν απαντήσεις που αφορούν
κοινωνικά ζητήµατα, κυρίως, που παρέµειναν στην αφάνεια και ως εκ τούτου
καλούνται να βρουν νέες πηγές ή να µελετήσουν παλιές υπό νέο πρίσµα.24

Συµπληρωµατικά, η ανακάλυψη του Εµφυλίου, ύστερα από πολλά χρόνια


σιωπής, έπρεπε να ερµηνευτεί. Το σχήµα που τη δικαιολογούσε ήταν ότι η χώρα ήταν
έτοιµη και ώριµη, από την από-συµπίεση των παθών, την αποκατεστηµένη
δηµοκρατία, από την σφραγίδα της «ευρωπαϊκής ποιότητας», για να έρθει πρόσωπο
µε πρόσωπο µε τις απόκρυφες και αθέατες πλευρές της ιστορίας. Η αφετηρία
προϊδέαζε για το ποιόν της περιόδου αλλά και για το πώς αξίζει να την αντιµετωπίσει
κανείς. Ο Εµφύλιος ήταν ένα ατύχηµα, ένα «πισωγύρισµα», µία ανάξια για το έθνος


22
Π, Παπαστράτης, Η ιστοριογραφία της δεκαετίας 1940-1950, Σύγχρονα Θέματα, 1988, σελ. 183
23
Γ, Αντωνίου & Ν, Μαραντζίδης, «Το επίμονο παρελθόν». στο Η εποχή της σύγχυσης. Γ. Αντωνίου &
Ν. Μαραντζίδης (επίμ), Αθήνα: Εστία, 2008, σελ. 35.
24
Ρ, Β. Μπούσχοτεν. Ανάποδα χρόνια. Αθήνα: Πλέθρον, 1997, σελ. 11.

13

περίοδος.25 Η δηµόσια αναφορά στο γεγονός µετρά µόλις λίγα χρόνια, και αυτό είχε
επιπτώσεις για την ιστορική έρευνα. Δεν ήταν εύκολο για τους ιστορικούς να
προσεγγίσουν το θέµα εξαιτίας της αδυναµίας πρόσβασης σε οργανωµένα αρχεία, και
εδώ ας υπογραµµιστεί ότι εκατοντάδες χιλιάδες φάκελοι της Ασφάλειας για τους «µη
εθνικόφρονες» κάηκαν στη Χαλυβουργική για την «εθνική συµφιλίωση» παρά τις
όποιες διαφωνίες των ιστορικών. Δεν ήταν εύκολο να πραγµατοποιηθεί µια
ακαδηµαϊκή έρευνα για τον Εµφύλιο Πόλεµο, διότι ο πόλεµος αυτός ήταν κάτι το
«απαγορευµένο» που οι ερευνητές δίσταζαν και δυσκολεύονταν να το προσεγγίσουν
µέχρι τη δεκαετία του 1980. 26 Μέχρι τότε δεν επιτρεπόταν η επιστηµονική
νοµιµοποίηση του Εµφυλίου ως αντικείµενο ιστορικής µελέτης.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 το ερευνητικό ενδιαφέρον στράφηκε από την περίοδο
της Κατοχής στην περίοδο του Εµφυλίου. Σηµαντικός σταθµός στη µετατόπιση αυτή
µπορεί να θεωρηθεί η επέτειος το 1999 για το πέρασµα τον 50 χρόνων από τη λήξη
του Εµφυλίου. Είναι αλήθεια ότι από τότε ξεδιπλώνεται µια «έκρηξη ιστορικού
ενδιαφέροντος» για αυτόν, όπως επιβεβαιώνεται από την έκδοση βιβλίων, τη
δηµοσίευση άρθρων, από την πραγµατοποίηση των συνεδρίων και των σεµιναρίων
κ.α.27 Πολλοί ιστορικοί παρουσίασαν εργασίες που διέφεραν µεταξύ τους ως προς το
θέµα. Η ιστορική έρευνα στράφηκε σε ζητήµατα λιγότερο γνωστά ή/και
αποσιωπηµένα. Ο δωσιλογισµός, η µαύρη αγορά, η εξόντωση των Εβραίων, η δράση
κοινωνικών οµάδων (για παράδειγµα γυναίκες και νεολαία), ο ρόλος των
µειονοτήτων, οι τοπικές διαστάσεις, αναδείχθηκαν σε νέα πεδία έρευνας28. Ακόµα,
την ίδια περίοδο σηµειώνεται ένα γενικό ενδιαφέρον για τον Εµφύλιο και τη δεκαετία
του 1940 και ο δηµόσιος διάλογος αποτελεί αντικείµενο διαµάχης. Ο Εµφύλιος
διχάζει ξανά, όχι την ελληνική κοινωνία, αλλά την επιστηµονική κοινότητα. Το
τραυµατικό παρελθόν είχε γραφτεί στις σελίδες της ιστορίας.

Αναφέρω κάποιες µελέτες που έγιναν για το ελληνικό εµφύλιο πόλεµο ξεκινώντας
από αυτές που επιχείρησαν µια συνθετική προσέγγιση του θέµατος και στη συνέχεια
αυτές που επιχείρησαν µια τοπική προσέγγιση. Ο Π. Βόγλης στο έργο Η αδύνατη
επανάσταση τοποθετεί στο επίκεντρο το ερώτηµα «Τι ήταν ο ελληνικός εµφύλιος

25
Γ, Μαργαρίτης, ο.π. σελ 30 (Τόμος Ι).
26
Ν, Δεμερτζής, 2013α, σελ. 65-66.
27
Π, Βόγλης. Η αδύνατη επανάσταση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2014, σελ. 21.
28
Ι, Σκαλιδάκης, «Εισαγωγή», στο Π. Βόγλης, Ι. Χανδρινός, Φ. Τσίλαγα, Μ. Χαραλαμπίδης (επιμ.). «Η
εποχή των ρήξεων». Αθήνα, Επίκεντρο, 2012.

14

πόλεµος;». Ο ίδιος εξετάζει τον εµφύλιο πόλεµο ως µια δυναµική διαδικασία µε δύο
αντιπάλους που εγκλωβίζονται στη λογική της στρατιωτικής σύγκρουσης, η οποία
τελικά καταλήγει σε πόλεµο. Είναι µια σύνθετη διαδικασία που οι κινήσεις των δύο
πλευρών, αριστεράς και δεξιάς, δηµιουργούν συνεχώς νέες καταστάσεις δίνοντας
απάντηση η µία πλευρά στην άλλη. Εκτός αυτού, ο Εµφύλιος πόλεµος είναι µια
επανάσταση που δεν ολοκληρώθηκε ή δεν πέτυχε, διότι ο Δηµοκρατικός Στρατός δεν
µπόρεσε να κατακτήσει τη νίκη, αφού το κράτος ανασυγκροτείται γρήγορα σε στρατό
και τάγµατα ασφαλείας, δυναµώνει και µετασχηµατίζεται σε κράτος έκτακτης
ανάγκης. Το βιβλίο προσπαθεί να πετύχει δύο στόχους: πρώτον, για να τοποθετήσει
την ελληνική περίπτωση σε ευρύτερα ιστορικά πλαίσια, αφενός επαναστατικής
κινητοποίησης, αφετέρου, συγκρότησης πολιτικών διακυβέρνησης κατά τον 20ο
αιώνα και, δεύτερον, να επεξεργαστεί σε βάθος και σε έκταση τη λογική της
δυναµικής του Εµφυλίου πολέµου. Δηλαδή, οι εµφύλιοι πόλεµοι, όπως και οι
επαναστάσεις, είναι διαδικασίες που προχωρούν µε αργό ρυθµό και δεν ξεσπούν
ξαφνικά. Λαµβάνοντας αυτό υπόψη ο Βόγλης ξεκινάει από την περίοδο της Κατοχής,
για να προχωρήσει στη µεταδεκεµβριανή και µεταβαρκιζιανή πόλωση και να
καταλήξει στην κλιµάκωση και την κορύφωση της σύγκρουσης. Η βία όπως και οι
διώξεις είναι δύο από τα αίτια του 1945-46 που η πολιτική πόλωση µεταµορφώνεται
σιγά-σιγά σε σύγκρουση. Ο ίδιος µε κριτική µατιά χρησιµοποιεί αρχειακό υλικό,
αυτοβιογραφικά κείµενα και ποσοτικά δεδοµένα συνδυάζοντας τα κοινωνικά και µε
τα πολιτικά θέµατα της εποχής.

Ο Γιώργος Μαργαρίτης µε το δίτοµο έργο µε τίτλο Ιστορία του Ελληνικού εµφυλίου


πολέµου προσεγγίζει το θέµα µέσα από την κοινωνική και στρατιωτική ιστορία. Το
έργο αυτό εστιάζει στα όσα συνέβησαν στα πεδία των µαχών και στρέφεται προς τη
µεριά της αριστεράς για να δικαιολογήσει το γεγονός ότι το ΚΚΕ δεν είχε στη
διάθεση του το απαιτούµενο χρονικό διάστηµα για να αποφύγει την ένοπλη
σύγκρουση. Είναι πολύ σηµαντικό ότι ο Μαργαρίτης εντοπίζει τις διαφορές µεταξύ
πόλης και υπαίθρου αλλά και τη συµπεριφορά εκείνων που ήταν µε το µέρος της
αριστεράς.

Ο Νίκος Μαραντζίδης στο βιβλίο του Ο Δηµοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946-49


γράφει για έναν από τους δύο «πρωταγωνιστές» του Εµφυλίου. Εξετάζεται η
κοινωνική σύνθεση του ΔΣΕ, µε ποιον τρόπο είχε οργανωθεί και ποια η τακτική που
ακολούθησε, την ιεραρχία και την ιδεολογία του και την υλική βοήθεια των

15

σοσιαλιστικών χωρών. Το βιβλίο αυτό βασίζεται σε αρχειακά τεκµήρια του ΚΚΕ και
του ΔΣΕ, του Ελληνικού Στρατού, των πρώην Κοµµουνιστικών χωρών και σε
µαρτυρίες µελών και αντιπάλων του ΔΣΕ. Όµως, προκύπτει το ερώτηµα: κατά πόσο
και σε ποιο βαθµό χρησιµοποιείται αυτό το υλικό για να καλύψει τα κενά, ακόµα και
να αµφισβητήσει προηγούµενες ερµηνείες που αποπειράθηκαν να κάνουν άλλοι
επιστήµονες; Επιπλέον, στα περιεχόµενα του βιβλίου δεν αναφέρονται τα
χαρακτηριστικά του ΔΣΕ σε όλη την Ελλάδα για να µπορέσουµε να έχουµε µια
ολοκληρωµένη εικόνα. Άλλη µια σηµαντική παράληψη είναι ότι δεν δίνονται
πληροφορίες για τη σχέση τοµής και ασυνέχειας ανάµεσα στο ΔΣΕ και ΕΑΜ-ΕΛΑΣ,
τι ρόλο έπαιξε η ιδεολογία στη συγκρότηση των συλλογικών συµπεριφορών, τις
σχέσεις µε τους τοπικούς πληθυσµούς και ποια ήταν τα όρια της στράτευσης µε το
ένα ή µε το άλλο στρατόπεδο. Ωστόσο, το βασικό ερώτηµα είναι: για ποιον λόγο
δηµιουργήθηκε ο ΔΣΕ; Η πολιτική κατάσταση στην οποία βρισκόταν η χώρα µετά τη
συµφωνία της Βάρκιζας, η Λευκή Τροµοκρατία, οι διώξεις, οι δολοφονίες, οι
φυλακίσεις και οι άνθρωποι που άφησαν τις εστίες τους για να φύγουν στα βουνά
επειδή ένιωθαν να βρίσκονται σε κίνδυνο οι ζωές τους ήταν οι αιτίες που
δηµιουργήθηκε ο ΔΣΕ.

Ο Στάθης Καλύβας και ο Νίκος Μαραντζίδης µε το έργο Εµφύλια Πάθη προσπαθούν


να προσεγγίσουν τον εµφύλιο µέσα από 23 ερωτήσεις και απαντήσεις, προσφέροντας
µε αυτό τον τρόπο µια σφαιρική ερµηνεία του εµφυλίου πολέµου. Διαβάζοντας
κανείς το βιβλίο είναι σε θέση να καταλάβει ότι δεν έχει να δώσει νέες γνώσεις και
στοιχεία, αλλά αναπαράγει παλαιά ερωτήµατα και προσεγγίσεις άλλων ιστορικών
που ασχολούνται µε τη δεκαετία του 1940. Το ερώτηµα που δεν διατυπώνεται άµεσα
αλλά υπόρρητα είναι «Ποιος και γιατί προκάλεσε τον Εµφύλιο». Ωστόσο η απάντηση
δίνεται: η Αριστερά, η οποία ήθελε να πάρει στα χέρια της την εξουσία µε τη βία.
Συγκεκριµένα η άποψη ότι η το ΚΚΕ µετά την απελευθέρωση δεν ξέχασε ποτέ τον
στόχο του να πάρει βίαια την εξουσία και ότι έψαχνε µια δικαιολογία για να προβεί
στη στρατιωτική σύγκρουση και όταν πήρε βοήθεια από τους «ξένους συντρόφους»,
τότε κήρυξε τον Εµφύλιο.

Το έργο της Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν Ανάποδα χρόνια αναφέρεται στην ιστορία και στη
συλλογική µνήµη του χωριού Ζιάκα Γρεβενών. Βασίζεται σε προφορικές µαρτυρίες
και οι αφηγήσεις ξεκινούν από την Τουρκοκρατία, εστιάζουν στον Εµφύλιο και
φτάνουν µέχρι τα πρόσφατα χρόνια. Η ίδια µε την εργασία της προσπάθησε να

16

πετύχει διπλό στόχο: πρώτον, να εξηγήσει ποια ήταν τα γεγονότα που έγιναν στην
περιοχή και οδήγησαν ολόκληρο το χωριό να µετακινηθεί σε κράτη της Ανατολικής
Ευρώπης, και δεύτερον, να εξετάσει το ρόλο της πολιτική συγκυρίας και του
παρόντος για το πώς ανακλώνται και κατασκευάζονται οι αναµνήσεις από τα
υποκείµενα. Ενδιαφέρουσα είναι η άποψη ότι δεν µπορούµε να κατανοήσουµε τις
εξελίξεις που σηµάδεψαν την κοινότητα στη δεκαετία του 1940 χωρίς να ληφθεί
υπόψη η φυσιογνωµία της περιοχής.

Ο Λόρινγκ Μ. Ντάνφορντ και η Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν στην εργασία τους που
τιτλοφορείται Τα παιδιά του Ελληνικού Εµφυλίου παρουσιάζουν µια ολοκληρωµένη
µελέτη των δύο προγραµµάτων εκκένωσης και της ζωής των παιδιών. Πιο
συγκεκριµένα, το 1948, τριάντα οχτώ χιλιάδες παιδιά έφυγαν µακριά από τις πατρικές
τους εστίες στα βουνά της βόρειας Ελλάδας. Τα µισά από τα παιδιά αυτά
µεταφέρθηκαν από το Δηµοκρατικό Στρατό σε ορφανοτροφεία της Ανατολικής
Ευρώπης, ενώ τα υπόλοιπα εγκαταστάθηκαν µε τη βοήθεια της Εθνικής κυβέρνησης
σε σπίτια παιδιών στην υπόλοιπη Ελλάδα. Η µελέτη των δύο επιστηµόνων βασίζεται
σε έγγραφα αρχείων, προφορικές µαρτυρίες και εθνογραφική επιτόπια έρευνα. Είναι
κάτι νέο για τα ελληνικά δεδοµένα, καθώς τα παιδιά τοποθετούνται στο κέντρο και
γίνονται αντικείµενο έρευνας. Οι συγγραφείς αναλύουν πως πραγµατοποιήθηκε η
εκκένωση, την πολιτική διαµάχη που σηµειώθηκε γύρω από το ζήτηµα αυτό, την
ανατροφή των παιδιών και τι απέγιναν ως ενήλικες, µακριά από την πατρίδα και τους
γονείς τους. Τέλος, επτά παιδιά- πρόσφυγες µιλούν για την παιδική τους ηλικία και
τις προσπάθειες του να ξεκινήσουν µια νέα ζωή σε κοινότητες διασποράς σε όλο τον
κόσµο. Οι δύο συγγραφείς συνδυάζουν δηµιουργικά την εθνογραφική έρευνα µε την
ιστορική προσέγγιση του θέµατος.

Η εργασία του Νίκου Μαραντζίδη Γιασασίν Μιλλέτ έχει ως στόχο να δείξει ποια
είναι η πολιτική και εκλογική συµπεριφορά µιας συγκεκριµένης εθνοτικής οµάδας,
των τουρκόφωνων ποντίων ή µπαφράληδων. Τον απασχολεί το ερώτηµα: «ποιος ήταν
ο ρόλος που έπαιξε ο Εµφύλιος πόλεµος στη µνήµη αυτής της συλλογικής οµάδας;».
Το µεγαλύτερο ποσοστό της οµάδας αυτής παρουσίασε αντί- εαµική δράση στα
χρόνια της Κατοχής. Τι ρόλο έπαιξαν οι προηγούµενες πολιτισµικές ταυτότητες στη
συµπεριφορά της στα χρόνια της Κατοχής; Επίσης, ένα άλλο σηµαντικό ζήτηµα είναι
η θρησκευτικότητα. Κατά πόσο δηλαδή η θρησκευτικότητα των πληθυσµών αυτών
επηρέασε την αντικοµουνιστική και εθνικιστική τους επιλογή. Η έρευνα αυτή

17

πραγµατοποιήθηκε σε τοπικό επίπεδο και προσπάθησε να δώσει απαντήσεις στα


ερωτήµατα σχετικά µε τη διαµόρφωση της πολιτικής συµµετοχής και πολιτικής
ταυτότητας, βάζοντας στο προσκήνιο ανθρώπους απλούς και αφανείς για να
κατανοήσουµε µε ποιο τρόπο έδρασαν την περίοδο που εξετάζει ο συγγραφέας.

Ολοκληρώνοντας, ο Εµφύλιος φάνηκε ότι εξετάστηκε µε µια «επαγγελµατική


προσέγγιση»29 από την πλευρά των ιστορικών. Οι ιστορικοί επιλέγουν να φέρουν στο
φως θέµατα ειδικότερου ενδιαφέροντος µε τοπικές διαστάσεις και όχι µια συνολική
προσέγγιση του αντικειµένου τα τελευταία χρόνια. Βέβαια, αυτό οφείλεται στο ότι
πολλές απόψεις για τον Εµφύλιο µεταβάλλονται, διότι η γνώση συµπληρώνεται και
ενισχύεται η ιστορική αυτογνωσία.30 Όπως είδαµε, ο Εµφύλιος Πόλεµος είναι ένα
γεγονός που σηµάδεψε, όχι µόνο το παρελθόν, αλλά το παρόν και το µέλλον. Ας µου
επιτραπεί να πω ότι αντικειµενική ιστοριογραφία δεν υπάρχει, παρά µόνο ιστορικοί
που µας συστήνουν τον Εµφύλιο µε το δικό τους τρόπο, γράφοντας µε την πένα της
ιδεολογίας τους, κάθε φορά, και της προσωπικής επιθυµίας.31

2. Πολιτική Κοινωνία και Οικονοµία στο νοµό Τρικάλων το 1941-1949

Μέσα σε αυτή την περίοδο, 1922-1940, συντελούνται βασικές µεταβολές στην


οικονοµία και στην κοινωνική ζωή της χώρας, που επενεργούν βαθµιαία στην
αποδιάρθρωση των παλαιότερων κοινωνικών και πολιτικών δοµών και την απαρχή
νέων διαρθρώσεων που θα εµφανιστούν καθαρότερα στην περίοδο 1940-1950 και θα
αποτελέσουν την αφετηρία µιας νέας ιστορικής περιόδου.

Νίκος Σβορώνος (1984)

Το παρόν κεφάλαιο βασίζεται κατά κύριο λόγο στις προφορικές µαρτυρίες,


επειδή η βιβλιογραφία για την κοινωνία την πολιτική και την οικονοµία των
Τρικάλων κατά τη διάρκεια του Εµφυλίου πολέµου είναι λιγοστή. Για το λόγο αυτό
προσπάθησα να σκιαγραφήσω την κοινωνία αυτή µέσα από τις αφηγήσεις των
συνοµιλητών µου. Βέβαια, ας σηµειωθεί ότι οι συνοµιλητές µιλάνε από το παρόν για
το παρελθόν, οπότε η µνήµη είναι φιλτραρισµένη. Η µελέτη της «δικής» µου
κοινωνίας έχει ορισµένες ιδιαιτερότητες και απαιτεί διαφορετική προσέγγιση από τη
µελέτη µιας «άγνωστης» κοινωνίας. Με µια πρώτη µατιά φαινόταν πολύ δύσκολο να

29
Γ, Μαργαρίτης, ο.π. σελ. 33.
30
Στ, Καλύβας & Ν, Μαραντζίδης, ο.π. σελ. 24-25.
31
Τ, Βουρνάς, Απολογία μιας μορφής ιστορικής συγγραφής, Σύγχρονα Θέματα, 1988, σελ. 80 -82.

18

βάλω τα στοιχεία που συνέλεξα σε σειρά και να τα ταξινοµήσω. Σε αυτή τη φάση


τέθηκε το ερώτηµα: Πώς να δώσω νόηµα στις πηγές; Αφού αντιλήφθηκα την
περιπλοκότητα της δεκαετίας του 1940, η µόνη λύση ήταν να προσπαθήσω να
κατανοήσω µια άγνωστη για εµένα κοινωνία, βλέποντας πώς οι συνοµιλητές ζούσαν
και πώς κατανοούσαν οι ίδιοι τον τη δική τους κοινωνία. Έπρεπε να δω µε τα δικά
τους µάτια, να µπω στη σκέψη τους, όσο αυτό είναι δυνατό, µέσα από τις ατέλειωτες
συζητήσεις και το χάος των ηµερολογίων.

Εδώ θα µας απασχολήσει η καθηµερινή ζωή των ανθρώπων µέσα από τα πεδία της
πολιτικής της κοινωνίας και της οικονοµίας. Πώς δηλαδή οι «απλοί» άνθρωποι
βιώνουν τις πολιτικές κοινωνικές και οικονοµικές αλλαγές κάποιων «κρίσιµων»
εποχών. 32 Τα Τρίκαλα είναι πόλη της Δυτικής Θεσσαλίας και στην περίοδο της
Κατοχής αποτέλεσαν ιδιαίτερο πεδίο δράσης. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 1940
σηµειώθηκαν µεγάλες υλικές ζηµιές µε ερειπωµένα χωριά, µειωµένη γεωργική
παραγωγή, οι συγκοινωνίες δεν λειτουργούσαν και πολλοί άνθρωποι έχασαν τη ζωή
τους.33

Από την απελευθέρωση το 1944 έως το Μάρτιο του 1945 το επίσηµο κράτος
απουσίαζε και στην πόλη µπήκε ένα τµήµα πολιτοφυλακής που συνέλαβε τους


32
Τ, Βερβενιώτη. Διπλό Βιβλίο.Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2003.
33
Μ, Κλιάφα, «Ο Εμφύλιος πόλεμος και τα θύματα του στα Τρίκαλα», στο .trikalanews.gr. 30.08.11.

19

συνεργάτες των Γερµανών που είχαν τη διοίκηση στα χέρια τους και τους έστειλε στη
φυλακή, για να δικαστούν από τα κανονικά δικαστήρια.34

I. Γερµανική και Ιταλική κατοχή στο Νοµό Τρικάλων 1941-44.

Βαριαστενάζουν τα βουνά, ο ήλιος σκοτεινιάζει

Το δόλιο το µικρό χωριό και πάλι ανταριάζει.

[…] δεν έχεις γέρους και άρρωστους, µικρά παιδιά να σφάξεις

ούτε κορίτσια ντροπαλά, ούτε χωριά να κάψεις.

Τραγούδι του ΕΛΑΣ

Πρώτα οι Ιταλοί και µετά οι Γερµανοί κατέφθασαν στα Τρίκαλα το 1941. Οι


συνοµιλητές ακόµη έχουν στη µνήµη τους την εικόνα των Γερµανών όταν
πρωτοέφτασαν στην Παναγίτσα µε «κάτι κάρα σιδερένια που ήταν σαν τα
[τούνια]».35 Οι Γερµανοί έφεραν µαζί τους και «κάτι άλογα» που ήθελαν να τα
βάλουν στους στάβλους των χωρικών, όµως, οι στάβλοι ήταν µικροί και δεν
χωρούσαν τα άλογα να µπούνε µέσα. Αρχικά, Γερµανοί και Ιταλοί δεν πείραζαν
κανέναν στο χωριό. Ίσα-ίσα χάιδευαν τα µικρά παιδιά και τα έβγαζαν φωτογραφίες:
«piccolo piccolo». Στην αρχή οι σχέσεις των κατακτητών και των χωρικών δε ήταν
εχθρικές. Αυτή η εικόνα όµως δεν κράτησε για πολύ, διότι το ΚΚΕ έκανε κήρυγµα
για Εθνική Αντίσταση. Στόχος ήταν «να ξεσηκωθεί ο λαός και το πέτυχε! Γιατί ο
λαός ήθελε την ελευθερία από τον κατακτητή».36

Στις 27 Σεπτεµβρίου ιδρύθηκε το ΕΑΜ στην Αθήνα µε πρωτοβουλία του ΚΚΕ και το
1942 γυναίκες που ανήκαν στο ΕΑΜ πήγαιναν στις πλατείες των χωριών και έβγαζαν
λόγο µε τις ντουντούκες µε σκοπό να «τραβήξουν κόσµο». Ο κόσµος «στεκόταν και


34
Λη, Σαράφη, «Η λευκή τρομοκρατία ως μοχλός σύνθλιψης του αντιστασιακού φρονήματος. Ο
νομός Τρικάλων το 1945». στο Ο εμφύλιος πόλεμος- Από τη Βάρκιζα στο Γράμμο Φεβρουάριος 1945-
Αύγουστος 1949. Η. Νικολακόπουλος, Α. Ρήγος, Γ. Ψαλλίδας (επίμ), Αθήνα: Θεμέλιο, 2002, σελ. 166.
35
Προφορική μαρτυρία Π. Γούλα, Παναγίτσα Τρικάλων 18.08.2015.
36
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχου, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016.

