Você está na página 1de 387

ÀÂÈÒÎÕÎË

ÀÂÈ-ÒÎÕÎË
Èñòîðè÷åñêè ñáîðíèê
òîì I
ÍÎÂÈßÒ ÏÐÎ×ÈÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÀÒÀ ÄÐÅÂÍÎÑÒ

1
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÀÂÈÒÎÕÎË ®
©Ñúñòàâèòåëñòâî ä-ð Âëàäèìèð Õðèñòîâ
Ðåäàêòîð Äèìèòúð Äèìèòðîâ
© Èçäàâà ñäðóæåíèå “ÀÂÈÒÎÕÎ˔
âñè÷êè ïðàâà çàïàçåíè
âòîðî, äîïúëíåíî èçäàíèå
Ñîôèÿ _2005
ïå÷àò ÈÊ “Âèäåëèí­”
ISBN 954-8925-32-X

2
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÍÎÂÈßÒ ÏÐÎ×ÈÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÀÒÀ ÄÐÅÂÍÎÑÒ

Èñòîðè÷åñêè ñáîðíèê
òîì I

ÀÂÈ-ÒÎÕÎË
Ñúñòàâèòåëñòâî ä-ð Âëàäèìèð Õðèñòîâ

Ðåäàêòîð Äèìèòúð Äèìèòðîâ

Ñäðóæåíèå “ÀÂÈ-ÒÎÕÎ˔
Ñîôèÿ 2005 ã.
3
ÀÂÈÒÎÕÎË

4
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÄÅÊÀÄÀ ÀÂÈ-ÒÎÕÎË

Ïðåäè äåñåò ãîäèíè â Áúëãàðñêîòî ÷èòàëèùå â Ëîíäîí Äèìèòúð Òàáàêîâ, Äèìèòúð Èë. Äèìèòðîâ, Åêàòåðèíà
Äèìèòðîâà è Þðèé Ñòîÿíîâ ðåøèõà äà çàïî÷íàò èçäàâàíåòî íà èñòîðè÷åñêî ñïèñàíèå, íà êîåòî äàäîõà èìåòî
“Àâè-Òîõîë”. Ìàëêî áå òîâà ðîæäåíèå, ñâúðçàíî ñ âúíøíè ôàêòîðè, òî ñòàíà ïëîä íà äúëáîêàòà èì ëè÷íà
ïîñâåòåíîñò íà òåìàòà. Ïðè òîçè ñúçèäàòåëåí ïåðèîä ñïèñàíèåòî ôîðìèðà ñâîÿ èíòåëåêòóàëåí îáëèê, ñâîÿòà
àêàäåìè÷íà âèçèÿ è ñâîÿ ñåðèîçíà àóäèòîðèÿ.  äèíàìèêàòà íà èñòîðè÷åñêèÿ ìîìåíò ëè÷íîñòíè ïðèñòðàñòèÿ
ñà íàäâèñâàëè íàä ïúòÿ ìó, íî êàêòî å íîðìàëíî ñ àâòåíòè÷íèòå ôåíîìåíè, òîçè ïúò ñòîè è ñåãà ñèíêðåòè÷íî
êîìïàêòåí â ñâîÿòà íåïðåõîäíà ñúùíîñò.
Ïðåä âàñ å ïúðâèÿò òîì îò èçáðàíè ñòàòèè, êîèòî ïðåç òåçè ãîäèíè áÿõà ïóáëèêóâàíè â òîâà ñïèñàíèå.
Þáèëåÿò å ïîäõîäÿù ñëó÷àé íå ñàìî äà ñè ïðèïîìíèì ïðèíîñà íà àâòîðèòå, íî è òîçè íà íåêîëöèíàòà
äàðèòåëè, áëàãîäàðåíèå íà ÷èèòî ñðåäñòâà è óñèëèÿ “Àâè-Òîõîë” óñïÿ äà èçâúðâè òîçè íå ìàëúê ïúò. Òîçè
ìîìåíò å ïîäõîäÿù ïîâîä äà èì ñå çàñâèäåòåëñòâà çàñëóæåíà âèñîêà îöåíêà.
Òîé å è ïîâîä äà ñè ïðèïîìíèì è îñíîâîïîëàãàùèòå ïðèíöèïè, çàä êîèòî çàñòàíà ñïèñàíèåòî è êîèòî òî
íàñëåäè îò ñâîèòå èíòåëåêòóàëíè è äóõîâíè ïðåäöè è ó÷èòåëè – Äèìèòúð Ñúñúëîâ, Íèêîëàé Ñòàíèøåâ è Ôàíè
Ïîïîâà-Ìóòàôîâà. À èìåííî – Âÿðíîñò êúì Áúëãàðñêàòà èäåÿ è öèâèëèçàöèÿ, æèâà è äî äíåñ, âúïðåêè âñè÷êèòå
îïèòè äà áúäå ïîäìåíÿíà ïî åäèí èëè äðóã íà÷èí îò ðîäåíè èçâúí íåÿ äîêòðèíè, èäåîëîãèè è òåîðèè. Áîðáàòà
ñ íàó÷íè ñðåäñòâà ñðåùó òåçè äîêòðèíè äàäå è öåííîñòíèÿ îáëèê íà “Àâè-Òîõîë”, êîåòî ãî ïðåâúðíà â òúðñåíî
èçäàíèå çà íåïîõàáåíèòå îò òÿõ ÷èòàòåëè è èçñëåäîâàòåëè íà áúëãàðñêàòà äðåâíîñò.
Ìú÷èòåëíî áàâíî, íî íåîòñòúïíî ÷ðåç ñïèñàíèåòî ñå íàëîæè íîâ, îòâîðåí ïîäõîä êúì èçñëåäâàíå íà òàçè
äðåâíîñò, êîéòî, ìèñëÿ, ìîæå äà ñå îáîáùè, äà äàäå è äàâà ñâîèòå ïëîäîâå. Áåøå ïîäëîæåíà íà êðèòèêà
îñíîâíàòà ÷óæäà äîêòðèíà çà ïðîèçõîäà íà áúëãàðñêàòà íàðîäíîñò, ñëàâÿíîöåíòðèçìúò áåøå îáåêòèâíî è
àðãóìåíòèðàíî îïðîâåðãàí. Áÿõà ïîêàçàíè âðúçêèòå íà äðåâíàòà áúëãàðñêà öèâèëèçàöèÿ ñ íàé-äðåâíèòå èçâåñòíè
öèâèëèçàöèè – øóìåðñêàòà è èíäèéñêàòà. Äíåñ óâàæàâàíè çàïàäíè ó÷åíè ïèøàò, ÷å ïðåäïîòîïíàòà ÷îâåøêà
öèâèëèçàöèÿ âîäè íà÷àëîòî ñè îò Áàëêàíèòå – íàé-ñòàðàòà ïèñìåíîñò, íàé-ñòàðàòà ìåòàëóðãèÿ, íàé-ñòàðèòå
ãðàäîâå è ò.í., íî êàêòî ÷èòàòåëÿò íà òîçè ñáîðíèê ùå ñå óâåðè, ìíîãî îò òåçè íàïîñëåäúê ïðèåòè çà íàó÷íè
ôàêòè õèïîòåçè äîñòà îòäàâíà áÿõà íàìåðèëè ìÿñòî íà ñòðàíèöèòå íà “Àâè-Òîõîë”. Êîãàòî òå áÿõà
ïóáëèêóâàíè, íå áÿõà ñïåñòåíè íèêàêúâ âèä íàïàäêè ñðåùó òåõíèòå àâòîðè è ñðåùó ðåäàêòîðà íà ñïèñàíèåòî,
íî òå èçäúðæàõà ïðîâåðêàòà íà âðåìåòî è íåñúìíåíî î÷åðòàõà âåðíèÿ ïúò êúì èçñëåäîâàòåëñêàòà åòèêà –
íåïðåäóáåäåíî àíàëèçèðàíå íà ôàêòèòå.
Ñïèñàíèå “Àâè-Òîõîë” ïîñëåäîâàòåëíî íàëàãàøå è èíòåðäèñöèïëèíàðíèÿ ïîäõîä ïðè òúðñåíåòî íà
äîñòîâåðíîñòòà íà èñòîðè÷åñêè õèïîòåçè è òåîðèè. Ñëåäåøå íàé-èíòåðåñíèòå îòêðèòèÿ íå ñàìî â êëàñè÷åñêèòå
íàïðàâëåíèÿ íà èñòîðèÿòà êàòî àíàëèçà íà àâòåíòè÷íè ïèñìåíè ñâèäåòåëñòâà, äðåâíè õðîíèêè, ñúâðåìåííà
èñòîðèîãðàôèÿ, íî è â îáëàñòè êàòî ïàëåîãðàôèÿòà, òåîëîãèÿòà, êëèìàòîëîãèÿòà, çîîáîòàíèêàòà, ìåäèöèíàòà,
òîêñèêîëîãèÿòà, ãåíåòèêàòà. Ïîäëàãàøå íà çàäúëáî÷åí àíàëèç è îñíîâíèòå åïîñè è ìèòîëîãè÷íè êîìïëåêñè íà
äðåâíèÿ ñâÿò – Ïóðàíèòå, Ìàõàáõàðàòà, Øóìåðñêèòå öàðñêè ëèñòè, Åãèïåòñêàòà “Êíèãà íà Ìúðòâèòå”, çà
äà ñå ïîñòèãíå íàèñòèíà åäèí ãëîáàëåí ïîäõîä êúì îïðåäåëÿíåòî íà ìÿñòîòî è çíà÷åíèåòî íà äðåâíàòà
áúëãàðñêà öèâèëèçàöèÿ.
Íå ìàëêî óñïåõè äîéäîõà ïî òîçè ïúò è ñ òîçè ïîäõîä. “Àâè-Òîõîë” áåøå âòîðîòî ñïèñàíèå â ñâåòà ñëåä
“National Geographic”, êîåòî ïèñà çà îòêðèòèÿòà â Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà è ãè ïîäëîæè íà ñåðèîçåí àíàëèç ñ
öåë äà ãè ñâúðæå ñ îïðåäåëåí èñòîðè÷åñêè åòíîñ. Òàêà ïðåäëîæåíàòà îò Äèìèòúð Ñúñúëîâ òåîðèÿ çà âðúçêèòå
íà äðåâíèòå áúëãàðè ñ Òàðèì áåøå àêòóàëèçèðàíà è íàìåðè íîâà äîêàçàòåëñòâåíîñò. Ïîñëåäíèòå ãåíåòè÷åñêè
èçñëåäâàíèÿ íà áàçà ìàòåðèàë îò ìóìèèòå îò òàðèìñêàòà ïóñòèíÿ ïîòâúðäèõà òàçè òåîðèÿ.
Ìíîãî ïðåäè ñúâðåìåííèòå ó÷åíè äà ïîñî÷àò Áàëêàíèòå êàòî ìÿñòî íà íàé-äðåâíàòà ïðåäøóìåðñêà
ïèñìåíîñò íàøè àâòîðè áÿõà çàùèòèëè ⠓Àâè-Òîõîë” òàçè òåçà íà áàçàòà íà òåõíè òúðñåíèÿ è îòêðèòèÿ â
îáëàñòòà íà ñðàâíèòåëíàòà ïàëåîãðàôèÿ. Òå äîêàçàõà îáùèÿ ïðîèçõîä íà ãëàãîëèöàòà è äðåâíàòà èíäèéñêà
ïèñìåíîñò Áðàõìè îò åçîòåðè÷íàòà ñèìâîëèõà íà îñíîâíèòå ãåîìåòðè÷íè çíàöè, ôîðìèðàëè è ïðåäøóìåðñêàòà
ïèñìåíîñò. ×ðåç ïîðåäèöà îò ëåêöèè òàçè òåîðèÿ áå íàïðàâåíà äîñòîÿíèå è ïðåä àêàäåìè÷íèòå îáùíîñòè íà
óíèâåðñèòåòè â Äåëõè, Ñîôèÿ, Ëîíäîí, Îêñôîðä è Êåéìáðèäæ.
Íîâ áåøå è ïîäõîäúò íà “Àâè-Òîõîë” êúì åíèãìàòè÷íàòà ëè÷íîñò íà Çèåçè, “îò êîéòî ñà áúëãàðèòå”,
êîÿòî äîñåãà â áúëãàðñêàòà èñòîðèîãðàôèÿ ñå òðåòèðàøå åäèíñòâåíî êàòî ìèòîëîãè÷åí ïåðñîíàæ. Íàïðàâåí
áåøå îïèò çà èäåíòèôèöèðàíå íà Çèåçè â êîíòåêñòà íà øóìåðñêàòà äðåâíîñò íà áàçà ïóáëèêóâàíè è àíàëèçèðàíè
øóìåðñêè äèíàñòè÷åñêè ëèñòîâå. Áåøå íàïðàâåíà è êîðåëàöèÿ íà òåçè äèíàñòè÷åñêè ëèñòîâå ñ ïî-ìàëêî
ïîçíàòèòå íà íàó÷íàòà îáùåñòâåíîñò äðåâíîèíäèéñêè äèíàñòè÷åñêè ñïèñúöè, êîåòî îòêðè è íîâà ïåðñïåêòèâà
ïðåä èçñëåäîâàòåëèòå íà Ïúòÿ íà áúëãàðèòå â íåãîâàòà âòîðà ÷àñò – Ìåñîïîòàìèÿ-Èíäèÿ-Öåíòðàëíà Àçèÿ.
Íàñêîðî òåçè èçñëåäâàíèÿ äîáèõà è ñâîÿ ñàìîñòîÿòåëíà òðàêòîâêà â ðàáîòàòà íà ìëàäèÿ èçñëåäîâàòåë
Ïåòúð Ãîëèéñêè.

5
ÀÂÈÒÎÕÎË
Àâòîðèòå íà “Àâè-Òîõîë” ïîäõîäèõà ìàêñèìàëíî îòâîðåíî è êúì äðóã ïðîòèâîðå÷èâ âúïðîñ – òåìàòà çà
“ïðàðîäèíàòà” íà áúëãàðèòå. Òå íå ñå îãðàíè÷èõà â àáñîëþòèçèðàíå íà êîÿòî è äà å îò ñúùåñòâóâàùèòå
òåîðèè – ìîíãîëñêà, òàðèìñêà èëè ïàìèðñêà, à ãè àíàëèçèðàõà ñ ðàçáèðàíåòî, ÷å âñÿêà îò òÿõ ìîæå äà
ïðåäñòàâëÿâà ñàìî åäèí åòàï îò èñòîðè÷åñêèÿ è öèâèëèçàöèîíåí Ïúò íà áúëãàðèòå.  ðåçóëòàò áÿõà íàìåðåíè
äîêàçàòåëñòâà çà çàñåëâàíåòî íà äðåâíèòå áúëãàðè â ðàçëè÷íè öåíòðîâå íà ÷îâåøêàòà öèâèëèçàöèÿ, ïðè òîâà
ñ ìîäåë çà õðîíîëîãè÷åñêà ïîñëåäîâàòåëíîñò – Áàëêàíèòå, Ìàëà Àçèÿ, Ìåñîïîòàìèÿ, Åãèïåò, Èíäèÿ, Òàðèì è
Öåíòðàëíà Àçèÿ. Áåøå àêòóàëèçèðàíà è õóíîðñêàòà òåîðèÿ – çàñåëâàíåòî íà áúëãàðèòå â ñúñåäñòâî ñ äðåâåí
Êèòàé, òåõíèÿ ïðèíîñ çà ðàçâèòèåòî è ïîñòèæåíèÿòà íà êèòàéñêàòà öèâèëèçàöèÿ, êàêòî è òÿõíîòî èçñåëâàíå
îò òàì êúì Öåíòðàëíà Àçèÿ è ñúçäàâàíåòî íà Êóøàíñêàòà èìïåðèÿ è â êðàéíà ñìåòêà óñòàíîâÿâàíåòî èì â
Åâðîïà.
Ïðàêòè÷åñêèòå èçìåðâàíèÿ íà îòêðèòèÿòà íà àâòîðèòå îò “Àâè-Òîõîë” âêëþ÷âàò íå ñàìî ñòðèêòíî
îðòîäîêñàëíè è íàó÷íè ìåòîäè, êàòî ãåíåòè÷íè ïðîáè è äåäóêòèâíè àíàëèçè, íî è åêñïåðèìåíòàëíè
íåñòàíäàðòíè òåñòîâå. Åäèí îò òÿõ áåøå èäåíòèôèöèðàíåòî íà ñâîÿ ãðàôè÷åí ìîäåë ïðè öåëåâà àíàëèòè÷íà
âèçóàëèçàöèÿ íà äâà íåíàèìåíóâàíè – Áðàõìè è Ãëàãîëèöà, êàòî àêàäåìè÷íè íîñèòåëè íà ïúðâèÿ, ïðè êîåòî
ïðèïîçíàâàíåòî îò òÿõ íà ãëàãîëèöàòà êàòî Áðàõìè àêòóàëèçèðà òåîðåòè÷íèòå äîêàçàòåëñòâà çà
àíàëîãè÷íîñò. Îòíîñèòåëíî ïî-íåñòàíäàðòíîòî, íî íå ïî-ìàëêî ôóíêöèîíàëíî å èçïîëçâàíåòî íà ÷îâåøêèÿ
ôàêòîð, ïðè êîéòî ñúâðåìåííè íîñèòåëè íà èçñëåäâàíàòà äðåâíîñò (Êàëàø, äîëèíàòà ×èòðàë â Õèíäîêóø)
èçðàçÿâàò íåïîäðàæàåì àôèíèòåò è êóëòóðíà îáùíîñò ñ áúëãàðñêè ïðåäñòàâèòåëè ïðè íåïîñðåäñòâåí êîíòàêò
ñ òÿõ. Ïîäõîä, ïîäîáåí íà òîçè, áåøå äåìîíñòðèðàí â ïîñëåäíèÿ ôèëì-åêñïåäèöèÿ íà ÁÁÑ, 2004, çà òîçè àðåàë.
Îò÷èòàíåòî íà ÷îâåøêèÿ ôàêòîð è ñêúñÿâàíåòî íà äèñòàíöèÿòà íàóêà-÷îâåê âñúùíîñò ñà åäíè îò ãëàâíèòå
ïðèíöèïè íà “Àâè-Òîõîë” è â íàâå÷åðèåòî íà ñâîÿòà âòîðà äåêàäà àâòîðñêèÿò êîëåêòèâ ïðèçîâàâà ñâîèòå
÷èòàòåëè è ñúòðóäíèöè çà ïîäêðåïà íà òåçè ïðèíöèïè è öåëè.
 íàñòîÿùèÿ ïúðâè òîì íà þáèëåéíèÿ ñáîðíèê ðåäàêòîðèòå ñà ñå ïîñòàðàëè äà îòäåëÿò ïî-çíà÷èòåëíèòå
òåìè, èçñëåäâàíè îò íàøèòå àâòîðè ïðåç ïúðâèÿ ïåðèîä îò ñúùåñòâóâàíåòî íà “Àâè-Òîõîë” è äà ãè óïëúòíÿò
ñ íàé-äîáðîòî ïèñàíî îò òÿõ. Îòäàäåíî å âíèìàíèå è íà íàøèòå ïðåäõîäíèöè è ó÷èòåëè, íà êîèòî äúëæèì íå
ñàìî ÷àñò îò çíàíèÿòà ñè, íî è îáùåñòâåíàòà ñè ïîçèöèÿ.
Äèìèòúð Èë. Äèìèòðîâ

6
ÀÂÈÒÎÕÎË

A DECADE AVI -TOHOL
Ten years ago in the Bulgarian Cultural Centre in London, a group of enthusiastic Bulgarians - Dimitar Tabakov,
Dimitar Dimitrov, Ekaterina Dimitrova and Jury Stoyanov, decided to initiate the publication of a historical journal, named
Avi-Tohol. Little was this initiative related to external factors, it was rather a result of their profound commitment to the
subject of the Bulgarian Antiquity. It was a formative period when the journal established its intellectual image, academic
vision and serious audience. There have been some clouds over its Path, but its authentic spirit proved phenomenal for
syntesising its unchanging essence.
Out now is a collection of selected articles, published in the journal over the period of ten years. Such anniversary is a
good occasion not only to remind of the many remarkable contributions of researchers and authors, but also to thank of the
few sponsors, the help of whom was crucial for the survival of Avi-Tohol.
It is also an occasion to ponder upon the founding principles of the Journal, inherited from its intellectual ancestors and
teachers, such as Dimitar Sussulov, Nikolai Stanishev and Fani Popova - Mutafova. The core of it, to be faithful to the
Bulgarian ideal and civilisation, remains vital up to this day, despite the numerous attempts to be substituted and falsified
with unrelated doctrine and ideologies. The task of Avi-Tohol to fight them with scientific means, made it a focal point for the
like-minded researchers and readers.
The Journal had successfully established an open attitude for research and analyses of the Bulgarian Antiquity. The
critical approach to foreign doctrines for the foundation of the Bulgarian identity proved decisive for their objective refutation.
Parallel, the links between the Bulgarian civilisation with the other known ancient civilisations were argumentatively established.
The current idea for the Balkans being the home of the civilisation from the period before the Great Flood, had been
successfully argued in Avi-Tohol previously and despite some arrogant conventional opposition. Nevertheless, this attitude not
only survived, but became the core of the objective research ethics.
Avi-Tohol was instrumental in establishing an inter-disciplinary method of research for verification of novel hypotheses
and theories. The latest discoveries in the classical fields, such as palaeographic records and chronicles, were put together
with evidences, coming from theological, climatological, zoobotanical, genetic and other sources. Close analysis of the
classical mythological sources of the ancient world were also used in order to formulate a global approach to the matter.
Avi-Tohol became the second source after The National Geographic to publish about the discoveries in the Tarim Valley,
making definitive point for the related ethnos, which reinforced Sussulov’ s theory with new evidences. Later, the genetic
samples taken from the Tarim mummies, endorsed that theory.
Avi-Tohol was one of the first sources to launch the idea of the Balkans as a home of the earliest script. A comparative
palaeographic research for the formation of Glagolitsa and Brahmi, looking at the esoteric symbolism of their geometric
framework, proved their common origin.
The enigmatic personality of Ziezi, treated in the conventional Bulgarian historiography as a mythological image, was
another focal point for a true identification. By looking at the Shumer dynastic sources as well as some less known ancient
Indian dynastic lists, a new realistic perspective was open, recently reinforced in the work of the young researcher Peter
Goliisky.
Another controversial question - that of the homeland of the Bulgarians, received a new answer, by looking at the existing
theories in a chronological rather than exclusive perspective. The historical route of the Bulgarians was thus outlined as a
cycle in the space-time context where the ancient dynamics in continuity was linked to the modern identity status quo.
The experimental spirit of Avi-Tohot is rooted not only in the attitude to the subjects treated, but also in the methods used,
for testing the probability of the results. The principle of identifying unnamed simitar objects was used in recognising the
Brahmi, when viewed together with the Gtagolitsa by native academic audience. The 50%”confusion” in naming Glagotitsa as
Brahmi established an actuality for the theoretical conclusions for similarity. The human factor was explored when modern
representatives of the studied antiquity (Kalash, Hindukush) identified unique affinity to Bulgarian representatives at first
cultural contact. Similar method of self-identity was used in M. Palings BBC film-expedition in the area.
Observing the human factor and limiting the distance science-human being will remain the main objective of Avi-Tohol
and in the eve of its decade the editorial team appeals to researchers and readers for their support to this principle.
Dimitar Dimitrov

7
ÀÂÈÒÎÕÎË

8
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÁÚËÃÀÐÈÒÅ È ÑÂÅÒÚÒ
(ôðàãìåíò îò ëåêöèÿ íà Ôàííà ÃÐÈÍÁÅÐÃ ïî âúïðîñà çà ñúçäàâàíå íà áúëãàðñêà äîêòðèíà)