20

άκουγε αλλά δεν πήγαινε στο ΕΑΜ». 37 Όσοι ήταν αριστεροί εντάχθηκαν στις
γραµµές του ΕΑΜ ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ.38

Οι χωρικοί βοηθούσαν τους αντάρτες µε ότι µέσο είχαν στη διάθεση τους. Οι
γυναίκες κατά τη διάρκεια της Κατοχής πλέκανε φανέλες και κάλτσες και τους έδιναν
ψωµί και ότι άλλο µπορούσαν να προσφέρουν. Όταν οι Γερµανοί και οι Ιταλοί
αντιλήφθηκαν τη βοήθεια των χωρικών προς τους αντάρτες, τότε οι σχέσεις µεταξύ
τους εντάθηκαν. Σύµφωνα µε την Τ. Βερβενιώτη39 οι κατακτητές δεν αντιµετώπιζαν
τους κατοίκους των χωριών ως αµάχους. Αυτό στην συγκεκριµένη περίπτωση δείχνει
ότι ο άµαχος πληθυσµός δέχτηκε τα αντίποινα για τις πράξεις των µάχιµων, των
ανταρτών, και ο φόβος ήταν αισθητός. Συνήθως όταν οι Γερµανοί ήταν ενοχληµένοι
µε τις πράξεις των ανταρτών, τότε οδηγούνταν σε αντίποινα.

Είχαν δώσει οι Γερµανοί τα ρούχα τσ’ για πλύσιµο σε ένα σπιτ’ στις
γυναίκες και τσ’ πλήρωναν. Και ήρθαν οι οργανώσεις, οι αντάρτες, και
τσ’ πήραν τα ρούχα. Και τότε οι Γερµανοί χτύπησαν µερικούς άντρες.
Μετά έκαναν ερωτήσεις για να µάθουν προς τα πού πήγαν οι αντάρτες.


37
Προφορική μαρτυρία Π. Γούλα, Παναγίτσα Τρικάλων 18.08.2015.
38
Στο χωριό Πέτρινο Καρδίτσας πήγαν οι ΕΛΑΣίτισες για να προσεγγίσουν και τα οργανώσουν τα νέα
παιδιά. Τραγουδούσαν «ΕΛΑΣ ΕΛΑΣ για την Ελλάδα, το δίκιο και τη λευτεριά». Συνέντευξη
Ελευθερίας Αλεξανδρή με Παρασκευή Καρανάσιου, Πέτρινο Καρδίτσας 16.04.2015.
39
Τ. Βερβενιώτη, ο.π. σελ. 31.

21

Και τότε ήρθαν εδώ και πήραν όσους άντρες βρήκαν εδώ και τσ’ φόβισαν
αλλά δεν τσ’ σκότωσαν. Πείραζαν µόνο όταν τσ’ έκανες κακό.40

Οι εκτελέσεις, οι συλλήψεις, τα βασανιστήρια και οι πυρπολήσεις χωριών ήταν η


γερµανική απάντηση στην ανάπτυξη του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο. Τα στρατεύµατα
Κατοχής είχαν διπλό στόχο, τη διάλυση των αντάρτικων τµηµάτων και την
τροµοκράτηση του άµαχου πληθυσµού, για να σταµατήσουν να υποστηρίζουν τους
αντάρτες ή και να συνεργαστούν µε τους Γερµανούς.41 Το µόνο που κατάφεραν οι
Γερµανοί ήταν να φοβίσουν τους χωρικούς που οδηγήθηκαν αργότερα στην εύρεση
ασφαλούς καταφυγίου. Αξίζει να αναφερθεί ότι στα παιδιά που βαπτίζονταν κατά τη
διάρκεια της Κατοχής οι νονοί έδιναν συµβολικά ονόµατα για να απελευθερωθεί η
Ελλάδα από τους κατακτητές: «ο νονός µου µου έδωσε το όνοµα Ελευθερία για να
ελευθερωθεί η Ελλάδα»42 και ακόµα, να πάρουν τη νίκη από τους κατακτητές: «στην
αδερφή µου έδωσαν το όνοµα Ανδρονίκη για να νικήσουµε».43 Το 1944, οι Γερµανοί,
µία φάλαγγα περίπου εξήντα ατόµων, έφυγαν από τα Τρίκαλα προς τη Λάρισα µαζί
µε τους δωσίλογους.44 Οι αντάρτες τους έστησαν ενέδρα βάζοντας νάρκες στο δρόµο.
Τα αυτοκίνητα των γερµανών ανατινάχτηκαν και όσοι ήταν επιβιβασµένοι
σκοτώθηκαν, επειδή τα αυτοκίνητα πήραν φωτιά. «Δεν έµεινε ούτε ένας! Να βλέπεις
τα αµάξια την φωτιά που πήραν, να λιων’ τ’ αλουµίνιο. Φωτιά! Δεν έµεινε τίποτα
ντιπ!»45 Εκτός από τον ΕΛΑΣ που είχε διαταγή η οποία έγραφε «προσέξτε πάση
θυσία να γλυτώσετε τους οµήρους», από τα απέναντι υψώµατα προς Καρδίτσα είχαν
τοποθετηθεί τα τµήµατα του 1-38 και του 4ου Συντάγµατος τα οποία είχαν
ναρκοθετήσει διάφορα σηµεία του δρόµου και τους «χτυπούσαν» κι αυτοί. Πολλά
άτοµα σκοτώθηκαν και όσοι έµειναν ζωντανοί παραδόθηκαν στους αντάρτες.

II. H «Λευκή Τροµοκρατία» στο νοµό Τρικάλων το 1945-46

Το άδικο προχωράει σήμερα με αβέβαιο βήμα.


Γι’ ακόμα δέκα χιλιάδες χρόνια
οι καταπιεστές παίρνουνε μέτρα.
Η βία μάς βεβαιώνει πως
όπως είναι τα πράγματα, θα παραμείνουν.

40
Προφορική μαρτυρία Ε.Α., Παναγίτσα Τρικάλων 16.04.2015.
41
Π, Βόγλης, ο.π. σελ 49.
42
Προφορική μαρτυρία Ε. Λάσχου, Ταξιάρχες Τρικάλων 11.08.2014.
43
Στο ίδιο.
44
Σε εκείνο το σημείο στήθηκε ένα μνημείο για να θυμίσει τη μάχη της Πετρομάγουλας στο Ζάρκο-
Μαρή (Πηνειάδα) στις 14 Σεπτεμβρίου του 1944 που έγινε με αντάρτες του ΕΛΑΣ εναντίον των
Γερμανοφασιστών, βλ. παράρτημα με φωτογραφίες στο τέλος της εργασίας.
45
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχου, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016.

22

Φωνή άλλη δεν ακούγεται


πάρεξ η φωνή των κυριάρχων,
ενώ η εκμετάλλευση ξελαρυγγιάζεται στις αγορές
πως μόλις τώρα ν’ αποδίδει ξεκινάει.
Μα κι από τους καταπιεσμένους
πολλοί λένε τώρα: ’Κείνο που θέλουμ’ εμείς
ποτέ δεν πρόκειται να γίνει.
Μπέρλοτ Μπρεχτ

Ήδη από τους πρώτους µήνες του 1945 φάνηκε ότι οι πολιτικές συνθήκες
της περιοχής δεν ήταν ευνοϊκές και η ειρήνη δεν επρόκειτο να αποκατασταθεί
εύκολα. Κάθε µέρα µετρούσε περιστατικά βίας χωρίς να φαίνεται καµία ελπίδα
για το µέλλον. Η περίοδος αυτή που ξεκινά επισήµως από το Μάρτιο του 1945
και τελειώνει το 1946, µετά την παράδοση των όπλων και τη διάλυση του
ΕΛΑΣ46, βαφτίστηκε από τους ιστορικούς µε το όνοµα «λευκή τροµοκρατία».
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ολόκληρη η Ελλάδα σηµαδεύτηκε από
εθνοτικές συγκρούσεις, πολιτική βία και διώξεις, οι οικονοµικές ανισότητες
δηµιουργούσαν πιέσεις στο εσωτερικό της κοινωνίας, αλλά έκαναν ορατό ότι «η
ελληνική κοινωνία ήταν πολλαπλά διαιρεµένη».47
Κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων οι συνοµιλητές αναφέρονταν συχνά
στη βία που έσπερνε το φόβο και τον τρόµο στα Τρίκαλα. Αφηγούνταν γεγονότα
που οι ίδιοι τα τοποθετούσαν ανάµεσα στο 1945 και στο 1946 αποκαλώντας τα ως
«τροµοκρατία». Στόχος του παρόντος κεφαλαίου είναι να εντοπίσει τον τρόπο µε
τον οποίο εξελίχθηκε η λευκή τροµοκρατία και να δείξει ότι ήταν µια
καλοστηµένη παγίδα που είχε ως σκοπό να εξοβελίσει το αντιστασιακό κίνηµα
για να πετύχει τη «συµµόρφωση» στο εθνικό φρόνηµα όσων πήραν µέρος στην
Αντίσταση και στον ΕΛΑΣ. Κατά τη διάρκεια της κατοχής στον αγροτικό χώρο ο
κόσµος κράτησε µία θετική στάση απέναντι στο ΕΑΜ και δεν άργησε να
δηµιουργηθεί εαµική βάση στην περιοχή. Μέσα από τις αφηγήσεις δίνεται η
εικόνα µίας κατεστραµµένης υπαίθρου στα πεδινά που οφείλεται στα αντίποινα
του στρατού Κατοχής και στα ορεινά από τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των


46
Λη, Σαράφη, ο.π. σελ. 165
47
Π, Βόγλης, 2014.

23

γερµανών το χειµώνα του 1943-44.48 Μετά την Απελευθέρωση των Τρικάλων


από τους Γερµανούς το 1944 κύριο µέληµα των κατοίκων ήταν να στήσουν την
οικογενειακή στέγη για να περάσουν το χειµώνα και να επουλώσουν τις πληγές
που τους καταλόγισε η Κατοχή. Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφεται η
Συµφωνία της Βάρκιζας και έως το Μάρτιο οι Ελασίτες έπρεπε να παραδώσουν
τον οπλισµό τους. Οι Ελασίτες αποστρατεύονται και επανέρχονται στις
οικογενειακές τους εστίες για να συµβάλουν στην επιχείρηση της ανοικοδόµησης
των χωριών.
Από τους πρώτους µήνες του 1945 οι «οµαδίτες», όπως αποκαλούν οι
συνοµιλητές τους «τροµοκράτες», κάνουν συχνές νυχτερινές επιδροµές στα σπίτια
αυτών που είχαν πάρει µέρος στην Αντίσταση: «Έρχονταν κάθε βραδ’ στο σπιτ’ και
τσ’ έψαχναν. Πήγαιναν σε όλα τα σπίτια. Όσοι κάναν στην Αντίστασ’, ύστερα είχαν
περάσ’ στ’ παρανοµία. Παράνοµ’ ύστερα, κατάλαβες; Γιατί κυνηγούσαν τσ’
γερµανοί. Πήραν το απάνω χερ’ οι συνεργάτες των Γερµανών που κυβερνούσαν τότε.
Οι αλλ’ τσ’ πέρασαν στ’ παρανοµία».49 Οι ενέργειες των οµαδιτών ήταν εκφοβιστικές
και απειλητικές. Πολλές φορές έδερναν κάποια µέλη της οικογενείας και στη
συνέχεια τους οδηγούσαν στην αστυνοµία, όπου τους τροµοκρατούσαν και ύστερα
τους άφηναν ελεύθερους. Σήµα κατατεθέν του Ιουνίου 1945 αποτελεί η έκθεση των
κεφαλών του Άρη Βελουχιώτη και του Τζαβέλλα στα βλέµµατα της τοπικής
κοινωνίας των Τρικάλων. Οι συµµορίτες πριν κρεµάσουν τα κεφάλια στους
φανοστάτες της κεντρικής πλατείας των Τρικάλων τα έδειχναν σε όλους κρεµασµένα
σε µια σέλα αλόγου.50 Δεν υπάρχουν στοιχεία για το τι απέγινε το σώµα και το
κεφάλι του Άρη Βελουχιώτη.


48
Λη, Σαράφη, ο.π. σελ 166.
49
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχου, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016.
50
Λη, Σαράφη, ο.π. σελ. 168.

24


Φωτογραφία που απεικονίζει τα κομμένα κεφάλια κρεμασμένα σε φανοστάτη

Στην πόλη η τροµοκρατία εµφανίζεται µε ήπια µορφή σε αντίθεση µε τα χωριά που


εµφανίζεται µε πιο έντονο και τροµακτικότερο τρόπο, από τις πρώτες κιόλας µέρες
που εµφανίστηκε σ’ αυτά. Οι δεξιές συµµορίες ήταν µικρές και έκαναν αισθητή την
παρουσία τους σε συγκεκριµένα χωριά και πόλεις, ενώ είχαν ταυτιστεί µε τον αρχηγό
τους ο οποίος σε πολλές περιπτώσεις είχε αντικοµµουνιστική οµάδα κατά τη διάρκεια
της Κατοχής.51 Η δραστηριοποίηση των οµαδιτών/ συµµοριτών γίνεται εµφανής στα
πεδινά κυρίως χωριά και σε εκείνα που βρίσκονται µεταξύ Κόζιακα και Χασίων, ενώ
στα ορεινά δεν υπάρχουν πληροφορίες για τροµοκρατία. Η Λη Σαράφη µέσα από τις
προφορικές µαρτυρίες σηµείωσε τέσσερις οµάδες στα πεδινά χωριά που συµµετέχουν
από δύο και περισσότερες συµµορίες:

1. Περιοχή µεταξύ Τρικάλων και Καλαµπάκας µε κυριότερους αρχηγούς


συµµοριών τον Τσαντούλα και τον Σκρέκα.
2. Περιοχή µεταξύ Τρικάλων και Πύλης µε κυριότερους αρχηγούς τον
Τσαντούλα, τον Λαδιά και τον Σταµούλη.
3. Περιοχή µεταξύ Τρικάλων και Ζάρκου µε κυριότερους αρχηγούς τον Μπιζή
και τον Γιαννάκα.
4. Περιοχή µεταξύ Τρικάλων και Παλαµά του νοµού Καρδίτσας µε κυριότερους
αρχηγούς τον Παπακόφα, τον Βελέντζα και τον Μαϊµάνη.

Βέβαια, στην παρούσα φάση µας απασχολεί η περιοχή µεταξύ Τρικάλων και Ζάρκου.
Οι τροµοκρατικές συµµορίες έκαναν κάθε τύπου εγκλήµατα. Πήγαιναν στα χωριά και


51
Ντέιβιντ, Κλόουζ. Οι ρίζες του Εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα. Αθήνα: Φιλίστωρ, 2002, σελ. 241.

25

στα σπίτια των αντιστασιακών χαρακτηρίζοντας τους µε χυδαία λόγια και


επιδεικνύοντας τη δύναµη τους. Εκτός αυτού, έπαιρναν τα νεαρά κορίτσια, όχι µόνο
του ΚΚΕ, αλλά και όσα δεν είχαν αναπτύξει αντιστασιακή δράση µε την πρόφαση
της προστασίας και τα κρατούσαν παρά τη θέληση τους και τα βίαζαν. «Τα πλάκωναν
εδώ πέρα! Ξέρεις πόσα έσωσε ο πατέρας µ’;» 52 Οι οικογένειες των κοριτσιών
ένιωθαν ντροπή και ταπείνωση για όσα συνέβησαν στην κόρη ή στην αδερφή.
Επιπλέον, όλες οι τροµοκρατικές οµάδες έκαναν πλιάτσικο εισερχόµενοι στα σπίτια
και άρπαζαν ότι ήθελαν δίχως δισταγµό, από καρπούς ζώων και τρόφιµα, µέχρι τις
προίκες των κοριτσιών που ήταν καλά φυλαγµένες.53 Οι συµµορίτες γνώριζαν από
πριν τι µπορούν να βρουν σε κάθε σπίτι.

Από το καλοκαίρι του 1945 η λευκή τροµοκρατία αλλάζει µορφή. Οι


συµµορίτες κάνουν επισκέψεις τη νύχτα στα σπίτια όσων υποστήριζαν το ΕΑΜ. Οι
ενέργειες γίνονταν µε τον εξής τρόπο: οι συµµορίτες έφταναν έξω από το σπίτι, στη
συνέχεια το περικύκλωναν και άρχιζαν να πυροβολούν στον αέρα µέχρι να
ακουστούν οι πυροβολισµοί και να βγει κάποιος έξω. Σε περίπτωση που δεν έβγαινε
κανείς, τότε οι συµµορίτες προσπαθούσαν να σπάσουν την πόρτα ή το παράθυρο,
έπαιρναν το θύµα ή άλλο µέλος της οικογένειας, και στη συνέχεια προέβαιναν σε
ξυλοδαρµούς και βασανιστήρια για εκφοβισµό. Χαρακτηριστικό παράδειγµα από το
χωριό Γριζάνο στο οποίο το 1946 γίνονταν αρραβώνες ανάµεσα σε µία κοπέλα
αριστερής πεποιθήσεως και ενός παλικαριού που ανήκε στους ΜΑΥδες. Οι ΜΑΥδες
δεν επιθυµούσαν να γίνει ο αρραβώνας και µε το πέρας των αρραβώνων όταν έφυγαν
οι καλεσµένοι από στο σπίτι της κοπέλας, σε λίγο έφτασαν οι ΜΑΥδες και
πυροβόλησαν πέντε φορές στον αέρα. Ακούγοντας τους πυροβολισµούς η µητέρα της
κοπέλας βγήκε στην πόρτα και οι ΜΑΥδες την ξυλοκόπησαν. Στη συνέχεια οι
ΜΑΥδες εισέβαλαν µέσα στο σπίτι και αναζητούσαν τον αδερφό της που ήταν
κυνηγηµένος στα βουνά: «Που ειν’ ο τάδες;»54Αφού δεν τον βρήκαν, έφυγαν. Οι
χωριανοί που ήταν ακόµη ενωµένοι από την περίοδο της Κατοχής πήγαν στο σπίτι
του αρχηγού της «οµάδας» και του ζήτησαν να δώσει λόγο για τις πράξεις του. Όµως,
εκείνος ισχυρίστηκε ότι δεν γνωρίζει τίποτα! Οι πράξεις αυτές ήταν µάθηµα που είχε
ως στόχο να περάσει το µήνυµα ότι όποιος διατηρεί σχέσεις µε την Αριστερά δεν θα


52
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015
53
Γ, Μαργαρίτης, ο.π. σελ. 177 (Τόμος Ι).
54
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχο, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016.

26

έχει καλή κατάληξη.55 Πολλές φορές οι συµµορίτες οδηγούσαν τα θύµατα τους έξω
από το χωριό, στα χωράφια, όπου πυροβολούσαν στον αέρα για να τους ακούσουν οι
χωριανοί. Είναι αξιοσηµείωτο ότι όταν η τροµοκρατία έφτασε στο ζενίθ και άρχισαν
να καταγράφονται περιστατικά τροµοκρατίας, οι οικογένειες των θυµάτων
κατήγγειλαν τους δράστες στους χωροφύλακες αλλά δεν έλαβαν καµία ανταπόκριση.
Χαρακτηριστικό παράδειγµα από το χωριό Παναγίτσα δίνει φως στη συγκεκριµένη
περίπτωση: ένα βράδυ η οµάδα του Βελέντζα πήγε στο καφενείο του χωριού και πήρε
τους αδερφούς Παπακαλούσιου, που ο ένας ήταν παπάς και ο άλλος δάσκαλος στο
χωριό. Αφού τους ξυλοκόπησαν στο καφενείο, µερικοί παρευρισκόµενοι συγχωριανοί
πήγαν να ειδοποιήσουν το χωροφύλακα αλλά ο χωροφύλακας αρνήθηκε να εξετάσει
την υπόθεση εκείνη τη στιγµή.56 «Το ξύλο! Τον παπά τον ξύριζαν µε µαχαίρ’ τα γένια
και να σκουζ’. Χτύπηµα να δουν να µάτια σ’».57 Τελικά, ένας συγχωριανός ανέλαβε
να ξεκαθαρίσει την υπόθεση πηγαίνοντας στον Γιαννάκα, τοποθετώντας το όπλο στο
κεφάλι του, του ζήτησε να αποµακρύνει τον Βελέντζα και την οµάδα του από το
χωριό: «Τι τσ’ έφερες αυτούς εδώ; Ή τους µαζεύσ’ τώρα ή στ’ µπουµπουνάω!».58

Στο αµέσως επόµενο διάστηµα οι συµορίτες παίρνουν τα θύµατα τους την


ηµέρα. Ο κόσµος ήταν φοβισµένος και πολλοί δίσταζαν να πάνε στα χωράφια να
δουλέψουν και να κυκλοφορήσουν έξω. Τους σταµατούσαν όλους στο δρόµο και
έκαναν έλεγχο. Όποιον συµπαθούσε ο οµαδίτης και γνώριζε ότι δεν ανήκει σε καµία
παράταξη, τον άφηνε να περάσει και να πάει στη δουλειά του: «τον συµπαθούσαν τον
πατέρα µ’ γιατί δεν ήταν πουθενά». Ενώ τους αριστερούς τους διέταζε να πάνε στην
άκρη: «εσύ κάτσε εδώ» και στη συνέχεια τους έστελναν στη φυλακή59 .Με την
τροµοκρατία γινόταν ξεκάθαρο στους χωρικούς ότι όποιος δεν υποστηρίζει τη δεξιά
παράταξη δεν µπορεί να ζήσει µία φυσιολογική ζωή, ούτε να εργαστεί ούτε ακόµη να
επιβιώσει.60 Η εξήγηση ήταν ότι όσοι θεωρούνταν πως ήταν «κοµµουνιστές» δεν
απολάµβαναν την αγροτική ασφάλεια, και αυτό επειδή ο Γιαννάκας που ήταν
πρόεδρος έπρεπε να «συµµορφώνει» τους χωρικούς σύµφωνα µε του νόµους του


55
Γ, Μαργαρίτης, ο.π. σελ 183 (Τόμος Ι).
56
Λη, Σαράφη, ο.π. σελ 173.
57
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015.
58
Στο ίδιο.
59
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016
60
Γ, Μαργαρίτης, ό.π. σελ. 177 (Τόμος Ι).

27

κράτους αλλιώς θα έχανε τη θέση του.61 Παρόλα αυτά, επικρατούσε σιωπή για τα όσα
συνέβησαν. Επίσης, το καλοκαίρι του 1945 πολλοί αντιστασιακοί κατέφυγαν στα
βουνά, επειδή η ζωή τους γινόταν όλο και πιο µη υποφερτή στο χωριό, εξαιτίας των
ξυλοδαρµών και των δολοφονιών από τους συµµορίτες. Άλλοι µετέβαιναν στους
συγγενείς τους στη Λάρισα και στα Τρίκαλα για να ξεφύγουν από τα χέρια των
συµµοριτών. Όσοι βγήκαν στα βουνά για να σωθούνε τριγυρνούσαν από εδώ και από
εκεί για να βρούνε ένα ασφαλές καταφύγιο και τροφή. Τελικά, ο αριθµός των
αντιστασιακών στα βουνά αυξήθηκε το 1946 και, έτσι, δηµιουργήθηκαν οι Οµάδες
Ένοπλων Καταδιωκόµενων που αργότερα έσµιξαν µε το Δηµοκρατικό Στρατό.62

Αναφορικά µε τον Ριζά τον Ιούνιο του 1946 ο νοµάρχης Τρικάλων ενηµέρωσε
τον πρώην υπουργό Κων/νο Τσάτσο ότι ανησυχούσε για την επικρατούσα
κατάσταση, καθώς εκείνο το διάστηµα άρχισε να δραστηριοποιείται ένοπλη οµάδα
«του ΕΛΑΣ» (δεν είχε δοθεί ακόµη ο τίτλος ΔΣΕ). Η δύναµη υπολογιζόταν στους
100 µε 200 αντάρτες που επιχειρούσαν να διαλύσουν σταθµούς της Χωροφυλακής.
Έτσι, ο νοµάρχης πίστευε ότι η µόνη λύση για την αντιµετώπιση των ανταρτών ήταν
η επιστράτευση των εθνικοφρόνων που ήταν πιο αποτελεσµατικοί από τη
Χωροφυλακή. Όσοι ήταν αριστεροί είχαν περιορισµένη δραστηριότητα στο νοµό και
ο νοµάρχης Τρικάλων θεωρούσε ότι ο νοµός Τρικάλων «βρισκόταν σε καλύτερη
µοίρα» σε σχέση µε τους υπόλοιπους νοµούς της Θεσσαλίας.63

Το φαινόµενο της λευκής τροµοκρατίας δεν εντοπίζεται µόνο στα Τρίκαλα


αλλά σε όλη την Ελλάδα την ίδια χρονική στιγµή. Όσοι αντιστασιακοί µάχονταν
εναντίον των κατακτητών καταδικάστηκαν από το κράτος αργότερα αντί να
αναγνωριστεί η προσφορά τους. Οι αντιστασιακοί µπήκαν σε ένα παιχνίδι κυνηγητού,
επειδή έπρεπε να πληρώσουν για την αντιστασιακή τους δράση και έτσι αυτό ήταν
µία από τις προϋποθέσεις Εµφυλίου πολέµου. Το ΚΚΕ έπρεπε να πάρει µέρος στις
εκλογές του 1945 και ο ΕΛΑΣ δεν έπρεπε να παραδώσει τα όπλα, διότι αυτό ήταν
παγίδα για να φύγουν από τη µέση οι αντιστασιακοί. Ο συνοµιλητής Αθανάσιος
Μίχος πιστός στην ιδεολογία του ΚΚΕ αναφέρει: «Από κει και πέρα ύστερα υπήρχε
µία διαφωνία στο τότε κίνηµα µε τον Άρη Βελουχιώτη, ο οποίος κατάλαβε από τότε
ότι δεν θα πάµε καλά µε την συµφωνία που κάναν’, τη Βάρκιζα αυτή, και τα ρέστα

61
Anna, Collard, Διερευνώντας την «κοινωνική μνήμη» στον ελλαδικό χώρο, στο Ε. Παπαταξιάρχης-
Θ. Παραδέλλης (επιμ). Ανθρωπολογία και παρελθόν. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 1993, σελ. 383.
62
Λη, Σαράφη, ό.π. σελ. 172.
63
Σωτήρης, Ριζάς. Απ΄ την απελευθέρωση στον εμφύλιο. Αθήνα: Καστανιώτης, 2011, σελ. 287.

28

δεν ήταν προς όφελος του λαού και του κινήµατος. Ήταν προς όφελος των
συνεργατών. Αυτό αποδείχτηκε ύστερα µε το δεύτερο που αναγκάστηκαν να βγουν
στο δεύτερο αντάρτικο µετά, στο Εµφύλιο. Αποδείχτηκε ότι είχε δίκιο! Πλην όµως
είχε έρθει σε λίγο σε ρήξη µε το κόµµα και το κόµµα έλεγε να παραδώσουν τα όπλα
και να πάνε σε εκλογές, να γίνει συµφιλίωση. Έκανε αυτό που έλεγε το κόµµα τότε,
αλλά ήταν λάθος που παρέδωσαν τα όπλα! Δεν έπρεπε!».64

III. Η οικογένεια: η ζωή κάτω από την ίδια στέγη

Η µελέτη της οικογένειας απασχολεί τα τελευταία χρόνια τους ιστορικούς, και όχι
µόνο, οι οποίοι δανείζονται τη µέθοδο και τις έννοιες της κοινωνικής
ανθρωπολογίας.65 Η ανθρωπολογία έδωσε στην ιστορία τη δυνατότητα στροφής από
τις έννοιες της οικογένειας και του νοικοκυριού σε αυτή της συγγένειας. Με την
υιοθέτηση της συγγενικής ορολογίας αναδείχθηκαν πλευρές που µέχρι τότε δεν είχαν
µελετηθεί 66 . Για την περιοχή των Τρικάλων δεν έχουν γίνει µελέτες για την
οικογένεια και έτσι, δεν έχουµε στη διάθεση µας στοιχεία που να µας φωτίζουν. Σε
αυτό το κεφάλαιο προσπαθώ να ανασυνθέσω ένα µέρος των στοιχείων όπως
προέκυψαν µέσα από τις προφορικές µαρτυρίες. Στα χωριά των Τρικάλων τη
δεκαετία του 1940 η οικογένεια έχει πυρηνική µορφή, όπως συµβαίνει στις αγροτικές
οικογένειες. Τα µέλη της οικογένειας ζούνε κάτω από την ίδια στέγη και συνδέονται
µε συναισθηµατικούς δεσµούς και µε σχέσεις αλληλοβοήθειας. Όµως, συχνά
συναντώνται και εκτεταµένες οικογένειες στις οποίες συνυπάρχουν µαζί
περισσότερες από µια γενιές γονέων µαζί µε τα παιδιά τους. Ακόµη, µπορεί πολλές
οικογένειες να ήταν πυρηνικού τύπου, αλλά εντοπίζονται στενές σχέσεις µε τους
συγγενείς που κατοικούν στον ίδιο τόπο, πολλές φορές στις κοντινές πόλεις, απέναντι
ή στο διπλανό σπίτι. Τα ζευγάρια την εποχή εκείνη έφερναν στον κόσµο πολλά
παιδιά. Στις µαρτυρίες που συνέλεξα όλοι οι συνοµιλητές είχαν πολλά αδέρφια: «η
µάνα µου είχε δέκα παιδιά. Επτά αγόρια και τρία κορίτσια ήµασταν».67Η γυναίκα
φροντίζει το νοικοκυριό και τα παιδιά ενώ ο άντρας εργάζεται εκτός σπιτιού και
στηρίζει οικονοµικά το νοικοκυριό. Όµως, αυτή η παραδοχή δεν είναι απόλυτη, διότι


64
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχου, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016
65
Ηλιάνα, Τεάζη- Αντωνακοπούλου, Η μελέτη της οικογένειας από κοινωνικοϊστορικής και
ανθρωπολογικής σκοπιάς. στο Ελληνική κοινωνία. Επετηρίς του κέντρου της Ελληνικής κοινωνίας.
1987.
66
Στο ίδιο.
67
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016.

29

αυτό συµβαίνει µόνο όταν οι αγροτικές εργασίες παύουν να εκτελούνται για ένα
διάστηµα µέσα στο χρόνο, συνήθως τον χειµώνα: «δουλεύαµε και εµείς στα χωράφια.
Μετά όταν δεν είχαµε τα χωράφια καθόµασταν στο σπίτι και η µάνα µου έπλεκε µε
βελόνες ζακέτες, µπλούζες, κάλτσες».68Μέσα από το θεσµό της οικογένειας κάθε
µέλος αντιµετωπίζει µε στοργή και υποστήριξη τα υπόλοιπα µέλη.

Ο πατέρας εµφανίζεται ως προστάτης της οικογένειας καθώς αναλαµβάνει να


προστατεύσει τα µέλη της οικογένειας του, αλλά ήταν «καλός», όχι αυστηρός µε τα
παιδιά του. Επιπλέον, ο πατέρας ήταν υπεύθυνος για τη λήψη αποφάσεων, αφού ήταν
η κεφαλή της οικογένειας, και όλοι έδειχναν υπακοή στο πρόσωπο του. Θα µπορούσε
να πει κανείς ότι η κοινωνία της υπαίθρου είχε ένα πατριαρχικό και θρησκευτικό
χαρακτήρα. Όλα τα µέλη οικογένειας καλούνταν να νηστέψουν τις γιορτές των
Χριστουγέννων και του Πάσχα για να πάνε στην εκκλησία να µεταλάβουν: «ήµουν
µικρή αλλά πήγαινα στην εκκλησία». 69 Γυναίκες και παιδιά βρίσκονται σε
υποδεέστερη µοίρα και είναι υπό την κυριαρχία του πατέρα- συζύγου. Οι γυναίκες
είχαν έναν άτυπο ισχυρό ρόλο στον οικιακό κόσµο, καθώς ήταν υπεύθυνες για την
φροντίδα των τέκνων και για τη λήψη αποφάσεων εντός του οίκου.

Η οικογένεια τη δεκαετία του 1940 συνιστούσε µονάδα παραγωγής και κατανάλωσης


και τα παιδιά από πολύ νωρίς συνέβαλαν στην γεωργική και κτηνοτροφική
οικονοµία: «αλώνισα κι εγώ […] θέρισα κι εγώ». 70 Επίσης, οι γονείς έδιναν
συγκεκριµένα καθήκοντα στα παιδιά που ήταν µία µικρογραφία των µεγάλων. Έτσι,
τα κορίτσια αναλάµβαναν τις οικιακές και αγροτικές εργασίες από µικρή ηλικία και
τα αγόρια ακολουθούσαν τα ανδρικά πρότυπα και ήταν πιο ελεύθερα στην
καθηµερινή ζωή τους. Στα µεν αγόρια επιτρεπόταν η ελευθερία κινήσεων και η
παραβίαση των κανόνων αντιµετωπιζόταν µε επιείκεια, ενώ τα κορίτσια επωµίζονταν
περισσότερες υποχρεώσεις παρά δικαιώµατα και ακολουθούσαν συγκεκριµένα
πρότυπα συµπεριφοράς.71 Είναι εντυπωσιακό ότι όταν οι συνοµιλητές αναφέρονταν
σε παιδιά, εννοούσαν τα αγόρια, δείχνοντας µε αυτό τον τρόπο την κατωτερότητα
των κοριτσιών. Τότε, τα σπίτια δεν ήταν επιπλωµένα και οι άνθρωποι κοιµόντουσαν
κάτω σε ψάθινα στρώµατα που τα έφτιαχναν οι γυναίκες. Τα αγόρια πλάγιαζαν µε τον

68
Προφορική μαρτυρία Ε. Λάσχου, Ταξιάρχες Τρικάλων 11.08.2014.
69
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015
70
Προφορική μαρτυρία Π. Γούλα, Παναγίτσα Τρικάλων 18.08.2015.
71
John, Muncie, Margaret, Wetherell, Mary, Langan, Rubi, Dallos, Allan, Cochrane (επίμ.). Οικογένεια-
Η μελέτη και η κατανόηση της οικογενειακής ζωής. Μεταίχμιο: Αθήνα, 2008.

30

πατέρα και τα κορίτσια µε την µητέρα, «µισοί από την µία πλευρά και µισοί από την
άλλη. Όλοι µαζί»72. Το κουβάληµα του νερού από το πηγάδι της πλατείας ήταν
γυναικεία υπόθεση, επειδή θεωρούνταν ντροπή για έναν άντρα να κουβαλάει νερό µε
τους κουβάδες. Η τιµή και η ντροπή της οικογένειας βρισκόταν σε συνάρτηση µε
άλλες οικογένειες και αυτό ανάγκαζε τα παιδιά να µην δίνουν δικαιώµατα στους
άλλους.

IV. Σχολείο και εκπαίδευση

Σύµφωνα µε τις προφορικές µαρτυρίες το σχολείο λειτουργούσε κανονικά κατά τη


διάρκεια της Κατοχής. Κάθε χωριό είχε το δικό του Δηµοτικό σχολείο το οποίο
λειτουργούσε δύο φορές την ηµέρα, το πρωί και το απόγευµα, µε την καµπάνα του
χωριού να προειδοποιεί ότι είναι ώρα για µάθηµα. Τα περισσότερα παιδιά του χωριού
πήγαιναν στο σχολείο αλλά δεν περνούσαν εύκολα τις τάξεις, διότι δεν
παρακολουθούσαν τακτικά τα µαθήµατα. Οι µαθητές έδειχναν σεβασµό και υπακοή
στο πρόσωπο του δασκάλου, ο οποίος µερικές φορές έριχνε ξύλο στο χέρι µε τη
βέργα. Στην Παναγίτσα δάσκαλος του Δηµοτικού σχολείου ήταν ο Παπακαλούσιος ο
οποίος αν έβλεπε ότι κάποιο παιδί τα πηγαίνει καλά στο σχολείο, προέτρεπε τους
γονείς του να το βοηθήσουν να συνεχίσει τη φοίτηση του άλλα οι γονείς ήταν
αρνητικοί ως προς αυτό. Αυτό συνέβαινε κυρίως µε τα µεγαλύτερα παιδιά της
οικογένειας που τους είχαν ανατεθεί διάφορα καθήκοντα, όπως η φύλαξη των ζώων
και οι οικιακές εργασίες. Γι’ αυτό εκφράζεται και το παράπονο ότι «µια ζωή στα
πρόβατα, στη δουλειά. Από οχτώ χρονών έπλενα και ζύµωνα. Τα άλλα ήταν όλα
µικρά»73. Είναι αξιοσηµείωτο ότι αν ο δάσκαλος ήταν κοντινός συγγενής της
οικογένειας, βοηθούσε τα παιδιά να περάσουν την τάξη και να λάβουν το απολυτήριο
του Δηµοτικού σχολείου. Όταν ξεκίνησε ο ανταρτοπόλεµος τα σχολεία έκλεισαν,
διότι όσοι δάσκαλοι ήταν αριστεροί βγήκαν στα βουνά για να πολεµήσουν µε τους
αντάρτες. Εκτός αυτού, οι γονείς προτιµούσαν να στείλουν τα παιδιά τους στις
κοντινές πόλεις για ένα µικρό διάστηµα, όπου είχαν συγγενείς για να προστατεύσουν
τα παιδιά τους, µε συνέπεια να διακοπεί η λειτουργία των σχολείων. Όσα παιδιά
µπόρεσαν να µάθουν γράµµατα, τα έµαθαν µε εναλλακτικούς τρόπους εν καιρώ
Εµφυλίου πολέµου. Για παράδειγµα ο συνοµιλητής Γ. Τέλλιος έµαθε γράµµατα µε τη
βοήθεια του πατέρα του ο οποίος «έβαζε µάθηµα» και τα παιδιά καλούνταν να το

72
Προφορική μαρτυρία Π. Γούλα, Παναγίτσα Τρικάλων, 18.08.2015.
73
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015.

31

µάθουν για να εξεταστούν το βράδυ από τον πατέρα που επέστρεφε από τα ζώα: «το
βραδ’ που θα ‘ρθω, θα µε πείτε το µάθηµα!»74 το κυριότερο µάθηµα ήταν η
«αριθµητική» αλλιώς σήµερα δεν θα ήξεραν τίποτα τα παιδιά της εποχής εκείνης. Ο
Δηµήτριος Γεωργίου µε τη βοήθεια του παππού του έµαθε γράµµατα στην ηλικία των
επτά ετών επάνω στο βουνό όπου φύλαγαν τα πρόβατα. Ο παππούς του του έγραφε
στην πέτρα «ένα ο, ένα α» στη συνέχεια ξεκίνησε να διαβάζει «Η ζωή εν τάφω» µε
τη βοήθεια του κυρίου Χρόνη που ήταν νεωκόρος στην εκκλησία του χωριού. Όπως
λέει ο ίδιος στη δεύτερη συνέντευξη που µου παραχώρησε: «Και από εκεί ξεκίνησα
τα γράµµατα, χωρίς τ’ δασκάλα, χωρίς δάσκαλο, χωρίς το θρανίο καθόλου!».75 Πέρα
από αυτό, αναφέρθηκε στον Παντοδύναµο λέγοντας ότι ο Παντοδύναµος τον άκουσε
που έψελνε σε µικρή ηλικία και µια νύχτα παρουσιάστηκε στο όνειρο του και του
είπε: «Συ δίνω τα βιβλία της εκκλησίας παιδί µ’, να τα διαβάσ’ όπως µπορείς. Δεν
ξέρω γράµµατα! Θα µάθεις!»76Από τα παραπάνω προκύπτει το συµπέρασµα ότι το
µορφωτικό επίπεδο των κατοίκων ήταν χαµηλό τη δεκαετία του 1940. Τέλος, τα
παιδιά έπαιζαν παιχνίδια, όπως τους «κλέφτες». Τα αγόρια έπαιζαν τις [τσιλίκες] και
µάζευαν τα κουκούτσια από τα δέντρα για να παίξουν, κάνοντας µια τρύπα στη µέση
και όποιος έριχνε τα περισσότερα κουκούτσια µέσα, ήταν ο νικητής του παιχνιδιού77.

V. Αγροτική οικονοµία και κτηνοτροφία

Η Κατοχή είχε άµεσες επιπτώσεις στην ύπαιθρο αν και η κοινωνία ήταν


αυτοκαταναλωτική και δεν ήταν ενταγµένη στην αγορά. Το 1941 µε την έλευση των
Ιταλών στην περιφέρεια των Τρικάλων εµφανίστηκε η πείνα στις φτωχότερες
78
οικογένειες. Τότε, ενεργοποιήθηκε το σύστηµα της αλληλεγγύης για να
αντιµετωπιστεί η πείνα και σηµειώθηκαν επεισόδια κλοπής στα χωριά: « Περίµεναν
να φτιάξει την πίτα η νοικοκυρά και µόλις έφευγε και πάενε µέσα, την έβγαζαν
αυτοί».79 Στα τέλη του 1941 η πείνα αναπτύχθηκε µε ραγδαίες ταχύτητες. Ένας λόγος
ήταν οι επιδροµές των Ιταλών στα σπίτια παίρνοντας ζώα, έχοντας ιδιαίτερη
προτίµηση στις κότες που τις έσφαζαν και τις έτρωγαν σχεδόν αµέσως,
υποχρεώνοντας την νοικοκυρά να την «ξεµαδίσει» και να ανάψει φωτιά να την


74
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016.
75
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 20.08.2015.
76
Ο συνομιλητής Δημήτριος Γεωργίου επιστρατεύτηκε το 1948 από το Δ.Σ.Ε.
77
Προφορική μαρτυρία Π. Γούλα, Παναγίτσα Τρικάλων 18.08.2015.
78
Παράλληλα με την πείνα εμφανίστηκε και η ψείρα στα χωριά.
79
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016.

32

ψήσει. Αργότερα, οι Γερµανοί συνέχιζαν στην ίδια τακτική παίρνοντας γουρούνια:


«δεν άφησαν γουρούν’ για γουρούνες». Εκτός αυτού, οι Ιταλοί πήγαιναν στα
χωράφια των αγροτών και έπαιρναν ένα σηµαντικό µέρος της σοδειάς, αλλά έψαχναν
µε βέργες για να βρουν τα κρυµµένα πράγµατα των αγροτών που τα µετέφεραν από
το σπίτι τους. Οι βασικές ασχολίες των ανθρώπων της υπαίθρου ήταν η γεωργία και η
κτηνοτροφία. Η γη ήταν ένα µέσο αγροτικής εργασίας και παραγωγής. Οι αγρότες
προσπαθούσαν να εκµεταλλευτούν τους πόρους τη γης όσο περισσότερο µπορούν για
την επιβίωση τους. Η οικονοµία στηριζόταν στη γεωργία την κτηνοτροφία και στους
πρόσθετους πόρους. 80 Στην ύπαιθρο ήταν ανεπτυγµένη η χωρική κτηνοτροφία,
δηλαδή οι κτηνοτρόφοι δεν µετακινούσαν τα ζώα τους σε άλλους τόπους. Κάθε
οικογένεια είχε στο σπίτι της ή σε κάποιο κοντινό στάβλο ζώα, όπως αγελάδες, γίδια,
πρόβατα, άλογα, κότες και το γάλα το έκαναν τυρί και γιαούρτι για το σπίτι.

Οι περισσότεροι κάτοικοι των χωριών συνδύαζαν την κτηνοτροφία µε την γεωργία.


Οι σηµαντικότερες καλλιέργειες ήταν το σιτάρι και το καλαµπόκι, ενώ διατηρούσαν
και µπαξέδες στο σπίτι µε λαχανικά και καρποφόρα δέντρα. Κάθε οικογένεια είχε ως
περιουσιακό στοιχειό χωράφια και συχνά έξω από τα χωριά, γι’ αυτό χρειαζόταν να
διανύσουν µεγάλες αποστάσεις σε καθηµερινή βάση για να προσφέρουν την εργατική
81
τους δύναµη. Βέβαια, υπήρχαν και ιδιοκτήτες µικρών εκτάσεων γης που
απασχολούσαν εργάτες για ένα περιορισµένο χρονικό διάστηµα µε ηµεροµίσθιο ή
πληρωµή σε είδος82. Η σκληρή δουλειά και η εργατικότητα ήταν χαρακτηριστικό της
αγροτικής κοινωνίας των Τρικάλων. Οι άνθρωποι: «δουλεύανε από το πρωί µέχρι τη
νύχτα. Πριν να βγει ο ήλιος πήγαιναν στη δουλειά και έρχονταν πότε βασίλευε ο
ήλιος πάλι. Τόση δουλειά έκαναν τότε. Δεν έρχονταν καθόλου στο σπιτ’ όλη µέρα»83.

Δεν υπάρχει µια σαφής εικόνα για το πώς ήταν η ύπαιθρος, για τη ζωή των ανθρώπων
και τις ασχολίες τους. Κατά τη γνώµη µου χρειάζεται εντατική µελέτη για να
µπορέσουµε να κατανοήσουµε αυτή την αγροτική κοινωνία. Μέσα από τις
προφορικές µαρτυρίες και την αντίστοιχη βιβλιογραφία προσπάθησα να συνθέσω τις
διαφορετικές όψεις της υπαίθρου µε τα όσα προβλήµατα αντιµετώπισα. Το κεφάλαιο
αυτό αποτελεί µια πρώτη προσπάθεια να εξετάσουµε από τα µέσα το τι συνέβη και

80
Ρ, Β. Μπούσχοτεν, ό.π. σελ. 29.
81
Μωυσίδης. Η αγροτική κοινωνία στη σύγχρονη Ελλάδα. Αθήνα: Ίδρυση Μεσογειακών Μελετών,
1986, σελ. 52
82
Στο ίδιο, σελ. 53.
83
Προφορική μαρτυρία Π. Γούλα, Παναγίτσα Τρικάλων 18.08.2015.

33

πώς το θυµούνται οι συνοµιλητές. Η υπό εξέταση περίοδος είναι ένα µαύρο σύννεφο
στις ζωές των όσων έζησαν τότε, διότι η επιβίωση ήταν δύσκολη, ο κίνδυνος
παραµόνευε και ο φόβος ήταν παρών σε καθηµερινή βάση.

3. Βιωµατική εµπειρία του Εµφυλίου πολέµου 1946-1949

«Η ιστορία είναι µάχη, είναι συνεχής πάλη, δεν µπορεί να είναι ούτε υποταγή, ούτε
άνευ όρων άρνηση».
Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

Ο όρος «Εµφύλιος πόλεµος» σηµατοδοτεί την τριετία 1946-1949 για να


περιγράψει τον πόλεµο Ελλήνων εναντίον Ελλήνων. Όµως, ο όρος αυτός
χρησιµοποιήθηκε αργότερα για τις ανάγκες ονοµατοδοσίας ενός αιµατηρού πολέµου,
καθώς κανείς από τους δύο, νικητές και ηττηµένοι, δεν θεωρούσαν ότι συµµετείχαν
σε «Εµφύλιο». Αναφορικά µε τον Ά. Ελεφάντη υπήρχαν δύο κυρίαρχοι όροι που
χαρακτήριζαν τους αντιπάλους, «κοµµουνιστοσυµµορίτες» από τη µία πλευρά και
«µοναρχοφασίστες» από την άλλη πλευρά, ως απότοκο της «αδήριτης λογικής του
πολέµου». 84 Για να επιτεθεί κάποιος στον αντίπαλο έπρεπε να τον θεωρεί είτε
φασίστα και µοναρχικό είτε συµµορίτη και κοµµουνιστή. Οι αντάρτες καλούσαν τους
αντιπάλους να παραδοθούν φωνάζοντας τους: «παραδοθείτε φασίστες!». 85 Ο
συνοµιλητής Α. Βασιλειάδης που ήταν στους ΜΑΥ ακολούθησε την τακτική της
δεξιάς, αλλά αργότερα συνειδητοποίησε ότι δεν είχε νόηµα το κυνηγητό πάνω στα
βουνά και η έχθρα µεταξύ των δύο. Η αφήγηση του συνοδεύτηκε από τη σιωπή και
την απόκρυψη των προσωπικών του βιωµάτων: «Εδώ κυνηγάς τους αντάρτες! Έκανε
και η µια µεριά καλά και η άλλ’ άσχηµα έκαναν […] κουράστηκα! Μπεζέρησα
ύστερα! Ησυχία! Μην κοιτάς κόµµατα! Αν κοιτάς κόµµατα, καταστράφηκες! Τι
ξαναπάς πάλι απάν! Αφού σου έδωσαν την ελευθερία! Γι’ αυτό λέει η νιότης δεν έχει
µυαλό! Άµα ήθελες σκότωνες άνθρωπο εκείνα τα χρόνια. Ήταν άτιµα χρόνια!
(σιωπή)».86 Ο ίδιος αρνήθηκε να µπει στη διαδικασία ενθύµησης των προσωπικών
του βιωµάτων και απέφυγε όσο µπορούσε τις αποκαλύψεις παραδοµένος στη λήθη. Ο
Εµφύλιος πόλεµος και η εµπλοκή του στους ΜΑΥ αποτελεί ντροπή για τον ίδιο και
δεν επιθυµεί να µάθει κανείς τίποτα για την δράση του.