 êðàÿ íà 80-òå è íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè íà XX â. íà íåñúñòîÿòåëíèòå òåðìèíè „ïðàáúëãàðè“ è „ïðîòîáúë-
âúâ âðúçêà ñ ðàçïàäàíåòî íà ÑÑÑÐ ñå ïîÿâÿâàò âàæíè äîê- ãàðè“. Ïî òîçè íà÷èí áúëãàðèòå ñà ïðåâúðíàòè â íåùî ðàç-
òðèíåðñêè äâèæåíèÿ. Ðÿçúê òëàñúê êúì îæèâëåíèå è ðàç- ïîêúñàíî è íåóñòîé÷èâî. Èíòåðåñíî å, ÷å â êðàÿ íà ïúð-
âèòèå ïîëó÷èõà äîêòðèíèòå íà ïàíòþðêèçìà è ïàíèñëÿ- âîòî õèëÿäîëåòèå ñë. Õð. àðàáñêèòå ïèñàòåëè (Ìàñóäè,
ìèçìà, çàäúëáî÷è ñå êðèçàòà íà ïàíñëàâÿíñêàòà äîêòðè- Èáí-Ôàäëàí è äð.) çàïî÷âàò àêòèâíî äà óïîòðåáÿâàò åò-
íà, â Ðóñèÿ ñå âúçðîäè è, ïîñðåäñòâîì èçäàíèÿòà íà òðó- íîíèìà „ðóñè“. Íèòî åäèí ðóñêè èñòîðèê íå óïîòðåáÿâà
äîâåòå íà Ë.Í. Ãóìèëüîâ â ìàñîâîòî ñúçíàíèå, ñå âíåäðè òåðìèíè êàòî „ïðàðóñè“ èëè „ïðîòîðóñè“. Íàïðîòèâ ­ âñÿ-
åâðàçèéñòâîòî. ÷åñêè ñå ïîä÷åðòàâà, ÷å ñðåäíîâåêîâíèòå „ðóñè“ ñà ïðåêè
Òàêà èëè èíà÷å, íà âñè÷êè òåçè äîêòðèíè ñà áèëè ïîä- ïðåäöè íà äíåøíèòå ðóñíàöè. Íèòî àðàáñêèòå, íèòî àð-
âëàñòíè äâå îñíîâíè ãðóïè áúëãàðè, êîèòî äíåñ óñëîâíî ìåíñêèòå, íèòî çàïàäíîåâðîïåéñêèòå èëè âèçàíòèéñêèòå
ùå íàðå÷åì „âîëæêè“ è „äóíàâñêè. Âñè÷êè ñïîìåíàòè äîê- ñðåäíîâåêîâíè èçòî÷íèöè íå ïîçíàâàò íèêàêâè „ïðà“ èëè
òðèíè èì îòðåæäàò ïîä÷èíåíî ìÿñòî, ëèøàâàò ãè îò èñ- „ïðîòîáúëãàðè“, íåùî ïîâå÷å ­ âîëæêèòå, äóíàâñêèòå,
òîðè÷åñêè êîðåíè, ðàçäåëÿò ãè åäíè îò äðóãè. È ðàáîòàòà àçîâñêèòå áúëãàðè íå ñå äèôåðåíöèðàò, à ñå ðàçãëåæäàò
íå å â òîâà, ÷å òåçè äîêòðèíè ñà ëîøè, ÷å òå ïúðâîíà÷àë- êàòî öÿëîñòåí åòíîñ. Íî ïî ñèëàòà íà îïðåäåëåíè äîêò-
íî íå ñà áèëè ïðåäíàçíà÷åíè è íå ñà ïðåäíàçíà÷åíè çà ðèíåðñêè ïðèíöèïè è ïðåäèìíî îò ðóñêèòå ó÷åíè òàçè öÿ-
áúëãàðèòå. Ïàíñëàâèçìúò è ïàíòþðêèçìúò ñà ïðåäè âñè÷- ëîñòíîñò âñÿ÷åñêè ñå îïðîâåðãàâà.
êî éåðàðõè÷åñêè äîêòðèíè, êîèòî ïðåäâèæäàò îáåäèíå- Ïðè÷èíàòà å êðàéíî åëåìåíòàðíà: àêî ñå ïðèçíàå, ÷å
íèå ïî åçèêîâ ïðèíöèï îêîëî äâå êîíêðåòíè íàöèîíàë- áúëãàðèòå ñà áúëãàðè, òîãàâà òå íèêîãà ïîâå÷å íå ìîãàò
íîñòè ­ ðóñêàòà è òóðñêàòà. Çà òóðñêàòà ùå ãîâîðèì â ïîñ- äà áúäàò ïðåäñòàâåíè êàòî „ñëàâÿíè“. Äà äîïóñíåì, ÷å
ëåäñòâèå, íî ùî ñå îòíàñÿ äî ðóñêàòà íàöèîíàëíîñò, åñ- äóíàâñêèòå áúëãàðè ñà ñòàíàëè „ñëàâÿíè“. Òîãàâà êàêâî å
òåñòâåíî áåç Ðóñèÿ â ðîëÿòà íà àãðåñèâåí îáåäèíèòåëåí ñòàíàëî ñ âîëæêèòå? Îùå Àâãóñò Øëüîöåð, åäèí îò îñíî-
öåíòúð, ïàíñëàâèçìúò ãóáè âñÿêàêúâ ñìèñúë. Âñè÷êè îïè- âîïîëîæíèöèòå íà íàó÷íîòî èçó÷àâàíå íà ðóñêàòà èñòî-
òè íà áúëãàðèòå (äóíàâñêèòå) äà èçëÿçàò íàïðåä â ðàìêèòå ðèÿ, å çíàåë, ÷å òå ñúùåñòâóâàò1. Èâàí Ãðîçíè îòëè÷íî å
íà ïàíñëàâÿíñêàòà äîêòðèíà ñà îáðå÷åíè íà íåóñïåõ è ìî- çíàåë, ÷å çàâîþâà Áúëãàðñêî öàðñòâî. Íî Í. ß. Äàíèëåâ-
ãàò äà ñå âúçïðèåìàò ïî-ñêîðî êàòî òðàãèêîìè÷íè (àáñóð- ñêè ⠄Ðîññèÿ è Åâðîïà“ è Äîñòîåâñêè ⠄Äíåâíèê ïèñà-
äíàòà âåðñèÿ çà „ñëàâÿíîáúëãàðñêèÿ“ ïðîèçõîä íà ñâ. Êè- òåëÿ“ âå÷å íå ïîçíàâàò íèêàêâè áúëãàðè è ñà óâåðåíè â
ðèë è ñâ. Ìåòîäèé, ïîñëàíèåòî êúì „âñè÷êè ñëàâÿíè“ íà òîâà, ÷å âèíàãè å ñúùåñòâóâàëî „Äèâî ïîëå“ (Äèêîå ïî-
Ïåòúð Äúíîâ ­ ò.å. îïèòúò çà „ñëàâÿíèçèðàíå“ íà äîêòðè- ëå), êúäåòî ñà âîäèëè íîìàäñêè æèâîò àãðåñèâíè äèâàöè.
íèòå íà Ð. Ùàéíåð). Åâðàçèéñòâîòî, ïðîêëàìèðàùî òþð- Ìíîãî÷èñëåíèòå âîéñêè ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà ÕIÕ è
êî-ñëàâÿíñêàòà îáùíîñò, ñå ñúçäàâàøå è ñå ñúçäàâà ñúùî ïúðâàòà ïîëîâèíà íà ÕÕ â., ñáëúñúêúò ìåæäó ðóñêèòå è
çàðàäè Ðóñèÿ, çà äà ìîæå ïðè ñìÿíàòà íà çàïàäàùèÿ îáðàç îñìàíñêèòå (ïîñëå òóðñêè) èíòåðåñè íà Áàëêàíñêèÿ ïîëó-
„Ðóñèÿ ­ îáåäèíèòåëêàòà íà ñëàâÿíèòå“ äà ñå ïîÿâè íîâè- îñòðîâ ðÿçêî ðàçïàëèõà „áúëãàðñêèÿ ïðîáëåì“. Íå áåøå
ÿò îáðàç íà ðóñêàòà „ñàìîáèòíîñò“ è âåëè÷èå. Âîëæêèòå ïðîáëåì äà ñå îïðîâåðãàå óðàëîàëòàéñêàòà âåðñèÿ çà ïðî-
áúëãàðè ñúùî íàïðàâèõà ìíîãî çà ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà èçõîäà íà áúëãàðèòå. Ìàëêî ïî-ìàëêî ìîæà äà ïîëó÷è øè-
èñëÿìà, íî ïðèîðèòåò â òàçè ñôåðà âèíàãè ùå èìàò àðàáè- ðîêà èçâåñòíîñò è èñòèíàòà çà òîâà, ÷å Ðóñèÿ ­ „çàùèòíè-
òå, òî÷íî òàêà, êàêòî â ïðàâîñëàâèåòî ïúðâåíñòâîòî íàä öàòà“ íà äóíàâñêèòå áúëãàðè å îòíåëà åòíîíèìà íà ñâîèòå
äóíàâñêèòå áúëãàðè èìàò ãúðöèòå è ðóñèòå. „ñîáñòâåíè“ âîëæêè áúëãàðè, âñÿ÷åñêè ãè ïðèòåñíÿâà è
Íî àêî íà áúëãàðèòå ÿâíî íå äîïàäàò ñúùåñòâóâàùèòå óíèùîæàâà òÿõíàòà êóëòóðà. È òóê íàáèðà ñèëè ñïàñèòåë-
äîêòðèíè, âúçìîæíî ëè å ïîñòðîÿâàíåòî íà ïðàáúëãàðñ- íàòà „÷óâàøêà âåðñèÿ“. ×óâàøèòå ñà ñêðîìåí ìàëúê åò-
êàòà ­ áúëãàðñêà ñóïåðåòè÷åñêà äîêòðèíà? Êàòî ÷å ëè çà íîñ, êîéòî íå å èìàë ïèñìåíîñò è ãðàäñêà êóëòóðà. Íà-
òîâà èìà îñíîâàíèÿ: ñòàáèëíî ñúõðàíÿâàíå íà åòíîíèìà â âÿðíî èìåííî çàðàäè òîâà òå ñà îáÿâåíè çà „çàñëóæèëè
åäíàòà îò äâåòå îñíîâíè ãðóïè áúëãàðè è â ïî-ìàëêà ñòå- áèâøè áúëãàðè íà Ðóñèÿ è ÑÑÑГ. Âñå ïàê, îñòàâàò îùå
ïåí ­ â äðóãàòà, êàêòî è ìíîæåñòâîòî åëåìåíòè íà åäíà âúïðîñè: àêî ÷óâàøèòå ñà áèâøè áúëãàðè, òî â êîé ìî-
êóëòóðíà è áèòîâà îáùíîñò.  ñúùîòî âðåìå îáà÷å ïàíñ- ìåíò îò ñâîÿòà èñòîðèÿ òå ñà ñå íàó÷èëè äà ÷åòàò è äà
ëàâèçìúò îòðåäè íà äóíàâñêèòå áúëãàðè ðîëÿòà íà ïîêîð- ñòðîÿò ãðàäîâå ñ âîäîïðîâîäè è êàíàëèçàöèÿ? Çàùî òå íå
íè ñàòåëèòè íà Ðóñèÿ, à íà âîëæêèòå ­ ðîëÿòà íà „çàâîå- íàðè÷àò ñåáå ñè áúëãàðè? Çàùî òàêà íàðå÷åíèòå „êàçàíñ-
âàòåëè òàòàðè“. Âñëåäñòâèå íà òîâà èçêóñòâåíî ðàçäåëå- êè òàòàðè“ íàðè÷àò ñåáå ñè áúëãàðè? Àêî ñúùåñòâóâàøå
íèå äíåñ è åäíèòå, è äðóãèòå ñà ñêëîííè äà ïîä÷åðòàâàò, áúëãàðèñòèêà, èçó÷àâàùà èçöÿëî áúëãàðèòå, òåçè âúïðîñè
÷å èìåííî òå ñà „èñòèíñêèòå“ áúëãàðè.  òîçè ñìèñúë ñèì- ùÿõà äà èìàò ñìèñúë. Íî òúé êàòî òàêàâà áúëãàðèñòèêà
ïòîìàòè÷íî å íàïðèìåð ìíåíèåòî ía Èâ. Áîãäàíîâ: „Ìåæ- íå ñúùåñòâóâà, èçñëåäîâàòåëè íà íàé-ðàçëè÷íî íèâî ­ îò
äó äóíàâñêèòå è âîëæêî-êàìñêèòå ïðàáúëãàðè âå÷å íÿìà Éîðäàí Âúë÷åâ äî Ïåòåð Þõàñ ­ ïðîäúëæàâàò äà ïðîÿ-
ïðÿêà âðúçêà“. Òàêúâ èçâîä, êîéòî Èâ. Áîãäàíîâ ïðàâè îò âÿâàò èíòåðåñ èçêëþ÷èòåëíî êúì ðå÷íèêà íà Àøìàðèí,
àíàëèçà íà „Èçìåííèêà“, ïî-ñêîðî ïîêàçâà íàëè÷èåòî íà êàòî ÷å ëè ÷óâàøêèÿò åçèê å åäèíñòâåíèÿò òþðêñêè åçèê.
òàêàâà âðúçêà, íî òóê õàðàêòåðåí å ñòðåìåæúò íà èçñëåäî- Çàùîòî îñâåí âñè÷êî äðóãî áúëãàðèòå ñúùî ñà è òþðêè.
âàòåëÿ äà îòäåëè äóíàâñêèòå áúëãàðè îò òåõíèòå âîëæêè Äîðè â ñåìåéñòâîòî íà çàïàäíîõóíñêèòå åçèöè áåøå îò-
ñúáðàòÿ. Èçêóñòâåíîòî ðàçäåëåíèå äîâåæäà äî óïîòðåáà äåëåíà îïðåäåëåíà áúëãàðñêà ãðóïà2. Íî òîâà îòäåëÿíå

9
ÀÂÈÒÎÕÎË
ñúùî ñå îêàçà ïðèçâàíî íå äà îáåäèíè, à äà ðàçåäèíè áúë- íèå. Ïî ñèëàòà íà ëîãèêàòà òå ñà áèëè òåçè, êîèòî ñà çàè-
ãàðèòå. Ïîÿâè ñå âúïðîñúò ­ „î“ èëè „ó“? „Áóëãàðû“ èëè ìñòâàëè îò áúëãàðèòå, à íå îáðàòíîòî. Íî íèêàêâà îñîáå-
áîëãàðû“? Èçâåäíúæ òîâà ïðèäîáèâà íåîáè÷àéíî çíà÷å- íà ãîðäîñò íå çàáåëÿçâàìå ó áúëãàðèòå ïî íàïúëíî îáÿñ-
íèå (îòíîâî êàòî ðàçåäèíèòåëåí ôàêòîð), ò.å. „áîëãàðû“ íèìè ïðè÷èíè. Ïàíñëàâèçìúò ãè ëèøè îò ïðàâîòî íà èì-
è „áóëãàðû“ ­ òîâà çíà÷è ðàçëè÷íè áúëãàðè. Òóê ñòàíà äó- ïåðèÿ, äà ñå îáÿâÿò çà íåéíè íàñëåäíèöè òå íå ìîãàò. Îñ-
ìà ïðåäè âñè÷êî çà åëåìåíòàðíî ðåäóâàíå íà ãëàñíèòå â òàâåíà èì áåøå ñàìî íåçàâèäíàòà ðîëÿ íà „áîðöè ïðîòèâ
ðóñêèÿ åçèê. Èòàëèàíöèòå íàðè÷àò áúëãàðèòå ñ „ó“, à ñà- èãîòî“. Íàñàæäàéêè ÿðîñòíà òóðêîôîáèÿ, ïàíñëàâèçìúò ïî
ìèòå áúëãàðè è ïî Âîëãà è ïî Äóíàâ íå ïðîèçíàñÿò íèòî ïàðàäîêñàëåí íà÷èí ñïîñîáñòâàøå íà ôîðìèðàíåòî íà îá-
„î“, íèòî „ó“, à êðàòúê òâúðä çâóê („ú“). Âñå ïàê ­ âñè÷êè ðàçà íà ìèñòè÷åñêè ìîãúùèòå òóðöè. Çàòîâà ñåãà îïðåäå-
áúëãàðè ñà òþðêè. Òîâà êàòî ÷å ëè íå ïðåäèçâèêâà âúçðà- ëåíèåòî „òþðêè“ ñå âúçïðèåìà êàòî íåùî „ïðèëè÷àùî íà
æåíèÿ (íàïðèìåð Ñ. Ìëàäåíîâ3 èëè Ä. Àíãåëîâ4). Ñëåä òóðöèòå“, „âëèçàùî â îðáèòàòà íà òóðñêîòî âëèÿíèå“. Ïî-
âñè÷êî òîâà íàìåðè óòâúðæäåíèå ñëåäíîòî ïàðàäîêñàëíî ðàäè òîâà â Áúëãàðèÿ îñòàíàõà ìàëêî íàñåëåíè ìåñòà, êî-
òâúðäåíèå: „Îòíà÷àëî âñè÷êè áúëãàðè áèëè òþðêè. Òîãà- èòî äà íå ñà ïðåèìåíóâàíè ïî òðè-÷åòèðè ïúòè. Òàêà èç-
âà òå ñå íàðè÷àëè „ïðà“ èëè „ïðîòîáúëãàðè“. Ñëåä òîâà ÷åçíàõà òàêèâà âàæíè çà èçÿñíÿâàíåòî íà ãåíåçèñà íà áúë-
âîëæêèòå áúëãàðè îñòàíàëè òþðêè, à äóíàâñêèòå ñòàíàëè ãàðèòå íàçâàíèÿ êàòî Áàîèöà, Áåëóðòàã, Áàðèâî, Àéäåìèð.
ñëàâÿíè, íî â ñúùîòî âðåìå ñè îñòàíàëè ìàëêî òþðêè“.  ñúùîòî âðåìå äîêàòî ëèïñâàò ñïåöèôè÷íèòå áúëãàðñêè
Àêî ñå âãëåäàìå â íåíàó÷íèòå, ïñåâäîíàó÷íèòå è îêîëî íàçâàíèÿ, íà êàðòàòà ñå ïîÿâèõà ðóñèçìèòå çàâúðøâàùè
íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ èìåííî òàêàâà íåëåïîñò ìîæåì äà íà -îâî èëè -èíî.
îòêðèåì. Çàùî áúëãàðèòå íå ìîãàò äà ñå âúçïîëçâàò îò ïðèîðè-
Òîâà íå ìîæå îò ñàìîòî íà÷àëî äà íå äîâåäå äî ïàðà- òåòíèòå ìîìåíòè îò ñâîÿòà èñòîðèÿ è ñà ïðèíóäåíè äà ñå
äîêñè. Îòâàðÿìå íàïðèìåð „Èñòîðèÿ íà áúëãàðñêèÿ åçèê“ ñàìîóíèùîæàâàò? Òóê íèå ñå èçïðàâÿìå ïðåä ïðîáëåìà
íà Áåíüî Öîíåâ, êîéòî îò åäíà ñòðàíà ñå ïðåäñòàâÿ êàòî çà ïðàâîìåðíîñòòà íà óïîòðåáàòà íà òåðìèíà „òþðê“, îò-
÷åñòåí ïðèâúðæåíèê íà ïàíñëàâèçìà, à îò äðóãà ­ êàòî ÷èòàéêè ïî-ãîðå ñïîìåíàòàòà ðåïóòàöèÿ íà òóðöèòå. Ôàñ-
÷åñòåí èçñëåäîâàòåë. ìåð ïèøå çà „äèíàñòèÿ, êîÿòî êèòàéöèòå íàðè÷àëè „Òó-
Ñòàíà ÿñíî, ÷å òåçè äâå íåùà ñà íåñúâìåñòèìè. Íàï- Êþ“ (äà ñðàâíèì ñ Òîêòó îò „Èìåííèêà íà áúëãàðñêèòå
ðèìåð: „Òîâà, êîåòî çà íàñ å âàæíî äà çíàåì å, ÷å èìåòî õàíîâå“) è çà ïîäâëàñòíèÿ £ íàðîä8. Íî êúäå òóê âèæäàìå
áúëãàðèí å íàòðàïåíî è ÷óæäî çà îòñàì-äóíàâñêèòå ñëî- íàöèîíàëíîñòòà „òóðöè“? Ïî âñè÷êî èçãëåæäà íà áúëãà-
âåíöè è ÷å îíîâà íåñëàâÿíñêî ïëåìå, íà êîåòî áèëî ñúäå- ðèòå å îòíåò çàêîííèÿò ïðèîðèòåò!... Âúâ âñåêè ñëó÷àé,
íî äà ñúåäèíè òèÿ ñëîâåñíè â áúëãàðñêàòà äúðæàâà, èç- äíåñ òåðìèíèòå „òþðêñêè“ è „òþðêîëîãèÿ“ îáñëóæâàò éå-
÷åçâà ñ âðåìåòî, òúé ÷å äíåñ îñâåí èìåòî ìó è íÿêîëêî ðàðõè÷åñêàòà äîêòðèíà íà ïàíòþðêèçìà, ïðåäîïðåäåëÿ-
äóìè îò åçèêà ìó, íèêàêâè äèðè íÿìà â ñëîâåíîáúëãàðñ- ùà äîìèíèðàíåòî íà òóðöèòå è Òóðöèÿ. Êàòî ñå îáúðíåì
êèÿ ñòàð è íîâ åçèê“5. Ïðîáëåìúò „çàùî áúëãàðèòå ñà âñå êúì îùå åäèí äî íåîòäàâíà íàïúëíî àâòîðèòåòåí ñïðà-
ïàê áúëãàðè“ ìú÷åøå ñúâåòñêèòå ó÷åíè îùå îò 40-òå ãî- âî÷íèê ùå âèäèì: „Òåðìèí „òþðêîëîãèÿ“ âîñõîäèò ê ñëîâó
äèíè íà íàøåòî ñòîëåòèå, êîãàòî òå, ïî ñèëàòà íà ïîëèòè- „òþðê“, êîòîðîå íà÷èíàÿ ñî âòîðîé ïîëîâèíû ÕIÕ â. ïðè-
÷åñêàòà íåîáõîäèìîñò òðÿáâàøå äà äîêàæàò, ÷å áúëãàðè- ìåíÿëîñü â íàó÷íîé ëèòåðàòóðå äëÿ îáîçíà÷åíèÿ ïðåäñ-
òå íå ñà äîðè ñëàâÿíè, à ïðîñòî ­ ðóñíàöè. Á. Öîíåâ òâúð- òàâèòåëåé òþðêîÿçû÷íûõ íàðîäîâ, åäíîâðåìåííî ñ
äè, ÷å „äíåøíèÿò áúëãàðñêè åçèê å íåïîðî÷åí ñëàâÿíñêè „òþðê“ èçïîëçîâàëîñü ñëîâî „òóðîê“, óïîòðåáëÿâøååñÿ
åçèê“6. Íî ïî-íàòàòúê ÷åñòî ïðèçíàâà, ÷å â áúëãàðñêèÿ åçèê êàê â ýòîì æå çíà÷åíèè, òàê è â îòíîøåíèè ïîääàííûõ
èìà íå ñàìî îãðîìåí ïëàñò îò òþðêñêà ëåêñèêà, íî è ðåä Òóðåöêîé (Îñìàíñêîé) èìïåðèè. Ñîâêóïíîñòü ÿçûêîâ, íà
ôîíåòè÷íè, ìîðôîëîãè÷íè è ôðàçåîëîãè÷íè îñîáåíîñòè. êîòîðûõ ãîâîðèëè òþðêè-òóðêè, ðàííå îáîçíà÷àëàñü òåð-
Îòêúäå å âñè÷êî òîâà? Çàèìñòâàíî îò òóðöèòå... Ñúâúð- ìèíîì „òþðêî-òàòàðñêèå“ èëè „òóðåöêî-òàòàðñêèå“ ÿçû-
øåíî íåâåðîÿòíî å, ÷å ìîæå äà ñúùåñòâóâà ïîäîáíî çàè- êè“. Îò òîâà îáúðêàíî îïðåäåëåíèå ìîæå äà ñå èçâëå÷å
ìñòâàíå, íî èìåííî òîâà ñå òâúðäè. „Íàøèÿò óñåò ùå íè ñàìî åäíî: òóðöèòå ñà òþðêè è îáðàòíî. Òàçè „íàó÷íà“
ïîìîãíå çà äà èç÷åçíàò ñúâúðøåíî òóðñêèòå äóìè îò íà- òåðìèíîëîãèÿ ïðåäñòàâëÿâà çíà÷èòåëíî ïðåïÿòñòâèå íà
øèÿ åçèê“, íàèâíî çàÿâÿâà Á. Öîíåâ7. Íåêà çàïèòàìå ­ ñ ïúòÿ êúì îïðåäåëÿíåòî íà áúëãàðèòå êàòî áúëãàðè. Çàòî-
êàêâî äà ñå çàìåíÿò òå? Ìîæå áè ñúùåñòâóâàò „÷èñòî áúë- âà ùå ñå îïèòàìå íà ñîáñòâåíà îòãîâîðíîñò äà èçáåãíåì
ãàðñêè“ çàìåñòèòåëè? Íå, îêàçâà ñå, ÷å òå ìîãàò äà ñå çà- òåðìèíà „òþðêñêè“. Áè ìîãëî äà ñå ïðåäëîæè åäèí ïîâå-
ìåíÿò ñàìî ñ äóìè îò åâðîïåéñêèòå åçèöè è òî ïðåäèìíî ÷å èëè ïî-ìàëêî íåóòðàëåí òåðìèí, íàïðèìåð „òóðêþñ-
­ ñ ðóñêè, îò òèïà íà „ìóçèêà“, „íåçàâèñèìîñò“, „îðóæèå“... êè“ åçèöè. Âúâ âñåêè ñëó÷àé íåîáõîäèì å òàêúâ òåðìèí,
Âúïðåêè âñè÷êî, àêî áúëãàðèòå ñà òþðêè, òå èìà ñ êàê- êîéòî äà íå äàâà íåçàñëóæåíè ïðåèìóùåñòâà íà òóðöèòå.
âî äà ñå ãîðäåÿò. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å òå ñà ïúðâèòå òþðêè, Òîâà ñúâñåì íå ñà åäèíñòâåíèòå ïðåïÿòñòâèÿ íà ïúòÿ
êîèòî ñà ñúóìåëè äà ñå óñòàíîâÿò â Åâðîïà. Òîâà îçíà÷à- êúì âúçìîæíîòî ñúçäàâàíå íà „áúëãàðñêà äîêòðèíà“. Èìà
âà, ÷å òåõíèÿò åçèê å ïúðâèÿò òþðñêè åçèê, ÷óò è çàïèñàí è äðóãè. Åäíî îò òÿõ å âúçðàæäàùàòà ñå íåïðåñòèæíîñò íà
îò àðàáè, âèçàíòèéöè, èòàëèàíöè, à òåõíèòå èìåíà ñà ïúð- åòîíèìà „áúëãàðè“ íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ. Ìàëêî ïî-
âèòå òþðñêè èìåíà, ïðåäàäåíè ÷ðåç ãðúöêàòà àçáóêà, ÷ðåç ðàçëè÷íî ñòîÿò íåùàòà íà Âîëãà, êúäåòî òîçè åòíîíèì òîë-
ëàòèíèöà è êèðèëèöà. Áúëãàðèòå ­ òîâà çíà÷è ñà ïúðâèòå êîâà äúëãî áåøå „çàáðàíåí ïëîä“, êîéòî è ñåãà òðÿáâà äà
òþðêè íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ, ïúðâèòå ìþñþëìàíè ñå îòñòîÿâà ñ áîé. Íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ åòíîíèìúò
íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ. Çíà÷è ïðèøúëöèòå ­ åìèãðàí- èçïàäíà â çàäúíåíà óëèöà. Òàêà è òðÿáâàøå äà ñòàíå, ñëåä
òè îò Àçèÿ, íà êîèòî ïðåäñòîÿëî ñúçäàâàíåòî íà Îñìàíñ- êàòî òîëêîâà äúëãî åòíîíèìúò „áúëãàðè“ ãðàâèòèðàøå êúì
êàòà èìïåðèÿ, ñà ìîãëè äà íàìåðÿò îïîðà â áúëãàðèòå, êî- „ñëàâÿíñêàòà íàðîäíîñò“. Åäíîâðåìåííî ñ òîâà ìîæå äà
èòî âå÷å ñà ñå íàìèðàëè ïî÷òè ñåäåì âåêà íà Áàëêàíèòå è ñå ñïîìåíå ðàñòÿùàòà ïîïóëÿðíîñò íà åòíîíèìà „ìàêå-
ñà áèëè ìíîãî ïî ðàçâèòè â áèòîâî è êóëòóðíî îòíîøå- äîíöè“. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ­ òîçè åòíîíèì å ïîäîçðèòåëåí