84
Άγγελος, Ελεφάντης. Μας πήραν την Αθήνα. Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2003, σελ. 97
85
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015
86
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016

34

Για όσους πίστεψαν στο ΚΚΕ και έζησαν σύµφωνα µε την επικρατούσα
ιδεολογία ο ΔΣΕ αποτελεί την «κορυφαία στιγµή της ταξικής πάλης» που πολέµησε
τον εχθρό µε τα λίγα µέσα που κατείχε «κι όµως άντεξε»,87ενώ στην αντίπερα όχθη
ισχυρή είναι η άποψη ότι «ο αγώνας ήταν άσκοπος! Δεξιοί και αριστεροί. Για το
ποιος θα επικρατήσει, θα πάρει την εξουσία. Την εξουσία! Αυτό ήταν ο αγώνας µετά,
γι’ αυτό έφτασε εκεί που… Αδέρφια στα αδέρφια». 88 Οι συνοµιλητές κατά τη
διάρκεια της συνέντευξης αφηγήθηκαν και περιστατικά από τον πόλεµο που ήρθαν
αντιµέτωποι αδέρφια µε αδέρφια και θεωρούν ότι αυτό ήταν οδυνηρό περιστατικό,
καθώς επανέρχεται στη µνήµη τους και τους προκαλεί λυπηρά αισθήµατα για τα
θύµατα του Εµφυλίου πολέµου: «Τη στιγµή που ένας από το στρατό έριχνε και στ’
αντάρτες κι όταν σίµωσε κοντά και είδε να είναι η αδερφή τ’, αυτοκτόνησε!
Αυτοκτόνησε κι αυτός µετά! Δεν άντεχε! Σου λέει τι είναι αυτό τώρα, να πολεµώ να
σκοτώσω τ’ αδερφή µ’! αυτό ήταν σαχλαµάρα!».89 Δεν συµµερίζονταν όλοι την ίδια
άποψη µε το ΚΚΕ για τον σκοπό του αγώνα. Αυτό δείχνει για άλλη µια φορά ότι ο
κόσµος είχε διαιρεθεί σε στρατόπεδα: «Απ’ τους κυβερνήτες έγινε ο ανταρτοπόλεµος.
Δεν ήταν καλό αυτό το πράγµα! Τι κατάλαβαν; Τίποτα! Σκοτώθηκαν παιδιά µέσα στα
χιόνια, στα κρύα τώρα, έµπαιναν γυναίκες- κορίτσια».90 Η συνοµιλήτρια Ε. Αργύρη
αναφέρει µεταξύ άλλων ότι: «Τη Χριστίνα! Κι αυτήν την είχαν πάρει οι αντάρτες και
τ’ έφτιαξαν και καπετάνισσα κιόλα. Ναι! Η Χριστίνα πολεµούσε µε τον αδερφό τσ’.
Ο Θόδωρος ήταν στο στρατό και η Χριστίνα στ’ αντάρτες. Και πολεµούσε µε τον
αδερφό τσ’ και λέει: «Να φάµε τσ’ φασίστριες! Απάν παιδιά!». Πετάχτηκε ο
Θόδωρος: «σκάσε µαρί ρουφιάνα! Άµα συ αρπάξω από τα µαλλιά, θα σε ξεσκίσω!
Δεν θα κατέβεις κατ’;». «Ουου! Είναι ο αδερφόζουµ’ εδώ! Μη χτυπάτε τώρα!» λέει
αυτήν και έτσι σώθηκε το τάγµα».91

Κανείς από τους συνοµιλητές, τουλάχιστον όσοι συµµετείχαν στο ΔΣΕ και
στους ΜΑΥ, δεν έγραψε τα προσωπικά του βιώµατα αλλά τα αφηγούνται συχνά στα
κοντινά τους πρόσωπα. Ο Εµφύλιος είναι για εκείνους ένα προσωπικό βίωµα που
περνά από τη µία γενιά στην άλλη ως οικογενειακή κληρονοµιά. Έτσι, αντλώντας
από την Τ. Βερβενιώτη «η σύγχρονη διαµάχη για την ηρωική/ µαρτυρική µνήµη δεν


87
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχου, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016
88
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016
89
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016
90
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016
91
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015

35

αφορά συνολικά τη µνήµη του Εµφυλίου, αλλά τη µνήµη των Αθηναίων και της
Ηγεσίας, που εν πολλοίς ταυτίζονται».92 Όµως, εδώ προκύπτει το ερώτηµα: γιατί οι
αντάρτες και οι αντάρτισσες από την επαρχία έπεσαν στη «λήθη, τη σιωπή, την
αµνησία»93 όσον αφορά το δηµόσιο λόγο; Ο Εµφύλιος πόλεµος είναι ένα γεγονός µε
πολλές και διαφορετικές αναγνώσεις, που δεν µπορούµε να τις εξετάσουµε, διότι η
µειοψηφία ανέλαβε να διαµορφώσει τον κυρίαρχο λόγο για τον Εµφύλιο. Γι’ αυτό
στράφηκα στην αναζήτηση συνοµιλητών- ηρώων ανώνυµων µέσα στο πλήθος των
επωνύµων, επιθυµώντας να τονίσω το τοπικό στοιχείο στην παρούσα εργασία. Οι
συνοµιλητές προσπαθούν µε µια σιγανή φωνή να µιλήσουν, επειδή λόγια πλέον δεν
βγαίνουν από το στόµα. Η σιωπή είναι προτιµητέα για εκείνους δεν θέλουν να
θυµούνται, αλλά πίσω από τις λέξεις τους υπάρχει ένα βιωµένο παρελθόν που
παραµένει ζωντανό στη µνήµη τους! Όσο κι αν πονάει, έζησαν γεγονότα που ήταν
σταθµοί στη ζωή τους. Ξαφνιάζει η στάση του συνοµιλητή Δ. Γεωργίου ο οποίος
αισθάνεται ιδιαίτερη τιµή που ήταν στο ΔΣΕ, παρ’ όλο που δεν επιθυµούσε να
συµµετάσχει στο Εµφύλιο πόλεµο, λέγοντας µου στην τελευταία συνέντευξη ότι η
20η Αυγούστου αποτελεί για εκείνον επέτειο: «Το θυµήθηκα! Ναι! Αλίµονο! Αυτό
είναι επέτειο!».94 Ο Εµφύλιος για τους απλούς ανθρώπους, και ιδιαίτερα για εκείνους
που ήταν µε τη δεξιά παράταξη, είναι µία µαύρη σελίδα της Ελληνικής Ιστορίας, που
ποτέ δεν θα κατανοήσει κανείς γιατί έγινε, γιατί πέθανε τόσος κόσµος και τελικά ποια
ήταν η ουσία αυτού του πολέµου: «Τίποτα ντιπ! Παλιοανθρωπότητα! Πέρασα πολλά!
Αρά, στο βουνό φτιάχνεις κράτος; Στα βουνά; 95Αυτά κι άπου λες κορίτσι µου.
Χρόνια άτιµα». Ας επισηµανθεί ότι η υποκειµενικότητα του κάθε συνοµιλητή έχει
µεγάλη βαρύτητα, διότι µέσα από αυτή µπορούµε να δούµε το πώς ξεχωριστά άτοµα
που βίωσαν τον Εµφύλιο έχουν διαφορετικές αναπαραστάσεις και διαφορετικό λόγο.

Στο παρόν κεφάλαιο θα µας απασχολήσει αποκλείστηκα ο Εµφύλιος πόλεµος


και θα δούµε µέσα από τις προφορικές µαρτυρίες και µία γραπτή, πώς οι «απλοί
άνθρωποι» και οι «αφανείς ήρωες», που αποτελούν µία υποκειµενική συλλογικότητα,
θυµούνται και µιλούν για τον Εµφύλιο. Βέβαια, µέσα από το λόγο που χρησιµοποιεί ο


92
Τασούλα, Βερβενιώτη, «Μνήμες και αμνησίες των αρχείων και των μαρτυριών για τον ελληνικό
εμφύλιο. Η Αθήνα και η επαρχία, η Ηγεσία και τα μέλη». στο Μνήμες και λήθη του Ελληνικού
Εμφυλίου πολέμου. Ρ.Β. Μπούσχοτεν, Ε. Βουτυρά, Β. Δαλκαβούκης, Κ. Μπάδα (επιμ), Θεσσαλονίκη:
Επίκεντρο, 2008, σελ. 14-15.
93
Στο ίδιο, σελ. 15
94
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 20.08.2015
95
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016

36

κάθε συνοµιλητής, γίνεται αντιληπτή η πολιτική θέση και συνάµα η ιδεολογία µέσα
από την οποία βλέπει το παρελθόν αλλά και το παρόν. Άρα, η ανάγνωση των
γεγονότων του Εµφυλίου πολέµου είναι υποκειµενική και βασίζεται τόσο στην
ατοµική όσο και στη συλλογική µνήµη. Ως εκ τούτου, δεν µας ενδιαφέρει εδώ να
παρουσιάσουµε τα γεγονότα από µία αντικειµενική σκοπιά, αλλά µας ενδιαφέρει η
κατανόηση των όσων λέγονται και όσων αποσιωπούνται, η µελέτη των διαφορετικών
υποκειµένων, η εµπειρία που µοιράζονται µεταξύ τους96 µέσα στην τοπική κοινωνία
των Τρικάλων και η διαµόρφωση της ταυτότητας.

Το παρόν κεφάλαιο βασίζεται σε οκτώ (από τις εννέα) προφορικές µαρτυρίες,


εκ των οποίων οι δύο ανήκουν στους συνοµιλητές Δ. Γεωργίου και Μ. Βασιλειάδη
που στρατολογήθηκαν δίχως τη θέληση τους το 1948 από το ΔΣΕ. Οι επόµενες
τέσσερις µαρτυρίες «απλών» ανθρώπων που δεν συµµετείχαν στον πόλεµο, αλλά τον
βίωσαν µέσα από την καθηµερινότητα τους στην ύπαιθρο, ανήκουν στο ζεύγος Σ. και
Γ. Τέλλιου, την Ε. Αργύρη, την Π. Γούλα και στην Ε.Α. που ο αφηγηµατικός της
λόγος παραπέµπει στο ότι η µνήµη της κατασκευάστηκε, όχι µόνο µέσα από τις
προσωπικές αναπαραστάσεις, αλλά και από τις µετέπειτα οικογενειακές, όταν
παντρεύτηκε το σύζυγο της και πεθερός της ήταν ο Γιαννάκας ο οποίος είχε
αναπτύξει έντονη πολιτική δράση στην περίοδο της λευκής τροµοκρατίας στα
Τρίκαλα. Βαρύνουσα σηµασία έχει η µαρτυρία του Α. Βασιλειάδη (αδερφός του Μ.
Βασιλειάδη) που στην περίοδο της Κατοχής επιθυµούσε να οργανωθεί στην
υποδειγµατική οµάδα του [ΕΠΕΝ] και στον Εµφύλιο ήταν στους ΜΑΥ, όχι από
προσωπική επιλογή, αλλά επειδή η µετέπειτα σύζυγος του που ήταν ενταγµένη σε
«οµάδα» κατά την περίοδο της λευκής τροµοκρατίας τον έπεισε να ενταχθεί στους
ΜΑΥ. Ο συνοµιλητής Α. Μίχος κατάγεται από οικογένεια αγωνιστών και είναι
πιστός στην ιδεολογία του ΚΚΕ, γι’ αυτό ο λόγος που χρησιµοποιεί συµβαδίζει µε το
λόγο του κόµµατος. Ακόµη, δεν είχα την τύχη να συναντήσω τον κύριο Β. Μπέη ο
οποίος στρατολογήθηκε βίαια από το ΔΣΕ από κοντά, αλλά χάρηκα που η
συνοµιλήτρια Σ. Τέλλιου µου δώρισε το βιβλίο που ο ίδιος έγραψε από την εµπειρία
του στον Εµφύλιο.

I. Η στρατολογία: από το χωριό στον πόλεµο


96
Άλκη, Κυριακίδου- Νέστορος, Ο χρόνος της προφορικής ιστορίας, Σύγχρονα θέματα, 1988, σελ. 233

37

Το 1946 όσοι κατέφυγαν στο βουνό το προηγούµενο διάστηµα σχηµάτισαν τις


πρώτες οµάδες ανταρτών που όλο και αυξάνονταν, µέχρι να συσπειρωθούν στο
Δηµοκρατικό Στρατό αµέσως µετά. Δεν είναι απολύτως σαφείς οι πληροφορίες
σχετικά µε τις ηλικίες των ανταρτών του ΔΣΕ από το νοµό Τρικάλων, αλλά σε
γενικές γραµµές υπολογίζεται ότι η στρατολόγηση έγινε σε άτοµα από 17 έως 35
ετών.97 Ωστόσο, είναι γνωστό ότι στο στρατό εγκολπώθηκαν νεαρά άτοµα, είτε ως
εθελοντές είτε ως στρατολογηµένοι.98 Όπως απορρέει από τις προφορικές µαρτυρίες,
όσοι πήγαν µε τη θέληση τους να πολεµήσουν από το Γριζάνο είχαν ήδη στρατιωτική
εµπειρία από τα χρόνια της Κατοχής: «Ε, κοίταξε! Αυτές που πήγαν µερικές, ήταν
παλιές. Σαν την Λεν’ τ’ Παπαθανάσ’. Πήγε µόνη τσ’ δήθεν… οργανώνονταν οι πιο
παλιές. Ήταν µε τ’ αδέρφια τ’».99 Παρόλα αυτά, η στρατολόγηση των γυναικών και
των νεαρών κοριτσιών έβρισκαν αντίθετη την κοινωνία και περισσότερο τους γονείς
τους, γι’ αυτό έφτιαχναν κρυψώνες όπου ήταν δυνατό:

Που µας έκρυβαν; Το καλοκαίρ’ µας έπαιρναν οι µπαρµπάδες µας, µας


πήγαιναν κάτω και µπαίναµε µέσα στα φράχτια. Που ήταν τα βάλτα, τα
αυτά. Έβαλε ένας απ’ τσ’ µεγάλ’ το σακάκ’ στο κεφάλ’, περνούσε και
περνούσαµε και εµείς. Μετά φθηνοπώριασε. Που να πάµε, που να πάµε!
Πήγαµε, συ είπα σε µια θηµωνιά, έφτιαξαν από κάτω αυτό και από πάνω
έβαλαν χορτάρ’. Μας έβαζαν µπαίναµε εκεί µέσα. Ώσπου ύστερα άµα
‘ρθει κανείς και µας ριξ’ κάνα σπίρτο; Θα καούµε. Και από κει µετά µας
έβαλαν µες την κοπριά. Μες την κοπριά που έριχναν τα σκουπίδια από τα
πρόβατα και από τσ’ αυλές. Τότε γεωργοί εµείς. Από τη µια µεριά ήταν,
όπως είχαµε το µαντρί φραγµένο, σήκωσε ο πατέρας µ’ την κοπριά,
έµπηξε τέσσερις φούρκες, έβαλαν ένα τσίγκο και πάνω σκουπίδια […]
εκεί καθίσαµε από το φθινόπωρο µέχρι το Μάη µέσα στην κοπριά.
Έβρεχε, χιόνιζε, εµείς εντεκάµισι χρονών κοριτσάκια […] Κάθε βράδυ
έρχονταν αυτοί.100

Οι ενέργειες αυτές άρχισαν να γίνονται από το 1947, ενώ ο φόβος της στρατολόγησης
οξύνθηκε το 1948 όταν µαχητές του ΔΣΕ έφτασαν στην χωριά που βρίσκονται


97
Π, Βόγλης, 2014, ό.π. σελ 237.
98
Ν, Μαραντζίδης. Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2010.
99
Προφορική μαρτυρία Γ. και Στ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016
100
Προφορική μαρτυρία Ε.Α., Παναγίτσα Τρικάλων 16.04.2015

38

ανατολικά του νοµού Τρικάλων, δηλαδή ανάµεσα στα Τρίκαλα και στη Λάρισα,101
και έκαψαν την αστυνοµία της Φαρκαδόνας. Η συνοµιλήτρια Ε. Αργύρη παρότι
τολµηρή και ζωηρή πολλές φορές έπρεπε να υπακούει στις διαταγές της γιαγιάς της:

Όταν έκαψαν την αστυνοµία στη Φαρκαδόνα, εγώ ήµαν στ’ γιαγιά µ’
µικρή και είχα µπόι εγώ. Μιλούσε σπαρτιάτικά αυτή (εννοεί η γιαγιά)
«Πήγαινε µέσα να κρυφτείς να µη σε πάρουν και εσένα!» Κατέβηκε µια
ανταρτίνα και λέει: «Εγώ έκαψα την αστυνοµία και σκότωσα τον
αστυνόµο και φορώ τα ρούχα του αστυνόµου. Εγώ είµαι αρχηγός!»
Κάθονταν όλες οι γριές [...] εκεί και πήγα κι εγώ. Πάενα! Και τ’ είδα
αυτήν τ’ ανταρτίνα που περνούσαν και αντάρτες. «Πήγαινε µέσα να
κρυφτείς!» έλεγε η γιαγιά µ’. «Πήγαινε να µη σε τσακίσω! Μη κάθεσαι
εδώ!» (γέλια). Ήµαν ψηλή. Τι να κάνω;102

Η στρατολογία σύµφωνα µε το Ν. Μαραντζίδη ήταν «άτακτη χρονικά και


γεωγραφικά». Οι αντάρτες έκαναν την εµφάνιση τους στα χωριά των Τρικάλων κατά
τη διάρκεια της νύχτας και έψαχναν για αγόρια και κορίτσια σε όλες τις µεριές του
σπιτιού:

Για να γλιτών’ τα κορίτσια κρύβονταν απάν στα ταβάνια […] τσ’


τσάκωναν όµως και εκεί όµως. Τα ‘ξεραν τα κόλπα όλα. Προδίνονταν!
[…] έβαζαν τσ’ σκάλα καλά. Δεν γλίτωναν όµως! Άλλα κρύφτηκαν µες
τα στάρια, στα µπούκια θυµάµαι από κατ’. Ήταν οι αντάρτες, είχαν τη
σπάθα ετσ’ απ’ το λαιµό και έφευγαν τα κορίτσια. Δεκαπέντε- είκοσι
κορίτσια! Τα ‘παιρναν αυτοί απάν ύστερα. Το χειµώνα τι τράβηξαν!
Κατάλαβες;103

Ο συνοµιλητής Αθανάσιος Μίχος πιστός στην ιδεολογία του ΚΚΕ υποστηρίζει την
άποψη ότι ο ΔΣΕ είχε τη δυνατότητα να προβεί σε στρατολογία, όπως και ο στρατός,
διότι υπήρχε ανάγκη για µαχητές, και έτσι δικαιολόγησε την απόφαση του ΔΣΕ να
προχωρήσει σε µαζικές στρατολογήσεις:


101
Ο Τάσος Βουρνάς αναφέρει στο βιβλίο του (1981: 261) ότι το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του
1948 παρατηρείται έντονη δραστηριότητα του αντάρτικου της Θεσσαλίας. Τότε σημειώνονται
επιτυχείς επιθέσεις στο Ζάρκο, το Τσιότι (Φαρκαδόνα) και Γρίτζανη (Γριζάνο) με συνδυασμένες
παρτιζάνικες δυνάμεις πεζικού και ιππικού.
102
Προφορική μαρτυρία Ε. Αργύρη, Παναγίτσα Τρικάλων 19.08.2015
103
Προφορική μαρτυρία Γ. και Σ. Τέλλιου, Γριζάνο Τρικάλων 03.01.2016

39

Αφού το κίνηµα ύστερα µεγάλωνε, ήθελαν και στρατό! Αυτός ο στρατός


που είχαν δεν έφτανε για να αντεπεξέλθ’ στις υποχρεώσεις.
Αναγκάστηκαν να καν’ επιστράτευσ’. Θα πεις έπρεπε να γίνει; Δεν
έπρεπε να γίνει; Ήταν λίγο βαρύ, γιατί αν δεν θελ’ ο άλλος να …, τώρα
θα πεις µήπως στο στρατό που πας, θες και πας; […] Γι αυτήν την
πατρίδα παλεύουµε εµείς! Που πάµε και φαντάρ’ και δε ξέρω γω τι! Ναι,
βέβαια! Αφού δε θέλω να πάω, γιατί να µε πας µε το ζόρι! Αλλά φαίνεται
ότι είχαν ανάγκες κι αυτοί από στρατό. Γιατί αργότερα ύστερα δυνάµωσε
καλά ο Δηµοκρατικός Στρατός. Πολεµούσε κανονικά! Έπρεπε να έχει
στρατό.104

Όµως, ο ΔΣΕ έδινε τις απαραίτητες δικαιολογίες σχετικά µε την στρατολόγηση. Ο Β.


Μπέης στο ηµερολόγιο του αφιερώνει πολλές γραµµές για να εξηγήσει, γράφοντας τη
σχετική οµιλία που έγινε στους στρατολογηµένους από τον αξιωµατικό Β. Μπόλτση:

Όπως ο Εθνικός Στρατός, λέγει, επιστρατεύει τους νέους µε προσκλήσεις


µέσω των Σταθµών Χωροφυλακής, κατά παρόµοιων τρόπον επιστρατεύει
και ο ΔΣΕ. Με την πάροδον του χρόνου, κατ’ αυτόν τον τρόπον θα
επιστρατεύη και ο ΔΣΕ, µε προσκλήσεις. Επειδή όµως προς το παρόν, δεν
έχοµεν τη δυνατότητα αποστολής ατοµικών προσκλήσεων εις όλην την
επικράτειαν της Χώρας, αναγκαζόµεθα προς το παρόν µε αυτόν τον
τρόπον να επιστρατεύσωµεν. Συνεπώς η επιστράτευσις όλων σας
θεωρείται πλέον έγκυρος και επιτακτική. Και λέγω έγκυρος, διότι ουδείς
τώρα δικαιολογείται να δραπευτεύση, διότι, όταν συλληφθή θα περάσει
στρατοδικείον και θα καταδικασθή εις θάνατον! Επιτακτική δε είναι η
στρατολόγησις σας, διότι, η ελευθερία και η δικαιοσύνη εις την
καθηµερινήν ζωήν του ανθρώπου δεν προσφέρεται ως δώρον εκ µέρους
των τυρρανων, αλλά, αποκτάται µε τον αγώνα του ΔΣΕ. Διότι, σκοπός
του αγώνος είναι να φέρωµεν εις τον ελληνικόν λαόν, ελευθερίαν,
διακαιοσύνην και ίσην µεταχείρισιν εκ µέρους της πολιτείας. Εις την
συνέχειαν γίνεται επιλογή του καθενός µας.105


104
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχο, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016
105
Βασίλειος Δ. Μπέης. Ιστορική και Ημερολογιακή αφήγησις ενός στρατιώτου του Δημοκρατικού
Στρατού. Λάρισα, 2001.

40

Βέβαια, όπου ήταν δυνατό οι αντάρτες φρόντιζαν να µάθουν πληροφορίες για να γίνει
ευκολότερα η στρατολόγηση: «Εδώ ο υπεύθυνος της αποστολής φροντίζει να
πληροφορηθεί δια την εν γένει κατάστασιν η οποία επικρατούσε τότε εις το Ζάρκον, -
δεδοµένου ότι οι δύο καππαπήται είχαν έλθει εις το Ζάρκον από την προηγούµενη, µε
απώτερον σκοπόν να συγκεντρώσουν κάθε πληροφορίαν διά την καλλιτέραν
επιτυχίαν της επιστρατεύσεως…». 106 Από το 1947 και έπειτα σηµειώνονται
στρατολογήσεις στα χωριά των Τρικάλων που έγιναν µε ενέδρες «πιάνοντας στον
ύπνο» τους εις την επαύριον µαχητές:

Ενθυµούµαι, ήτο βράδυ της 16ης Σεπτεµβρίου 1948, ώρα 8 περίπου, όταν
αντάρται του Δηµοκρατικού Στρατού είχαν έλθει εις το Ζάρκον των
Τρικάλων και επραγµατοποίησαν βιαίν επιστράτευσιν 30 ανδρών και 3
δεσποινίδων […] Η στρατολόγησις αρχίζει µε την δύσιν του ηλίου και
στρατολογούν βήµα προς βήµα όσους γεωργούς και κτηνοτρόφους
συναντούν καθ’ οδόν, άλλους µεν στρατολογούν εις τα χωράφια των,
άλλους δε εις τα κοπάδια των. Τελευταίως δε στρατολογούν και τους
υπολοίπους από τα σπίτια των. Στρατολογούν, άνδρες από 15 µέχρι 55
ετών και δεσποινίδες από 18 µέχρι 45 ετών.107

Ενέδρες στήνονταν και σε τόπους παζαριών. 108 Το λεγόµενο «παζαράκι» της


Φαρκαδόνας ήταν µια εµποροπανήγυρη και γινόταν το µήνα Αύγουστο, συνήθως 19
µε 21 του µηνός. Κατά τη διάρκεια της εµποροπανήγυρης το 1948 οι αντάρτες
έκαναν στρατολόγηση όλων όσων διανυκτέρευσαν το βράδυ στο χώρο του παζαριού,
όπως οµολογεί ο συνοµιλητής Δ. Γεωργίου: «Και εµένα µε πήρε το 1948, 20
Αυγούστου. Πότε γινόταν το παζαράκ’ εδώ το Τσιοτινό (Τσιότι ονοµαζόταν η
Φαρκαδόνα). Τη νύχτα! Ήµαν τσοµπάνος µε τα πρόβατα. Με έπιασε στον ύπνο! Όχι
εµένα µαναχά. Πήραν πολλοί. Οι αλλ’ ήταν φευγάτ’». 109 Αυτό δείχνει ότι ο
συνοµιλητής δεν περίµενε να τον στρατολογήσουν και η πράξη αυτή έδειχνε να τον
ξαφνιάζει, επειδή δεν υποστήριζε καµία παράταξη, ούτε γνώριζε το λόγο που ο ΔΣΕ
προχώρησε στη στρατολόγηση.


106
Στο ίδιο, σελ. 14.
107
Στο ίδιο, σελ. 14-15.
108
Νίκος, Μαραντζίδης, 2010, ό.π. σελ. 140.
109
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

41

Ας υπογραµµιστεί ότι οι αντάρτες του ΔΣΕ µαζί µε τους στρατολογηµένους


τσοµπάνηδες έπαιρναν και τα κοπάδια τους µαζί. Στη συνέχεια προχωρούσαν
αντάρτες και στρατολογηµένοι όλοι µαζί µέχρι να φτάσουν στον τελικό προορισµό.
Κατά τη διάρκεια της πορείας πραγµατοποιούνταν η καταγραφή των
ονοµατεπωνύµων κάθε στρατολογηµένου. Αυτό γινόταν για να φοβηθούν οι
στρατολογηµένοι και να µη µπορεί κανείς να αποχωρήσει από τη φάλαγγα, αφού ο
ΔΣΕ ήθελε να φαίνεται ως κανονικός στρατός: «τώρα, άµα θέλει κανείς ας φύγει!110
Όποιος φύγει ουέ και αλίµονο! Θα τον ρουφήξω το αίµα, όπως ρουφάει η νεροφίδα
το µπάκακα. Λέει ένας αγριάνθρωπος».111 Επειδή η στρατολόγηση γινόταν µε το ζόρι
οι περισσότεροι δεν έχουν καµία επιθυµία να συνεχίσουν, γι’ αυτό οι αντάρτες
έκαναν ότι περνούσε από το χέρι τους να τους εµψυχώσουν τραγουδώντας:

Θλίψις και απελπισία επικρατεί πλέον εις όλους τους στρατολογηθέντας.


Να λοιπόν και µερικοί αντάρται αρχίζουν ήδη να τραγουδούν
επαναστατικά τραγούδια µε απώτερον σκοπόν, αφ’ ενός µεν ηµείς οι
στρατολογηθέντες να εκδιώξωµεν από τον εσωτερικόν µας κόσµον την
σκέψιν της απελπισίας, αφ’ ετέρου δε και να µας εµψυχώσουν εις τον
αγώνα, πλην όµως κανείς από τους στρατολογηθέντας δεν ηθέλησεν ν’
ανοίξει το στόµα του να τραγουδήσει.112

Οι αντάρτες του ΔΣΕ µόλις ολοκληρώθηκε η στρατολόγηση από τα γύρω χωριά των
Τρικάλων, έφυγαν µε τους στρατολογηµένους για να σµίξουν µε άλλες οµάδες
ανταρτών. Όταν συγκεντρώθηκαν όλοι µαζί και ολοκληρώθηκε η καταµέτρηση, τότε
χωρίστηκαν σε οµάδες ανάλογα µε το που ήθελε να ενταχθεί ο κάθε
στρατολογηµένος, στο πεζικό ή στο ιππικό, σύµφωνα µε τη µαρτυρία του συνοµιλητή
Δ. Γεωργίου: «ποιος θέλει να πάει στο ιππικό και ποιος στο πεζικό».113 Από εκεί και
έπειτα ακολουθούσαν διαφορετικές διαδροµές: «από κει Γριζάν’, Πάνησια, Βερδίκ’,
Σµόλια, στην Οξυά. Εκεί µε πήγαν. Ήµασταν περίπου 2.000 άτοµα. Εκεί µας
κράτησαν τρία µερόνυχτα. Μετά µας ξεχώρισαν. Μισοί έκαναν προς τα Άγραφα και
εµείς οι άλλοι µισοί εκανάµε στο Όλυµπο».114 Είναι καλό να µη µας ξεφεύγει από το
νου ότι υπήρχαν άτοµα από τα Τρίκαλα τα όποια ήθελαν να πάνε να πολεµήσουν

110
Βασίλειος, Μπέης, ό.π. σελ. 17.
111
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
112
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 17.
113
Στο ίδιο.
114
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

42

στον Εµφύλιο πόλεµο µε το ΔΣΕ αλλά δεν τους το επέτρεψε η ηλικία τους. Ο
συνοµιλητής Α. Μίχος προερχόµενος από οικογένεια «αγωνιστών» οµολογεί µε
έντονο το υποκειµενικό στοιχείο στην αφήγηση του: «Ασφαλώς, άµα µε δινόταν η
ευκαιρία, θα πήγαινα. Και κανονικά έπρεπε να πάω! Και γιατί; Γιατί είµαι από
οικογένεια αγωνιστών, γιατί αγωνίστηκε και ο πατέρας µ’ και ο αδερφός µ’. Α, τώρα
εγώ λόγο ηλικίας».115 Η µνήµη, η ταυτότητα και ο λόγος που χρησιµοποιεί ο ίδιος για
να περιγράψει τα προσωπικά του βιώµατα προέρχονται από τα «πιστεύω» της
οικογένειας του που είχαν αντίκτυπο στον εσωτερικό του κόσµο.

Όσοι στρατολογηµένοι είχαν ενταχθεί στις γραµµές του ΔΣΕ µετά από ένα διάστηµα
και έπειτα, όταν εγκαθίστατο η εµπιστοσύνη, µπορούσαν οι ίδιοι να µπούνε στα
χωριά και στις κωµοπόλεις για να κάνουν στρατολόγηση. Όµως, δεν ήταν λίγες οι
φορές που οι ίδιοι οι αντάρτες απέκρυπταν ότι υπήρχαν νέοι οι οποίοι µπορούσαν να
στρατολογηθούν. Κάτι αντίστοιχο έκανε ο Μ. Βασιλειάδης εξαιτίας της κακουχίας,
της πείνας και της ταλαιπωρίας που επικρατούσε στον πόλεµο:

Θα παρσ’ τίποτα να φας λε. Δεν άνοιγαν τ’ πόρτα. Ήταν διπλιά η πόρτα
κι έβαλε το όπλο από κατ’, σκόθκε απαν η πόρτα και έπεσε ετσ’.
Κατεβαίν’ από µέσα. Γιε µ’ ο παππούς δεν ακούει. Λέει ο άλλος (ο
συναγωνιστής) εγώ να παένω απάν λε. Πήρε τ’ αυτόµατο και πάενε απάν.
Εσύ πάρε µια χειροβοµβίδα δω λε, άµα δεις και τσακωθώ απάν λε,
µπουµπούνα την χειροβοµβίδα να παρ’ φωτιά το σπιτ’ λε. Παένει απάν κι
απού λες και βρισκ’ δύο κορίτσια αυτός. Λοιπόν λέει σηκωθείτε απάν
[…] Λε είσαστε παντρεµένες; Παντρεµένες, ναι. Που τσ’ έχετε τσ’
άντρες; Στ’ Καρδίτσα παν. Είχαν δουλειά. Με λέει εµένα: καλά, ξέρεις
από καραγκούνες εσύ; Πως δεν ξέρω; Λέω. Ψέµατα! (γέλια) παένω απάν.
Λε: σύρε απάν να δεις. Παππού και βαβά έλα δω λιω. Εγώ
επιστρατευµένος είµαι λιω. Παρ’ τα, βαλ’ τα από κατ’ το κρεβάτ’ λιω.
Δεν θα βηχίσ’ ντιπ άµα παν’ λιω. Και πες ότι είχα ένα κορίτσ’ και µε το
πήραν, ώσπου να φύγουµε λιω. Τέλος πάντων κατεβάινω κατ’. Το λιω:
παντρεµένα είναι. Ψέµατα για να τα γλιτώσω! (γέλια).116

II. Ποιος ήταν ο Δηµοκρατικός Στρατός: οργάνωση και χαρακτηριστικά


115
Προφορική μαρτυρία Α. Μίχου, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016
116
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016

43

Δηµοκρατικός Στρατός Ελλάδας ονοµάζεται ο στρατός των ανταρτών στη


διάρκεια του ελληνικού εµφυλίου πολέµου το 1946-1949. Στις 28 Οκτωβρίου του
1946 δηµιουργήθηκε το Γενικό Αρχηγείο των ανταρτών και τον Δεκέµβριο της ίδιας
χρονιάς οι οµάδες των ανταρτών πήραν το όνοµα Δηµοκρατικός Στρατός
Ελλάδας. 117 Στις 24 Δεκεµβρίου του ίδιου έτους εµφανίζεται η Προσωρινή
Δηµοκρατική Κυβέρνηση µε σκοπό να αποµακρύνει την κυβέρνηση από τα εδάφη
που ήταν υπό την εποπτεία του ΔΣΕ. Ο ΔΣΕ δεν αποτελούσε αντικείµενο µελέτης
των ιστορικών για πολλά χρόνια, παραµένοντας παραγκωνισµένο θέµα από την
ιστοριογραφία του ’40. Τα τελευταία χρόνια γίνεται συστηµατική µελέτη και
στήνονται µνηµεία για τους µαχητές του για να µη σβήσει η εικόνα από τη δηµόσια
µνήµη.118

Βασικός αντίπαλος του ΔΣΕ ήταν ο Εθνικός Στρατός. Ο πρώτος δεν είχε τα
απαραίτητα µέσα για τη διεξαγωγή του πολέµου, ενώ ο δεύτερος ήταν ισχυρότερος
όσον αφορά τους ανθρώπους, τον οπλικό εξοπλισµό, τους θεσµούς. «Ένας από τους
δύο στρατούς έµελλε να δηµιουργηθεί µέσα στην ίδια τη σύγκρουση. Ο άλλος ήταν
έτοιµος, ή σχεδόν» γράφει ο Γ. Μαργαρίτης.119 Ήταν γνωστό ήδη από την περίοδο
της Κατοχής ότι τα πράγµατα δεν κυλούσαν οµαλά και οι συγκρούσεις θα
συνεχίζονταν στο µέλλον. Το 1946 ο Εθνικός Στρατός ξεκίνησε να εκτελεί το
πρόγραµµα της αποστολής του, δηλαδή την «αποκατάσταση της δηµόσιας τάξης».120
Εκτός αυτού, έπρεπε να µάθει ποιος ήταν ο εχθρός και που να τον εντοπίσει, διότι
στην αρχή εχθρός δεν υπήρχε ή τουλάχιστον δεν γινόταν εύκολα αντιληπτός. Δεν θα
επεκταθώ πολύ όσον αφορά τον Εθνικό Στρατό, διότι η προσπάθεια µου να εντοπίσω
συνοµιλητές που συµµετείχαν στον Ε.Σ. φάνηκε άκαρπη. Ο Ε.Σ. φάνηκε να µην
µπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες του πολέµου στην αρχή τουλάχιστον. Οι
στρατιώτες δεν ήταν έτοιµοι για την ανάληψη των καθηκόντων τους, επειδή ήταν
νέοι και δεν είχαν εκπαιδευτεί. Ένα ποσοστό του ανθρώπινου δυναµικού του Ε.Σ.
ήταν στρατεύσιµοι της προπολεµικής κλάσης του 1937.121 Ο Ε.Σ. εκπλησσόταν από
την αποτελεσµατικότητα του ΔΣΕ διότι ο πρώτος ήταν ισχυρότερος: «Είναι
χαρακτηριστικόν πώς, τους επιτεθείµενους τους εκίνησεν η περιέργεια, το πώς


117
Στ, Καλύβας & Ν, Μαραντζίδης, ό.π. σελ. 214.
118
Στο ίδιο, σελ. 414,
119
Γ, Μαργαρίτης, ό.π. σελ. 215 (Τόμος Ι).
120
Στο ίδιο, σελ. 244.
121
Στο ίδιο, σελ, 247.

44

δηλαδή οι αµυνόµενοι του υψώµατος, αν και ελάχιστοι, έβαζον ακόµη και εναντίον
των αεροπλάνων. Προς τούτο ήµην αυτήκοος µάρτυς, τα όσα έλεγον οι στρατιώται
του Εθνικού Στρατού προς ηµάς».122 Ανάλογα µε την περιοχή που δινόταν µία µάχη
οι µαχητές του ΔΣΕ υπολόγιζαν την ισχύ του αντιπάλου και προσπαθούσαν να
αντιδράσουν αναλόγως. Για παράδειγµα στη µάχη της Καρδίτσας:

Με το φως της ηµέρας θα έπρεπε όλοι να ευρισκώµεθα ακίνητοι εις τας


θέσεις µας, διότι, δεξιά µας προς το νότο υπάρχει δύναµις των ΜΑΥ και
της Βασιλικής Χωροφυλακής του Φανουρίου, αριστερά προς τον βορρά
και εµπρός µας προς την ανατολήν προβάλλονται εις τον ορίζοντα τα
πέριξ θεσσαλικά χωριά, όπου πολλά εξ αυτών ήσαν ωπλισµένα υπό των
ΜΑΥ δων. Ας σηµειωθή εδώ, ότι, το ηθικόν των µαχητών της 77 µονάδος
ήτο ακµαίον, εξ ου και την ύπαρξιν των ΜΑΥδων ουδόλως καν την
υπολογίζοµεν ως σοβαράν αντίστασιν, αλλά απλώς ως µικροενόχλησιν.
Ως σοβαράν δύναµιν υπολογίζοµεν την αεροπορίαν, το πυροβολικόν και
τα τανκς. Έτσι µε το φως της ηµέρας επιστρέφουν οι άνδρες της
περιπολίας και όλοι πλέον αναµένοµεν µε ανυποµονησίαν την περαιτέρω
εξέλιξιν της επιχειρήσεως.123

Η αεροπορία ήταν η µεγαλύτερη απειλή για τους µαχητές του ΔΣΕ από τα
Τρίκαλα που επαναλαµβάνουν συνεχώς στις µαρτυρίες πόσο φοβισµένοι ήταν και
πως έψαχναν πιθανά µέρη για να κρυφτούν προκειµένου να µην χάσουν τη ζωή τους.
Γι’ αυτό έπρεπε να προσέχουν την κάθε κίνηση τους για να µην γίνουν αντιληπτοί:
«Οπότε, όταν ο αντίπαλος πληροφορηθή την τοποθεσίαν του καταυλισµού, αµέσως
καταφθάνουν τ’ αεροπλάνα και βοµβαρδίζουν. Εξ ου και η διοίκησις του
στρατοπέδου λαµβάνει όλα τα µέτρα ασφαλείας του στρατοπέδου».124 Την ηµέρα οι
µαχητές του ΔΣΕ, κυρίως οι εθελοντές διότι στους στρατολογηµένους δεν υπήρχε
ανάλογη εµπιστοσύνη («Φυσικά, εις ηµάς τους στρατολογηθέντας δεν έχουν ακόµη
την εµπιστοσύνην διά να φυλάξωµεν ως σκοποί, καθότι έκαστος σκοπός θα
εγκατέλειπε την θέσιν του και αµέσως θα έσπευδε να τραπή εις φυγήν. Νούµερα
σκοπών ετοποθετούντο ως επί το πλείστον εθελονταί»)125, έκαναν σκοπό και το
βράδυ περιπολία για να ενηµερώθουν οι υπόλοιποι και να ληφθούν τα απαραίτητα

122
Β. Μπέης, ό.π. σελ. 66.
123
Στο ίδιο, σελ. 71
124
Στο ίδιο, σελ. 29
125
Στο ίδιο, σελ. 28

45

µέτρα. Όταν κάποιος πλησίαζε, ο παρατηρητής έπρεπε να του πει στάσου! Και όχι
αλτ, που χρησιµοποιούνταν από τον αντίπαλο («στάσου! Τι είσαι εσύ;»).126

Η συνέντευξη µε τον συνοµιλητή Α. Βασιλειάδη φωτίζει ελάχιστα την εικόνα


των ΜΑΥ, λόγω της σιωπής και της απόκρυψης των συµβεβηκότων, της οργάνωσης
τους και των ενεργειών τους στη Θεσσαλία. Οι ΜΑΥ ήταν ένοπλες οµάδες που
αποτελούνταν από κατοίκους των χωριών και σκοπό τη διαφύλαξη τους και ήταν
πολύ ισχυρές στο νοµό Τρικάλων. Είχαν ως επικεφαλείς αξιωµατικούς που
επιστράτευαν συγχωριανούς και τους είχαν υπό την ευθύνη τους.127 Οι οµάδες αυτές
ενίσχυαν τη Χωροφυλακή και το στρατό: «Να πας να γραφτείς! Εσύ θα πάρεις όπλο!
[…] Έρχονταν χωροφύλακες, εξήντα χωροφύλακες και εξήντα ΜΑΥδες εµείς,
καθόµασταν τρώγαµε κουραµάνα µαζί».128 Συχνά εξάπλωναν τον φόβο και τον τρόµο
στα χωριά και ήταν «πονοκέφαλος» για τους αντάρτες ή και το αντίστροφο: «Έρτει ο
Μανάφας από πάνω, ένας Βολιώτης, στους Πασχέους. Που θα πας κυρά Λεν’; Στα
Τρίκαλα στο ΚΤΕΛ λέει. Γύρνα πίσω και πάρε τα ρούχα λέει (ο Μανάφας). Έλα να
σε βάλουµε στ’ αµάξ’! απόψε θα ‘ρθουν αντάρτες στο Γριζάν’. Δεν υπολόγιζε
κανένας. Δηλαδή έκτακτο. Τροχάδην αυτήν».129

Ο ΔΣΕ στην αρχή της δράσης του µιµήθηκε τον ΕΛΑΣ και περπάτησε στα
βήµατα που είχε χαράξει από την περίοδο της Κατοχής. Το 1946 µικρές οµάδες
ανταρτών που εκδιώχτηκαν από τις εστίες τους, λόγω της βίας που δέχτηκαν από τις
δεξιές παρακρατικές οµάδες, άρχισαν να ενώνονται και στη συνέχεια να σµίγουν µε
άλλες οµάδες.130 Από την αρχή του εµφυλίου έως το τέλος ο ΔΣΕ εµφανίζεται µε
διαφορετικά πρόσωπα. Το 1946-47 συστήνεται ως αντάρτικος στρατός που αντιδρά
στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Ελληνικού Εθνικού Στρατού αιφνιδιάζοντας
τον, στήνοντας ενέδρα και κάνοντας σαµποτάζ. Το 1947 µε την όξυνση του πολέµου
ο ΔΣΕ µεταλλάσσεται σε «λαϊκό επαναστατικό» στρατό. Όµως, σε κάποιες περιοχές
ο ΔΣΕ παίρνει τη µορφή αντάρτικου στρατού και σε άλλες γίνεται τακτικός
στρατός131, λόγω της γεωγραφικής µορφολογίας του εδάφους.


126
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05. 2016
127
Γ, Μαργαρίτης, ό.π. σελ. 228 (Τόμος Ι).
128
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05. 2016
129
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05. 2016
130
Π, Βόγλης, 2014, ό.π. 211.
131
Στο ίδιο, σελ. 216.

46

Επιπλέον, ο ΔΣΕ ήρθε αντιµέτωπος µε ένα σωρό δυσκολίες που καλούνταν να


αντιµετωπίσει. Ένα σηµαντικό θέµα που έπρεπε άµεσα να λυθεί ήταν η αναζήτηση
των µέσων για την διεξαγωγή του πολέµου. Τα όπλα που διέθετε ήταν διαφορετικής
προέλευσης (κυρίως γερµανικά, ιταλικά, αγγλικά) και αυτό δυσκόλευε στην εύρεση
ανταλλακτικών: «Συνήθως όλα τα όπλα ήσαν Αγγλικής κατασκευής και ελάχιστα
ήσαν Γερµανικής κατασκευής. Ως επί το πλείστον, τα γερµανικής κατασκευής όπλα
132
τα φέρνουν από τα γειτονικά Σοσιαλιστικά κράτη µέσω Αλβανίας».
Χρησιµοποιήθηκαν και όπλα που είχαν κρύψει οι αντάρτες µετά τη Συµφωνία της
Βάρκιζας, όπλα από τις επιθέσεις κατά της χωροφυλακής, των ΜΑΥ, των
παραστρατιωτικών133, ακόµα κι από τους νεκρούς συναγωνιστές που ξεψύχησαν στο
πεδίο της µάχης. Ο οπλισµός, ιδιαίτερα τα βαρέα όπλα και τα πυροµαχικά, κατέφτασε
από το εξωτερικό. Η Γιουγκοσλαβία ήταν κύριος µοχλός διακίνησης πολεµικού
υλικού από το 1946 έως το 1947. Όµως, τα πολεµοφόδια δεν µπορούσαν να
καλύψουν τις ανάγκες όλων των µαχητών του ΔΣΕ134 και οι µαχητές έπρεπε να µην
χρησιµοποιούν χωρίς λόγο το πολεµικό υλικό: « Εκ µέρους του λοχαγού γίνεται
υπενθύµισης να µην σπαταλώµεν ασκόπως τα βλήµατα των όλµων, διότι αυτά
µεταφέρονται από το Βίτσι µε τα ζώα»135. Ας υπογραµµιστεί ότι το 1948 τα υλικά
µέσα που κατείχε ο ΔΣΕ δεν ήταν επαρκείς για όλους, γι’ αυτό κάθε ένας µόνος του
έπρεπε να είναι σε θέση να προµηθευτεί τα αναγκαία από όποια πηγή ήταν δυνατό,
όπως φάνηκε από τη συζήτηση ανάµεσα στο διµοιρήτη και στους µαχητές: « […] όλα
τα είδη που χρειαζόµεθα, τρόφιµα, ρουχισµόν, ακόµη και οπλισµόν, όλα θα πρέπει το
κάθε τµήµα του ΔΣΕ, αφ’ εαυτού θα πρέπει να τα προµηθεύεται, είτε από τον
αντίπαλο µας, είτε ακόµη και από τον λαόν […] Εκείνη τη στιγµή τον διέκοψε
κάποιος συναγωνιστής και του λέγει: Γιατί συναγωνιστή διµοιρίτη δεν µας βοηθάνε
τα Σοσιαλιστικά κράτη; Και εκείνος απάντησε: Όχι, µόνοι µας πρέπει να
αγωνιστούµε»136. Η µεταφορά των πολεµοφοδίων γινόταν µε µουλάρια και άλογα
από τις ορεινές περιοχές µε πολλά προβλήµατα εξαιτίας των δύσβατων περιοχών που
κινούνταν ο ΔΣΕ. Ο συνοµιλητής Δ. Γεωργίου είπε ότι, εκτός από τα σοσιαλιστικά
κράτη, και οι και άγγλο- αµερικάνοι προσέφεραν οπλισµό στους µαχητές του ΔΣΕ:
«Τα όπλα τα ‘δωνε ο άγγλο- αµερικάνος. Τα πετούσαν αυτοί σε ορισµένη µέρα.

132
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 25.
133
Π, Βόγλης, ό.π. σελ. 219.
134
Στο ίδιο, σελ. 220
135
Β. Μπέης, ό.π. σελ. 51
136
Β. Μπέης, ό.π, σελ. 27

47

Ύστερα, είχαν και παραχωµένα σε µερικές µεριές απ’ το ΕΑΜ ακόµα. Αλλά πιο πολύ
έριχνε ο αµερικάνος»137.

Σύµφωνα µε τον Βόγλη η οργάνωση του ΔΣΕ χαρακτηριζόταν από δύο νέα
στοιχεία: το θεσµό του πολιτικού επιτρόπου και τις δηµοκρατικές συνελεύσεις. Τα
τµήµατα του ΔΣΕ είχαν δύο επικεφαλής, τον στρατιωτικό διοικητή και τον πολιτικό
επίτροπο. Καθήκον του πολιτικού επιτρόπου ήταν να παρακολουθεί τις επιδόσεις
των στρατιωτών, να καταγράφει τα κρούσµατα απειθαρχίας, να οργανώσει την
προπαγάνδα και ήταν υπεύθυνος για την µόρφωση των στρατιωτών. Παράλληλα, ο
ίδιος αναλάµβανε την πολιτική καθοδήγηση και τη διαφώτιση των µαχητών, τη
διατήρηση του ηθικού και τη διασφάλιση της πειθαρχίας.138 Ο Β. Μπέης από το
Ζάρκο Τρικάλων γράφει στο ηµερολόγιο του για τον πολιτικό επίτροπο:

Ας σηµειωθεί ότι κάθε πρωί εις την γενικήν συγκέντρωσιν του


στρατοπέδου, κάποιος εκ των αξιωµατικών εδιάβαζε και κάποιαν
δακτυλογραφηµένην ανακοίνωσιν του ΔΣΕ. Συνήθως αυτός ο οποίος
εδιάβαζε την εν λόγω ανακοίνωσιν, ή µάλλον το ανακοινωθέν, εις το
τέλος της αναγνώσεως, συνεπλήρωνε και την σχετικήν οµιλίαν,
δεδοµένου ότι οι περισσότεροι εξ αυτών ήσαν καθοδηγηταί του
στρατεύµατος, δηλαδή πολιτικοί επίτροποι. Καθότι, έκαστον τµήµα είχε
πάντα και τον πολιτικόν του επίτροπον, ο οποίος συγχρόνως είναι και
βοηθός του διµοιρήτου. Το αυτό συµβαίνει και στο λόχο και στο τάγµα
και ούτω καθ’ εξής. Ούτω, διοικητής της µονάδος χώρου των Χασίων
είναι ο συναγωνιστής Ευάγγελος Βασιλείου µε το ψευδώνυµον
«Τσαπουρνιάς», ενώ πολιτικός επίτροπος ο Χρήστος Γιουβρής, ο πρώην
διδάσκαλός µου κατά την περίοδον της κατοχής.139

Το δεύτερο νέο στοιχείο που εισήγαγε ο ΔΣΕ ήταν οι δηµοκρατικές συνελεύσεις. Ο


πολιτικός επίτροπος είχε την ευθύνη για την προετοιµασία των συζητήσεων ανά
τακτά διαστήµατα στις οποίες συµµετείχαν οι µαχητές της µονάδας. Οι συνελεύσεις
γίνονταν µετά από κάποια µάχη, συζητούσαν όλοι µαζί για τον τρόπο που έγινε η
µάχη, για τη συµπεριφορά των µαχητών στο πεδίο, τα προβλήµατα που
αντιµετώπιζαν, γινόταν κριτική και αυτοκριτική για τα λάθη και όσα δεν έγιναν.