10
ÀÂÈÒÎÕÎË
ïðîäóêò íà ïîëèòè÷åñêè ñïåêóëàöèè îò íà÷àëîòî íà âåêà
è òîé óñòàíîâÿâà íÿêàêâà ñàìîçâàíà âðúçêà ñ èçòúêíàòèÿ
ïúëêîâîäåö îò Àíòè÷íîñòòà è ñ íåãîâàòà èìïåðèÿ.
Ïî ïðàâèëà, äà ñå èçÿñíè ñìèñúëà íà òîçè èëè íà îíçè
åòíîíèì å òðóäíà çàäà÷à. Îùå ïî-òðóäíà çàäà÷à å äà ñå
íàìåðè ïðåñòèæíèÿò ñìèñúë íà òîâà, êîåòî îïðåäåëÿìå ñ
íåãî. Íåêà ñè ñïîìíèì êàê À. Âåëüòìàí, ðàçâèâàéêè èäåè-
òå íà ïàíñëàâèçìà, èçâåäå ïîíÿòèÿòà „ðóññêèé“ è „Ðîññèÿ“
íàïðàâî îò èíäèéñêèòå „ðàäæà“ è „Ðàäæàñòàí“10. Êîé áè
ìîãúë äà ïîìèñëè, ÷å îò òîçè êðàñèâ èíäîåâðîïåèçúì â
äàëå÷íà ïåðñïåêòèâà ùå ñå ïîëó÷è îáèêíîâåí ôàøèçúì!
Ìîæåì äà ñå íàäÿâàìå, ÷å îò áúëãàðèòå íèå ùå ïîëó÷èì
íåùî ìíîãî ïî-äîáðî. È íåêà íå çàáðàâÿìå, ÷å íàøàòà
ïðåñòèæíîñò ùå èçðàñíå îò ëîãèêàòà.

Áåë. íà ðåäàêöèÿòà:
Îòíîñíî çàìåíÿíåòî íà áúëãàðñêîòî èìå ñ èìåòî „òà-
òàðè“, Ôàèíà Ãðèíáåðã ñïîìåíàâà, ÷å „Èâàí Ãðîçíè îò-
ëè÷íî å çíàåë, ÷å çàâîþâà Áúëãàðñêî öàðñòâî“. Òóê èìàìå íè (çàðàæäàíåòî íà ïàíñëàâèçìà) çàïî÷âà âíåäðÿâàíåòî
âúçìîæíîñò äà ïóáëèêóâàìå öàðñêèÿ ïå÷àò íà Öàð Ìèõà- íà èìåòî òàòàðè çà íàñåëåíèåòî ïî Âîëãà è Êàìà ­ åäíà
èë Ðîìàíîâ (1613-1645 ã.), ïúðâèÿ âëàäåòåë íà Ðîìàíîâà- òâúðäå ïðîçðà÷íà ôàëøèôèêàöèÿ.
òà äèíàñòèÿ, êîéòî å åäíî ïîòâúðæäåíèå íà íåéíîòî òâúð-
äåíèå. Öåëè 93 ãîäèíè ñëåä ïàäàíåòî íà Êàçàí (1552 ã.) 1
À. Øëüîöåð. Ïðåäñòàâëåíèå âñåîáùåé èñòîðèè ­ ÑÁÏ, 1809.
Ìèõàèë Ðîìàíîâ ñå òèòóëîâà îñâåí öàð, ãîñïîäàð è âåëèê 2
Í. À. Áàñêàêîâ. Ââåäåíèå â èçó÷åíèå òîðêñêèõ ÿçûêîâ. Ì., 1969.
êíÿç ­ Âñåðóñêèé, Âëàäèìèðîâñêèé, Ìîñêîâñêèé, Íîâãî- 3
Ñ. Ìëàäåíîâ. Ïîëîæåíèåòî íà Àñïàðóõîâèòå áúëãàðè â ñåìåéñ-
ðîäñêèé, Êàçàíñêèé, Àñòðàõàíñêèé... è Áîëãàðñêèé (âæ. òâîòî íà àðèéñêî-àëòàéñêèòå íàðîäè. Ñ., 1928.
ïå÷àòà â ïîçèöèÿ „2 ÷àñà“). Îáðàòíîòî, âúðõó ïå÷àòà íÿ- 4
Ä. Àíãåëîâ. Ôîðìèðàíå íà áúëãàðñêàòà íàðîäíîñò. Ñ., 1978.
ìà íèêàêâî ñïîìåíàâàíå íà òàòàðè, èëè ìîíãîëè. Î÷åâèä-
íî, àêî â Êàçàíñêîòî õàíñòâî òå ñà ïðèñúñòâàëè êàòî åò-
5
Á. Öîíåâ. Èñòîðèÿ íà áúëãàðñêàòà íàðîäíîñò. Ñ., 1978.
íè÷åñêè åëåìåíò, òî ÿâíî ñëåä ïàäàíåòî íà Êàçàí òå ñà ñå 6
Á. Öîíåâ. Öèò. ñú÷., ñ. 10
èçòåãëèëè íà èçòîê êúì Óðàë, êúäåòî ñ òÿõ âîäè ñðàæåíèÿ 7
Á. Öîíåâ. Öèò. ñú÷., Ò, 2, ñ. 338
ïðî÷óòèÿ Åðìàê è êúäåòî ïðåç ñëåäâàùîòî ñòîëåòèå òå ñà 8
Ì. Ôàñìåð. Ýòèìîëîãè÷åñêèé ñëîâàðü ðóññêîãî ÿçûêà. Ò. 3, Ì.,
ãëàâíàòà ïðå÷êà çà êîëîíèçàöèÿ íà Ñèáèð. Íàñåëåíèåòî, 1987, ñ. 126
êîåòî îñòàâà ïî ñòàðèòå çåìè íà Âîëæêà Áúëãàðèÿ, êàêòî 9
Ñîâåòñêàÿ èñòîðè÷åñêàÿ ýíöèêëîïåäèÿ. Ò. 14, Ì., 1973, ñ. 626.
ñå âèæäà îò ïå÷àòà, å áèëî ñ÷èòàíî îò ñàìèòå ðóñíàöè çà 10
À. Âåëüòìàí. Èíäî-ãåðìàíöû èëè ñàéâàíå. Ì., 1866.
áúëãàðñêî. Ñëåä îùå ñòî ãîäèíè ïî ïîëèòè÷åñêè ïðè÷è-

11
ÀÂÈÒÎÕÎË

Ê-ÀÂÈ (ÊÀÂÀ-ÊÀÍÀ) ÒÓÎÕÎË (ÀÂÈÒÎÕÎË)
ÄÈÌÈÒÚÐ ÒÀÁÀÊÎÂ

Öåëòà íà íàñòîÿùèÿ òðóä å äà ïîâäèãíå ðåäèöà âúïðî- Èñòîðèÿòà íà òîõàðèòå å èçÿñíåíà îò êèòàéñêèòå èç-
ñè, îòíàñÿùè ñå êúì èñòîðèÿòà íà äðåâíèòå áúëãàðè. Òóê òî÷íèöè6, êîèòî ãè ñâúðçâàò ñ íàðîäà íàðè÷àí îò òÿõ Þåõ-
äàâàìå „ïúòíèòå óêàçàòåëè“ çà òúðñåíå íà îòãîâîðèòå èì. ×èõ. Òîçè íàðîä å áèë èçòëàñêàí îò äðåâíèòå õóíè, ñïîìå-
Ïúòÿò å äúëúã è ñâúðçàí ñ òðóäíîñòè, îñîáåíî ïðè íàìè- íàâàíè â òåçè èçòî÷íèöè ñ èìåòî Õñèþíã-Íó. Þåõ-×èõ
ðàíåòî íà íóæíèòå äàííè. Îò äðóãà ñòðàíà îáà÷å, òîé å íàïóñêàò ñòðàíàòà ñè, êîÿòî å áèëà ðàçïîëîæåíà ìåæäó
èçâúíðåäíî èíòåðåñåí è óäîâëåòâîðèòåëåí çà òåçè, êîèòî ïëàíèíàòà גèëèåí è Òóí-Õóàíã7 è âïîñëåäñòâèå ñòèãàò
ñå ñòðåìÿò äà ñå çàïîçíàÿò ñ áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàñ- äî ïîðå÷èåòî íà ðåêà Îêñóñ (Àìó-Äàðÿ), ñúáèòèå ñòàíàëî
ëåäñòâåíîñò. ïðèáëèçèòåëíî âúâ II â. ïð.í.å. Ñúâðåìåííèòå èçñëåäâà-
íèÿ ñâúðçâàò íàðîäà Þåõ-×èõ ñ òîõàðèòå. Ó÷åíèòå â îá-
ùè ÷åðòè ïðèåìàò, ÷å íàðîäúò Þåõ-×èõ ­ ñïîìåíàâàí â
êèòàéñêèòå õðîíèêè, ôàêòè÷åñêè å åäèí è ñúù ñ íàðîäà,
ÃÅÎÃÐÀÔÑÊÈ ÄÀÍÍÈ íà êîéòî çàïàäíèòå õðîíèêè äàâàò èìåòî òîõàðè. Ïðèåìà
ñå çà âúçìîæíî äðóãè íàðîäíîñòè äà ñà ñå ñëåëè ñ íàðîäà
Ñëåä IV â., êèòàéñêè áóäèñòêè êíèãè, êàêòî è õðîíè- Þåõ-×èõ, íî çà óòî÷íÿâàíå íà òàçè õèïîòåçà ñà íóæíè ïî-
êèòå íà íÿêîè êèòàéñêè äèíàñòèè, ñïîìåíàâàò Òóî-Õó- âå÷å èçñëåäâàíèÿ. Ñ÷èòà ñå, îáà÷å, ÷å íàðîäíîñòòà Þåõ-
Ëî êàòî èìå íà ñòðàíà è íàðîä. Èçâåñòíèÿò êèòàéñêè áó- ×èõ (òîõàðè) èìà èíäîåâðîïåéñêè åòíè÷åñêè ïðîèçõîä è
äèñòêè ìèñèîíåð Õñþàí-Öàíã îïèñâà „Òó-Õóî-Ëî“ êàòî òîâà ñòàíîâèùå ñå çàùèòàâà îò ìíîãî ó÷åíè.
ñòðàíà, ãðàíè÷åùà íà èçòîê ñ ïëàíèíàòà Ïàìèð, íà çà-
ïàä ñ Èðàíñêàòà èìïåðèÿ, íà þã ñ Õèíäî-Êóø è íà ñåâåð
ñ Æåëÿçíàòà Âðàòà (Äæóíãàðèÿ). Ðåêàòà Îêñóñ (Àìó Äà-
ðÿ), òâúðäè òîé, òå÷å ïðåç ñðåäàòà íà òàçè ñòðàíà1. Íÿìà
ÄÀÍÍÈ ÇÀ ÅÇÈÊÀ ÍÀ ÞÅÕ-×ÈÕ = ÒÎÕÀÐÈ
ñúìíåíèå, ÷å òåçè äàííè ñå îòíàñÿò çà ñòðàíàòà, êúäåòî
â III â. ïð.í.å., ñå å íàìèðàëî äðåâíîòî Áàêòðèéñêî öàð- Õñþàí-Öàíã, ñïîìåíàò ïî-ãîðå, ñúîáùàâà, ÷å â ñòðà-
ñòâî, íà ñåâåð îò Õèíäî-Êóø2. Íÿêîè ïî-êúñíè êèòàéñêè íàòà „Òó-Õóî-Ëî“ ñå ãîâîðè çà åäèí „îñîáåí åçèê“, à àçáó-
èçòî÷íèöè (ò.íàð. Áó-Øè, 97-16 á), êîãàòî ñïîìåíàâàò êàòà, ñ êîÿòî ñè ñëóæàò òàì, å ñúñòàâåíà îò 25 çíàöè (áóê-
äðåâíà Áàêòðèÿ, ÿ íàðè÷àò Äó-Õî-Ëî, ìíîãî áëèçêî ïðî- âè) è ñå ïèøå ïî õîðèçîíòàëåí ðåä îòëÿâî íàäÿñíî. Ñú-
èçíîøåíèå äà òîâà íà Òóî-Õó-Ëî èëè Òó-Õóî-Ëî3. Àðàá- ùåñòâóâà âúçìîæíîñòòà òîõàðèéñêèÿò åçèê äà å áèë âúçï-
ñêèÿò ãåîãðàô Àë-Áèðóíè (ð. 973 ­ ï. 1048) ñ÷èòà, ÷å òàçè ðèåò îò íàðîäè, êîèòî íå ñà ïðèíàäëåæàëè íà èíäîåâðî-
ñòðàíà å áèëà íàñëåäåíà îò äúðæàâàòà, êîÿòî òîé ïîçíà- ïåéñêîòî åçèêîâî ñåìåéñòâî, êúì êîåòî ïðèíàäëåæè åçè-
âà ïîä èìåòî Òîõàðèñòàí. êà íà òîõàðèòå.
Ïðîó÷âàíèÿòà ïîêàçâàò, ÷å òîõàðèéñêèÿò åçèê å äîñòà
ïî-ðàçëè÷åí îò äðóãèòå èíäîåâðîïåéñêè åçèöè. Íàé-âå÷å
òàçè ðàçëèêà ñå çàáåëÿçâà ïðè èíôëåêöèÿòà, íàðè÷àíà àã-
ÅÒÍÈ×ÅÑÊÈ È ÈÑÒÎÐÈ×ÅÑÊÈ ÄÀÍÍÈ ëóòèíàöèÿ è òîâà ñå îòäàâà íà âëèÿíèåòî íà åçèöè, êîèòî
ïðèíàäëåæàò êúì àëòàéñêî-óðàëñêàòà è ôèíî-óãîðñêàòà
Çàïàäíè àíòè÷íè èñòîðèöè êàòî Ñòðàáîí (ð. 63 ã. åçèêîâè ãðóïè.  ðå÷íèêà íà òîõàðèéñêèÿ åçèê ñå ñðåùàò
ïð.í.å.­ ï. 24 ã. îò í.å.), êîéòî ñå å ïîëçâàë îò äàííèòå íà çàåìêè îò èðàíñêè, àëòàéñêî-óðàëñêè è ñàíñêðèòñêè äó-
èñòîðèêà Àïîëèäîð (ïèñàë ïðèáë. 100 ã. ïð.í.å.), âêëþ÷âà ìè. Ôîíîëîãè÷íîòî ðàçâèòèå áè ïîñòàâèëî òîõàðèéñêèÿ
„Òîõàðîé“ â ÷èñëîòî íà íàé-äîáðå ïîçíàòèòå íîìàäñêè íà- åçèê â áëèçîñò ïîâå÷å äî þãîèçòî÷íèòå êëîíîâå íà èíäî-
ðîäè, êîèòî çàåäíî ñ àçè, ïàñèàíè è ñàêàðàóëè ïðåâçåìàò åâðîïåéñêàòà ãðóïà êàòî åçèöèòå íà òðàêèòå, ôðèãèòå, à
îò ìàêåäîíöèòå, òðàêèòå è ãúðöèòå ñòðàíàòà íà Áàêòðèÿ, äîðè è íà ãúðöèòå è àðìåíöèòå. Èìà ñúùî ÷åðòè, êîèòî
ñúçäàäåíà îò íàñëåäíèöèòå íà Àëåêñàíäúð Ìàêåäîíñêè â ñà îáùè ñ áàëòèéñêèòå è ñëàâÿíñêèòå åçèöè, íàïðèìåð íÿ-
Ñðåäíà Àçèÿ. Ïî òîçè íà÷èí ñå óñòàíîâÿâà, ÷å ïðèñúñòâèå- êîè ïðåòåðèòíè è íàñòîÿùè ôîðìèðîâêè ìîãàò äà ñå ñ÷è-
òî íà òîõàðè â ïðîñòðàíñòâàòà â ïîðå÷èåòî íà ðåêàòà Îê- òàò êàòî ðåçóëòàò îò ïî-êúñíè êîíòàêòè ïðè ôîðìèðàíåòî
ñóñ (Àìó-Äàðÿ) å äîêàçàíî çà ïåðèîäà îùå ïðåäè II â. ïð.í.å. íà áàëòèéñêèòå è ñëàâÿíñêèòå åçèöè è å ìíîãî âúçìîæíî
Èñòîðèêúò Ïòîëîìåé (ïèñàë âúâ II â.) ñïîìåíàâà Òà- òîâà äà å ñòàíàëî ïîä âëèÿíèåòî íà íàñåëåíèå, ãîâîðåùî
ãóðîé â Êàíñó, Òàêîðàèîé ñåâåðíî îò ïëàíèíñêàòà âåðèãà òîõàðèéñêè8.
Èìàóñ (Èìåîí)4, Òàãóîóðîé áëèçî äî åçåðîòî Èøèê-Êþë, Òîõàðèéñêèÿò åçèê èìà èçâåñòíà áëèçîñò ñ êåëòñêèÿ è
Òàõîðîé â Ñîãäèàíà è Òîõàðîé â Áàêòðèÿ. Òåçè èìåíà ñî- èòàëèéñêèÿ (åòðóñêè)9. Çà äà ñå îáÿñíè åçèêîâàòà ïðèëèêà
÷àò îäèñåÿòà íà ïðåäâèæâàíåòî íà åäèí è ñúù íàðîä îò íà òîõàðèéñêèÿò ñ åçèöèòå îò èíäîåâðîïåéñêàòà ãðóïà å
ñåâåðîçàïàäíèòå ãðàíèöè íà Êèòàéñêàòà èìïåðèÿ êúì ïðåäëîæåíà õèïîòåçàòà, ÷å òîõàðèòå ñà íàñåëÿâàëè çåìè
ïðîñòðàíñòâàòà íà ïëàíèíñêèòå âåðèãè Ïàìèð è Õèíäî- äîñòà ïî íà çàïàä îò ãðàíèöèòå íà êèòàéñêàòà èìïåðèÿ êúì
Êóø â Ñðåäíà Àçèÿ.  èíäèéñêàòà êëàñè÷åñêà ëèòåðàòóðà êîèòî ïî-êúñíî ñà åìèãðèðàëè. Ñëåä II â. ïð.í.å., òå çàïî÷-
ïðåäè è ñëåä IV â., äóìàòà òóçæàðà/òóöàðà å áèëà óïîòðå- âàò äà ñå çàâðúùàò êúì ïðåäåëèòå íà ïúðâîíà÷àëíîòî ñè
áÿâàíà çà íàðîä, êîéòî òå íàðè÷àò „÷óæäåíöè“5. ìåñòîæèòåëñòâî. Òàçè õèïîòåçà ïîñòàâÿ íàðîäà Þåõ-×èõ

12
ÀÂÈÒÎÕÎË
(Òîõàðè) â ãðóïàòà íà ñêèòî-ñàðìàòèòå. Òàçè è ïîäîáíè íà Õñèþíã-Íó, ñå îòðàçÿâà ïðè áúäåùè ñðåùè íà òåçè äâà,
íåÿ õèïîòåçè ÷àêàò ïîäðîáíè èçñëåäâàíèÿ, çà äà ìîãàò äà ñðîäíè ïî åòíè÷åñêè ïðîèçõîä íàðîäè, êàêòî â Ñðåäíà
áúäàò ïðèåòè èëè îòõâúðëåíè9À. Èìà óêàçàíèÿ, îáà÷å, êîè- Àçèÿ, òàêà è â Åâðîïà, êúäåòî îêîëî ñåäåìñòîòèí ãîäèíè
òî òðóäíî áèõà áèëè îòõâúðëåíè, òúé êàòî ñà äîáðå óñòà- ïî-êúñíî òåõíè ïîòîìöè îòíîâî ñà â äîïèð.
íîâåíè è òå ïîêàçâàò, ÷å Þåõ-×èõ (Òîõàðè) ñà ãîâîðèëè Çà ïðåñåëâàíåòî íà Þåõ-×èõ â íîâèòå èì ïðåäåëè ñëåä
åäèí àðõàè÷åí èíäîåâðîïåéñêè åçèê, æèâåëè ñà âúâ Âúò- 209 ã. ïð.í.å., ïðèáëèçèòåëíî äî 160 ã. ïð.í.å. ñâåäåíèÿòà
ðåøíà Àçèÿ, áèëè ñà ãîëÿì è ñèëåí íàðîä ñ øèðîêè ïîçíà- ñà äàäåíè îò êèòàéñêèòå õðîíèêè. Ìíîãî èçñëåäîâàòåëè
íèÿ è òåõíèêà è ñà ïðåâúçõîæäàëè ñúñåäèòå ñè îùå îò âðå- ñà ñå çàíèìàâàëè ñ èíòåðïðåòàöèÿòà íà òåçè äàííè è âúï-
ìåòî ïðåäè êèòàéñêèòå õðîíèêè äà ãè âêëþ÷àò â ñâîÿ îá- ðîñè è âúïðåêè ÷å ñúùåñòâóâàùèòå ñïîðîâå âñå îùå íå ñà
ñåã. Òîçè „àðõàè÷åí“ èíäîåâðîïåéñêè åçèê Þåõ-×èõ (Òîõà- ðåøåíè, ïðåäñòàâàòà, êîÿòî èìàìå àç òÿõíîòî èñòîðè÷åñ-
ðè) ñà çàïàçèëè ñëåä ìèãðàöèÿòà ñè â çåìèòå, ãðàíè÷åùè ñ êî ðàçâèòèå, çàïî÷âà äà ñå èçáèñòðÿ12.
Êèòàéñêàòà èìïåðèÿ, çà ðàçëèêà îò äðóãè íàðîäè îò èíäîå-
âðîïåéñêàòà åçèêîâà ãðóïà, êîèòî ñ òå÷åíèå íà âðåìåòî ñà
ïðåòúðïåëè ñúùåñòâåíè ïðîìåíè â ðàçâèòèåòî íà ñâîèòå
åçèöè. Òîçè ôåíîìåí ñå ñðåùà ÷åñòî ïðè íàðîäè, êîèòî ñà ÕÑÈÍÞÍÃ-ÍÓ, ÞÅÕ-×ÈÕ È ÄÈÍÀÑÒÈßÒÀ ÍÀ ÁÚËÃÀ-
ñå îòêúñíàëè îò ïúðâîíà÷àëíîòî ñè ìåñòîæèòåëñòâî. Òå ÐÈÒÅ ­ ÄÓÎËÎ
çàïàçâàò ïðåç äúëãè èíòåðâàëè îò âðåìå ïúðâîíà÷àëíèÿ ñè
åçèê ñúñ ñðàâíèòåëíî ìàëêè ïðîìåíè, äîêàòî íàñåëåíèå,
êîåòî íå å âçåëî ó÷àñòèå ïðè ìèãðàöèÿ, òúðïè îñåçàòåëíè Îò ãëåäíà òî÷êà íà èñòîðèÿòà íà áúëãàðèòå, ñâúðçàíà
ïðîìåíè ïðè ðàçâèòèåòî íà îáùèÿ èì åçèê â ñúùèÿ èíòåð- ñ Þåõ-×èí è Õñèþíã-Íó, âñå îùå ìíîãî âúïðîñè ÷àêàò
ñâîèòå îòãîâîðè. Åäèí îò òÿõ ñå îòíàñÿ çà ïðîèçõîäà íà
âàë îò âðåìå10. Â íàøå âðåìå ïðèìåð çà ïîäîáåí ôåíîìåí
íàìèðàìå â àðõàè÷íè ôîðìè íà ôðåíñêèÿò åçèê, ãîâîðèì â äèíàñòèÿòà íà áúëãàðèòå, Äóîëî, íà êîÿòî ñà ïðèíàäëå-
êàíàäñêàòà ïðîâèíöèÿ Êâåáåê; â àðõàè÷íè ôîðìè íà ïîð- æàëè áúëãàðñêèòå ìîíàñè îò Ê-Àâè (Êàâà-Êàíà) Òóîõîë
(Àâèòîõîë) äî Êõàí Ñåâàð (îò 153 ã. äî 737 ã.) è îò Êõàí
òóãàëñêèÿ åçèê, ãîâîðèì â Áðàçèëèÿ. Â äíåøíà Áúëãàðèÿ è
Ìàêåäîíèÿ ñå ñðåùàò ãîëÿì áðîé äðåâíè áúëãàðñêè èìåíà Êðóì äî öàð Áîðèñ Âòîðè (îò 802 ã. äî 973 ã.). „Èìåíèêúò
îò àëòàéñêî-óðàëñêè è äàæå ñàíñêðèòñêè ïðîèçõîä, êîèòî íà áúëãàðñêèòå êõàíîâå“, åäèí îò ãëàâíèòå è äîñòîâåðíè
äîêóìåíòè çà èñòîðèÿòà íà áúëãàðèòå, íè äîêàçâà, ÷å íà
íå ñå ñðåùàò âå÷å â çåìèòå îòêúäåòî òåçè åçèöè ïðîèçõîæ-
äàò è êîèòî áúëãàðèòå ñà íàñåëÿâàëè â äàäåí ïåðèîä îò òàçè äèíàñòèÿ ïðèíàäëåæàëè ìîíàðñèòå Ê-Àâè (Êàâà-Êà-
ñâîÿòà èñòîðèÿ. íà) Òóîõîë, Èðíàê (Åðíàê), Êóðò (Êóáà’àò/Êóáðàò), Áåçìåð
(Áóæìèõð-Áàòáàéàí), Èñïåðèõ (Àñïàðóõ), Òåðâåë, Òîâèðåì
(Òèáåðèé?) è Ñåâàð. „Èìåííèêúò“ ïðîïóñêà äà äàäå èìå-
íà, êàêòî è ñðîêà íà óïðàâëåíèå íà ìíîãî ìîíàðñè îò òàçè
ÕÑÈÞÍÃ-ÍÓ È ÞÅÕ-×ÈÕ (ÒÎÕÀÐÈ) äèíàñòèÿ è ñà íóæíè íîâè èçòî÷íèöè çà òÿõíîòî óñòàíîâÿ-
âàíå. Äî òîâà çàêëþ÷åíèå äîñòèãàìå, ñëåä êàòî àíàëèçè-
ðàìå äúëãîòî âðåìåòðàåíå íà òàçè äèíàñòèÿ ­ 153 ã. äî
Êèòàéñêèòå õðîíèêè ðàçêàçâàò êàê îêîëî III â. ïð.í.å., 737 ã., çà êîåòî âðåìå ñà äàäåíè ñàìî îñåì èìåíà íà ìî-
ñèíúò íà Òóìåí, Øàíèþ (Êàãàí) íà äðåâíèòå õóíè ­ Õñè- íàðñè.
þíã-Íó, êîéòî å íîñèë èìåòî Ìàî-Òóí (Ìîòóí), å áèë ïðà- Eïîõàòà íà Ê-Àâè (Êàâà-Êàíà) Òóîõîë (Àâèòîõîë) å äà-
òåí îò áàùà ñè êàòî çàëîæíèê â äâîðåöà íà ìîíàðõà Þåõ- äåíà ñ íà÷àëíàòà 152 ã.13 Äî òàçè ãîäèíà äîñòèãàìå îò ñâå-
×èõ. Ïîñðåäñòâîì èíòðèãè ìëàäàòà ñúïðóãà íà Øàíèþ äåíèåòî ⠄Èìåíèêà“, ÷å 515 ãîäèíè ïðåäè íàâëèçàíåòî
Òóìåí å æåëàëà äà îòñòðàíè Ìàî-Òóí (Ìîòóí) îò ïîëàãà- íà Àñïàðóõîâèòå áúëãàðè íà þã îò ðåêàòà Äóíàâ, Ê-Àâè
ùîòî ìó ñå ïðåñòîëîíàñëåäñòâî â ïîëçà íà íåéíèÿ ñèí è (Êàâà-Êàíà) Òóîõîë å áèë ïúðâèÿò ìîíàðõ îò äèíàñòèÿòà
óñïÿâà äà âíóøè íà ñúïðóãà ñè Òóìåí äà íàïàäíå Þåõ- Äóîëî. Òúé êàòî òîâà å åäèíñòâåíîòî ñâåäåíèå, îòêðèòî
×èõ, êàòî ïî òîçè íà÷èí ïðåäèçâèêà èíäèðåêòíî óìúðòâÿ- äîñåãà çà îñíîâàòåëÿ íà òàçè äèíàñòèÿ, ñà íóæíè åòèìî-
âàíå íà çàëîæíèêà Ìàî-Òóí (Ìîòóí). Òîé îáà÷å óñïÿâà äà ëîãè÷åñêè àíàëèç, ñúïîñòàâÿíå íà äàííè îò íåãîâàòà åïî-
èçáÿãà è ñå çàâðúùà ïðè áàùà ñè, ñòàâà çíàìåíèò ïúëêî- õà, êàêòî è âñè÷êè ìîäåðíè ìåòîäè íà èçñëåäâàíå çà óñòà-
âîäåö, ïðèäîáèâà ãîëÿìî âëèÿíèå è â åäèí ìîìåíò óáèâà íîâÿâàíå íà èñòîðè÷åñêàòà èñòèíà, ñâúðçàíà ñ èìåòî, åïî-
áàùà ñè, êàêòî è âñè÷êè íåãîâè ïîääðúæíèöè (208 ã. õàòà è òîçè êëîí îò áúëãàðñêèÿ åòíîñ, êîéòî å ïðåäâîæ-
ïð.í.å.). äàë. Äî èçâåñòíà ñòåïåí ïîäîáíî èçñëåäâàíå ìîæåì äà
Ìàî-Òóí (Ìîòóí) ñòàâà íàé-ìîãúùèÿò Øàíèþ íà îïðèëè÷èì ñ íàó÷íî-äåòåêòèâñêà äåéíîñò. Îò äðóãà ñòðà-
Õñèþíã-Íó (êàãàí íà äðåâíèòå õóíè îò 209 äî 174 ã. ïð.í.å.). íà òðÿáâà äà èìàìå ïðåäâèä äóìèòå íà Äæîðäæ Îðóåë „èñ-
Òîé ïîáåæäàâà Þåõ-×èõ è ôàêòè÷åñêè ñòàâà ïðè÷èíà çà òîðèöèòå îáèêíîâåíî ïðåíåáðåãâàò òîâà, êîåòî å íàé-ÿâ-
íà÷àëîòî íà òÿõíîòî ïðåñåëâàíå. Íåãîâèÿò ñèí Ãèþ, ïîç- íî“, çà äà íå ñå îòíàñÿò òå è çà íàøàòà ðàáîòà.
íàò ñ êèòàéñêàòà òðàíñêðèïöèÿ Ëàî-Øàíã, ãî íàñëåäÿâà ßâíî å çâóêîâîòî ñõîäñòâî ìåæäó êèòàéñêàòà òðàíñê-
íà ïðåñòîëà è ïðîäúëæàâà âîéíèòå ñðåùó ñúñåäèòå íà ðèïöèÿ íà èìåòî Òó-Õóî-Ëî è Òóîõîë ­ ïðîèçíîøåíèåòî,
Õñèþíã-Íó íàðîäè, êàòî â 162 ã. ïð.í.å. íàíàñÿ íîâî ïî- êîåòî íè å äàäåíî ⠄Èìåííèêà“. „Èìåííèêúò“ å áèë ïðå-
ðàæåíèå íà îòòåãëÿùèòå ñå Þåõ-×èõ, óáèâà òåõíèÿ ìî- âåäåí íà ñëàâÿíñêîòî íàðå÷èå, êîåòî å áèëî âêëþ÷åíî â
íàðõ, îò ÷èéòî ÷åðåï å èçêîâàíà ÷àøà, îò êîÿòî òîé ïèå çà áúëãàðñêèÿ åçèê. Äîêîëêî äâåòå òðàíñêðèïöèè îòðàçÿâàò
îòïðàçíóâàíåòî íà ïîáåäàòà. äåéñòâèòåëíîòî áúëãàðñêî ïðîèçíîøåíèå å âúïðîñ, ñ êîé-
Ñëåä òàçè äàòà Þåõ-×èõ ñå îòòåãëÿ îêîí÷àòåëíî îò òî ìíîãî åçèêîâåäè òåïúðâà ùå òðÿáâà äà ñå çàíèìàâàò.
òåðèòîðèèòå, ãðàíè÷åùè ñúñ ñåâåðîçàïàäåí Êèòàé. Îì- Îòíîñíî „Àâè“ ­ òàêà, êàêòî å äàäåíà ïúðâàòà ÷àñò íà
ðàçàòà, êîÿòî çàïî÷âàò äà õðàíÿò êúì äðåâíèòå õóíè ­ „Àâèòîõîë“ â „Èìåííèêà“ ­ àíàëèçúò íè ïîêàçâà, ÷å „Àâè“

13
ÀÂÈÒÎÕÎË

íå å èìå, à å òèòëà. (Òîçè âúïðîñ ðàçãëåæäàìå ïî-ïîäðîá- ìèòðîâ ñúîáùàâà: „... çà óêðåïâàíåòî ïðè Âàðíà, èçâåñò-
íî íà ñ. 18). Òàêàâà òèòëà èìà ñâîåòî ñúîòâåòñòâèå ñ èðàí- íî ïîä èìåòî Àñïàðóõîâ âàë. Ïðè èçêîïíè ðàáîòè ïî òðà-
ñêàòà òèòëà Ê.Àâè-Êàâà14 è ñ àëòàéñêàòà òèòëà Èëâè15. Íå ñåòî ìó ñà îòêðèòè äâå êîëîíè ñ âäúëáàíè ïðàáúëãàðñêè
å òðóäíî äà ñòèãíåì äî çàêëþ÷åíèåòî, ÷å ïðè ñëàâÿíñêèÿ ðóíè÷åñêè çíàöè...“16. Òàçè ïèñìåíîñò å áèëà óïîòðåáÿâà-
ïðåâîä íà „Èìåííèêà“ çâóêúò „ê“ ⠄Ê-Àâè“ å îòïàäíàë, íà â òðèòå áúëãàðñêè äúðæàâè, ïðîñòèðàùè ñå îò ðåêà Óðàë
íî â ñêàëíèòå íàäïèñè ïðè Ìàäàðà è Ïëèñêà, êúäåòî òðàí- äî ðåêàòà Òèñà ­ Âîëæêà Áúëãàðèÿ, Áîñïîðñêà (×åðíà) Áúë-
ñêðèïöèÿòà å ñ ãðúöêè áóêâè, áóêâàòà „ê“ å çàïàçåíà â òèò- ãàðèÿ è Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ17. Ñëåä ïîêðúñòâàíåòî íà áúë-
ëàòà Êàíà. „Êàâà“, áåçñïîðíî å òðàíñêèïöèÿòà íà „Êàâà“, ãàðèòå â Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ ðóíè÷åñêàòà ïèñìåíîñò å áè-
êàòî çâóêúò „â“ å çàìåñòåí ñ „í“. Çâóêúò „ê“ â íà÷àëîòî íà ëà çàáðàíåíà è êëåéìîñàíà êàòî „åçè÷åñêà“. Òîâà å çàñâè-
òèòëà ñðåùàìå ñúùî â Êàâõàí (Êàâ-Õàí). „Êàâ-Õàí“ ìî- äåòåëñòâàíî â äóìèòå íà ×åðíîðèçåö Õðàáúð: „...òúé êà-
æåì äà ðåêîíñòðóèðàìå ñ äðåâíîòî ïðîèçíîøåíèå „Êà- òî áÿõà òîãàâà åçè÷íèöè (è) ïèøåõà ñ ÷åðòè è ðåçêè...“.
âà-Êõàíà“ èëè „Ê-Àâè-Êõàíà“15À. Áúäåùèòå èçñëåäâàíèÿ áåç ñúìíåíèå ùå ñå íàñî÷àò êúì
Çàñåãà íå ñìå â ñúñòîÿíèå äà äàäåì òî÷åí îòãîâîð íà íîâè àðõåîëîãè÷åñêè è ïèñìåíè äàííè, êîèòî äîñåãà èëè ñà
âúïðîñà äàëè ïúðâîíà÷àëíî „Èìåííèêúò íà áúëãàðñêèòå áèëè ïðåíåáðåãâàíè, èëè âñå îùå ÷àêàò ñâîåòî îòêðèòèå.
êõàíîâå“ å áèë ïðåâåäåí íà ãðúöêè îò áúëãàðñêè åçèê íà Îòíîñíî „Òóîõîë“ íè å èçâåñòíî, ÷å êèòàéñêàòà òðàíñ-
Àñïàðóõîâèòå áúëãàðè è âïîñëåäñòâèå îòíîâî ïðåâåäåí, êðèïöèÿ „Òóî-Õóî-Ëî“ èìà ñâîåòî ñúîòâåòñòâèå â çàïàä-
òîçè ïúò íà ñëàâÿíñêîòî íàðå÷èå, êîåòî å áèëî âêëþ÷åíî íî-êëàñè÷åñêàòà è èðàíñêàòà, à âïîñëåäñòèâå è â àðàáñêà-
â áúëãàðñêèÿ åçèê ñëåä ïîêðúñòâàíåòî íà áúëãàðèòå. Ìíî- òà òðàíñêðèïöèÿ „Òîõàð“. Îò òàçè ïîñëåäíàòà å ïðîèçëÿç-
ãî âåðîÿòíî å „Èìåííèêúò“ äà å áèë èçñå÷åí êàòî êàìåíåí ëî èìåòî íà ñòðàíàòà Òîõàðèñòàí, êîÿòî äíåñ å îáëàñò â
íàäïèñ âúðõó êîëîíà, êîÿòî ñå å íàìèðàëà â åäèí îò äâîð- Àôãàíèñòàí è íîñè èìåòî Áàäàõøàí. Ïî ìåñòîïîëîæåíè-
öèòå íà áúëãàðñêèòå êõàíîâå. Ïîäîáåí å ñëó÷àÿò ñ èçñå- åòî ñè òÿ ñúâïàäà ïî÷òè íàïúëíî ñ ïðåäåëèòå íà ñòðàíàòà
÷åíèòå âúðõó êîëîíà êàìåííè íàäïèñè îò âðåìåòî íà êõàí Òó-Õóî-Ëî, â êîÿòî Þåõ-×èõ ñå çàñåëâàò è îò êîÿòî ïîëó-
Îìóðòàã (814-831 ò.). Ñ÷èòà ñå, ÷å òåêñòúò íà „Èìåííèêà“ ÷àâàò íîâîòî ñè (çàïàäíî) íàèìåíîâàíèå òîõàðè.
å áèë çàïèñàí ñ áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà ïèñìåíîñò. Òîâà Èìà ðåä ïðèìåðè, êîèòî ïîêàçâàò, ÷å èìå íà ñòðàíàòà
çàêëþ÷åíèå èäâà îò ôàêòà, ÷å èìàìå îùå çàïàçåíè êàìåí- å áèëî äàâàíî îò èìåòî íà íåéíèÿ ìîíàðõ îñíîâàòåë. Ñú-
íè íàäïèñè ñ áúëãàðñêà ðóíè÷åñêà ïèñìåíîñò (íàé-âå÷å â ùî èìà ïðèìåðè çà ìîíàðñè, êîèòî ïîëó÷àâàò èìåòî ñè
Ñåâåðíà è Ñåâåðîèçòî÷íà Áúëãàðèÿ).  ñòàòèÿòà „Çà ÷èñ- îò òîâà íà ñòðàíàòà, êîÿòî óïðàâëÿâàò èëè îò íàðîäà, êîé-
ëåíîñòòà íà äóíàâñêèòå ïðàáúëãàðè“, Äèìèòúð Èë. Äè- òî ïðåäâîæäàò (åïîíèìè). Òîçè ïîñëåäíèÿò å ñëó÷àÿ ñ Ê-