137
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 20.08.2015
138
Π, Βόγλης, 2014, ό.π. σελ. 222.
139
Β, Μπέης, 2001, σελ. 27

48

Αξίζει να αναφερθεί ότι ο στόχος των δηµοκρατικών συνελεύσεων, που γινόταν κατά
διµοιρία, ήταν να ταυτιστεί ο µαχητής µε την οµάδα του.140 Αναφέρω εδώ µόνο µία
περίπτωση διότι παρακάτω εξετάζεται το θέµα λεπτοµερώς: «Αλλά, όταν µετά την
µάχην είχε πραγµατοποιηθεί η καθιερωµένη κριτική της εν λόγω µάχης, τότε ο κάθε
µαχητής εισέπραττε και την ενδεδειγµένην τιµωρίαν, αναλόγως τους σφάλµατός του.
Σενέπεια αυτού του γεγονότος έχουν αποσπασθεί εκ του ιππικού και ωρισµένοι εκ
των παρευρισκοµένων εδώ εις τα έµπεδα των Αντιχασίων» 141 . Εκτός αυτού,
δηµιουργήθηκαν στρατοδικεία για να τιµωρούνται οι µαχητές που δεν πειθαρχούσαν
στους κανόνες του ΔΣΕ. Αυτό είχε ως συνέπεια την εκτέλεση πολλών αγωνιστών που
διέπρατταν παραπτώµατα: «Βεβαίως, βεβαίως! Ναι για εκτέλεση. Βεβαίως! Ήµασταν
όλοι µαζί και οι αντάρτες και τη βλέπαµε την εκτέλεση. Και εκτελούσαν και
εκτελούσαν. Ήταν αυτός ο Μ. από δω απάν (συγχωριανός του), µες το βουνό απάν
εκεί. Ήταν στο εκτελεστικό απόσπασµα. Εκτελούσε αυτός! Εκτελεστικό απόσπασµα!
Βεβαίως! Δεν γλίτωνες!» 142 Αυτός ήταν ίσως ο σηµαντικότερος λόγος που οι
συνοµιλητές οι οποίοι ήταν µε το ΔΣΕ δυσκολεύονταν να αποφασίσουν αν θα έµεναν
ή αν θα έπαιρναν το ρίσκο να φύγουν.

Ο ΔΣΕ ως στρατός έπρεπε να φροντίζει για την εµφάνιση των µαχητών του.
Όπως είναι γνωστό, οι στρατολογηµένοι έφυγαν µε τα καθηµερινά τους ρούχα και
έπρεπε να προµηθευτούν τον αναγκαίο ρουχισµό. Οι γυναίκες έφυγαν µε τα
φορέµατα τους από τα σπίτια και τα είχαν µαζί τους στον πόλεµο. Ο ΔΣΕ τις
υποχρέωσε να φορούν τη στρατιωτική στολή όσο αυτό ήταν βέβαια εφικτό «για να
αποκτήσουν την ψυχολογία του στρατιώτη»143: «Φορούσαν τα χακίσια. Ότι ήθελαν!
Βέβαια! Μας είχαν δώσει στολές χακί»144. Όµως, όταν η στολή τους φθειρόταν και
δεν ήταν δυνατό να φορεθεί άλλο, τότε κάθε µαχήτρια που είχε και δεύτερο φόρεµα
έδινε σε εκείνη που δεν είχε δεύτερη φορεσιά: «Μαζεύονται απάν τα κορίτσια τώρα
να δώσουν από ένα φόρεµα να αλλάξ’. Ντύθηκε εκεί»145. Οι άντρες ήταν υπεύθυνοι
να φροντίζουν για το ρουχισµό των γυναικών που δεν µπορούσαν να προµηθευτούν
τα αναγκαία εξαιτίας των εργασιών που είχαν αναλάβει να φέρουν εις πέρας στη
µάχη: «Μερικοί εξ αυτών είχαν εν µέρει εγκαταλείψει τις θέσεις των και είχαν

140
Π, Βόγλης, ό.π. σελ. 223.
141
Β, Μπέης, ό.π σελ. 33.
142
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 20.08.2015
143
Βόγλης, ό.π. σελ. 225.
144
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
145
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016

49

προχωρήσει εντός της πόλεως, αναζητούντες εµπορικά γυναικεία καταστήµατα, µε


απώτερον σκοπόν να προµηθευτούν γυναικεία εσώρουχα, δεδοµένου ότι, ένα µέρος
εκ των συναγωνιστριών δεν λάµβανον θέσιν µάχης, αλλά απλώς επροστάτευαν τους
ιππείς […] δεδοµένου ότι η καθαριότης των γυναικών ήτο εκ φύσεως περισσότερον
επιβεβληµένη, παρά των ανδρών»146.

Οι µαχητές φορούσαν άρβυλα τα όποια όταν χαλούσαν δεν αντικαθιστούνταν µε


άλλο ζευγάρι και ως εκ τούτου οι µαχητές βάδιζαν µε τρύπια παπούτσια: «Έβαλα
τούτο το ποδάρ’ µέσα στ’ φωτιά και κάηκε µπροστά η µύτη. Παένω στον τσαγκάρ’.
Λέει δεν γίνονται αυτά τα αµερικάνικα να µπουν σιόλες. Βάζω χαρτιά τα ένα το άλλο.
Μουσκεύονταν πάλι»147. Οι µαχητές δεν αποχωρίζονταν τα παπούτσια ούτε κατά τη
διάρκεια του ύπνου. Άλλοι µαχητές ήταν ξυπόλητοι: «Ξυπόλητος στα χιόνια. Όποιος
άντεχε, καλά! Όποιος δεν άντεχε καθόταν ούντε εκεί» 148 . Ο διµοιρίτης ήταν
υπεύθυνος να εφοδιάζει τους µαχητές που είχε υπό την προστασία του σύµφωνα µε
τα ελλείµµατα του καθενός.

Όσον αφορά την υγειονοµική περίθαλψη, ο ΔΣΕ είχε έλλειψη σε γιατρούς,


νοσοκόµους και ιατροφαρµακευτικό υλικό149. Οι τραυµατίες µεταφέρονταν µε τα
µουλάρια σε κοντινό µέρος προκειµένου ο γιατρός να περιποιηθεί το τραύµα. Ο
συνοµιλητής Μ. Βασιλειάδης τραυµατίστηκε από βλήµα στο Παλαιόκαστρο αλλά µε
αρκετή υποµονή έκανε τα αδύνατα δυνατά να απαλλαγεί από αυτή την κατάσταση,
διότι το τραύµα καθιστά τον άνθρωπο ανήµπορο να κάνει οτιδήποτε και δίνει την
αίσθηση ότι το άτοµο είναι αδύναµο και ανίσχυρο να αντεπεξέλθει στις υποχρεώσεις
του πολέµου: «Με παίρνει ένας από το Ελευθεροχώρ’ µε το µουλάρι εκεί πίσω και
βάζει καβάλα. Μου λέει ο καπετάνιος: τραυµατίστηκες αρά παιδί µ’; λέω ναι. Λέει
ένας άλλος εκεί µεγαλύτερος: τράβα στο Νεοχώρ’ τσ’ Καρδίτσας είναι ένας γιατρός.
Μπορεί να στο βγαλ’. Ήταν µια χωριανή τότε εκεί δική µας που έκανε αλλαγές. Λέει
στο γιατρό: γιατρέ είναι χωριανός µου. Λοιπόν, να του κάνεις µια ένεση να µην
µολύν’ το ποδάρ’. Και βαρούσε τώρα είχε µια τέτοια τσιµπήδα, σαν πριονιστή ήταν,
και βαρούσε να το πιασ’ αλλά δεν µπορούσε. Γρατσανούσε το σίδερο το κοµµάτ’.
Ήταν δύο εκατοστά. Από κει ύστερα τον πήραν αυτόν τον γιατρό τον πήγαν για το


146
Β. Μπέης, ό.π. σελ. 33.
147
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
148
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 20.08.2015
149
Νίκος, Μαραντζίδης, 2010, σελ. 111.

50

δρόµο Βίτσι απάν. Κι µε απαρατάει εµένα!»150 Είχε και αιχµάλωτους ιατρούς στο
ενεργητικό του που φρόντιζαν τους τραυµατίες από τις µάχες µε τον Ελληνικό
Στρατό και αυτό έκανε ιδιαίτερη εντύπωση στον Β. Μπέη: «Ήτο δηλαδή
στρατιωτικός ιατρός του αστικού στρατού, ο οποίος είχε συλληφθή εις παλαιοτέρνα
εποχήν των επιχειρήσεων και έκτοτε έµεινε µαζί µας» 151 Ο ΔΣΕ δεν είχε στην
διάθεση του νοσοκοµεία γι’ αυτό οι τραυµατίες µεταφέρονταν µέσα σε σπηλιές, σε
εκκλησίες και σε εγκαταλελειµµένα σπίτια. Πολλές φορές στήνονταν υπαίθρια
νοσοκοµεία µέσα στα δάση, όπου γίνονταν οι επεµβάσεις, όπως γράφει ο Β. Μπέης
στο ηµερολόγιο του σχετικά µε την επέµβαση που υποβλήθηκε: «Το πρόχειρον αυτό
χειρουργίον επραγµατοποείτο εις το δάσος, εντός µικρού ναού του Αγίου Ιωάννου
του Προδρόµου. Εις το εν λόγω κινητόν χειρουργίον κατέφθανον και άλλοι
τραυµατίαι, προερχόµενοι εκ διαφόρων άλλων τµηµάτων».152 Παρ’ όλα αυτά οι
τραυµατίες δεν έµεναν αµετακίνητοι σε ένα µέρος αλλά οι άλλοι µαχητές ή οι ιατροί
φρόντιζαν να µεταφέρονται όταν ο ΔΣΕ έπρεπε να κάνει πορεία µε αυτοσχέδια
φορεία: «εκεί να κουβαλάµε τραυµατίες. Τι τραυµατίες µέσα στο χριάµι. Όπως είναι
τα φορεία, ο στρατός είχε φορεία που πάνε τους αντάρτες ενώ οι αντάρτες είχαν
χριάµια. Έραψα κι εγώ, δυο από δω και δυο από κει και ήρθε ο τραυµατίας µέσα. Το
µονοπάτ’ να βαράει το δέντρο να βαράει τον άλλον και ο τραυµατίας να φωνάζ’:
σκοτώστε µε αρά παιδιά! Που µε πάτε;»153 Συµπληρωµατικά, προς το τέλος του
Εµφυλίου οι σύντροφοι έκρυβαν τους τραυµατίες σε κρυψώνες για να επιστρέψουν
να τους πάρουν όποτε µπορέσουν ή να τους παραλάβει η επόµενη φάλαγγα, ώστε να
µην πέσουν στα χέρια του εχθρού. Ο Μπέης έλαβε βοήθεια από τους συναγωνιστές
τους στην πιο κρίσιµη στιγµή της πορείας του στον Εµφύλιο:

[…] και εκεί µου υπέδειξε µια κρύπτη, δηλαδή µια κουφάλα έλατος όπου
και εκεί θα περέµεινα επί δωδεκαήµερον […] Συναγωνισταί και
συναγωνίστριαι, εξ ανάγκης θα εγκαταλείψωµεν εδώ τον τραυµατία µας
Βασίλειον Μπέη για ένα χρονικό διάστηµα, µε σκοπόν να απουλωθή το
τραύµα του και παράλληλα να ξεκουρασθή. Εις την επόµενην αποστολήν
θα τον παραλάβουν άλλοι συναγωνισταί. Τώρα, επιβάλλεται ο καθένας
µας να του αφήσωµεν ωρισµένα ξυνόµηλα και καρύδια, καθότι αυτά θα


150
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
151
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 199.
152
Στο ίδιο, σελ. 136.
153
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

51

χρησιµοποιηθούν ως σιτηρέσιον όλων αυτών των ηµερών της µοναξιάς


του.154

Άλλοτε οι τραυµατίες εκτελούνταν για να µην πέσουν στα χέρια του αντιπάλου
και αποκαλύψουν στοιχεία για το ΔΣΕ 155 κι αυτό έκανε τους υπόλοιπους
µαχητές να τρέµουν από το φόβο µήπως βρεθούν στην ίδια θέση:

Την 5ην Μαίου 1949, ηµέρα Πέµπτη, η κατηραµένη πείνα ωδήγησεν τον
τραυµατίαν Ηλία Κατσιάνη να προχωρήση µε τους αγκώνας και τα
γόνατα του προς την ηµιονικήν οδόν όπου επί το πλείστον διήρχετο ο
εκκαθαριστικός στρατός του αντιπάλου, µε απώτερον σκοπόν, µάλλον να
παραδοθή πλην όµως, ο στρατός την ηµέραν αυτήν, δεν επέρασε, ενώ την
προηγούµενην, ως και την µεθεποµένην, επέρασε. Τραγική σύµπτωσις!
Όταν όµως το βράδυ ήλθεν ο υπεύθυνος της λούφας και ο τραυµατίας
Ηλίας Κατσιάνης απουσίαζεν, ο υπεύθυνος της λούφας ηρώτησεν την
νοσοκόµον, «που είναι ο συναγωνιστής Ηλίας»; Η νοσοκόµος απήντησεν:
«Δεν γνωρίζω». Τότε ο υπεύθυνος της λούφας έσπευσεν προς
αναζήτησιν.

Τον εύρεν να κείτεται εξαπλωµένος εις την άκρην της ηµιονικής οδού,
οπότε τον ηρώτησεν: «Τι ζητάς εδώ Ηλία»; Εκείνος απήντησεν: «Έχασα
τον δρόµον». Τότε, τον ετράβηξε δυο µε τρία µέτρα περίπου εις
παράµερον σηµείον του δρόµου και τον έρριξε µία σφαίρα µε το πιστόλι
του εις τον κρόταφον! Τότε ηµείς που είχαµεν ακούσει τον πυροβολισµόν
παρεµείναµεν άφωνοι!156

Ένα βασικό χαρακτηριστικό του ΔΣΕ ήταν η γυναικεία ύπαρξη στις γραµµές
του. Οι γυναίκες έπρεπε να εξελιχθούν και να συµµετάσχουν ενεργότερα στο ΔΣΕ,
χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι οι έµφυλες ταυτότητες βρίσκονταν σε κίνδυνο και ότι
απορριπτόταν ο ρόλος τους στο οικογενειακό πλαίσιο. Άρα, «η συµµετοχή των
γυναικών στο ΔΣΕ δεν ήταν θέµα πολιτικής φύλου από την ηγεσία, αλλά µάλλον
ανάγκη που είχε προκύψει από την πορεία του πολέµου».157 Αυτό σηµαίνει ότι ο ΔΣΕ
αναγκάστηκε να στρατολογήσει γυναίκες διότι υπήρχε έλλειψη ανδρών. Πολλές

154
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 200.
155
Ν, Μαραντζίδης, ό.π. σελ. 112.
156
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 153
157
Π, Βόγλης, ό.π. σελ. 235

52

γυναίκες εντάχθηκαν µε δική τους θέληση στο ΔΣΕ και ακολούθησαν τα µάχιµα
τµήµατα, απέδειξαν ότι υπήρχε εξίσωση ανάµεσα στα δύο φύλα και είχαν τη δύναµη
να πολεµήσουν.158 Τα µαθήµατα διαφώτισης άλλαξαν τη στάση των µαχητών και των
µαχητριών ανάµεσα στα δύο φύλα, προωθώντας την ισότητα και το σεβασµό,
αλλάζοντας τη γνώµη του συνοµιλητή Μ. Βασιλειάδη που τελικά συµφώνησε
απόλυτα µε αυτή την τακτική και υποστηρίζει ότι: «Αφού είχαν όπλο ήταν ίσες µε
τους άντρες. Δεν µπορούσες να τις πειράξεις!».159 Η ζωή των γυναικών δεν διέφερε
και τόσο από τη ζωή των συµπολεµιστών τους, επειδή οι ίδιες έζησαν τις κακουχίες,
τις στερήσεις και τους κινδύνους. Η µαχήτρια του ΔΣΕ δεν ήταν αδύναµη γυναίκα
όπως την ήθελαν τα στερεότυπα της εποχής αλλά οι ενέργειες της απέδειξαν ότι είναι
ικανή να δώσει τον καλύτερο της εαυτό στη µάχη. Ο Δ. Γεωργίου θαύµαζε την
αντοχή και το θάρρος των συναγωνιστριών του και τονίζει ότι στη µάχη της
Καρδίτσας: «Φύγαµε από εκεί µε ένα κορίτσ’ καλό, βράδυ τώρα αλλά αυτό δεν
κώλωνε! Αυτό είχε παρµένο το οπλοπολυβόλο και καθόταν στο παράθυρο.
Πολεµούσε στο στρατό!».160 Επιπροσθέτως, οι γυναίκες µπορούσαν να ανέβουν στην
ιεραρχία και να καταλάβουν θέσεις όµοιες µε αυτές των συναγωνιστών. Αν και οι
γυναίκες εκτελούσαν οικιακές εργασίες πάνω στο βουνό ήταν άξιες να καταλάβουν
θέσεις στην ιεραρχία παρόµοιες µε αυτές των συναγωνιστών, όπως κατόρθωσε η Μ.
Παππά από την Παναγίτσα: «Ναι! Μαρία Παππά! Και ήταν καπετάνισσα!».161 Άρα,
το στερεότυπο που ήθελε τη γυναίκα να βρίσκεται στην ιδιωτική σφαίρα και τον
άνδρα στη δηµόσια καταρρίφτηκε σε µεγάλο βαθµό εν όψει του Εµφυλίου πολέµου.

Όµως, αυτό δεν αποτελούσε τον κανόνα αλλά ούτε και την εξαίρεση. Δεν
αντιµετώπιζαν όλοι στο ΔΣΕ την γυναίκα µε παρόµοιο τρόπο και αυτό σόκαρε τον Β.
Μπέη, διότι η πράξη αυτή δεν ταίριαζε µε όσα είχε µάθει στα µαθήµατα διαφώτισης:
«ε, βάλε το πιστόλι στη θέση του και δός την µία κλοτσιά στον πισινό της. Τι µπορεί
να προσφέρη µία γυναίκα! Τρέξετε λοιπόν όλοι στο ύψωµα (ταγµατάρχης Ζαχαρίας
Μπ.)».162 Οι γυναίκες δεν απολάµβαναν πάντα το σεβασµό και την εκτίµηση των
συναγωνιστών τους: «έξι τον αριθµόν συναγωνίστριαι δεν ηµπορούν ν’
ακολουθήσουν κανονικώς την φάλαγγα. Τότε ο λοχαγός του απήντησεν: «Γααα… της


158
Στο ίδιο, σελ. 236
159
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
160
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
161
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
162
Βασίλειος, Μπέης, ό.π. σελ. 106.

53

και µετά σκοτώστε τες». 163 Συµπληρωµατικά, απαγορευόταν η σύναψη ερωτικής


σχέσης ανάµεσα στο συναγωνιστή και στη συναγωνίστρια. Αυτό συνεπαγόταν µε
τιµωρία.

III. Ο ρόλος του κόµµατος στον Εµφύλιο πόλεµο

Είναι φανερό ότι ο ΔΣΕ δεν ήταν ένας τύπος κοµµατικού στρατού, αλλά
αργότερα µετατράπηκε σε στρατό κοµµουνιστών, κι αυτό, διότι οι στρατολογηµένοι
«µυήθηκαν» την ιδεολογία των κοµµουνιστών. Τα στελέχη του ΔΣΕ άρχισαν να
πιστεύουν ότι οι αντάρτες πρέπει να χαρακτηρίζονται από τη µαχητικότητα και αυτό
είχε σχέση µε την πολιτική και κοµµατική συνείδηση τους. «Ένας κοµµατικός
στρατός θα ήταν καλύτερος στρατός».164 Η επίτευξη αυτού του στόχου θα γινόταν
µέσα από τη διαφώτιση των µαχητών. Τα κύρια πρόσωπα που κλήθηκαν να
µεταµορφώσουν τους αγρότες σε µαχητές ήταν αφ’ ενός ο πολιτικός επίτροπος που
εκφωνούσε ζητήµατα πολιτικού περιεχοµένου και αφ’ ετέρου ο διµοιρίτης που
ασχολούνταν µε το στρατιωτικό περιεχόµενο της διαφώτισης: «Αντικειµενικός
σκοπός αµφότερων είναι να πείσουν όλους τους στρατολογηθέντας, µηδενός
εξαιρουµένου, ώστε οι πάντες εις το εξής θα πρέπει ν’ αγωνίζωνται µε έντονον
ενδιαφέρον εις τον δίκαιον αγώνα. Αυτό ετόνιζον εις κάθε οµιλίαν. Κυρίως το λόγο
ελάµβανεν ο διµοιρίτης Κων/νος Κούτρας».165 Οι συνοµιλητές δεν συµµερίζονταν
τους φόβους και τις ανησυχίες της ηγεσίας του ΚΚΕ και επειδή το κόµµα είχε
αντιληφθεί την κατάσταση που επικρατούσε, προσπάθησε να βοηθήσει ψυχολογικά
τους µαχητές επιλέγοντας τον πολιτικό επίτροπο ως καθοδηγητή και φορέα
πολιτισµικής αλλαγής. Ένας ακόµη στόχος του κόµµατος ήταν να κάνει τους µαχητές
να πιστέψουν ότι η νίκη είναι δική τους: «Η σηµερινή εκπαίδευσις ήτο κυρίως
κοµµατική διαφώτισις και γενικώς επεσηµάνθην η δραστηριοτης του ΔΣΕ εις όλα τα
µέτωπα των διαφόρων περιοχών της χώρας. Αυτός είναι και ως φαίνεται ο
αντικειµενικός σκοπός του διµοιρίτου, να πείση όλους τους στρατολογηθέντας να
ενταχθώµεν οικειωθελώς πλέον εις τον αγώνα, συνάµα δε, και να πιστέψωµεν, πώς,
πολύ σύντοµα θα φθάσωµεν και εις την τελικήν νίκη».166 Μερικές φορές γίνονταν
οµιλίες από άλλους µεράρχους προς τους µαχητές τους ΔΣΕ για να αναπτερωθεί το
ηθικό και να συµµεριστούν οι µαχητές την πολιτική του κόµµατος: «Εις την οµιλίαν

163
Στο ίδιο, σελ. 117
164
Π, Βόγλης, ό.π. σελ. 227.
165
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 23.
166
Στο ίδιο, σελ. 31.