14
ÀÂÈÒÎÕÎË
Àâè (Êàâà-Êàíà) Òóîõîë (Àâèòîõîë). Ðàçáèðàìå, ÷å òîâà ìó. Ïîâå÷å îò êîÿòî è äà å åïîõà ïðåäè è ñëåä íåãî òÿ
íå å ñîáñòâåíî èìå, à å èìå åïîíèì íà ñòðàíàòà è íàðîäà, ïîêàçâà ãîëÿìî ðàçíîîáðàçèå â ñâîèòå õàðàêòåðèñòèêè è
êîéòî òîé å óïðàâëÿâàë è òîâà èìå å ñâúðçàíî ñ èñòîðè- ïðè âñå òîâà å õàðìîíè÷íî ñú÷åòàíà äî ñòåïåí äà å íåïîâ-
÷åñêàòà òðàäèöèÿ íà åïîõàòà, êîÿòî òîé ñúçäàâà. Òîâà òâúð- òîðèìà â èñòîðèÿòà íà ÷îâå÷åñòâîòî. Òîâà ÿñíî ëè÷è îò
äåíèå ìîæå äà äîâåäå ÷èòàòåëÿ äî ìèñúëòà, ÷å áúëãàðèòå ïðåäìåòèòå íà èçêóñòâîòî. Øèðîêè êîíòàêòè ñ ðàçëè÷íè
âúâ II â. ñà íîñèëè èìåòî òîõàðè. Âñúùíîñò èìåòî òîõàð êóëòóðè (íîìàäñêèÿò êàòàëèçàòîðñêè ïðèíîñ, á.à.) ñå ïîò-
è òîõàðè å áèëî óïîòðåáÿâàíî êàòî ãåîãðàôñêî (íèçáà), à âúðæäàâàò ñ îòêðèòèòå ïðè àðõåîëîãè÷åñêè ðàçêîïêè,
íå åòíè÷åñêî îïðåäåëåíèå, â ñìèñúë „âëàäåòåëÿò íà Òî- ïëàñòè÷íè ïðîôèëè, èçîáðàçåíè íà ïëî÷è, ïðè êîåòî ëè-
õàðèÿ“ è „æèòåëèòå íà Òîõàðèÿ“. Ïîíàñòîÿùåì ïîäîáåí å ÷è åëèíñêî ïëàñòè÷íî âëèÿíèå; êèòàéñêè ëàêèðàíè ïðåä-
ñëó÷àÿò ñ èìåòî „ìàêåäîíöè“, êîåòî å ãåîãðàôñêî îïðå- ìåòè (ñúçäàäåíà øêîëà â Êèòàé çà àðòèñòè÷íî ëàêèðàíå
äåëåíèå (íèçáà) çà æèòåëèòå íà Ìàêåäîíèÿ, à îùå â äðåâ- íà ïðåäìåòè, á.à.); èíäèéñêè ãðàâþðè îò ñëîíîâà êîñò; åãè-
íîñòòà Àëåêñàíäúð Âåëèêè ­ ìîíàðõà íà Ìàêåäîíèÿ ­ å ïåòñêè âàçè, ÷àøè è äðóãè ñúäîâå îò èçÿùíî ñòúêëî...“19.
áèë íàðè÷àí „Ìàêåäîíñêè“ èëè „Ìàêåäîíåöà“. Äóìèòå íà À.Ê. Íàðàèí ñå äîïúëâàò îò îïèñàíèåòî íà
„Èìåííèêúò“ íè äàâà âðåìåòðàåíåòî íà åïîõàòà íà Ê- îòêðèòîòî ñúêðîâèùå ïðè Øèáàðãàí, Ñåâåðåí Àôãàíèñ-
Àâè (Êàâà-Êàíà) Òóîõîë è ñòàâà ÿñíî, ÷å òÿ å ïðîäúëæèëà òàí (â ïðåäåëèòå íà äðåâåí Òîõàðèñòàí) â 1977 ã. Ñïîðåä
òðèñòà ãîäèíè, ñëåä êîèòî èäâà åïîõàòà íà âòîðèÿ ìîíàðõ ðúêîâîäèòåëÿ íà àðõåîëîãè÷åñèêÿ åêèï Âèêòîð È. Ñàðèà-
îò „Èìåííèêà“ ­ Èðíàê/Åðíàê, çà êîãîòî ùå îòäåëèì ñïå- íèäè áîãàòñòâîòî íà òîâà ñúêðîâèùå ñ îñíîâàíèå ìîæå
öèàëíî ìÿñòî â îòäåëíî èçñëåäâàíå. äà ñå ñðàâíè ñ òîâà íà ãðîáíèöàòà íà Òóòàíêàìîí â Åãè-
ïåò. Â ñòàòèÿòà, ïîñâåòåíà íà òîâà îòêðèòèå è ïóáëèêóâà-
íà â ñïèñàíèå Òime íà 2 þëè 1979 ã., ÷åòåì: „...Ðàçïîëî-
æåíà íà êðúñòîïúòÿ íà òúðãîâñêèòå ïúòèùà íà êîïðèíàòà
ÊÎÅ Å ÑÎÁÑÒÂÅÍÎÒÎ ÈÌÅ ÍÀ Ê-ÀÂÈ (ÊÀÂÀ-ÊÀÍÀ) è ïîäïðàâêèòå, òàçè ñòðàíà, ïîçíàòà â äðåâíîñòòà ñ èìåòî
ÒÓÎÕÎË (ÀÂÈÒÎÕÎË)? Áàêòðèÿ, å ïîïàäíàëà ïîä âëèÿíèåòî íà ìíîãî êóëòóðè:
èíäèéñêà, ìîíãîëñêà, íà ïàðòèòå (íàðîä îò ïåðñèéñêàòà
åçèêîâà ãðóïà), íîìàäñêè íàðîäè îò åâðîïåéñêèòå ñòåïè è
Ïðåäëàãàìå ñëåäíàòà õèïîòåçà:  íà÷àëîòî íà íåãîâà- äàæå îò Ðèìñêàòà èìïåðèÿ. Âñè÷êè òåçè êóëòóðè ñå ñáëúñ-
òà åïîõà â ñòðàíàòà Òó-Õóî-Ëî (Òîõàðèÿ) ëè÷íè èìåíà íà
êâàò ïðè åëèíî-ãðúöêîòî çàâëàäÿâàíå íà Áàêòðèÿ â 331 ã.
âëàäåòåëè ñà Êàíèøêà, Õóâèøêà è Âàñóäåâà. Íà êîé îò ïð.í.å. îò Àëåêñàíäúð Âåëèêè è ïðè îñíîâàíàòà ñëåä íåãî
òÿõ áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà òðàäèöèÿ å äàëà òèòëàòà Ê- äúðæàâà íà Ñåëåâêèäèòå. Äâà âåêà ïî-êúñíî áàêòðèéñêî-
Àâè (Êàâà-Êàíà) è íàèìåíîâàíèåòî íà ñòðàíàòà Òó-Õóî-
òî öàðñòâî å áèëî çàâëàäÿíî îò íîìàäñêè ãðóïè, ìåæäó
Ëî (Òîõàðèÿ), å âúïðîñ, êîéòî îñòàâà îòêðèò... êîèòî ñà òåçè íà ïàðòèòå, íà ñàêèòå îò ñòåïèòå è îò ïåò
Òúé êàòî Êàíèøêà å ñ÷èòàí çà âëàäåòåë, êîéòî äåéñò- àçèàòñêè ãðóïè, íàèìåíóâàíè Þåõ-×èõ. Îò òîçè ìîìåíò
âèòåëíî ñúçäàâà åïîõà íà âúçõîä è ìîãúùåñòâî íà Þåõ-
íàòàòúê èñòîðèÿòà íà Áàêòðèÿ å îáâèòà â ìèñòåðèÿ...
×èõ (òîõàðè) è ïðèáëèçèòåëíîòî íà÷àëî íà íåãîâàòà åïî- ...Ñúêðîâèùåòî îò Øèáàðãàí å èçöÿëî áàêòðèéñêî: òî å
õà å êúì ñðåäàòà íà II â., êîåòî ñúâïàäà ñ íà÷àëîòî íà ïëîä íà ìåñòíè ìàéñòîðè, êîèòî óïîòðåáÿâàò òåõíèêà è
åïîõàòà íà Ê-Àâè (Êàâà-Êàíà) Òóõîë, íàøåòî ïðåäïî÷è- ñòèë, ïðèñúù íà ñòåïíèòå íîìàäè, â ïî-ãîëÿìàòà ñè ÷àñò
òàíèå, êàêòî è ñú÷åòàíèåòî íà äàííèòå ïàäàò âúðõó Êà- îò ñêèòî-ñàðìàòñêè ïðîèçõîä. Òå ñà ìàéñòîðè íà èçêóñò-
íèøêà. Íå áåç çíà÷åíèå å è ôàêòúò, ÷å ñëåäâàùèòå ìîíàð- âîòî, òâîðèëè â îãðîìíèòå ïðîñòðàíñòâà íà Åâðàçèÿ. È
ñè ñà íîñèëè ñúùîòî èìå êàêòî íåãîâîòî, êàòî åäèíñòâå- âñå ïàê àðòèñòè÷íî èçðàáîòåíèòå ïðåäìåòè ñèëíî îòðà-
íî íàñëåäñòâåíî èìå, íà êîåòî Êàíèøêà å ïúðâèÿò. Òàêà, çÿâàò êóëòóðíèÿ êðúñòîïúò íà òîçè ðàéîí, êîéòî äàâà åäèí
èìåòî Êàíèøêà ñòàâà èìå íà öÿëà åïîõà, êîåòî áèõìå ñðàâ- ñèíêðåòèçúì íà òåìèòå è èçîáðàæåíèÿòà, íåïîçíàò ïðåäè
íèëè ñ ôàêòà, ÷å èìåòî íà Ê-Àâè Òóîõîë å áèëî ñúùî ñ÷è- òàçè åïîõà. Ôèãóðè è ñèìâîëè îò êëàñè÷åñêàòà ãðúöêà ìè-
òàíî åïîõàëíî çà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà òðàäèöèÿ è ïî- òîëîãèÿ ñå ñëèâàò ñ êèòàéñêè, èíäóñêè, ïàðòñêè ìîòèâè,
ðàäè òîâà íåãîâèòå íàñëåäíèöè ñúùî ñà ãî íîñèëè. Ñ òîâà âñè÷êè òå èçðàçåíè âúâ ôîðìèòå íà ñòåïíîòî èçêóñòâî. Êå-
ìîæåì ÷àñòè÷íî äà ñè îáÿñíèì ëèïñàòà íà èìåíàòà íà íå- ðúë Äæîíñúí êàçâà, ÷å òîâà å åäíî íîâî è âúëíóâàùî îòê-
ãîâèòå íàñëåäíèöè, íåùî íàïúëíî ïîäîáíî ñúñ ñëó÷àÿ Êà-
ðèòèå, êúäåòî ñå âèæäà ãðúöêè* äðåâåí ìèò, ïðåîáðàçåí
íèøêà. Ñ äðóãè äóìè, èìåíàòà íà íàñëåäíèöèòå è âðåìåò- îò èçêóñòâîòî íà íîìàäèòå îò ñòåïèòå...“20
ðàåíåòî íà òÿõíîòî óïðàâëåíèå ñà ñëåòè â èìåòî è åïîõàòà Îò ãîðåñïîìåíàòèòå öèòàòè ìîæåì äà ñè îáÿñíèì çà-
íà ñúçäàòåëÿ íà äèíàñòèÿòà Äóîëî, èìåííî Ê-Àâè (Êàâà-
ùî áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà òðàäèöèÿ ïîñòàâÿ êàòî ðî-
Êàíà) Òóîõîë17À. äîíà÷àëíèê íà ñâîÿòà äúðæàâà è äèíàñòèÿ òèòëàòà è ãåîã-
ðàôñêîòî îïðåäåëåíèå Ê-Àâè (Êàâà-Êàíà) Òóîõîë.

ÅÏÎÕÀÒÀ ÍÀ ÊÀÍÈØÊÀ
ÑÀÊÐÀËÍÀÒÀ ÒÈÒËÀ Ê-ÀÂÈ-ÊÀÂÀ-ÊÀÍÀ
Ñïîðåä èñòîðèêà Ê. Íàðàèí, ñ Êàíèøêà çàïî÷âà ÷åò-
âúðòàòà èñòîðè÷åñêà åïîõà íà Þåõ-×èõ (Òîõàðè), êîÿòî Èçñëåäîâàòåëèòå, çàïîçíàòè ñ èñòîðèÿòà íà èçêóñòâî-
ìîæå äà ñå ñ÷èòà êàòî åäíà îò âåëèêèòå åïîõè â ñâåòîâíà- òî â Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ, íàìèðàò ñèíêðåòè÷åí õàðàêòåð â
òà èñòîðèÿ18. Öèòèðàìå íåãîâèòå äóìè: „... Ñ ëèáåðàëíà-
òîâà èçêóñòâî, ïðåíåñåíî òàì îêîëî 500 ãîäèíè ñëåä Ê-
òà ïîëèòèêà (á.à.: ïî îòíîøåíèå íà ðåëèãèÿòà è òúðãîâèÿ- Àâè (êàâà-Êàíà) Òóîõîë. Åòî êàêâî ïèøå ó÷åíàòà Åëåíà
òà) íà Êàíèøêà è íåãîâèòå íàñëåäíèöè ñå óñòàíîâÿâà õî- Ê. Øâàðö: „...Åäèí ïðèìåð îò ñàñàíèäñêîòî âëèÿíèå (èðàí-
äúò íà íàïðåäúê íà åäíà ñèíêðåòè÷íà êóëòóðà â ñòðàíàòà

15
ÀÂÈÒÎÕÎË
ñêà äèíàñòèÿ îò 226 ã. äî 651 ã.) å Ìàäàðñêèÿò êîííèê ­ áðàç ïî-êúñíèÿò õðèñòèÿíñêè ìîòèâ25.
åäèíñòâåí ïî ðîäà ñè ñàêðàëåí ðåëåô â Åâðîïà. Èçîáðà- Äæàìøèä å ñâúðçàí ñ ìàãè÷åñêàòà ñàêðàëíà ÷àøà, â
æåíèåòî íà êîííèê ñ êó÷å â ãàëîï çàä íåãî è òÿëîòî íà êîÿòî å îòðàçåíà âñåëåíàòà (Òàíãðà) è â òàçè ÷àøà ñàêðàë-
óìúðòâåí ëúâ ïîä íåãî, çàîáèêîëåíî îò íÿêîëêî ñàêðàëíè íèÿò âëàäåòåë èìà ÷óäîòâîðíèÿ äàð äà ÿ ñúçåðöàâà. Ïî
íàäïèñè... Ñúâðåìåííè ïðîó÷âàíèÿ äàòèðàò òîçè ïàìåò- òîçè íà÷èí èðàíñêèÿò ñàêðàëåí ðîäîíà÷àëíèê íè å ïðåäñ-
íèê îò VII â. èëè ðàííèÿ IÕ â. Ðåëåôúò, ïúðâîíà÷àëíî èçîá- òàâåí êàòî „ìúäðåö“, „ÿñíîâèäåö“, „æðåö“, ïðîðîê“26.
ðàçÿâàù êõàí Òåðâåë (701-718), å áèë îòíîâî ïðåäñòàâåí Çà ñàêðàëíàòà ÷àøà ùå äàäåì ãîëÿì áðîé öèòàòè îò
êàòî ñèìâîë íà ñàêðàëíàòà äèíàñòè÷åñêà âëàñò, îëèöåò- èñòîðè÷åñêàòà çàïàäíà è èçòî÷íà ìèòîëîãèÿ è ùå ðàçãëå-
âîðåíà îò êõàí Îìóðòàã (814-831). Ìàäàðñêèÿò ðåëåô ñå äàìå íåéíèÿ ïðèíîñ â ñèìâîëèêàòà íà äúðæàâíàòà âëàñò â
îñíîâàâà íà ïðîòîòèïà îò ñàñàíèäñêèÿ ïðîèçõîä, ñìåñåí åäíî îò ñëåäâàùèòå èçñëåäâàíèÿ. Íå å èçíåíàäâàùî, ÷å
ñ îáðàçà íà Òðàêèéñêèÿ êîííèê è íåãîâîòî îòðàæåíèå â òîçè ñèìâîë å íàìåðèë ìÿñòî è â íàðîäíîòî òâîð÷åñòâî â
èçêóñòâîòî íà Ðèì è Âèçàíòèÿ. Ïîäîáåí ñèíêðåòèçúì ñå Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ. Åòî êàê íàðîäíèÿò òâîðåö ÿ ïðåñúç-
ñðåùà â áúëãàðñêèòå ìåòàëíè ïðåäìåòè îò ñúêðîâèùåòî äàâà, ñâúðçâàéêè ÿ ñ êîíÿ è ãåðîÿ åçäà÷:
íà Íàãè-Ñåíò-Ìèêëîø îò âòîðàòà ïîëîâèíà íà IÕ â.“21
Ðåëåôúò íà Ìàäàðñêèÿ êîííèê äåéñòâèòåëíî å èçïîëç- ...
âàí, çà äà âúçâåëè÷àå êõàíîâåòå Òåðâåë è Îìóðòàã. Îáðà- Òà èçäóõàë ìåäíî ãóáíî;
çúò íà êîííèêà îáà÷å å ñàêðàëíî ñâúðçàí ñ Ê-Àâè (Êàâà- íà ãóìíîòî ­ ìåäåí ñòîæåð,
Êàíà) Òóîõîë, îñíîâàòåëÿ íà äèíàñòèÿòà Äóîëî. Òîâà òâúð- íà ñòîæåðà ­ âðàíÿ êîíÿ,
äåíèå ìîæå äà ñå ñ÷èòà çà ïðèáúðçàíî, àêî íå âçåìåì ïîä à íà êîíÿ ­ ñèíüî ñåäëî;
âíèìàíèå ñëåäíèòå äîâîäè: Íà ïúðâî ìÿñòî ïðîèçõîäúò è þçäàòà ìó ­ çëàòíà çâåçäà
ñìèñúëúò íà òèòëàòà Ê-Àâè-Êàâà14,22. Òàçè òèòëà å áèëà äà- äî äâå çìèè ­ äâå çåíãèè,
äåíà íà ðîäîíà÷àëíèêà íà èðàíñêàòà äèíàñòèÿ, íà êîÿòî à ñåäëîòî øèêîñàíî,
ïî-êúñíî å ïðèäàäåí ëåãåíäàðåí õàðàêòåð â åïîñà „Øàõ- íàøàðåíî, èçïèñàíî
Íàìà“, ïðåñúçäàäåí îò Ôèðäàóçè23. è íà íåãî ­ ìúæêî äåòå;
Åòèìîëîãèÿòà íà Ê-Àâè-Êàâà ïîêàçâà, ÷å ñìèñúëúò íà â ðúêàòà ìó çëàòíà ÷àøà...27
òàçè òèòëà å ñâúðçàí ñ äúðæàâíî ðîäîíà÷àëèå îò ñàêðà-
ëåí ïðîèçõîä. Â òåñåí ñìèñúë Ê-Àâè-Êàâà å ðàâíîñòîéíî Òóê ìîæåì äà ñïîìåíåì äóìèòå íà àðõåîëîãà Ðàøî Ðà-
íà „ìúäðåö“, „ÿñíîâèäåö“, „æðåö“, „ïðîðîê“24. Ñàêðàëíî øåâ (â ñòàòèÿòà „Çà òèáåòñêèòå óñïîðåäíèöè íà Ìàäàðñ-
äúðæàâíî ðîäîíà÷àëèå ñðåùàìå è ó äðóãè íàðîäè. Òàêà êèÿ êîííèê“. ­ Àðõåîëîãèÿ, ÕÕ, 1978, 3): „... Ñåãà ïî íà-
íàïðèìåð, â åâðåéñêàòà ðåëèãèÿ Ìîéñåé å äúðæàâíèê è ëè÷èåòî íà äèàäåìè îò ÷åðåïè îêîëî ãëàâèòå íà íÿêîè Ëà-
ïðîðîê; â èñëÿìñêàòà ðåëèãèîçíî-èñòîðè÷åñêà òðàäèöèÿ ìàèñêè Áîæåñòâà (ò. íàð. Äàêèíè, Äõàðìàïàëà, Äîêøè-
Ìîõàìåä ñúùî å äúðæàâíèê è ïðîðîê è, ðàçáèðà ñå, Õðèñ- òè), Ñë. Äîí÷åâ èíäåíòèôèöèðà òîçè ïðåäìåò (÷àøà â ðú-
òîñ å ñàêðàëåí ñèìâîë íà òîçè, êîéòî îòâàðÿ äâåðèòå íà êàòà íà Êîííèêà) ñ ÷àøà-÷åðåï...“
Öàðñòâîòî Íåáåñíî çà ïîñëåäîâàòåëèòå íà õðèñòèÿíñêàòà
ðåëèãèÿ, ñúçäàäåíà îò Íåãî. Â òîçè ñìèñúë ìîæåì äà ðàç-
áåðåì ñúùî ñúêðàëíàòà òèòëà Ê-Àâè-Êàâà, êîÿòî ñòàâà ñèì-
âîë è íà äúðæàâíî ðîäîíà÷àëèå íà äèíàñòèÿòà Äóîëî íà ÌÀÄÀÐ-ÌÀÄÀÐÀ
áúëãàðèòå.
Êàêâî íè äàâà ïðàâî äà òúðñèì îëèöåòâîðÿâàíåòî íà Â Òîõàðèñòàí (äðåâåí Òóî-Õóî-Ëî), íà þã îò ðåêàòà
òîçè ñàêðàëåí ñèìâîë â ðåëåôà íà Ìàäàðñêèÿ êîííèê? Àìó-Äàðÿ (Îêñóñ) ñå íàìèðà ãðàäúò Áàëõ (â äíåøåí Ñåâå-
ðåí Àôãàíèñòàí). Òîçè ãðàä å áèë ãëàâåí òúðãîâñêè öåí-
òúð, ñâúðçâàù êåðâàíñêèòå ïúòèùà çà Èíäèÿ, Êèòàé, Ñîã-
äèÿíà (Õâàðåçúì), Èðàí, à íà ñåâåð è ñåâåðîçàïàä ñ íàðî-
×ÀØÀÒÀ! äèòå íà ñòåïèòå28. Åäèí îò òåçè ïúòèùà, êîéòî ìèíàâà ïîê-
ðàé òå÷åíèåòî íà ðåêà Õóëì, âîäè äî ãðàäà Áàìèÿí. Îêî-
×àøàòà, êîÿòî Ìàäàðñêèÿò êîííèê äúðæè â ðúêàòà ñè! ëî 150 êì îò Áàëõ ïî ïîñîêà íà Áàìèÿí ñå ñòèãà äî ñåëè-
Ïàê â èðàíñêàòà åè÷åñêà òðàäèöèÿ, îò êîÿòî áúëãàðñêèÿò ùåòî Ìàäàð è ñëåä íåãî íàîêîëî 80 êì ïî­ íà þã ñå ñòèãà
êëîí â Òîõàðèÿ å çàåë ìíîãî çà ñúçäàâàíåòî íà ñâîÿ ìèðîã- äî Áàìèÿí. Áëèçî äî äíåøíèÿ Ìàäàð ñå íàìèðàò ðàçâàëè-
ëåä, íàìèðàìå îáÿñíåíèåòî çà ñèìâîëèçìà íà ñàêðàëíàòà íèòå íà äðåâíèÿ Ìàäàð29. Ñêàëíè ðåëåôè ñà èçäúëáàíè
÷àøà. âúðõó ñêàëèòå â îêîëíîñòòà íà Ìàäàð. Òå âñå îùå ÷àêàò
Ðåëèãèèòå íà Òàíãðà, Çîðîàñòúð è Áóäà ñà ñâúðçàíè â èçñëåäâàíèÿòà íà ó÷åíèòå... Ìàäàð â Òîõàðèñòàí (Òîó-Õîó-
åäèí ðåëèãèîçåí ñèíêðåòèçúì, çà êîéòî å íóæíî îáñòîéíî Ëî) è Ìàäàðà â Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ; ñêàëíè ðåëåôè è òàé-
è ïðîäúëæèòåëíî èçñëåäâàíå. Ñåãà, ñàìî áåãëî, ùå ñïî- íèòå íà åäíî èìå, äîíåñåíî íà Áàëêàíèòå îò ïîòîìöèòå
ìåíåì çà Äæàìøèä, ïúðâèÿ ìúæ è ïúðâèÿ ìîíàðõ â ëå- íà Ê-Àâè (êàâà-Êàíà) Òóîõîë. Òàçè òåìà âñå îùå å çàêðèòà
ãåíäàðíàòà èñòîðèÿ íà Èðàí. Íåãîâîòî ñúîòâåòñòâèå å çà íàøèÿ ïîãëåä. Åäèí äåí çàâåòúò íà áúëãàðñêàòà èñòî-
âëÿçëî â èíäèéñêàòà òðàäèöèÿ â ëèöåòî íà ãåðîÿ Éàìà, ðè÷åñêà òðàäèöèÿ ùå íàìåðè ñâîÿ îòãëàñ â ìèñúëòà è ñúð-
ñèí íà Âèâàñâàíò, ïðåäñòàâåí êàòî áåçñìúðòåí ÷îâåê, êîéòî öåòî íà áúëãàðèòå íà áàëêàíèòå è íà Âîëãà. Çàâåñàòà ùå
ñòàâà Áîã, à ñúùî êàòî ïúðâèÿ ÷îâåê, êîéòî â ñìúðòòà ñè ñå âäèãíå, áúëãàðèòå ùå ñå âúçðîäÿò!
íàìèðà ñâîÿòà Áîæåñòâåíîñò. Òóê å íàìåðèë ñâîÿ ïúðâîî-

* Êàêòî âå÷å å èçâåñòíî, „ãðúöêàòà“ ìèòîëîãèÿ å ñàìî ïðèåìíèê íà ïåëàñãèéñêî-òðàêèéñêàòà ìèòîëîãèÿ è å îáÿâåíà
ïî-êúñíî çà “ãðúöêà”. — Áåë. ðåä.