54

του ο Μέραρχος της 1ης Μεραρχίας του ΔΣΕ Χ. Φλωράκης µεταξύ άλλων είπε: «Αφ’
ενός µε να κάνουµε το 1949 αποφασιστικό χρόνο της νίκης, αφ’ ετέρου δε
υπευθύµισεν ότι, το 1949 µπορεί, να γίνει αποφασιστικός χρόνος της νίκης µας».167 Ας
τονιστεί ότι το ΚΚΕ προσέφερε την ευκαιρία στο Β. Μπέη του ΔΣΕ να γίνει µέλος
του κόµµατος. Όµως, ο ίδιος αρνήθηκε αφού ο τρόπος που έβλεπε τον κόσµο ήταν
διαφορετικός και δεν ταίριαζε µε την ιδεολογία του κόµµατος: «Ας λεχθή πως,
καθολική τακτική των µελών του ΚΚΕ ήτο να προσελκύσουν όσον πολλοί
περισσότερους συναγωνιστάς να καταστούν µέλη του ΚΚΕ. Αυτό συνέβη και µε τον
υποφαινόµενον […] Αλλά, κατηγορηµατικών και ευθαρσώς το είχεν αρνηθεί!».168

Η διαφώτιση είχε αντίκτυπο στις σκέψεις των συνοµιλητών που


προσπαθούσαν να κατανοήσουν εκείνους που αναγκάστηκαν να φύγουν από τα
σπίτια τους εξαιτίας της πίεσης που δέχτηκαν από τις δεξιές παρακρατικές οµάδες και
πήγαν στο βουνό, αλλά η πείνα και η ψείρα καθιστούσε την καθηµερινή ζωή του
πολέµου αδύνατη:

Μάλιστα δε, πολλοί εξ ηµών των στρατολογηθέντων έχουν αρχίσει κάπως


να το πιστεύουν αυτό, ότι δηλαδή, πράγµατι ο ΔΣΕ θα νικήση, πλην
όµως, η επιβεβληµένη προδιαγραφή του αγώνος είναι µηδέν! Η πείνα, η
ψείρα και η έλλειψις ρουχισµού είναι χαρακτηριστικό γνώρισµα όλων
των ανταρτών της Θεσσαλίας και κυρίως των στρατολογηθέντων. Από
µιας απόψεως παρατηρώ, ωρισµένοι εκ των στρατολογηθέντων έχουν εν
µέρει ασπασθεί τα απόψεις των καθοδηγητών, οι οποίοι έλεγον, ότι, το
ξύλον και οι κατατρεγµοί εκ µέρους των δεξιών οµάδων ωδήγησαν ηµάς
συναγωνισταί, να εγκαταλείψωµεν και ηµείς την οικογενειακήν
θαλπωρήν της πατρικής στέγης και να στερούµεθα τώρα τα πάντα επάνω
εις τα βουνά […] Η γνώµη του στρατολογηθέντος πλέον αρχίζει και
διχάζεται! Από µιας απόψεως αντιµετωπίζει την πείνα, την ψείρα, την
κακουχία, την έλλειψιν ρουχισµού, την στέρησιν της αναπαύσεως και του
ύπνου, την παράνοµον επιστράτευσιν και άλλων πραγµάτων όπου
αντιστρατεύονται την έννοιαν του δικαίου και της δηµοκρατίας, ενίοτε,
από την άλλην πλευράν, εσκέπτετο την τακτικήν την οποίαν εφήροζεν η


167
Στο ίδιο, σελ. 82.
168
Στο ίδιο, σελ. 83

55

δεξιά παράταξις µε την δράσιν εκάστης παρακρατικής οµάδος του


τόπου!169

Ο Δ. Γεωργίου υποστήριξε την άποψη ότι η ψυχαγωγία που περιελάµβανε


τραγούδια και χορούς χρησίµευε στην αναζωπύρωση της ψυχολογίας των
συναγωνιστών και των συναγωνιστριών και «αυτοί οι µεγάλ’, ο Φλωράκης, ο
Γιαννόπουλος» έγραφαν τραγούδια για το αντάρτικο, για τους µαχητές και τις
µαχήτριες. Εδώ αναφέρω ένα τραγούδια γραµµένο για τους µαχητές του ΔΣΕ:

Σηκώνοµαι πρωί τρεις ώρες πριν να φέξει. Παίρνω νερό και νίβοµαι και
ζώνω τ’ άρµατα µου. Και περνώ δίπλα από τα βουνά, δίπλα από τα
κορφοβούνια. Βρίσκω ληµέρια αντάρτικα παραχωρταριασµένα. Βρίσκω
τον Κώστα λοχαγό και του ‘λεγα να σηκωθεί να πάει να πολεµήσει. Κι
αυτός µου λέγει δεν µπορώ. Για πιάστε µου να σηκωθώ και βάλτε µου να
κάτσω. Και δώστε µε τ’ αυτόµατο να το λαλήσω. Γεια σας παιδιά µου.170

Οι στίχοι του αναφέρονται στο λοχαγό Κώστα [Βραχωρίτη] που είχε τραυµατιστεί σε
µάχη και δεν µπορούσε πλέον να πολεµήσει. Τα τραγούδια των µαχητριών τόνιζαν τη
δύναµη τους στο πεδίο της µάχης και τον σκοπό για τον οποίο πολεµούσαν. Οι
µαχητές και οι µαχήτριες του ΔΣΕ που απεβίωσαν είχαν ηρωποιηθεί και γράφονταν
τραγούδια προς τιµήν τους:

Μια όµορφη αντά-, µια όµορφη ανταρτοπούλα επάνω στα βουνά,


πολεµάει για να φέρνει την ελευθεριά. Πολεµάει για να φέρνει την
ελευθεριά.171

Κόκκινη σηµαία στήσαµε στις πιο ψηλές ραχούλες κι όλοι µαζί φωνάξατε
έχετε για βρυσούλες. Έχω ένα γιο στη φυλακή, κόρη στην εξορία, κι από
µας επεριµένανε χάρη και εευθερία. Τρια λα λα λα λα λα.172

Τα αντάρτικα τραγούδια φρόντιζαν να περιγράφουν τις καταστάσεις του πολέµου


δίνοντας µια ζωντανή και ρεαλιστική εικόνα αλλά και πληροφορίες για τη ζωή των
ανταρτών. Οι µαχητές τραγουδούσαν επαναστατικά τραγούδια στις συγκεντρώσεις
όλων των λόχων της µονάδας και σε οµιλίες που αφορούσαν κάποιο ιστορικό

169
Στο ίδιο, σελ. 31-32
170
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
171
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
172
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016

56

γεγονός, όπως ο πόλεµος του 1940. Εκτός αυτού, στις συγκεντρώσεις παίζονταν και
διάφορες παραστάσεις, όπως ο Καραγκιόζης.

Όσον αφορά τη στρατιωτική εκπαίδευση, για τους νέους στρατολογηµένους


ήταν απαραιτήτως αναγκαία η εκπαίδευση πάνω στον οπλικό εξοπλισµό. Ο
διµοιρίτης δίδασκε στρατιωτική γεωγραφία και εξηγούσε την ονοµατολογία του
εδάφους και στη συνέχεια επαναλάµβαναν οι µαχητές. Για την πρακτική εξάσκηση
της θεωρίας η κάθε διµοιρία µεταφερόταν στην κατάλληλη θέση πάνω στο βουνό.
Όταν ο εχθρός βρισκόταν κοντά «η εκπαίδευσις εις όλα τα όπλα γίνεται µόνο
θεωρητικώς» 173 για να µην αποκαλυφθεί το σηµείο στο οποίο βρισκόταν ο
καταυλισµός του στρατοπέδου, ενώ όσοι στρατολογηθέντες δεν έχουν παραλάβει τον
απαιτούµενο οπλισµό τους, όπως οι συνοµιλητές, διδάσκονται µόνο θεωρητικά όλα
τα θέµατα της στρατιωτικής εκπαίδευσης.

Ο ΔΣΕ κατασκευάζει ένα άλλου τύπου πρότυπο µαχητή (και µετέπειτα


πολίτη) αντλώντας από την λενινιστική και µαρξιστική θεωρία. Μέσα από τη
διαφώτιση ανακύπτει ένας άλλος νέος εαυτός µε συγκεκριµένα χαρακτηριστικά και
αξίες, που βάζει σε δεύτερη µοίρα τον εαυτό δίνοντας προτεραιότητα στο συλλογικό
έναντι του ατοµικού (αυτό φαίνεται και στην αφήγηση που χρησιµοποιείται το εµείς
και όχι το εγώ), στην καλλιέργεια του ήθους και του χαρακτήρα του.174 Ο κάθε
µαχητής ως µέλος και κοµµάτι του ΔΣΕ έπρεπε να σκέφτεται και να πράττει
σύµφωνα µε τους στόχους του στρατού και όχι ανεξάρτητα. Ο συνοµιλητής Μ.
Βασιλειάδης αθέτησε τους κανόνες και υπέκυψε στη θέληση της συναγωνίστριας
Κούλας κατεβαίνοντας από τα έµπεδα στην πλατεία της Τζούρτζιας (Αγία
Παρασκευή σήµερα) για να της κάνει το χατίρι να φέρει καρύδια. Κατά τη διάρκεια
της συνέντευξης περιέγραψε µια σκηνή µε χιουµοριστικό τρόπο, αφού δεν έδειχνε να
συµµερίζεται τα όσα διδασκόταν στα µαθήµατα διαφώτισης:

Δεν πας στην πλατεία που είναι γύρω γύρω η περιοχή µε καρύδια; Ρίξε
µια πέτρα να πέσουν τα καρύδια όλα κατ’ και γέµισε το ντρουβά και φέρε
να φάµε. Τόσο µ’ έκοψε κι εµένα! Πάω κι άπου λες, τραβάω ρίχνω και
πέφτει η πέτρα µπροστά στο Φλωράκη τον καπετάνιο. Αν µε έβλεπε,
όµως, θα µε σκότωνε. Σε λέω που πας; Έφερνε σφούρλα, κοίταξε εδώ,


173
Β. Μπέης, ό.π. σελ. 25.
174
Π. Βόγλης, ό.π. σελ. 228.

57

εγώ όµως τον είδα και έφυγα. Λέω µην κρένετε ντιπ! Ανάσα! Θα µε φάει
απόψε ο που…! (γέλια) τέλος πάντων, πάµε και παίρνουµε συσσίτιο.
Έβγαλε λόγο: οι άλλοι πολεµάν και εσείς να δουλεύετε εδώ να φτιάξτε
γούνες και πορέψουν το χειµώνα. Δεν θα φύγει κανένας σε ώρα εργασίας
από τη δουλειά. Όταν θα φάτε, θα καθίσετε µια ώρα και θα πάτε να
δουλέψετε πάλι!175

Άρα, οι στόχοι του ΔΣΕ ήταν σαφείς και όποιος παρέλειπε να τους ακολουθήσει
έπρεπε να κάνει ο ίδιος κριτική στον εαυτό του, αλλά, και να δεχτεί την κριτική από
τους υπόλοιπους. Οι συνοµιλητές έπρεπε να έχουν ηθική αυτοπαιδαγώγηση και
αυτοέλεγχο για να πειθαρχούν στους κανόνες. Οι πράξεις τους έπρεπε να είναι
παράδειγµα προς µίµηση και όχι προς αποφυγή.

Οι µαχητές του ΔΣΕ έπρεπε να δείξουν σεβασµό στους νεκρούς συναγωνιστές


τους που χάθηκαν στο πεδίο της µάχης, γι’ αυτό άνοιγαν ένα λάκκο και έθαβαν το
νεκρό ως φόρο τιµής ή τον σκέπαζαν µε φύλλα. Αν και ο κοµµουνισµός δεν
συµβαδίζει µε τη θρησκεία, ωστόσο οι µαχητές και οι µαχήτριες του ΔΣΕ που δεν
είχαν ιδέα για αυτά τα ζητήµατα, επιθυµούσαν να έρθουν κοντά στο θεό µε
προσευχές και προσκυνήσεις στα εκκλησάκια που σταµατούσαν για ξεκούραση.
Κατά τη διάρκεια της ταφής ενός νεκρού συναγωνιστή: «ερρίφθη µία ροπή
οπλοπολυβόλου εις τον αέρα και µία φωνή, ως εξ ενός στόµατος, ηκούσθη εκ των
παρευρισκοµένων, λέγουσα, αιωνία η µνήµη! Εις την συνέχειαν όλοι µαζί έψαλον το
πένθυµον τραγούδι, «Επέσατε…». Μάλιστα πολλοί εκ των παρευρισκοµένων εκείνην
την στιγήν εδάκρυον , κυρίως δε συναγωνίστριαι. Μία εξ αυτών απεφάνθη και είπεν:
«Γιατί να µην έχουµε εδώ και ένα παπά για να διαβάση τον άνθρωπον, όπως πρέπει;»
τότε λαµβάνει τον λόγον ο ηµέτερος λοχαγός, Αριστοτέλης Τζουβάρας και λέγει:
«Συναγωνίστρια Ελένη, η θρησκεία είναι ένα κατασκευασµένο παραµύθι των
παπάδων, παραµύθι θα επαναλάβουµε και εµείς εδώ;»176

Οι συνοµιλητές µου από τα Τρίκαλα δεν έχασαν ποτέ την πίστη τους στο θεό
όλο το διάστηµα παρέµειναν στο ΔΣΕ. Η πίστη εκφράζεται ως ανάγκη προστασίας
από µία ανώτερη δύναµη. Συνέχεια έκαναν προσευχές για να τους έχει ο θεός καλά
και το γεγονός ότι δεν πέθαναν στον πόλεµο οφείλεται στην πίστη τους: «Ο θεός µε


175
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
176
Β. Μπέης, ό.π. σελ. 60.

58

βοηθούσε και πήγαινα […] Πολλοί κοιµήθηκαν. Πάρα πολλοί. Εγώ όµως δόξα το θεό
είµαι πολύ ευχαριστηµένος που είµαι εδώ και είµαι 88. Δόξα το θεό. Πολύ δόξα!».177
Οι συναγωνιστές µεταξύ τους δεν παρέλειψαν να κάνουν έναν παραλληλισµό
ανάµεσα στον χριστιανισµό και στον κοµµουνισµό. Ο αντάρτης του ΔΣΕ ήταν για
τους αριστερούς επαναστάτες ότι ο Ιησούς Χριστός για τον χριστιανούς. Για τον
στρατολογηµένο και τον λαό: «Αντάρτης, λέγεται ο πολεµιστής, ο µαχόµενος µεν
υπέρ πατρίδος και των ιδεωδών της, µη ανήκων όµως εις τον τακτικόν στρατόν, αλλ’
εις εθελοντικά άτακτα στρατιωτικά σώµατα»178. Αλλά για τον αριστερό αντάρτη «ο
Ιησούς ήτο επαναστάτης! Δι’ αυτόν τον σκοπόν αγωνιζόµεθα και ηµείς. Αγωνιζόµεθα
διά την ελευθερίαν και δικαιοσύνην του λαού, αλλά και διά την πλήρη ανεξαρτησίαν
της Χώρας!»179 Όµως, «ο αντάρτης δεν ηµπόρει ποτέ να γίνη και ιερεύς µε πλήρης
ειλικρίνειαν! Ο βουλόµενος ερευνησάτω και ευρήσει, αφού, αφ’ εαυτού ο Χριστός
διετράνωσε: «Πράος εγώ ειµί», εξ ου και, «Όστις θέλει οπίσω µου έλθειν», και ουχί
διά της βίας!»180

IV. Λιποταξία: ιδού το δίληµµα

Οι λιποταξίες δεν έλειψαν από τον Δηµοκρατικό Στρατό Ελλάδας και γίνονταν όταν
οι µαχητές έβρισκαν την κατάλληλη ευκαιρία, συνήθως κατά τη διάρκεια της σκοπιάς
και κατά τις νυχτερινές πορείες.181 Ο συνοµιλητής Δ. Γεωργίου ήταν αρχηγός µιας
οµάδας οχτώ µαχητών και κατά τη διάρκεια της µάχης που έδωσαν για να πάρουν ένα
φυλάκιο πριν τη Λαµία οι επτά συναγωνιστές ξεψύχησαν στο πεδίο. Εκείνος, µέσα
στα χιόνια τη νύχτα, θέλοντας να σώσει τη ζωή του κατέβηκε από το βουνό στο
δρόµο για να βρει τον στρατό και να παραδοθεί: «Πριν φτάσουµε στ’ Λαµία ήταν ένα
ύψωµα µε φυλάκιο στρατιωτικό. Εκεί αυτό έπρεπε να το πάρουµε οι αντάρτες. Το
κυκλώσαµε, δώσαµε µαχ’ αλλά το φυλάκιο ήταν αµυνόµενο. Δεν µπορέσαµε να το
πάρουµε. Σκοτώθηκε λαός εκεί. Από κει έφυγα. Νύχτα τώρα. Γενάρης µήνας µε τα
χιόνια αυτά. Ο θεός µε βοηθούσε και έκανε προς τα κατ’».182 Η λιποταξία γινόταν
είτε µεµονωµένα είτε µαζικά. Η συνοµιλήτρια Ε.Α. από την Παναγίτσα Τρικάλων
αναφέρει µεταξύ άλλων µια προσωπική της εµπειρία από το 1948 όταν οι αντάρτες

177
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
178
Β. Μπέης, ό.π. σελ. 62.
179
Στο ίδιο.
180
Στο ίδιο.
181
Νίκος Μαραντζίδης. Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946- 1949. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2010, σελ.
116
182
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

59

περνούσαν από το χωριό για να στρατολογήσουν, δύο µαχήτριες ξέφυγαν από την
πορεία και αναζήτησαν καταφύγιο στο σπίτι µιας γιαγιάς: «τότε κρύφτηκαν στ’
γιαγιάς αυτό το σπιτ’ που σε λέω δύο κοριτσάκια από το Πήλιο. Κρύψε µας γιαγιά
γιατί δεν αντέχουµε άλλο. Και τσ’ έβαλε µέσα σε κάτι ξύλα η γιαγιά εκεί τις
παράχωσε. Και άµα σας βρουν κορίτσι µ’, µην πείτε ότι σας έβαλα εγώ. Θα µε
σκοτώσουν. Και το πρωί ειδοποίησαν το στρατό και παραδόθηκαν τα κορίτσια από το
Πήλιο».183 Οι στρατολογηµένοι αντάρτες που δεν ακολούθησαν µε δική τους θέληση
το ΔΣΕ ήταν εκείνοι που κατέφυγαν στη λιποταξία. Δεν άντεχαν άλλο την πείνα και
τις κακουχίες του πολέµου. Ο Β. Μπέης ως τραυµατίας έµεινε για µερικά
εικοσιτετράωρα κρυµµένος σε µια κουφάλα ελάτου µέχρι να επουλωθεί το τραύµα
του. Όµως, η πείνα η µοναξιά και περισσότερο η θέληση για ζωή τον ώθησαν να
φύγει µε σκοπό να αναζητήσει ανθρώπους που θα τον βοηθούσαν να παραδοθεί.
Φτάνοντας σε ένα καφενείο πλησίασε ένα θαµώνα και του είπε: «Εγώ είµαι αντάρτης
και αυτήν την στιγµήν έρχοµαι να παρουσιασθώ. Θέλω λοιπόν από εσάς να µου
παρουσιάσετε εις την διοίκησιν σας, είτε αυτή είναι διοίκησις στρατού, είτε
χωροφυλακής, είτε ΜΑΥδων»184. Όταν κάποιος µαχητής αποχωρούσε, οι καπετάνιοι
φρόντιζαν να µην το ανακοινώνουν στους υπόλοιπους µαχητές για να κρατηθεί το
ηθικό ακµαίο. Ας προστεθεί ότι ο Δ. Γεωργίου έφυγε µε το όπλο στο χέρι, καθώς
βρήκε την ευκαιρία να φύγει την ώρα που διεξαγόταν η µάχη: «Τι είσαι εσύ; Άλτ!
Εγώ παίρνω το όπλο έτσι απάν. Μπαρµπάδες, αντάρτης είµαι. Μπαπ! Το όπλο κάτω
και στέκοµαν έτσι. Άρχισα να κλαίω! (ο συνοµιλητής πετάει το κοµπολόι από τα
χέρια του κάτω στο έδαφος και αρχίζει να δακρύζει)».185 Ο συνοµιλητής φέρνοντας
ξανά στη µνήµη του τη στιγµή της λιποταξίας αισθάνθηκε έντονη συγκίνηση που
εκδηλώθηκε µε δάκρυα και σιωπή. Ο Μ. Βασιλειάδης αφηγείται τη δική του
αντίστοιχη περίπτωση µε διαφορετικό τρόπο, δίχως να συγκινηθεί, δείχνοντας ότι
ήταν αποφασισµένος για την πράξη του: «Τριγυρίζω πλαϊνά, παένω πίσω. Βλέπω το
στρατό. Ξαπλωµέν’ κι άπου λες αυτοί! Γεια σας ρε παιδιά. Γεια σου. Τι θέλεις εσύ
εδώ; Σηκώτε αρά παιδιά! Προς θεού σας! Ξαπλωµέν’ είστε; Σηκώτε! Αρά εγώ έφυγα
απ’ τσ’ αντάρτες για να γλιτώσω! Είπα αµάν πώς να πέσω σε εσάς! Σώθηκες! Λέει ο
λοχαγός. (γέλια)»186.


183
Προφορική μαρτυρία Ε.Α., Παναγίτσα Τρικάλων 16.04.2015
184
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 203.
185
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
186
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016

60

Μετά την παράδοση των µαχητών στο στρατό ή στους ΜΑΥ, οι συνοµιλητές
οδηγήθηκαν για ανάκριση και στη συνέχεια µπήκαν στη φυλακή µέχρι να εξετασθεί ο
φάκελος τους. Ο συνοµιλητής Δ. Γεωργίου αφηγείται µε πόνο τη στιγµή της
αποκάλυψης των όσων έζησε το διάστηµα που ήταν µε τον ΔΣΕ: «Έλα παιδί µ’ εδώ.
Με πήγαν στο διοικητή του πυροβολικού. Με έφτιαξαν τσάι εκεί, µε έδωσαν
κουραµάνα και µ’ έκανε ερωτήσεις […] Με πήραν από κει και από κει στον Όλυµπο
[…] Πολύ σε βοηθάει η Παναγία και τώρα θα σε βοηθήσω κι εγώ. Θα σου δώσω ένα
χαρτί και µε συνοδεία τα παιδιά µε ένα τζιπάκ’ θα σε πηγαίν’ στ’ Λαµία. Πολύ σωστά
µου τα είπες όλα. Ήταν εκεί λαός µες τις φυλακές και από την µία την παράταξ’ και
από την αλλ’. Μέσα οι φυλακές γεµάτες. Εγώ έκατσα µία νύχτα»187. Όπως απορρέει
από τις παραπάνω µαρτυρίες, οι συνοµιλητές του ΔΣΕ που παραδόθηκαν µε τη
θέληση τους στο στρατό και έκαναν αποκαλύψεις, τους περιποιήθηκαν δίνοντας τους
να φάνε και ρίχνοντας τους ψειρόσκονη για να εξαφανιστούν οι ψείρες: «παρ’ τον, να
τον πας πρώτον εις τα µαγειρεία διά να φάγη και κατόπιν να τον παραδώσης εις τον
αξιωµατικόν του κρατητηρίου, αφού αρχικώς τον ρίξης ντιντί διά να εξαφανισθούν οι
ψείρες»188. Ενώ στον Μ. Βασιλειάδη που ήταν τραυµατίας δέχτηκε τη σχετική
περίθαλψη από τον στρατιωτικό ιατρό, επειδή το τραύµα καθιστούσε τον συνοµιλητή
αποκλεισµένο για καιρό, τόσο από τις µάχες, όσο και από την ευκολία της
µετακίνησης: «Με έκανε αλλαγή το τραύµα µε γάζες µε οξυζενέδια και λέει ο
λοχαγός θα τον βάλετε καβάλα στ’ άλογο, θα τον πας απάν στο τάγµα λε. (γέλια).
Γιατί αυτός έσωσε και τσ’ αλλ’ λε» 189 . Όµως, όποιος δεν έκανε αποκαλύψεις,
περνούσε άσχηµα στην φυλακή: «ήσουνα στην Α µάχην; Και ο ταλαίπωρος
κρατούµενος, αναλόγως, έδιδε και την σχετικήν απάντησιν, πότε έλεγε, ναι, και πότε
έλεγε, όχι. Τότε έπιπτε σχετικός ξυλοδαρµός!».190

Η λιποταξία συνοδευόταν µε τη δήλωση µετανοίας, που γινόταν για να


επιβεβαιωθεί ότι ο λιποτάκτης αλλαξόπιστε και επιστρέφει στο σωστό δρόµο. Έτσι,
µε αυτή την πράξη γίνεται µάρτυρας και αποκαλύπτει τα όσα γνωρίζει για να
γλιτώσει τα βασανιστήρια.191 Οι συνοµιλητές που λιποτάκτησαν δέχτηκαν τη βοήθεια


187
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
188
Βασίλειος, Μπέης, σελ. 205
189
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
190
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 207
191
Α, Ελεφάντης, ό.π. σελ. 117.

61

των συγγενών και άλλαξαν τόπο κατοικίας για να αποφευχθεί η ποινική δίωξη192 και
η πράξη τους δηµοσιεύτηκε στην τοπική εφηµερίδα: «Με απέρασαν στ’ εφηµερίδα.
Αφού παρουσιάστηκα λοιπόν στη Λαµία εκεί, µ’ έβαλαν στ’ εφηµερίδα και την
εφηµερίδα αυτήν την διάβασε ένας γιατρός, µε φωτογραφία έτσι. Την εφηµερίδα την
έβγαλε ο διοικητής αυτός από τα Τρίκαλα. Με το διάβασµα που την έκανε, έµαθαν
λοιπόν αυτοί εδώ όλοι, η µάνα η δική µ’».193 Όταν εξετάστηκε η υπόθεση και ο
φυλακισµένοι αφέθηκαν ελεύθεροι, τότε ειδοποιούνταν οι συγγενείς τους για να
έρθουν να τους παραλάβουν. Αυτό αποτελούσε ντροπή για τους συνοµιλητές, επειδή
ένιωθαν ότι χρειάζονται τον κηδεµόνα τους να αποκαταστήσει το όνοµα και την τιµή
τους: «Ήταν ο µπάρµπα- Γιάννης ο Κ. πρόεδρος, ο πατέρας του Βαγγέλ’. Έφτιασαν
τα χαρτιά και ήρθαν σε µένα τα χαρτιά και συνάµα ήρθε και η µάνα µ’. Πώς ήρθε,
αυτήν ξέρει. Καθαρός! Καθαρό το παιδί! Ελεύθερος!»194. Τον Μ. Βασιλειάδη πήγε να
τον παραλάβει ο αδερφός του Αλέξανδρος που ήταν στους ΜΑΥ: «Ήρθε στ’ Λάρισα
να µε φτιάξει τα χαρτιά. Τον πήραν µε τη βία λέει (ο αδερφός του)». 195 Ο
συνοµιλητής Α. Βασιλειάδης αποκαλύπτει γι’ αυτό το περιστατικό γεµάτος
υπερηφάνεια που πήγε ο ίδιος στη φυλακή να πάρει τον µικρότερο αδερφό του: «Συ
είπε ο Μιλτιάδης; Τον πήραν αντάρτες το Μιλτιάδη! (χτυπάει τα χέρια). Μου λέει ο
πατέρας µ’: Μιλτιάδης παρουσιάστηκε στ’ Καρδίτσα και τον έφεραν στ’ Λάρισα.
Λοιπόν, το όπλο καβάλα στον ώµο, πάω στον διοικητή εκεί στο Μεγαλοχώρ’, το λέω:
κύριε διοικητά ο αδερφός µ’ παρουσιάστηκε! Είναι δέκα επτά. Λοιπόν,
παρουσιάστηκε ή τον πήραν; Λέει. Παρουσιάστηκε λέω αλλά τον πήραν απ’ το
χωράφ’ κα΄τω απ’ το Βαρκό λέω εγώ. Τράβα στη διοίκηση Τρικάλων στον
Κωνσταντά να σου δώσει χαρτί απ’ την αστυνοµία. Το χαρτί! Το όπλο και έβγα έξω
λέει. Βρες ένα αυτοκίνητο τζιπ. Άµα δεν σταµατάει λέει, ρίξε στη ρόδα! Μου λέει ο
τέτοιος. Μόλις έκανα νόηµα, σταµάτησε! Στ’ Λάρισα στις φυλακές µόλις τον είδα.
Μιλτιάδης στα Τρίκαλα ύστερα»196. Αυτό δείχνει ότι η αίσθηση του φόβου ήταν
ακόµη ζωντανή και επηρέαζε τις αποφάσεις των ανθρώπων το διάστηµα που
ακολούθησε.