16
ÀÂÈÒÎÕÎË
people at two periods of their existence, this people being regarded
as having Scythian affinities, or of Indo-European stock...”
10
A. K. Narain. Indo-Europeans in Inner Asia, p. 154: “...It is a
commonly noticeable phenomenon of dialect geography that a
language tends to show greater variaty closer to home in its essential
linguistic features than in its country of migration...” Ó. Áàó÷óðà,
Ê. Ã. Ìåíãåñ. Âîñòî÷íûå ýëåìåíòû â Ñëîâå î Ïîëêó Èçãðåâå.
Central Asiatic Journal, vol. 30, n. 3-4, 1986, p. 187: “...ïðè íàëè÷èè
äàæå îòíîñèòåëüíîé èçîëÿöèè ÿçûêè è äèàëåêòû èìåþò
òåíäåíöèþ ñîõðàíèòü â êîíñåðâèðîâàííîì âèäå àðõàè÷åñêèå
÷åðòû...”; E. G. Pulleyblank. Chinese and Indo-Europeans..., p. 9-
39.
11
Èìåíà êàòî Àøà (Àíà), Êóí÷î, Êóí÷’åâ, Íàæàê’îâ è ñòîòèöè
äðóãè. Âæ. ñúùî Ï. Äîáðåâ. Ïðàáúëãàðèòå. Ïðîèçõîä, Åçèêè
êóëòóðà. Ñ., 1991, 142-149.
12
W. M. McGovern. Op. cit. p. 116-186; R. Grousset. The Empire of the
Steppes. A History of Central Asia. Rutgers University Press, 1970,
26-28.
13
Ì. Ìîñêîâ. Èìåííèê íà áúëãàðñêèòå õàíîâå — íîâî òúëêóâàíå.
Ñ., ñ. 362.
14
M. Eliade. The Forge and the Crucible, p. 85/6: “...In the Iranian
tradicion the Kavi smith was the ancestor of the Kavya dynasty...”;
Encyclopaedia of Islam. Kayanids, p. 809: “...Kayanids, Iranian
Áåëåæêè dynasty, for the most part mythical, which owes its names to the
title Kavi...”; same page, article “Kay Kubad”, Kavi Kavata, the
1
A. K. Narain. Indo-Europeans in Inner Asia. The Cambridge History Founder; also Bishtasb (Kavi Vishtaspa...); “In memory of V.
of Inner Asia, p. 150-176; W. M. McGovern. The Early Empires of Minorsky”. Iran and Islam, p. 544: “...Drafsh-I Kawiyan originally
Central Asia. p. 48-/1; E. H. Parker. A Thousand Years of the meant “imperial banner” (derived form Kawi, later Kay = King)”;
Tartars, p. 165, 174/5 — Ïàðêúð äàâà òðàíñêðèïöèÿòà êàòî Òóî- R. Vasmer (C. E. Bosworth). Mazandaran. ENcyclopaedia of Islam,
Õó-Ëî; E. G. Pulleyblank. Chinese and Indo-Europeans. Journal p. 938.
of the Royal Asiatic Society (parts 1 and 2, 1966, p. 18, note 4); Ï.
Äîáðåâ. Ïðåîòêðèâàíåòî íà ïðàáúëãàðñêèÿ êàëåíäàð. Ñ., 1994,
15
E. H. Parker. A Thousand Years of the Tartars, p. 173: “...Ilvi
ñ. 206. Shaporo, forth Jabgy Khakhan”; also page 175: “...Ilvi Shifkwi”;
The Chronography of Gregory Abu’l-Faraj Bar Hebraeys, 1225-
2
Encyclopaedia Britannica. Bactria, p. 779. 1286, edited by Ernest A. Vallis Budge and printed in London in
3
W. m. McGovern. Op. cit., p. 479/480. 1876, p. 464, also 508, for “Awirataye”.
4
The Gothic History of Jordanes, translation and commentary by 15a
An Abridged Translation of the History of Tabaristan, by Edward
Charless Christopher Mierow, p. 152. Browne, p. 181: “...incited there into by Kawkaban, one of the chief
5
A. K. Narain. Indo-Europeans in Inner Asia. Op. cit., p. 1521; Rene men of the place, and Ya’qub (f. 116 d) was forced to retire... (e.n.:
Grousset. The Empire of the Steppes — a History of Central Asia. p. It is obvious tha tthe title Kawkaban (Kaw-Kaban) is an Arab
28/8; J. de Morgan. Manuel de Numismatique Orientale, I. Paris, transcription of the Bulgar title Kawkan (Kaw-Qan). Kaw derives
1923-1936, p. 418: “The invasion of the Yueh-Chih seem to have from Kavi or Kava-Kana).
lasted over an extended period of time. According to Tarn. Op. 16
Ä. Èë. Äèìèòðîâ. Çà ÷èñëåíîñòòà íà äóíàâñêèòå ïðàáúëãàðè.
cit., p. 276/7, they left their home in Kansu province, West China, Ñáîðíèê â ïàìåò íà Ñò. Âàêëèíîâ. Ñ., 1984, ñ. 36; Ì. Ìîñêîâ.
near Lake Issyk Kul, while in 128 B. C. they were on the Oxys...” Èìåííèêúò íà áúëãàðñêèòå õàíîâå — íîâî òúëêóâàíå. Ñ., ñ. 41;
6
A. K. Narain. Indo-Europeans in Inner Asia. Op. cit., p. 489-492, see Å. Ãåîðãèåâ. Ïðàáúëãàðñêîòî ëåòîïèñàíèå. Èçñëåäâàíèÿ â ÷åñò
also map on p. 16. íà Ìàðèí Äðèíîâ. Ñ., 1960, ñ. 369-380: “...ïîääúðæà ñõâàùàíåòî,
7
E. G. Pulleyblank. The Wu-Sun and Sake and the Yueh-Chih ÷å ïúðâîîáðàçúò íà Èìåííèêà å áèë èçñå÷åí âúðõó êàìúê, ïî
Migration. Bulletin of the School of Oriental Studies. University of íèùî íå ñå îòëè÷àâàë îò ïðàáúëãàðñêèòå íàäïèñè îò ïîäîáåí
London, vol. XXXII, 1970, p. 158; E. G. Pulleyblank. Chinese and òèï. Ñïîðåä íåãî íàäïèñúò å áèë èçñå÷åí íå âúðõó åíäà èëè
indo-Europeans. Op. cit., p. 20. äâå êàìåííè êîëîíè, à âúðõó ñêàëà, è òîâà å ñêàëàòà íà
Ìàäàðñêèÿ êîííèê. Å. Ãåîðãèåâ ñðàâíÿâà Ìàäàðñêèÿò íàäïèñ â
8
Encyclopaedia Britannica. Language of the World — Tochari — an
òåêñòà íà Èìåííèêà è ïðàâè íÿêîëêî äîãàäêè: äóìàòà Àðõîí
Language. p. 684/5; E. G. Pulleyblank. Chinese and Indo-Europeans.
(êíÿç) ñå ñðåùà â íàäïèñà òîëêîâà ÷åñòî, êîëêîòî â Èìåííèêà
Op. cit., p. 19; O. Pritsak. The Origin of Rus., p. 50: “...The script
ñå ñðåùà äóìàòà Êíÿç; íàäïèñúò ñúäúðæà çíà÷èòåëåí áðîé
system (runic) consisted originally of twenty four signs (runes)...”;
îñòàòúöè îò îçíà÷åíèÿ ïî ïðàáúëãàðñêîòî ëåòîáðîåíå, êîèòî
M. Aurel Stein. White Huns and Kindred TYribes in the History of
ñúîòâåòñòâàò íà ïðàáúëãàðñêèòå êàëåíäàðíè îçíà÷åíèÿ â
the Indian North-West Frontier. Indian Antiquary, 1905, p. 84; W.
Èìåííèêà...”
M. McGovern. The Early Empires of Central Assia, p. 110/1; P. S.
Tzcetkov. A History of the Balkans — A Reginal Overview from a
17
À. Õ. Õàëèêîâ. Ðóíè÷åñêè çíàöè è íàäïèñè îò Âîëæêà Áúëãàðèÿ
Bulgarian Perspective, vol. 1. Mellen Research University Press, è òåõíèòå Äóíàâñêè ïàðàëåëè — Àðõåîëîãèÿ, 3, 1988, ñ. 52/3:
1992, p. 10-56. “...çà ñðàâíåíèå íà ðóíèòå îò Âîëæêà Áúëãàðèÿ è Äóíàâñêà
Áúëãàðèÿ ñà íàëèöå øèðîêè ïàðàëåëè, ìàêàð êàòî öÿëî ðóíèòå
9
Encyclopaedia Britannica. Languages of the World..., p. 685; Tocharian
îèò Âîëæêà Áúëãàðèÿ, Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ è Ñàëòîâî-Ìàÿöêàòà
Language, p. 814.
êóëòóðà äà ñúñòàâëÿâàò íåñúìíåíî åäèíåí êðúã...”; Ï. Äîáðåâ.
9a
R. Grousset. The Empire of the Steppes — A History of Central Asia, Ïðåîòêðèâàíåòî íà ïðàáúëãàðñêèÿ êàëåíäàð. Ñ., 1994, ñ. 186:
p. 27: “...Tokhari and Indo-Scythians were names applied to a single

17
ÀÂÈÒÎÕÎË
“...Îòêðèâàíåòî íà äðåâíîáúëãàðñêàòà ïèñìåíîñò äàäå äî ãîëÿìà ñòåíè. — Â: Ïëèñêà-Ïðåñëàâ. Ò. 2, ÁÀÍ, ñ. 142: “...Àêî îáà÷å ñå
ñòåïåí îòãîâîð íà âúïðîñà êàê ñà ìîãëè äà áúäàò çàïàçåíè îáúðíåì êúì àðõèòåêòóðàòà íà ñðåäíîàçèàòñêèòå ñòðàíè
ñâåäåíèÿ (çà Èìåííèêà) â òîçè ïåðèîä, ïðåäøåñòâàù ñ âåêîâå (Õîðåçúì, Ìåðâ è Òåðìåç - á.à.: â ïðåäåëèòå íà Òîõàðèñòàí),
âúâåæäàíåòî íà Êèðèëî-Ìåòîäèåâàòà ïèñìåíîñò...” êúäåòî ïëèñêîâèòå äâîðöè íàìèðàò ñâîèòå íàé-òî÷íè ïàðàëåëè,
17à
The Cambridge History of Iran. History of Eastern Iran., p. 215: ìîæåì äà ïðèåìåì, ÷å ñòåíèòå íà ïîðòèòå ñà áèëè
“...the name would have been a heraditary title held by a succession “ãîôðèðàíè”...”, è ñ. 145: “...ßâíî å ñëåäîâàòåëíî, ÷å ðàçãëåäàíèòå
of princes of whom the historical Tarkhan Nezak was perhaps the ïî-ãîðå ïîðòè, îòëè÷àâàùè ñå ñ íàïúëíî îðèãèíàëíîòî ñè
last...”’ Encyclopaedia Britanica. Iran, p. 877: “...Arsaces seems to óñòðîéñòâî, íåñâîéñòâåíî çà ðèìîâèçàíòèéñêîòî êðåïîñòíî
have injoyed great fame among the each other for the four and ñòðîèòåëñòâî, íå ïðèíàäëåæàò êúì ìåñòíàòà òðàäèöèÿ.
half centuries of the Partian state...” Åäèíñòâåíî ïðàâèëíî îïðåäåëåíèå å äà ñå ïîòúðñè òåõíèÿò
ïðîèçõîä â ñòðàíèòå, êúäåòî ñà æèâåëè òåõíèòå ñòðîèòåëè —
18
A. K. Narain. Indo-Europeans in Inner Asia, p. 150-176.
ïðàáúëãàðèòå. Ïðåç ïðîñòîðíèòå îáëàñòè íà Ñðåäíà Àçèÿ — õðà-
19
Ibid, p. 164-168. íèòåëêà íà äðåâíè òðàäèöèè, ñà ïðåìèíàëè ìíîãî äðóãè íàðîäè.
20
Time magazine. July 2, 1979. The Golden Nobles of Shibarghan. p. Òå íîñÿò îáùè áåëåçè íà ñâîåòî òâîð÷åñòâî, êîèòî â ìíîãî
34/5; W. Barthold. An Historical Geography of Iran. Princeton îòíîøåíèÿ ñè ñõîæäàò ñ àðõèòåêòóðàòà íà àóëèòå â
University Press. Princeton, New Jersey, 1984, p. 16. Ñåâåðîèçòî÷íà Áúëãàðèÿ. Èìåííî íà òîâà îñíîâàíèå ìîæåì
21
E. C. Schwartz. Bulgarian Art. Dictionary of the Middle Ages, p. íàïúëíî óâåðåíî äà îïðåäåëèì, ÷å ïîðòèòå îò ïëèñêîâñêè òèï
414-417; Ñ. Áîÿäæèåâ. Ïîðòèòå íà ïðàáúëãàðñêèòå êðåïîñòíè ñà äåëî íà ïðàáúëãàðèòå...”

18
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÏÐÎÈÇÕÎÄ È ÇÍÀ×ÅÍÈÅ
ÍÀ ÈÌÅÒÎ ÁÚËÃÀÐÈ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ
Ïðåäè ãîäèíè îùå ïðîô. Îìåëÿí Ïðèöàê ôîðìóëèðà íèòå ðàéîíè íà Åâðàçèÿ çà õèëÿäîëåòèÿ ñà èìàëè åäèííà
åäèí ôóíäàìåíòàëåí ïðèíöèï, êîéòî ùå ïîñòàâèì è íèå â èêîíîìèêà, êóëòóðà è áèò è ñà áèëè óïðàâëÿâàíè îò ðàç-
îñíîâàòà íà íàøåòî èçñëåäâàíå. Òîçè ïðèíöèï ãëàñè: „Ðî- ëè÷íè êëîíîâå íà åäèí íàðîä ­ èìåííî „ãîñïîäàðñêèÿ íà-
ìàíòè÷íàòà ïðåäñòàâà, ÷å ïëåìåíàòà ìîãàò äà çàïàçÿò ñâî- ðîä“, çà êîéòî ïèøå Õåðîäîò. Åäèí îò òåçè êëîíîâå å íî-
åòî „íàöèîíàëíî èìå“, ïðåäè äà ñà âëåçëè â äâèæåùîòî ñèë èìåòî „áúëãàðè“.
ñå êîëåëî íà ïîëèòè÷åñêàòà ñèñòåìà íå å íèùî ïîâå÷å îò Êàêâî çíàåì çà òîâà èìå? È äî äíåñ òî ïðåäñòàâëÿâà
ôèêöèÿ“. Î÷åâèäíî òîçè ïðèíöèï å áèë èçâåñòåí íà äðåâ- çàãàäêà çà èñòîðè÷åñêàòà íàóêà, âúïðåêè (èëè ìîæå áè ïî-
íèòå öèâèëèçàöèè, êîèòî ñà íè îñòàâèëè èñòîðè÷åñêè õðî- ðàäè ìíîãîáðîéíèòå òåîðèè çà íåãîâèÿ ïðîèçõîä, êîèòî
íèêè. Òå îïðåäåëÿò çàîáèêàëÿùîòî ãè ìîðå îò íàðîäè íàé- ñå îôîðìèõà ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ñòîëåòèÿ. Â õîäà íà íà-
îáùî êàòî „âàðâàðñêî“, íî âñå ïàê íàðîäèòå èëè ïëåìå- øåòî èçñëåäâàíå ùå ñïîìåíåì íÿêîè îò òÿõ, íî ïúðâî íå-
íàòà, ñúñòàâëÿâàùè „âàðâàðñêèÿ ñâÿò“, êîèòî ñà èìàëè ïî- êà ðàçãëåäàìå åäíà òåîðèÿ, êîÿòî âúïðåêè ÿâíàòà ñè íå-
ëèòè÷åñêî ñúçíàíèå ñà äîñòèãíàëè äî íàñ ñúñ ñâîèòå èìå- ñúñòîÿòåëíîñò, ñóáåêòèâíîñò è íåíàó÷íîñò äîáè ìîæå áè
íà. Çà Ïåðñèÿ íà Àõåìåíèäèòå íàðîäèòå îáèòàâàëè Öåíò- íàé-ãîëÿìî ðàçïðîñòðàíåíèå ­ òåîðèÿòà çà „ñìåñåíèÿ ïðî-
ðàëíà Àçèÿ ñà áèëè èçâåñòíè ñ îáùîòî íàçâàíèå „òóðàíñ- èçõîä“ íà áúëãàðèòå, îò êîéòî ñå èçâåæäà è òÿõíîòî èìå.
êè íàðîäè“, êîåòî íÿìà åòíè÷åñêè èëè íàðîäíîñòåí ñìè- Àâòîðèòå íà òàçè òåîðèÿ Â. Òîìàøåê è Ã. Íåìåò ñìÿòàò,
ñúë è îçíà÷àâà „÷óæäè“, „÷óæäåíöè“. Êàêòî å èçâåñòíî ÷å áúëãàðñêàòà íàðîäíîñò ñå å ôîðìèðàëà â IV-V â. â Ïðè-
îáà÷å, íÿêîè îò òåçè íàðîäè êàòî ñàêè, ìàñàãåòè è àîðñè êàâêàçèåòî, â ðåçóëòàò îò ñìåñâàíåòî íà íÿêîëêî åòíîñà,
ñà âëåçëè â ïèñìåíèòå ñâèäåòåëñòâà ñ èìåíà, èçäàâàùè è çàòîâà ñå îêàçàëè åäèí „ñìåñåí íàðîä“, îòêúäåòî òå ïðà-
îïðåäåëåíà èäåíòè÷íîñò. Òîâà ñà èìåííî íàðîäèòå, óï- âÿò çàêëþ÷åíèåòî, ÷å èìåòî áúëãàðè îçíà÷àâàëî „áóëó-
ðàâëÿâàëè âåêîâå Öåíòðàëíà Àçèÿ, íîñåùè ñúñ ñåáå ñè ìà÷“. Òàçè òåîðèÿ ñè ïå÷åëè îñíîâàòåëíî âúçìóùåíèå íà
äúðæàâíîñòòà è âëàñòòà, êîèòî îïðåäåëÿò ñúùíîñòòà íà áúëãàðñêèòå èñòîðèöè, íî íà ïðàêòèêà òÿ ïîëó÷è ñúâñåì
òîâà, êîåòî îùå Õåðîäîò å íàðè÷àë „ãîñïîäàðñêà ðàñà“, ïëàõî îòãîâîð îò òÿõ è óñïÿ äî èçâåñòíà ñòåïåí äà ñå íà-
èëè ïî-òî÷íî „ãîñïîäàðñêè íàðîä“. Çà Êèòàé ìíîãîáðîé- ëîæè â ñâåòîâíàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà. Òóê îïðåäåëåíà ðî-
íèòå íàðîäè, æèâååùè ïî ñåâåðíèòå è çàïàäíèòå ãðàíèöè ëÿ èçèãðà ïàíñëàâèñòêàòà äîêòðèíà, çà êîÿòî åäíî ôàë-
íà èìïåðèÿòà, íîñÿò èìåíà, êîèòî ñúùî èìàò ñìèñúë íà øèôèöèðàíå íà èìåòî áúëãàðè áåøå ñàìî ÷àñò îò öÿëîñ-
„÷óæäåíöè“ (äçèîíã/äçèàíã), è ñà îáåäåíåíè â äâå ãðóïè òíîòî ôàëøèôèöèðàíå íà áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ (çà êîåòî
åäèíñòâåíî ïî ãåîãðàôñêè ïðèçíàê ­ „ñåâåðíè âàðâàðè“, äîêòðèíàòà äîïðèíåñå ìíîãî).  òîâà îòíîøåíèå íàâðåäè
„çàïàäíè âàðâàðè“. Íî â ìîìåíòà, êîãàòî òåçè íàðîäè ïðåñ- è ïîääúðæàíàòà îò íÿêîè áúëãàðè èñòîðèöè ïîçèöèÿ, ÷å
òàâàò äà áúäàò íåîðãàíèçèðàíè, ïðèìèòèâíè ìàñè, èìå- áúëãàðñêàòà íàðîäíîñò ñå å ôîðìèðàëà ïðåç IV-V â. â Ïðè-
íàòà íà òåçè îò òÿõ, êîèòî ôîðìèðàò ïîëèòè÷åñêîòî ïðîñ- êàâêàçèåòî, îñíîâåí àðãóìåíò íà Òîìàøåê è Íåìåò. Ïàí-
òðàíñòâî, ñå ïîñòàâÿò â êèòàéñêè õðîíèêè ­ õóíã-íó, áúë- ñëàâÿíñêèÿò åíòóñèàçúì íà òåçè áúëãàðñêè èñòîðèöè ãè
ãàð, òîõàðè, õåé-÷èõ. Çà äðåâíîèíäèéñêèòå åïîñè, îò íà- ïðèíóäè äà íàïðàâÿò îòêðèòèåòî, ÷å „ñìåñâàíåòî íà áúë-
ðîäèòå íàñåëÿâàùè òåðèòîðèèòå íà ñåâåð îò Èíäèÿ (Öåí- ãàðè è ñëàâÿíè çàïî÷íàëî îùå ïðåç IV-V â. ìåæäó Äíåïúð
òðàëíà Àçèÿ), ñàìî åäíî èìå èìà îïðåäåëåíî çíà÷åèå ­ è Êàâêàç“ (íà òåîðèÿòà, êúäåòî çà òîçè ïåðèîä ñëàâÿíñêî
èìåòî íà âëàñòâàùèÿ è ñèëåí íàðîä „áàë-õè“ (áàëãè). Ñú- ïðèñúñòâèå íå ìîæå äà ñå äîêàæå íèòî èñòîðè÷åñêè, íèòî
ùîòî âèæäàìå è çà ñòåïèòå íà ñåâåð îò ×åðíî ìîðå, êîè- àðõåîëîãè÷åñêè). Òîìàøåê è Íåìåò èçâåäîõà åçèêîâî äî-
òî çà ãúðöèòå ñà áèëè îáèòàâàùè îò áåçëè÷íèòå „âàðâà- êàçàòåëñòâî çà òåîðèÿòà ñè îò òþðêñêîòî „Áóë“, „Áóëà“
ðè“, íî íàðîäèòå, ïîñëåäîâàòåëíî çàåìàëè ïîëèòè÷åñêî- (äà ñìåñè, ñìåñåí). Àêî ñå âúðíåì îòíîâî íà ïðèíöèïà çà
òî ãîñïîäñòâî íàä òåçè ñòåïè, ñà îñòàâèëè ñâîèòå íàöèî- ôîðìèðàíå íà íàöèîíàëíî èìå íà ïðîô. Î. Ïðèöàê, ùå
íàëíè èìåíà ­ êèìåðèéöè, ñêèòè, ñàðìàòè, õóíè, áúëãàðè. ïðîëè÷è âåäíàãà ÿâíàòà íåíàó÷íîñò íà òàçè òåîðèÿ ­ èìà
Âúâ Âåëèêîòî ïðåñåëåíèå íà íàðîäèòå å ó÷àñòâàëî ìíî- äîñòàòú÷íî äîêàçàòåëñòâà, ÷å èìåòî áúëãàðè ñå ïîÿâÿâà
ãîáðîéíî íàñåëåíèå ñ ðàçëè÷åí åòíè÷åñêè ñúñòàâ, íî èìå- ìíîãî ïî-ðàíî îò IV-V â. (íàé-ðàíî 1300 ãîäèíè ïðåäè òî-
íàòà, èìàùè ãëàâíî çíà÷åíèå ïðè íåãî, ñà òðè ­ õóíè, áúë- âà, íàé-êúñíî 700 ãîäèíè), òàêà ÷å çâó÷è íåïðàâîïîäîáíî
ãàðè, àëàíè. Ñúùèÿò ïðîöåñ, êîéòî îáõâàùà Öåíòðàëíà ïîÿâàòà íà òîâà íàðîäíîñòíî èìå äà ïðåäõîæäà ôîðìè-
Àçèÿ è îòäåëíè ÷àñòè íà Èíäèÿ è Èðàí, íè å îñòàâèë ïàê ðàíåòî íà íàðîäà, êîéòî ãî å íîñèë.
îãðàíè÷åí áðîé èìåíà ­ êóøàíè, õèîíè, åôòàëèòè. Ïîâå- Òîâà î÷åâèäíî íåñúîòâåòñòâèå èçãëåæäà å ïðèíóäèëî
÷åòî îò ñïîìåíàòèòå èìåíà èìàò åäíàêâî åòíè÷åñêî ñú- äðóã ïîêëîííèê íà òåîðèÿòà çà „áóëàìà÷à“, Ïèòúð Áîä-
äúðæàíèå ­ òîâà ñà íàðîäèòå íîñèòåëè íà íàé-âàæíèÿ åëå- áåðã äà è íàïðàâè íîâà ðåäàêöèÿ. Æîíãëèðàéêè ñ âðåìåòî
ìåíò, íåîáõîäèì çà ïðåìèíàâàíå îò ïðèìèòèâèçúì êúì è ïðîñòðàíñòâîòî, òîé ïðåõâúðëÿ òàçè òåîðèÿ ñòîòèíà ãî-
öèâèëèçàöèÿòà-äúðæàâíîñò. Èìåííî òå îôîðìÿò òîâà äèíè íàçàä, è õèëÿäè êèëîìåòðè íà èçòîê. Íåêà ñå çàïîç-
„åäèííî ïîëèòè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî“ (Ë.Í. Ãóìèëüîâ), èç- íàåì ñ ðåäàêöèÿòà íà Áîäáåðã, òúé êàòî òÿ íè äàâà âñå ïàê
âåñòíî êàòî Åâðàçèÿ. Ìíîãî âàæíî å äà ñå ðàçáåðå ñìèñú- íÿêîè èíòåðåñíè íàñîêè ïî ïúòÿ çà óñòàíîâÿâàíåòî íà èñ-
ëúò íà òîâà „åäèííî ïîëèòè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî“ ­ ñòåï-