192
Τ, Βερβενιώτη, Προφορική Ιστορία και έρευνα για τον ελληνικό εμφύλιο: η πολιτική συγκυρία και
ο ερευνητής- αφηγητής, στο Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών 107 Α’ 2002, Ειδικό τεύχος: Όψεις της
προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα, Έκδοση Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, Αθήνα, 2002.
193
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 20.08.2015
194
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015
195
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
196
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016

62

Κατά την αποχώρηση τους από τις φυλακές οι συνοµιλητές δεν επέστρεψαν στον
τόπο κατοικίας τους αµέσως, διότι αυτό εγκυµονούσε πάσης φύσεως κινδύνους. Ο
Εµφύλιος δεν είχε τελειώσει και ο ΔΣΕ µπορούσε να τους τιµωρήσει για την φυγή
τους από τον αγώνα ή ακόµη να τους αφαιρέσει τη ζωής τους: «Όταν απολύθηκα,
δηλαδή µε πήγαν στο κρατητήριο στ’ Λάρισα. Με λέει: που θα πας τώρα; Τον λέω:
δεν παένω στο Γριζάν’. Με λέει: γιατί; Θα µε φαν για λάχανο! Στα Τρίκαλα, λέω. Ως
που να καθαρίσ’ η υπόθεσ’ και µετά λέω. Έκατσα στα Τρίκαλα ύστερα».197

V. Η πείνα και η ψείρα πάνε µαζί κορίτσι µου198

Οι συνοµιλητές τόνιζαν τις δύσκολες ηµέρες που πέρασαν πεινασµένοι διψασµένοι


και κουρασµένοι. Καλούνταν να αντιµετωπίσουν τις αντίξοες συνθήκες που τους
φανέρωνε η ζωή του πολέµου. Όσοι βρίσκονταν στα έµπεδα κάθε πρωί µετά από το
στρατιωτικό εγερτήριο «Σηκωθείτε!» τακτοποιούσαν τα πράγµατα τους και στη
συνέχεια οδηγούνταν κάθε οµάδα στο µαγειρείο για να πάρουν το πρωινό ρόφηµα. Οι
στρατολογηµένοι από το Ζάρκο φρόντισαν να έχουν µαζί τους καραβάνα και κουτάλι
από το χωριό, όπως µας πληροφορεί ο Β. Μπέης στην γραπτή µαρτυρία του. Στη
συνέχεια όλοι έµπαιναν στη σειρά ο ένας πίσω από τον άλλον για να πάρουν το
199
φαγητό που συνήθως ήταν «βραστό κρέας». Τις περισσότερες φορές οι
συνοµιλητές περνούσαν ηµέρες δίχως να καταναλώσουν φαγητό, επειδή η συνεχής
και κοπιαστική µετακίνηση από το ένα µέρος στο άλλο δεν τους άφηνε περιθώρια
αναζήτησης φαγητού: «Το µεσηµέρι επί τέλους γίνεται προσωρινώς καταυλισµός εις
το ύψωµα Δοκίµι. Εδώ το σιτηρέσιον είναι χορταστικόν και νόστιµον, δηλαδή
βραστόν κρέας προβάτου, το συνηθισµένον συσσίτιον των ανταρτών της Θεσσαλίας.
Εφάνη εις ηµάς τόσον εύγεστον, καθότι µαγειρευµένον φαγητόν είχαµε να
δοκιµάσωµεν περισσότερον των τεσσάρων ηµερών».200 Η έλλειψη φαγητού έφερνε
απόγνωση στους συνοµιλητές που προσπαθούσαν να επιζήσουν και να σταθούν
όρθιοι µε τα ελάχιστα µέσα που διέθεταν κατά καιρούς: «Τίποτα ντιπ! (γέλια και
ένταση της φωνής). Τίποτα! Μια φορά την εβδοµάδα από κάνα κοψίδ’ βραστό µας
έβραζαν και µας έδωναν ετρωγάµε. Τίποτα!».201 Ακόµη, το φαγητό ήταν λιγοστό και
δυσεύρετο γι’ αυτό οι συνοµιλητές έτρωγαν ακατάλληλες για τροφές ή φαγητό

197
Προφορική μαρτυρία Α. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 05.05.2016
198
Σ. Τέλλιου, 03.01.2016
199
Β, Μπέης, ό.π. σελ. 20
200
Στο ίδιο, σελ. 36
201
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

63

µαγειρεµένο προ ηµερών που τους προκαλούσε προβλήµατα: «Κρέας! Είχαν κρέας.
Λοιπόν, και µετά πήραµε να φάµε ολ’ ύστερα. Ποιος ξερ’ από πόσες µέρες είχε! Μας
έκοψε ολ’! (γέλια). Δεν µπορούσαµε ντιπ κι απού λες».202 Ας τονιστεί όµως σε αυτό
το σηµείο ότι οι συνθήκες διαβίωσης δεν ήταν ίδιες για τον κάθε λόχο αλλά διέφεραν
από περιοχή σε περιοχή εγκατάστασης των καταυλισµών. Όποτε ήταν εφικτό
γίνονταν αποστολές στα χωριά, προσκαλώντας τους χωρικούς να δώσουν ότι
µπορούν, για να καταπολεµηθεί η πείνα:

Η φάλαγξ αποτελείται και από πολλά µεταγωγικά ζώα διά να φορτωθούν


µε διάφορα τρόφιµα […] οι περισσότεροι αρχίζουν το έργο της
επιµελητείας διά να συγκεντρώσουν διάφορα είδη διατροφής. Έκαστος
αξιωµατικός έφερεν µαζί του και την σχετικήν κατάστασιν των κατοίκων
του οικισµού, έτσι ώστε να γνωρίζη εκ των προτέρων, από ποίαν
αγροτικήν οικογένειαν θα έπρεπε να ζητήση το απαιτούµενον ποσόν των
δηµητριακών προϊόντων […] διεπίστωσα πως όλοι οι αγρόται µε µεγάλην
δυσαρέσκειαν προσέφεραν τα προϊόντα των […] την αποζηµίωσιν αυτήν
µίαν ηµέρα των ηµερών θα την ανταποδώσωµεν εις το ακέραιον! Όταν
ήλθεν η ώρα της αναχωρήσεως, αµέσως φορτώνοµεν τους σάκκους εις τα
ζώα και επιστρέφοµεν διά της ίδιας οδού προς την βάσιν µας.203

Όµως, ο ΔΣΕ είχε στην κατοχή του κοπάδια που τα χρησιµοποιούσε για τις
διατροφικές ανάγκες των µαχητών. Οι ίδιοι οι µαχητές ήταν υπεύθυνοι για την
φύλαξη των ζώων και για το σφαγιασµό τους προκειµένου να εξυπηρετήσουν τις
ανάγκες όλης της οµάδας: «Εµείς θα πάρουµε τ’ αρνί και εσύ βγάλε τα πρόβατα έξω
να βοσκήν’ και σείρε βόσκα τα! Λοιπόν, παέν’ κατ’ στα πλατάνια και βρίσκει µια
στρούγκα παλιά και βγήκε η φλόγα απάν και ήταν βαρύ το σουβλί. Ήταν είκοσι δύο
οκάδες το αρνί. Έσπασε το σουβλί και σούβλισαν άλλο […] Eίχα εννιακόσια
πρόβατα λοιπόν και πενήντα γίδια».204 Η πείνα οδήγησε σε αντιλαϊκές πράξεις, όπως
επισηµαίνει ο Ν. Μαραντζίδης.205 Αυτό σηµαίνει ότι οι µαχητές του Δηµοκρατικού
Στρατού έµπαιναν στα χωριά και στις κωµοπόλεις για να κάνουν πλιάτσικο. Σύµφωνα
µε την συνοµιλήτρια Ε.Α. από την Παναγίτσα η εµπειρία αυτή επέστρεψε ως


202
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
203
Βασίλειος, Μπέης, σελ. 55-56
204
Προφορική μαρτυρία Μ. Βασιλειάδη, Γριζάνο Τρικάλων 04.01.2016
205
Ν, Μαραντζίδης, ό.π. σελ. 109.

64

τραυµατικό γεγονός στη µνήµη της, γι’ αυτό κατά τη διάρκεια της αφήγησης έκλεισε
το στόµα της µε τα δύο της χέρια και άρχιζε να φωνάζει:

Μετά, µέχρι το Μάη ήρθαν και πήραν τα πρόβατα όλα από το µαντρί.
Εκατό πρόβατα. Μας τα πήραν όλα! Βγήκε η µάνα µ’. Εγώ άµα δεν µε
βούλωνε τα στόµα η Κατίνα (βάζει τα χέρια µπροστά στο στόµα),
ήµασταν µαζί, θα µας έπαιρναν κι εµάς. Τόσο µε κακοφάνηκε! Μπήκε
ένας µέσα και αρχίζ’ µπαµ µπαµ µπαµ µε ένα γκαζοτενεκέ. Σκοτώθηκαν
τα πρόβατα να βγουν. Λέει η µάνα µ’: Δεν µε αφήνετε και εµένα καµιά
δεκαριά πρόβατα παιδιά µ; λέει. Έχω οικογένεια λέει. Φύγε λέει ο ένας (ο
αντάρτης) να µη σε σκοτώσουµε λέει ο άλλος. Δε ξέρεις που πεινάει ο
Δηµοκρατικός Στρατός; Λέει.206

Όµως, δεν ήταν µόνο η πείνα που απασχολούσε τους συνοµιλητές αλλά και η ψείρα,
διότι δεν ήταν εύκολο να την αποβάλουν από πάνω τους: «Ψείρες; Ψείρες; Δέκα
σχέδια. Άσπρες, κόκκινες, µαύρες, παρδαλές. Είχα ‘γω! Δεν τις έβγαζα! Δεν τις
έβγαζα! Α, όταν είχαµε φωτιά έβγαλα το αυτό και έρχονταν παναθιώ και
κραπανούσαν κραπ κραπ κραπ. Καίονταν στ΄ φωτιά. Πάλι το ‘βαζα. Μη χειρότερα!
Μη χειρότερα! Περάσαµε ταλαιπωρία µεγάλ’ επί ένα χρόνο και και και. Περίπου
δέκα τρεις µήνες».207

Επίλογος

Ο Εµφύλιος πόλεµος πάντα ήταν και συνεχίζει να είναι ένα σηµαντικό θέµα που
κεντρίζει το ενδιαφέρον και είναι άξιο να ερευνηθεί από όλες τις σκοπιές. Από τα
παιδικά µου χρόνια θυµάµαι ότι τα πιο σηµαντικά λόγια ειπώθηκαν µεταξύ σοβαρού
και αστείου από τα στόµατα των ανθρώπων, αλλά όταν ήρθε η ώρα των ερωτήσεων
και την ηχογράφησης οι πάντες σιωπούσαν και τρόµαζαν. Από την µία πλευρά ήταν
σαν να ήθελαν να αφηγηθούν τα προσωπικά τους βιώµατα µέσα σε ένα λεπτό και από
την άλλη πλευρά ήταν τόσο σκεπτικοί που περνούσε αρκετή ώρα δίχως να πούµε
τίποτα. Άραγε, γιατί οι άνθρωποι που βίωσαν την καθηµερινότητα του Εµφύλιου δεν
θέλουν να µεταδώσουν τα «µαθήµατα» στις επόµενες γενεές; Γιατί εµείς δεν πρέπει
να ξέρουµε; Γιατί δεν έχουµε το δικαίωµα στη γνώση; Η απάντηση δόθηκε: εκείνη η
εποχή κρύβει µέσα της τη δίνη του πολέµου, γι’ αυτό να µη ζήσουµε εµείς τέτοιες

206
Προφορική μαρτυρία Ε.Α, Παναγίτσα Τρικάλων 16.04.2015
207
Προφορική μαρτυρία Δ. Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων 15.04.2015

65

εποχές. Είναι απαγορευµένο να µιλάµε για το «τότε». Όλα τα αναπάντητα ερωτήµατα


καλύφθηκαν ως ένα βαθµό από την προφορική ιστορία και την επιτόπια έρευνα στα
Τρίκαλα από το Πάσχα του 2015 έως το Πάσχα του 2016. Οι ίδιες οι µαρτυρίες
κατεύθυναν την εργασία και ιδιαίτερα το τελευταίο µέρος που ήταν το δυσκολότερο
ως προς τη συγγραφή του. Στόχος και προσωπική ανάγκη ήταν να αναλύσω τον
τρόπο που βιώθηκε και βιώνεται η ιστορία τότε και τώρα από τα υποκείµενα. Λοιπόν,
το συµπέρασµα είναι ότι η ενασχόληση του ερευνητή µε το θέµα που επιλέγει δεν
είναι άσχετο µε τα προσωπικά του ενδιαφέροντα και οι εµπειρίες του εγγράφονται
στο κείµενο του µε «συµπαθητική µελάνη» ανέφερε κάποτε ο Walter Benjamin και
στη δική µου περίπτωση έχει απόλυτο δίκιο. Η εκπόνηση της παρούσας εργασίας έχει
χαράξει τον δρόµο αλλαγής του εσωτερικού µου κόσµου και τη στάση µου απέναντι
στη γνώση και στους ανθρώπους.

66

Φωτογραφικό υλικό208

Γεώργιος Τέλλιος, Γριζάνο Τρικάλων Μιλτιάδης Βασισλειάδης, Γριζάνο Τρικάλων

Μετάλλιο αγωνίστριας του ΔΣΕ, Γριζάνο Τρικάλων


208
Οι τέσσερις πρώτες φωτογραφίες τραβήχτηκαν από εμένα, ενώ οι άλλες δύο αντλήθηκαν από τη
σελίδα που δημιουργήθηκε για το χωριό Παναγίτσα, με την ονομασία Panagitsa.4ever.

67

Παρασκευή Γούλα (νύφη), Παναγίτσα Τρικάλων


Δημήτριος Γεωργίου, Παναγίτσα Τρικάλων

Μνημείο από τη μάχη της Πετρομάγουλας το 1944

68

Πηγές

Collard, Anna. «Διερευνώντας την «κοινωνική µνήµη» στον ελλαδικό χώρο», στο
Παπαταξιάρχης, Ε. & Παραδέλλης, Θ, Ανθρωπολογία και Παρελθόν. Αθήνα:
Αλεξάνδρεια, 1993, σελ. 357-89.

Thopson, Paul. Φωνές από το παρελθόν, Ρ. Β. Μπούσχοτεν- Ν. Ποταµιάνος (µτφρ).


Αθήνα: Πλέθρον, 2002.

Αντωνίου, Γιώργος & Μαραντζίδης, Νίκος. «Το επίµονο παρελθόν», στο Η εποχή της
σύγχυσης. Γ. Αντωνίου & Ν. Μαραντζίδης (επίµ), Αθήνα: Εστία, 2008, σελ. 11-52.

Βαν Μπούσχοτεν, Ρίκη. Ανάποδα χρόνια. Αθήνα: Πλέθρον, 1997.

Βερβενιώτη, Τασούλα. «Μνήµες και αµνησίες των αρχείων και των µαρτύρων για
τον ελληνικό εµφύλιο. Η Αθήνα και η επαρχία, η Ηγεσία και τα µέλη», στο Μνήµες
και λήθη του ελληνικού εµφυλίου πολέµου. Ρ. Β. Μπούσχοτεν, Ε. Βουτυρά, Β.
Δαλκαβούκης, Κ. Μπάδα (επίµ), Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2008, σελ. 81-102.

Βερβενιώτη, Τασούλα. Διπλό βιβλίο. Αθήνα: Βιβλιόραµα, 2003.

Βερβενιώτη, Τασούλα. Προφορική Ιστορία και έρευνα για τον ελληνικό εµφύλιο: η
πολιτική συγκυρία και ο ερευνητής- αφηγητής, στο Επιθεώρηση Κοινωνικών
Ερευνών 107 Α’ 2002, Ειδικό τεύχος: Όψεις της προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα.
Αθήνα: Έκδοση Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, 2002.

Βόγλης, Πολυµέρης. Η αδύνατη επανάσταση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2014.

Βόγλης, Πολυµέρης. «Οι µνήµες της δεκαετίας του 1940 ως αντικείµενο ιστορικής
ανάλυσης: µεθοδολογικές προτάσεις», στο Μνήµες και λήθη του Ελληνικού Εµφυλίου
πολέµου. Ρ. Β. Μπούσχοτεν, Ε. Βουτυρά, Β. Δαλκαβούκης, Κ. Μπάδα (επίµ),
Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2008, σελ. 61-80.

Βουρνάς, Τάσος. «Απολογία µιας µορφής ιστορικής συγγραφής». Σύγχρονα θέµατα,


1988, σελ. 80-83.

Βουρνάς, Τάσος. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Αθήνα: Αδελφών Τολίδη, 1981.

Δεµερτζής, Νίκος. «Το πολιτισµικό τραύµα στις συλλογικές ταυτότητες: περιπέτειες


της µνήµης και διαδροµές της συγκίνησης στο Εµφύλιος: Πολιτισµικό τραύµα. Ν.
Δεµερτζής, Ε. Πασχαλούδη, Γ. Αντωνίου (επίµ), Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2013α, σελ.
19-42.

Δεµερτζής, Νίκος. «Ο Εµφύλιος Πόλεµος: από τη συλλογική οδύνη στο πολιτισµικό


τραύµα», στο Εµφύλιος: Πολιτισµικό τραύµα. Ν. Δεµερτζής, Ε. Πασχαλούδη, Γ.
Αντωνίου (επίµ), Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2013β, σελ. 43-90.

Ελεφάντης, Άγγελος. Μας πήραν την Αθήνα. Αθήνα: Βιβλιόραµα, 2003.

69

Καλύβας, Στάθης & Μαραντζίδης, Νίκος. Εµφύλια Πάθη. Αθήνα: Μεταίχµιο, 2015.

Κλιάφα, Μαρούλα. «Ο Εµφύλιος πόλεµος και τα θύµατά του στα Τρίκαλα».


30.08.11, trikalanews.gr, (πρόσβαση 24.03.2016).

Κλιάφα, Μαρούλα. Από τον Σεϊφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη (Τόµος Β). Κέδρος, 1998.

Κλόουζ, Ντέιβιντ. Οι ρίζες του Εµφυλίου πολέµου στην Ελλάδα. Αθήνα: Φιλίστωρ,
2003.

Λάζου, Βασιλική. «Οι προφορικές µαρτυρίες ως πηγή του Εµφυλίου», στο Πτυχές του
Εµφυλίου Πολέµου 1946-1949, Κλεοµένης Κουτσούκης & Ιωάννης Σακκάς (επιµ.).
Αθήνα: Φιλίστωρ, 2000, σελ. 381-395.

Μαδιανού- Γκέφου, Δήµητρα. «Αναστοχασµός, ετερότητα και ανθρωπολογικοί οίκοι:


διλήµµατα και αντιπαραθέσεις», στο Ανθρωπολογική θεωρία και εθνογραφία.
Μαδιανού- Γκέφου Δήµητρα (επιµ.), Αθήνα: Πατάκης, 2011, σελ. 365- 435.

Μαραντζίδης, Νίκος. Δηµοκρατικός Στρατός Ελλάδας 1946-1949. Αθήνα:


Αλεξάνδρεια, 2010.

Μαραντζίδης, Νίκος. «Η τοπική διάσταση στη µελέτη της Κατοχής και του
Ελληνικού Εµφυλίου πολέµου». στο Αντωνίου Γιώργος & Μαραντζίδης Νίκος. Η
εποχή της σύγχυσης. Αθήνα: Βιβλιοπωλείο, 2008, σελ. 173-196.

Μαργαρίτης, Γιώργος. Ιστορία του Ελληνικού Εµφυλίου πολέµου 1946-1949.


Βιβλιόραµα, 2000, (Τόµος Ι).

Μαργαρίτης, Γιώργος. Ιστορία του Ελληνικού Εµφυλίου πολέµου (1946-1949).


Βιβλιόραµα, 2001, (Τόµος ΙΙ).

Μπάδα, Κωνσταντίνα. «Ο Εµφύλιος πόλεµος ως βιωµένη εµπειρία και η µνήµη των


γυναικών». στο Μνήµες και λήθη του Ελληνικού Εµφυλίου πολέµου. Ρ. Β.
Μπούσχοτεν, Ε. Βουτυρά, Β. Δαλκαβούκης, Κ. Μπάδα (επίµ). Θεσσαλονίκη:
Επίκεντρο, 2008, σελ. 103-129.

Μπέης, Βασίλειος Δ. Ιστορική και Ηµερολογιακή αφήγησις ενός στρατιώτου του


Δηµοκρατικού Στρατού. Λάρισα, 2001.

Μωυσίδης, Αντώνης. Η αγροτική κοινωνία στη σύγχρονη Ελλάδα. Αθήνα: Ίδρυµα


Μεσογειακών Μελετών, 1986.

Νέστορος- Κυριακίδου, Άλκη. «Ο χρόνος της προφορικής ιστορίας». Σύγχρονα


θέµατα, 1988, σελ. 233-238.

Παπαστράτης, Προκόπης. «Η ιστοριογραφία της δεκαετίας 1940-1950». Σύγχρονα


θέµατα, 1988, σελ. 183-187.

Ριζάς, Σωτήρης. Απ’ την απελευθέρωση στον εµφύλιο, Αθήνα: Καστανιώτης, 2011.

70

Σαράφη, Λη. «Η «Λευκή Τροµοκρατία» µοχλός σύνθλιψης του αντιστασιακού


φρονήµατος. Ο Νοµός Τρικάλων το 1945». στο Ο εµφύλιος πόλεµος- Από τη Βάρκιζα
στο Γράµµο Φεβρουάριος 1945-Αύγουστος 1949. Η. Νικολακόπουλος, Α. Ρήγος, Γ.
Ψαλλίδας (επίµ), Αθήνα: Θεµέλιο, 2002, σελ. 165-175.

Σκαλιδάκης, Γιάννης. «Εισαγωγή», στο Η εποχή των ρήξεων. Π. Βόγλης, Ι.


Χανδρινός, Φ. Τσίλαγα, Μ. Χαραλαµπίδης (επιµ.), Αθήνα: Επίκεντρο, 2012.

Τεάζη- Αντωνακοπούλου, Ηλιάνα. «Η µελέτη της οικογένειας από


κοινωνικοϊστορικής και ανθρωπολογικής σκοπιάς». Ελληνική κοινωνία, Επετηρίς
του κέντρου της Ελληνικής Κοινωνίας, 1987.

Προφορικές µαρτυρίες- Συνεντεύξεις209

Α. Ε., Παναγίτσα Τρικάλων, 16.04.2015

Αργύρη Ευαγγελία, Παναγίτσα Τρικάλων, 19.08.2015

Βασιλειάδης Αλέξανδρος, Γριζάνο Τρικάλων, 04.01.2016

Βασιλειάδης Μιλτιάδης, Γριζάνο Τρικάλων, 05.05.2016

Γεωργίου Δηµήτριος, Παναγίτσα Τρικάλων, 20.08.2015

Γεωργίου Δηµήτριος, Παναγίτσα Τρικάλων, 15.04.2015

Ευθυµίου Παρασκευή, Παναγίτσα Τρικάλων,18.08.2015

Λάσχου Ελευθερία, Ταξιάρχες Τρικάλων, 11.08.2014

Μίχος Αθανάσιος, Γριζάνο Τρικάλων, 05.05.2016

Τέλλιου Γεώργιος και Στεριανή, Γριζάνο Τρικάλων, 03.01.2016


209
Οι προφορικές μαρτυρίες αποτελούν πρωτογενές υλικό το οποίο είναι διαθέσιμο για την
απόδειξη της εγκυρότητας των πληροφοριών.

71