19
ÀÂÈÒÎÕÎË
òèíñêîòî çíà÷åíèå íà èìåòî áúëãàðè. Ñïîðåä íåãî ïðèí- êîåòî ïðîèçõîæäà îò êîðåíà „Áóë“, „Áóëà“ (äà ñìåñÿ, ñìå-
öèïèòå íà ôîðìèðàíå íà ïëåìåííèòå èìåíà â íîìàäñêèòå ñåí). Òîçè êîðåí àâòîðúò ïîñî÷âà â Îðõîíñêèòå íàäïèñè
îðãàíèçàöèè ñà ñëåäíèòå: âúâ ôîðìàòà „Áóëèàã“, êîåòî îçíà÷àâàëî „áóíòîâåí, íà-
­ ïî èìåíà íà ïòèöè è æèâîòíè, ïðåäñòàâëÿâàùè òîòå- âúñåí, ñìåñåí“. Ïúðâîòî êà÷åñòâî ïî åäíî âðåìå áåøå èç-
ìåí çíàê; ïîëçâàíî è çà ñúçäàâàíå íà òåîðèÿòà, ÷å èìåòî áúëãàðè
­ ïî òåðìèíè, îçíà÷àâàùè îïðåäåëåí âèä âçàèìîîò- âñúùíîñò îçíà÷àâàëî „ñâîáîäîëþáèâè“. Áîäáåðã âñå ïàê
ïðåäïî÷èòà ïîñëåäíîòî êà÷åñòâî ­ „ñìåñåí“ (öèòèðàéêè
íîøåíèÿ;
Íåìåò). Òîé ñïîìåíàâà è „êóëáóëó㓠(êîí ñ áåëè êðàêà,
­ ïî òèòëàòà, êîÿòî âîæäúò íà ïëåìåòî ïðèòåæàâà â êîí íà ïåòíà), êàòî àñîöèàöèÿòà, êîÿòî ñå öåëè, å, ðàçáè-
èìïåðñêèÿ äâîð; ðà ñå, „êîí îò ñìåñåíà ïîðîäà“. Åòî êàê Áîäáåðã îôîðìÿ
­ ïî ãåîãðàôñêàòà ïîçèöèÿ, êîÿòî ïëåìåòî çàåìà â èì- „äîêàçàòåëñòâàòà“ çà ñâîÿòà òåîðèÿ. Ñïîðåä íåãî ïîðàäè
ïåðèÿòà; çàãóáàòà íà ïîëèòè÷åñêàòà ñè îáîñîáåíîñò ñëåä ðàçïèò-
­ ïî öâåòà íà êîíåòå íà ïëåìåòî; âàíåòî íà èìïåðèÿòà, êîãàòî ïîòúðñèëè óáåæèùå â êèòàéñ-
­ ïî áðîÿ íà êëàíîâåòå èëè ïëåìåíàòà, ñúñòàâëÿâàùè êàòà ïðîâèíöèÿ Øàíñè (Êàíñó), îñòàòúöèòå îò õóíã-íó ïî-
èìïåðèÿòà; ëó÷èëè èìåòî „áóëèàã“, òúé êàòî ñå ñìåñèëè ñ íàìèðàùè-
­ ïî òåõíèÿ åòíè÷åñêè ñúñòàâ. òå ñå òàì „òèáåòñêè, êèòàéñêè è àðèéñêè êåðâàíè“. Òàêà
Íåêà ðàçãëåäàìå òåçè ïðèíöèïè åäèí ïî åäèí. èìàìå åòíè÷åñêî ñìåñâàíå. Áîäáåðã ïðåäëàãà è äðóã âèä
Òîòåìíèÿò ïðîèçõîä íà èìåòî áúëãàðè èìà ïðèâúðæå- ñìåñâàíå, êîåòî ìîæå äà ñå íàðå÷å „äèíàñòè÷åñêî“. Ñëåä
íèöè è â Áúëãàðèÿ è íà íåãî ùå ñå ñïðåì ñëåä ìàëêî. íåóñïåøíà âîéíà ñ Òî-Áà, õóíã-íó ïîïàäíàëè ïîä çàâèñè-
Ùî ñå îòíàñÿ äî ôîðìèðàíåòî íà íàðîäíîñòíîòî èìå ìîñò îò òÿõ è íÿêîëêî ïîêîëåíèÿ îò òÿõíàòà äèíàñòèÿ
òðÿáâàëî äà âçåìàò çà æåíè ïðèíöåñè îò õñèåíïè ðîäîâå,
íà áàçàòà íà òåðìèíè, îçíà÷àâàùè îïðåäåëåí òèï âçàèìî-
êîåòî ñìåñèëî êðúâòà íà äâåòå äèíàñòèè. Ëîãèêàòà íà Áîä-
îòíîøåíèÿ, òîçè ïðèíöèï, ìàêàð è èíòåðåñåí ñàì ïî ñåáå áåðã ãî âîäè ïúðâî äî íàðóøåíèå íà ïðèíöèïà çà ôîðìèðà-
ñè, åäâà ëè ìîæå äà íè ïîìîãíå ñ íåãî. Áîäáåðã ïîñî÷âà íå íà „íàöèîíàëíî èìå“, ïîñî÷åí îò Ïðèöàê ­ òàêà èçëèçà,
íÿêîëêî êëàíîâå íà äèíàñòèÿòà Òî-Áà (Òî-Ïà) ­ Ïó-Ëó- ÷å äîêàòî ñà áèëè ãîñïîäñòâàù íàðîä, áúëãàðèòå íå ñà èìà-
Êó, Ïó-Ëó-Êåí è äð., êîèòî ñâúðçâà ñ èìåòî Áó-Ëó-Êó, íî- ëè åòíè÷åñêî èìå, à ñà ãî ïðèäîáèëè, êîãàòî äúðæàâàòà èì
ñåíî îò âëàäåòåëÿ íà õóíã-íó-êàí-þ Òèåõ-Ôó Ëèó-õó. Òè- ñå å ðàçïàäíàëà è òå ñà ïîïàäíàëè â ïîä÷èíåíî ïîëîæåíèå
åõ-ôó Ëèó-õó ïðîèçõîæäàë ïî áàùà (êàí-þ Êàî-øåíã-þàí) ­ ÿâåí àáñóðä. Âòîðî, îòíîñíî „äèíàñòè÷íîòî ñìåñâàíå“,
îò äðåâíàòà öàðñêà äèíàñòèÿ íà õóíã-íó Äóëî, íî ïî ìàé- ïî òàçè ëîãèêà âñè÷êè ãîëåìè êðàëñêè äèíàñòèè íà Åâðîïà
êà áèë ñâúðçàí ñ èçâåñòåí ðîä íà õñèåíïè.  òàçè âðúçêà áèõà äàëè îïðàâäàíèå åâðîïåéñêèòå íàðîäè äà ïîëó÷àò (èí-
Áîäáåðã ïðåäïîëàãà, ÷å èìåòî Áó-Ëó-Êó ïðîèçõîæäà îò òåðåñíî îò êîãî) îáùîòî èìå „áóëàìà÷“. Áîäáåðã íå ñïèðà
„óðó㓠(ðîäíèíà ïî ìàé÷èíà ëèíèÿ, ðîäíèíà ÷ðåç áðàê). äîòóê, êàòî ñúçäàâà òðåòè òèï ñìåñâàíå, êîåòî ñïîðåä íåãî
Òåçè ñâåäåíèÿ ñà ìíîãî èíòåðåñíè, òúé êàòî ñå îòíàñÿò ñòîè çàä èìåòî áúëãàðè ­ „êóëòóðíî ñìåñâàíå“. Òî âêëþ÷-
êúì ðàçáèðàíåòî íà ìèñòåðèîçíàòà èíñòèòóöèÿ „èìïåðñ- âàëî „íîìàäñêè è êèòàéñêè íðàâè, áèò, îáè÷àè“. Ñïîðåä
íåãî òîâà ñìåñâàíå ñå èçâúðøèëî â VI â., êîãàòî „âå÷å õóí-
êè âóé÷îâöè“, â êîÿòî ïúðâîíà÷àëíà ðîëÿ ñà èãðàëè ïðåä-
íó áèëè âúçñòàíîâèëè àâòîíîìèÿòà ñè“.
ñòàâèòåëè íà ðîäà Äóëî, è êîÿòî ñòîè â îñíîâàòà íà ôîð- Êàêâî ñå ïîëó÷àâà íàêðàÿ îò òåçè õèïîòåòè÷íè ãëàâîá-
ìèðàíåòî íà äúðæàâíîñòòà íà òþðêèòå, òèáåòöèòå, ïå÷å- ëúñêàíèöè. Ïúðâî, ïðåç IV-V â. ìåæäó Äíåïúð è Êàâêàç
íåãèòå, õñèåí-ïè, íî òîâà å äðóãà òåìà. Ìàêàð ÷å çàñÿãà ñå ñìåñâàò õóíè, àëàíè è ñëàâÿíè, êîèòî ðåøàâàò äà ñå
èñòîðèÿòà íà áúëãàðèòå, òÿ íå ìîæå äà ïîìîãíå ïðè òúð- îáåäèíÿò ïîä èìåòî „áóëàìà÷“. Îêîëî åäèí âåê ïî-êúñíî
ñåíåòî íà òÿõíîòî åòíè÷åñêî èìå. Èìåòî áúëãàðè å ñú- (íà÷àëîòî íà ïðîöåñà çàïî÷âà îáà÷å ïî-ðàíî), â êèòàéñêà-
ùåñòâóâàëî äîñòà ïðåäè õóíã-íó è õñèåí-ïè äà âëÿçàò â òà ïðîâèíöèÿ Øàíñè (Êàíñó), õóíã-íó, êèòàéöè, òèáåòöè è
ñïîìåíàòèòå îòíîøåíèÿ è àêî ñå ïðèåìå òàçè òåîðèÿ, îç- àðèéöè ñå ñìåñâàò è ïðèåìàò ñúùîòî èìå. Ìîæåì äà äî-
íà÷àâà, ÷å íå áúëãàðèòå ñà áèëè „àâòîðè“ íà ñîáñòâåíîòî áàâèì, ÷å â ðåçóëòàò íà ïîäîáåí ïðîöåñ â Öåíòðàëíà Àçèÿ,
ñè èìå, à òåõíèòå ñúñåäè è ïîêîðåíè îò òÿõ íàðîäè. õèîíè, àðèéöè, êóøàíè è åôòàëèòè ñúùî ñå îáåäèíèëè ïîä
Îòíîñíî âúçìîæíîñòòà èìåòî äà ïðîèçõîæäà îò òèò- „íàðîäíîñòíîòî èìå áóëàìà÷“. Çàä âñè÷êî òîâà ñòîè èìåòî
ëàòà, êîÿòî âîæäúò íà åäèí îò ñúñòàâëÿâàùèòå èìïåðèÿòà íè ­ áúëãàðè.
íà õóíã-íó íàðîäè å ïîëó÷èë â íåéíàòà éåðàðõèÿ, çà áúë- Îòäåëèõìå òîëêîâà ìÿñòî íà òàçè òåîðèÿ, çàùîòî ïðåê-
ðàñíî èëþñòðèðà äî êàêâà ñòåïåí ìîæå äà ñå ôàëøèôè-
ãàðèòå òÿ òðÿáâà âåäíàãà äà ñå îòõâúðëè. ×ðåç ñâîÿòà äè-
öèðà èñòîðèÿòà íà íàðîä, êîéòî íÿìà ñâîÿ ñîáñòâåíà íà-
íàñòèÿ Äóëî, òå ñà áèëè íå ñàìî ñúçäàòåëèòå íà òàçè èì- öèîíàëíà äîêòðèíà, à ñëóãóâà íà ÷óæäà òàêàâà.
ïåðèÿ, íî ñà è óïðàâëÿâàëè äî íåéíèÿ êðàé. Òóê ìîãàò äà ñå ñïîìåíàò îùå äâå òåîðèè çà ïðîèçõî-
Îñòàíàëèòå òðè ïðèíöèïà ­ ãåîãðàôñêî ïîëîæåíèå, äà íà èìåòî áúëãàðè, êîèòî âå÷å íÿìàò ñåðèîçíè ïîñëå-
öâÿò íà êîíåòå è áðîÿò íà ïëåìåíàòà, ñúñòàâëÿâàùè èì- äîâàòåëè ­ çà ïðîèçõîäà íà áúëãàðñêîòî íàðîäíîñòíî èìå
ïåðèÿòà, ñúùî íå ìîãàò äà ñå ñâúðæàò ñ áúëãàðèòå, òúé îò òîâà íà ðåêà Âîëãà (È â. Øèøìàíîâ) è çà íåãîâèÿ ãîòñ-
êàòî íå ìîæå äà ñå îòêðèå íèùî â òåçè íàñîêè, êîåòî ïîíå êè ïðîèçõîä îò ãëàãîëà „áàëãåí“ (ñðàæàâàì ñå, áîðÿ ñå ­
äà íàïîìíÿ çâó÷åíåòî çà òÿõíîòî èìå. Ä. Äå÷åâ).
Îñòàâà ïîñëåäíèÿò ïðèíöèï, êîéòî èçãëåæäà ïðåäïî- Íåêà ñåãà ðàçãëåäàìå åäíà òåîðèÿ, êîÿòî â ïîñëåäíî
÷èòà è ñàìèÿò Áîäáåðã. Ïðèåìàéêè, ÷å áúëãàðèòå ñà áèëè âðåìå óïîðèòî ñå íàëàãà ­ çà òîòåìíèÿ ïðîèçõîä íà èìå-
ïîçíàòè íà êèòàéñêèòå õðîíèñòè ïîä èìåòî „Ïî-Ëî-×è“, òî áúëãàðè. Òàçè òåîðèÿ â Áúëãàðèÿ ñå ïîïóëÿðèçèðà îò
êîåòî çàïèñàíî ùå èçãëåæäà êàòî Áóî-Ëàê-Êèåé, Áîäáåðã Áîðèñ Ñèìåîíîâ, êîéòî åäèíñòâåí îò áúëãàðñêèòå èñòî-
ïðàâè ñëåäíàòà „âúçñòàíîâêà“ ­ Áóî-Ëàê-Êèåé (Áóëãàðè), ðèöè èçó÷àâà ñåðèîçíî êèòàéñêèòå èçòî÷íèöè, íåùî êîå-

20
ÀÂÈÒÎÕÎË
òî çà ïðúâ ïúò â íàøàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà íàïðàâè ïðåäè âñå îùå ñàìî õèïîòåçè.  ñâîèòå èçñëåäâàíèÿð ïîñâåòåíè
ïîâå÷å îò 60 ãîäèíè Äèìèòúð Ñúñúëîâ â ïðåêðàñíàòà ñè íà äðåâíèòå áúëãàðèð Ïåòúð Äîáðåâ êîíöåíòðèðà ñâîåòî
êíèãà „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“. Òàçè êíèãà, êîÿòî å åäèíñòâå- âíèìàíèå âúðõó Öåíòðàëíà Àçèÿ, êúäåòî ñïîðåä íåãî èìå-
íèÿ ìàùàáåí òðóä âúðõó èñòîðè÷åñêàòà ñúäáà è íàñëåäñ- òî áúëãàðè ïðèñúñòâà îò äúëáîêà äðåâíîñò. Ïîçîâàâàéêè
òâåíîñò íà íàøèÿ íàðîä, ñè îñòàâà æåðòâà íà çàáðàíàòà, ñå íà íàé-ãîëåìèÿ åïîñ â èñòîðèÿòà íà ÷îâåøêàòà öèâè-
êîÿòî êîìóíèñòèòå £ íàëîæèõà âåäíàãà ñëåä ñúâåòñêàòà ëèçàöèÿ „Ìàõààáõàðàòà“, òîé òâúðäè, ÷å òå ñà ñïîìåíàòè
îêóïàöèÿ ïðåç ñåïòåìâðè 1944 ã.  íåÿ Äèìèòúð Ñúñúëîâ òàì ïîä ñàíñêðèòñêàòà ôîðìà „áàëõèêè“, „áàëõè-êè“. Òóê
ñå ïîçîâàâà íà èçòî÷íèöè, êîèòî ñå èçïîëçâàò îò âñè÷êè òîé ïðàâè åäèí êîëêîòî åñòåñòâåí, òîëêîâà è çíàìåíàòå-
ãîëåìè ó÷åíè, çàíèìàâàùè ñå ñ èñòîðèÿòà íà Åâðàçèÿ ­ ëåí èçâîä: „Ïî ñúùèÿ íà÷èí, êàêòî Èçòîêúò å èìàë ñâîè-
êèòàéñêèòå õðîíèêè. Áåç òÿõ ó÷åíè êàòî Êðàóçå, Äå Ãðîò, òå äðåâíè ïåðñè, äðåâíè àñèðèéöè, äðåâíè ñàêè è äðåâíè
Ïåëèîò, Ãðóñå, Õåëôåí, Ìåíãåñ, Ãóìèëüîâ, Ïðèöàê íèêî- ñîãäèéöè, òîé å èìàë è ñâîèòå äðåâíè áúëãàðè“. Ïî ñâîé
ãà íÿìàøå äà ìîãàò äà ðàçêðèÿò òàçè èñòîðèÿ. Ïðúâ â íà- íà÷èí õèïîòåçàòà ñè çà äðåâíèÿ ïðîèçõîä íà áúëãàðèòå
øàòà èñòîðè÷åñêà ëèòåðàòóðà Ä. Ñúñúëîâ îáúðíà âíèìà- ïðåäñòàâÿ è ïðîô. Ìàðêî Ìàðêîâ íà ñòðàíèöèòå íà òîâà
íèå íà ñïîìåíàâàíèÿ ìíîãîêðàòíî â êèòàéñêèòå õðîíèêè ñïèñàíèå. êúì ïîäîáåí èçâîä âîäè è äðóãà ïðåäëîæåíà
íàðîä Ïî-Ëå, êîéòî áèë ÿäðîòî íà çàïàäíàòà ÷àñò íà èì- òóê ñòàòèÿ, íà Äèìèòúð Òàáàêîâ. Ñïîðåä íàñ, èìåííî òî-
ïåðèÿòà íà õóíã-íó. Ñðåùó íåãî êèòàéöèòå ñà ïðåäïðèå- âà å ïåðñïåêòèâíàòà íàñîêà íà èçñëåäâàíèÿòà, àêî èñêàìå
ìàëè ðåäèöà âîåííè ïîõîäè (17 ã. ïð. Õð., 121 ã. ïð. Õð., äà ñòèãíåì äî èñòèíàòà çà áúëãàðèòå è òÿõíàòà óíèêàëíà
71 ã. ïð. Õð.). èñòîðè÷åñêà ñúäáà.
Çà êèòàéñêèòå ïúëêîâîäöè å áèëî ãîëÿìî ïðåäèçâèêà- Íî äà ñå âúðíåì íà òåìàòà. Â åäíî îò ñâîèòå èçñëåäâà-
òåëñòâî è ÷åñò äà ñå èçïðàâÿò ñðåùó òîçè ïðîòèâíèê, è íèÿ Ïåòúð Äîáðåâ ìåæäó äðóãîòî äàâà èíòåðåñíî ñâåäå-
òåçè, êîèòî áèëè èçáèðàíè çà òîâà ïîëó÷àâàëè òèòëàòà „ïî- íèå çà ñïîìåíàâàíåòî íà èìåòî „ïóöçÿëî“ â „åäíà ðàííà
ëå“, íî ïîðàäè òîâà,÷å íå ìîæåëè äà ïðîèçíåñàò çâóêîâå- äèíàñòèéíà õðîíèêà“. Èìåòî ñå îòíàñÿëî äî åäíî âëàäå-
òå „ú“ è „ð“, è ïîðàäè çàïèñâàíåòî íà „á“ ñ „ï“ èëè ñ „ì“, íèå â Ïàìèð. Òîé ïðåâåæäà òîâà èìå, êàòî „ïóëãàð“, „áóë-
âúçñòàíîâÿâà ñå èìåòî „Áàë-Õî“, „Áúë-õî“. Íà êèòàéñêè ãàð“, êîåòî êàòî ïðåâîä îò êèòàéñêè å ïðèåìëèâî. Äèìè-
„Õî“ å îïðåäåëåíèå çà ïðèíàäëåæíîñò, êîåòî å ðàâíîç- òúð Ñúñúëîâ îò ñâîÿ ñòðàíà ñìÿòà, ÷å íàé-ðàííîòî ñïî-
íà÷íî íà „ãàð“, êîåòî Ñúñúëîâ ñìÿòà çà õóíîðñêî îêîí÷à- ìåíàâàíå íà áúëãàðñêîòî íàðîäíîñòíî èìå å òîâà íà íà-
íèå, îáîçíà÷àâàùî ïðèíàäëåæíîñò (íà ñàíñêðèò „ãàð“ (àð) ðîäà Áó Äçèîíã, êîéòî å áèë èçâåñòåí íà êèòàéöèòå îò ïðå-
èìà ñúùîòî çíà÷åíèå). äè VIII â. ïð. Õð. Íà çíà÷åíèåòî íà Áó ùå ñå ñïðåì ñëåä
 ïîñëåäíî âðåìå Áîðèñ Ñèìåîíîâ íàïðàâè ñúùåñò- ìàëêî, à ùî ñå îòíàñÿ äî Äçèîíã, íà êèòàéñêè òàçè äóìà
âåí ïðèíîñ â òîâà íàïðàâëåíèå. Ñïîðåä íåãî íàçâàíèÿ êà- îçíà÷àâà „÷óæäåíöè“, ïðè êîåòî çàñåãà ïîëó÷àâàìå „÷óæ-
òî „ïåé-þ“, „ïó-ëåé“, „ïó-ëó“, Ôó-âó-õóí“, „áó-ëî-äæ“ è äåíöèòå Áó“. Ïîðàäè ëèïñàòà íà êîíêðåòíè ñâåäåíèÿ çà
ïîäîáíè íå ñà òî÷íîòî ïðåäàâàíå íà èìåòî áúëãàðè â êè- ïîñî÷åíàòà îò Ï. Äîáðå⠄äèíàñòèéíà õðîíèêà“ íå ìî-
òàéñêèòå õðîíèêè. Òîé òâúðäè: „Âúçìîæíàòà è äîêóìåí- æåì äà îïðåäåëèì äàëè å âúçìîæíà âðúçêàòà ìåæäó ïîñî-
òèðàíà ôîðìà íà èìåòî íè â ñòàðèòå êèòàéñêè ëåòîïèñè ÷åíèòå äâå èìåíà ­ Áó Äçèîíã è Ïó/Áó Öçÿëî.
çà âðåìåòî II â. è V â. å Ïó-êó...“. Íåãîâîòî îáÿñíåíèå çà Ùî ñå îòíàñÿ äî ëîêàëèçàöèÿòà è ðàçïðîñòðàíåíèåòî
äîñòèãàíåòî íà òîâà èìå å ñëåäíîòî: „Èìåòî áóë-ãàð ñúñ íà áúëãàðñêîòî íàðîäíîñòíî èìå, òóê íà ïðúâ ïîãëåä íå-
ñâîèòå äâå ñðè÷êè â êèòàéñêîòî ïèñìî íÿìà äà ñúäúðæà ñúâìåñòèìè òåîðèè (òå ñúâñåì íåîñíîâàòåëíî è èçêóñòâå-
çâó÷íè ñúãëàñíè, ïîðàäè êîåòî çâóêîâåòå „á“ è „ã“ ñà áè- íî ñå ïðåäñòàâÿò êàòî íåñúâìåñòèìè) âñúùíîñò ñå äîïè-
ëè çàìåñòåíè ñ „ï“ è „ê“, à ñðè÷êîâèÿ ôèíàë å áèë ïðåîá- ðàò è ÷åñòî ïðåïîêðèâàò. Äèìèòúð Ñúñúëîâ ïðåäëàãà çà
ðàçóâàí, ò.å. „ë“ ⠄áóë“ è „ã“ â „ãàð“ ñà áèëè áåçñïîðíî ïðàðîäèíàòà íà áúëãàðèòå Òàðèìñêàòà äîëèíà, Ïåòúð Äîá-
íåîñúçíàòè è èçïóñíàòè. Ïðè òîâà ïîëîæåíèå áóë-ãàð ñå ðåâ ­ ïîäíîæèÿòà íà ïëàíèíàòà Èìåîí (÷àñò îò Ïàìèðñ-
ïðåâðúùà â ïúðâè÷íîòî ïóãà/áóãà. Ãëàñíàòà âúâ âòîðàòà êàòà âåðèãà), à Áîðèñ Ñèìåîíîâ ñìÿòà, ÷å êèòàéñêèòå èç-
ñðè÷êà ÷ðåç ñóáñòàíöèÿ èëè íàðîäîåòèìîëîãè÷íè ñúîáðà- òî÷íèöè ëîêàëèçèðàò èìåòî áúëãàðè íà åäíà äîñòà îáøèð-
æåíèÿ ñòàâà ñúçâó÷íà íà ãëàñíàòà îò ïúðâàòà ñðè÷êà è ïî- íà òåðèòîðèÿ íà ñåâåðîçàïàä îò Àìèð è Òèÿí Øàí, â Ñåä-
ðàäè òîâà òÿ ïðåìèíàâà ⠄ó“. Òàêà èìåòî ïðèäîáèâà ôîð- ìîðå÷èåòî, â Àëòàéñêèòå ïëàíèíè è íà èçòîê â Äæóíãà-
ìàòà „ïó-êó“. Ñïîðåä Áîðèñ Ñèìåîíîâ òîâà èìå å áèëî îç- ðèÿ è Ìîíãîëèÿ. Êîÿòî è ãåîãðàôñêà êàðòà äà ïîãëåäíåì
íà÷åíèå íà „îñíîâåí ðîä, ãîëÿìî ðîäîâî îáåäèíåíèå è ïëå- ùå ñå óáåäèì, ÷å òåðèòîðèÿòà ìåæäó Èìåîí è Ìîíãîëèÿ
ìå è ïëåìåííî îáåäèíåíèå“, êîåòî å áèëî â ñúñòàâà íà Õóí- âêëþ÷âà îãðîìíî ïðîñòðàíñòâî ­ Öåíòðàëíà è Âúòðåøíà
ñêàòà èìïåðèÿ ìåæäó III â. ïð. Õð. è V â. ñë. Õð. Àçèÿ, êîåòî èíêîðïîðèðà âñè÷êè ñïîìåíàòè ïî-ãîðå ëî-
Êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å êèòàéñêèÿò åçèê è íà÷èíèòå êàëèçàöè íà åâåíòóàëíà ïðàðîäèíà íà áúëãàðèòå. Ïðè òî-
íà çàïèñâàíåòî ìó ñà ñå ïðîìåíÿëè íåêîëêîêðàòíî ïðåç âà ïîëîæåíèå ñïîðîâåòå, êîèòî ñå âîäÿò â ñðåäèòå íà áúë-
ðàçëè÷íèòå äèíàñòè÷åñêè ïåðèîäè (òîâà îñîáåíî âàæè çà ãàðñêèòå èçñëåäîâàòåëè îêîëî ïðàðîäèíàòà, âñúùíîñò
ïîñî÷åíèÿ ïåðèîä), ìíîãî òðóäíî ìîæå äà ñå îïðåäåëè ïðåäñòàâëÿâàò ñàìî èçêóñòâåíà ïðå÷êà è îãðàíè÷åíèå. Ãå-
òî÷íàòà ôîðìà íà áúëãàðñêîòî íàðîäíîñòíî èìå, çàòîâà îãðàôñêè è èñòîðè÷åñêè ñâèäåòåëñòâà óáåäèòåëíî äîêàç-
å îñòàâèë òîçè âúïðîñ íà ëèíãâèñòèòå. Çà íàñ íå å òîëêî- âàò, ÷å áúëãàðèòå ïðåç åäèí èëè äðóã ïåðèîä îò ñâîÿòà
âà âàæíà òî÷íàòà ôîðìà íà èìåòî, îùå ïîâå÷å, ÷å ïîñî- èñòîðèÿ ñà îáèòàâàëè è âëàäååëè ðàçëè÷íè ÷àñòè îò ïî-
÷åíèòå ðàçëè÷èÿ ñà âúâ âòîðàòà ìó ÷àñò, êîÿòî íå íîñè ñî÷åíàòà îãðîìíà òåðèòîðèÿ. Òîâà áè òðÿáâàëî íå äà ðàç-
çíà÷åíèåòî ìó. Íåçàâèñèìî äàëè êàòî „ïó-êó“, „ïó-ëó“, äåëÿ, à äà îáåäèíè ó÷åíèòå â èçñëåäâàíåòî íà âñè÷êè ïî-
„ïî-ëå“ èëè „ïó-ëó“ è äð. ïîäîáíè, íåîñïîðèìî å, ÷å áúë- ñî÷åíè ðàéîíè.
ãàðñêîòî èìå ïðèñúñòâà â èñòîðè÷åñêè èçòî÷íèöè íàé-êúñ- Äîêàòî çà ñúùåñòâóâàíåòî è ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà íà-
íî îò II â. ïð. Õð. Òîâàð ðàçáèðà ñåð íå îçíà÷àâà, ÷å òî íå ðîäíîñòíîòî èìå áúëãàðè èìàìå áåçñïîðíè èñòîðè÷åñêè
å ñúùåñòâóâàëî è ïî-ðàíî, íî çà òîâà ìîãàò äà ñå èçêàæàò è ãåîãðàôñêè ñâèäåòåëñòâà, òî çà íåãîâîòî çíà÷åíèå òðÿá-

21
ÀÂÈÒÎÕÎË
âà äà ñå îãðàíè÷èì äî õèïîòåçè â åäíà òâúðäå õëúçãàâà äà ñå îïðåäåëÿò êàòî „æèâîòíè ñúñ ñêúïà êîæà“.
îáëàñò êàòî ëèíãâèñòèêàòà. Íåêà ñå âúðíåì íà òåîðèÿòà Ïåòúð Äîáðåâ â ñâîèòå èçñëåäâàíèÿ çà ïðîèçõîäà è
íà Áîðèñ Ñèìåîíîâ çà òîòåìíèÿ ïðîèçõîä íà èìåòî áúë- çíà÷åíèåòî íà èìåòî áúëãàðè ãè òúðñè íàé-îáùî â êðúãà
ãàðè. Òîé ïðåäëàãà êàòî ãëàâíî òîòåìíî æèâîòíî íà áúë- íà áëèçêè è ñâúðçàíè ïîíÿòèÿ — ìúäðîñò, ñâåòëèíà, èçäèã-
ãàðèòå „æèâîòíî ñúñ ñêúïà êîæà“ (îò ðîäà íà ñàìóðà).  íàòîñò, êîèòî èçâåæäà êàòî “äúðæàâíè÷åñêà ìúäðîñò” è
èñòîðè÷åñêèòå õðîíèêè ñúùåñòâóâàò ñëåäè, êîèòî áèõà ‘ñâåòëèíà íà ðåäà è çíàíèåòî”. Ñïîìåíàòèòå çíà÷åíèÿ òîé
ìîãëè äà ïîäêðåïÿò òàêàâà òåîðèÿ. Íàïðèìåð, èçâåñòíî å èçâåæäà, èçõîæäàéêè îò êîðåíà “áàë” è äóìè îò äðåâíè
èìåòî íà åäèí îò êëàíîâåòå íà èìïåðñêàòà êîíôåäåðàöÿ åçèöè (øóìåðñêè, ñàíñêðèò), êàòî “ïàëêó”, “áðèãó”, “ïà-
íà õñèåí-ïè, êîÿòî íàñëåäÿâà èìïåðèÿòà íà õóíã-íó.  êè- ëà”, “áúðê”, “áàðêàë”, “ïàë” è äð., êîèòî îçíà÷àâàëè âå-
òàéñêèòå õðîíèêè òî å èçâåñòíî êàòî Ôó-Ëî-Õàí, êîåòî ëè÷èå, ìúäðîñò, öàðñòâåíîñò, ñâåòëèíà è äð. Òîé ïîñî÷âà
ìîæå äà ñå çàïèøå êàòî Áóëèàí (Áóëàÿí) Áóëà-Äæàí. Ïå- è òîâà, ÷å äâà îò îñíîâíèòå àòðèáóòè íà âëàñòòà — ìàíòè-
ëèî ïðåäëàãà òóê ïðåâîäà Ôó-Ëî (ñàìóð), æèâîòíî ñúñ ñêú- ÿòà è òðîíúò, â äðåâíèòå èçòî÷íè åçèöè ñå îáðàçóâàò îò
ïà êîæà, íî ïðåäè äà ïðåäïîëîæèì, ÷å òîâà å áèëî ðîäî- êîðåíà “áëê” è “ïë”, ò.å. òî÷íî îò îíçè ïðàñòàð êîðåí, êîé-
âî èìå íà áúëãàðñêà äèíàñòèÿ, ñà íåîáõîäèìè ïúëíè èçñ- òî ñå å çàïå÷àòàë è â èìåòî áúëãàðè. Êàòî äîêàçàòåëñòâî
ëåäâàíèÿ íà ãåíåàëîãèÿòà íà âëàäåòåëèòå íà õñèåí-ïè. çà òåîðèÿòà ñè òîé ïîñî÷âà è àðàáñêè èçòî÷íèöè, êîèòî ñà
Ïðåäñòàâèòåëè íà ðîäà Äóëî ñà áèëè òÿñíî ñâúðçàíè ñ íàðè÷àëè áúëãàðèòå “áóðäæàíè”, êàòî òîâà íàçâàíèå òå
óïðàâëåíèåòî íà èìïåðèÿòà íà õñèåí-ïè, íî òàçè ìàòåðèÿ îòíàñÿëè êàêòî êúì áúëãàðèòå, æèâåëè â Ïàìèð, òàêà è çà
ñè îñòàâà ñúâñåì ñëàáî èçñëåäâàíà. Âïðî÷åì, íåêà îòáå- áúëãàðèòå íà Àñïàðóõ. Òóê ìîæåì äà äîïúëíèì, ÷å ñúñ
ëåæèì, ÷å ñàìèÿò Áîðèñ Ñèìåîíîâ îòðè÷à ñïîìåíàòèòå ñúùîòî èìå “áóðäæàíè” àðàáñêè õðîíèñòè ñà íàðè÷àëè è
èìåíà (òîé ãè ÷åòå „ôó-âó-õàí“ è „áó-ëî-äæ“), äà ñà áèëè áúëãàðèòå îò Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Ï. Äîáðåâ ïðåâåæäà òîâà
òî÷íîòî ïðåäàâàíå íà èìåòî áúëãàðè. Íàïîñëåäúê òåîðè- èìå êàòî “âèñîê, èçäèãíàò, êîìàíäèð” è çàêëþ÷àâà, ÷å òà-
ÿòà íà áúëãàðñêèÿ èñòîðèê çà òîòåìíèÿ ïðîèçõîä áåøå ïîä- êîâà èìå å ìîæåë äà íîñè ñàìî “íàðîä, êîéòî å êîìàíä-
êðåïåíà è îò Ôàèíà Ãðèíáåðã, êîÿòî îáà÷å ïðåäëàãà äðó- âàë äðóãèòå, ò.å. ñòîÿë å íà÷åëî íà íÿêàêâî îáåäèíåíèå è
ãî æèâîòíî, îò êîåòî òå äà ñà ïîëó÷èëè èìåòî ñè. Ñïîðåä òàêúâ íàðîä ñà áèëè â òå÷åíèå íà âåêîâå äðåâíèòå áúëãà-
íåÿ òîâà å áèë áàðñà (ñíåæåí ëåîïàðä/ïàíòåðà). Îò ïðúâ ðè”. Ìîæåì äà íå ñå ñúãëàñèì ñ òîâà êîíêðåòíî çàêëþ÷å-
ïîãëåä òåîðèÿòà çà òîòåìíèÿ ïðîèçõîä íà åäíî íàðîäíîñ- íèå, òúé êàòî òî îòíîâî ïðåäñòàâëÿâà îïèò, íî áåç ñúìíå-
òî èìå èìà åäèí ñåðèîçåí íåäîñòàòúê ­ àêî òÿ ñå ïðèåìå, íèå òàçè ïîñîêà íà èçñëåäâàíèÿòà å íàé-èíòåðåñíà è îáå-
ïðèåìà ñå åäíî îãðàíè÷àâàíå íà ïîíÿòèåòî íàðîä â òâúð- ùàâàùà. Íåêà ïðîäúëæèì ïî íåÿ.
äå òåñíè ðàìêè. Ôàèíà Ãðèíáåðã ñå îïèòâà äà èçëåçå îò Ïîðàäè òîâà, ÷å Ïåòúð Äîáðåâ ïî ïðèíöèï îòõâúðëÿ
òîâà çàòðóäíåíèå ñ èíòåðåñíî òúëêóâàíå íà òîòåìíèÿ ñèì- õóíñêèÿ ïðîèçõîä íà áúëãàðèòå, òîé íå èçñëåäâà îùå åäèí
âîë „áàðñ“. Öèòèðàéêè Ì. Ôàñìåð, òÿ ïîñî÷âà, ÷å â ðàç- äðåâåí åçèê — êèòàéñêèÿ. Êàêâî îçíà÷àâà â êèòàéñêèÿ åçèê
ëè÷íè òþðêñêè åçèöè ñ èìåòî „áàðñ“ ñà áèëè îçíà÷àâàíè êîðåíúò “áà”? Èçñëåäâàéêè ïðèñúñòâèåòî íà èìåòî “áàî”
íå åäíî, à íÿêîëêî òîòåìíè æèâîòíè, êàòî òèãúð, ïàíòåðà, (áàðñ) â êèòàéñêèÿ åçèê, Ô. Ãðèíáåðã íè äàâà íÿêîè èçâúí-
áàðñ, ðèñ, õèåíà, âúëê. Òóê òåîðèèòå íà Á. Ñèìåîíîâ è Ô. ðåäíî âàæíè äàííè. Îñîáåíî âàæåí å ôàêòúò, ÷å “áàî” â
Ãðèíáåðã ñå äîáëèæàâàò, òúé êàòî íÿêîëêî îò æèâîòíèòå êèòàéñêèÿ åçèê èìà äâå çíà÷åíèÿ è äîêàòî åäíîòî å âå÷å
ïîñî÷åíè îò Ô. Ãðèíáåðã ñà äåéñòâèòåëíî „æèâîòíè ñúñ ñïîìåíàòîòî “áàî” (áàðñ), äðóãîòî å “áàî” (îáîáùåíèå ñ
ñêúïà êîæà“. Èçâåñòíî å, ÷å ïðåç öåëèÿ ñè èñòîðè÷åñêè âèñøà ñèëà, äóõîâíîñò, ñèëà íà äóõà). Íåùî ïîâå÷å, áóê-
ïúò áúëãàðèòå ñà ñå çàíèìàâàëè ñ òúðãîâèÿ íà ñêúïè êîæè. âàòà (éåðîãëèôúò), ñ êîéòî òîâà çíà÷åíèå ñå çàïèñâà, å èäåí-
Íàé-ñòàðèòå ñâåäåíèÿ èäâàò îò Õåðîäîò, êîéòî ñúîáùà- òè÷åí ñ òîçè, ñ êîéòî è ñåãà â ñúâðåìåííèÿ êèòàéñêè åçèê
âà, ÷å íàðîäèòå íà çàïàä îò Êèòàé ñà ïðåäëàãàëè öåíòðàë- ñå çàïèñâà èìåòî íà äíåøíèòå áúëãàðè. Èçðàçåíî ïî-ÿñíî
íèÿ ïóíêò çà òúðãîâèÿòà ñúñ ñêúïè êîæè, ÷èéòî ïîòðåáè- — êîãàòî îçíà÷àâàò áúëãàðèòå, êèòàéöèòå íÿìàò ïðåäâèä
òåëè ñà áèëè Òðàêèÿ è Ãúðöèÿ îò åäíà ñòðàíà, è Èíäèÿ è “áàî” (áàðñ), à “áàî” (ñèëà íà äóõà, äóõîâíîñò, îáùåíèå ñ
Ïåðñèÿ îò äðóãà. Ñúùàòà òúðãîâèÿ â îãðîìíè ìàùàáè ñå âèñøà ñèëà). Íåñëó÷àéíî ñúñ ñúùèÿ éåðîãëèô ñå çàïèñâà
å âîäèëà â èìïåðèÿòà íà Àòèëà, êàêòî è âúâ Âîëæêà Áúë- è äóìàòà “øàìàíèçúì”. Êàêòî çíàåì, øàìàíèçìúò, êîéòî
ãàðèÿ, êîÿòî ñå ÿâÿâàëà îòíîâî êàòî ãëàâåí öåíòúð (êðàåí å çàåìàë îïðåäåëåíî ìÿñòî â ðåëèãèîçíàòà ñèñòåìà êàêòî
ïóíêò) çà îáìÿíà íà èäâàùèòå îò þãîèçòîê (Õîðåçúì) òúð- íà áúëãàðèòå, òàêà è íà íîìàäñêèòå íàðîäè âúîáùå, å ïðåä-
ãîâñêè êåðâàíè. Áåç ñúìíåíèå òúðãîâèÿòà ñúñ ñêúïè êîæè ñòàâëÿâàë âñúùíîñò êóëò êúì “ïðàîòåöà”. Åòî è âñè÷êè
å áèëà âàæåí åëåìåíò îò èêîíîìèêàòà íà áúëãàðèòå îò çíà÷åíèÿ íà “áà” è “áàî” â êèòàéñêèÿ åçèê, êîèòî Ô. Ãðèí-
äðåâíè âðåìåíà, íî äàëè íåéíîòî çíà÷åíèå å áèëî òàêîâà, áåðã ïîñî÷âà, èçïîëçâàéêè Ï. Êàôàðîâà. Êèòàéñêî-ðóñ-
÷å äà äàäå èìåòî èì, çà íàñ å ñúìíèòåëíî. Íà ëè÷íî è ñêèé ñëîâàðü. Ò. 1, Ïåêèí, 1888 ã.:
ìîæå áè íà ðîäîâî ðàâíèùå å âúçìîæíî òîòåìíèÿò çíàê áàî (áàðñ)
äà å èìàë ãîëÿìî çíà÷åíèå, íà ïëåìåííî ðàâíèùå å òâúð- áàî (îáùåíèå ñ âèñøà ñèëà, äóõîâíîñò, ñèëà íà äóõà,
äå õèïîòåòè÷íî, à íà íàðîäíîñòíî åäâà ëè ìîæå äà ñå øàìàíèçúì)
ïðåäïîëîæè ­ íàðîä å êàòåãîðèÿ, êîÿòî ìîæå äà âêëþ÷è
áà (îòåö)
òâúðäå ãîëÿì áðîé ïëåìåíà. Òàçè òåîðèÿ îãðàíè÷àâà òâúð-
áà (îãðîìåí çìåé)
äå ìíîãî áðîÿ íà åäèí íàðîä è òî îòíàñÿéêè ñå çà èñòîðè-
õó áà (Îðôåé)
÷åñêè ïåðèîä, â êîéòî òîé âñå îùå å áèë åäèíåí. Îñâåí
òîâà, òðóäíî å äà ñå âèäè êàê äîðè „îòâîðåíàòà“ òåîðèÿ Âèæäàìå ðàâíîçíà÷íîñòòà ìåæäó îòåö è øàìàíèçúì.
íà Ô. Ãðèíáåðã ìîæå äà èíêîðïîðèðà áåç ïðîòèâîðå÷èÿ Êîëêîòî äî “áà” (çìåé), èçâåñòíî å, ÷å òîâà ìèòè÷åñêî
ñâåäåíèÿòà, ÷å áúëãàðèòå ñà èìàëè íå åäíî, à íÿêîëêî òî- ñúùåñòâî å èìàëî áîæåñòâåíî çíà÷åíèå çà êèòàéöèòå, ò.å.
òåìíè æèâîòíè ­ êó÷å, âúëê (Ï. Þõàñ) è êó÷å, êîí, åëåí ñúùî èìà çíà÷åíèåòî íà “âèñøà ñèëà”. Ïðåêèÿò ïðåâîä
(Â. Áåøåâëèåâ) ­ åäâà ëè âñè÷êè òåçè æèâîòíè áèõà ìîãëè íà “áà” (çìåé) äàäå ïîâîä çà ñúçäàâàíåòî ïî åäíî âðåìå è

22
ÀÂÈÒÎÕÎË
íà òåîðèÿòà çà çíà÷åíèåòî íà èìåòî áúëãàðèí (çìåé), êàòî äðåâíèòå ó÷åíè, ìó îòðåæäàò çàâèíàãè âîäåùî ìÿñòî â
íå ñå âçå ïðåäâèä ïúðâè÷íîòî çíà÷åíèå “âèñøà ñèëà”. Òóê ñðàâíèòåëíîòî èçó÷àâàíå íà èíäîãåðìàíñêàòà ðå÷.” Òîâà
å ïîäõîäÿùî äà ñïîìåíåì è çíà÷åíèåòî íà “áàî” â òèáåò- äúëãî îòêëîíåíèå áåøå íåîáõîäèìî, òúé êàòî îò ðåøàâà-
ñêèÿ åçèê, êîåòî å — “ãåðîé, õðàáðåö”. ùî çíà÷åíèå å ïðîèçõîäúò íà åäíî èëè äðóãî èìå è íåãî-
È òàêà, âèäÿõìå, ÷å ïî ñúùèòå òåðèòîðèè, êúäåòî ïðå- âîòî çíà÷åíèå äà ñå òúðñè ïî âúçìîæíîñò â åçèêîâèÿ èç-
äè îïðåäåëèõìå áúëãàðñêî ïðèñúñòâèå, ñðåùàìå åäíî èìå, âîð, à íå õàîòè÷íî, êúäåòî òå ñå ñðåùàò, áåç äà ñå äúðæè
ïðîèçõîæäàùî îò êîðåíà “áà” (“áàë”). Âñå ïàê â êîå åçè- ñìåòêà íà ïðèîðèòåòà âúâ âçàèìíèòå îòíîøåíèÿ ìåæäó
êîâî ñåìåéñòâî òðÿáâà äà òúðñèì íåãîâàòà ïðèíàäëåæ- ðàçëè÷íèòå åçèöè, êîèòî ñå õàðàêòåðèçèðàò ñ øèðîêî ðàç-
íîñò? Òóê òðÿáâà äà îáúðíåì âíèìàíèå íà åäíî çíàìåíà- ïðîñòðàíåíè çàåìêè îò åäèí åçèê â äðóã. Íåîáõîäèìî å è
òåëíî ñúâïàäåíèå (íåêà âñå îùå äà íå ãî íàðè÷àìå çàêî- åäíî ïîñëåäíî óòî÷íåíèå — ñàíñêðèòúò íå å áèë ïëîä íà
íîìåðíîñò). Êàêòî âèäÿõìå, çâó÷íàòà ñúãëàñíà “á” êèòàé- åñòåñòâåíî, à íà èçêóñòâåíî ðàçâèòèå, òîé å áèë ïðîäóêò
öèòå íå ìîãàò äà ïðîèçíàñÿò êàòî á”, à ÿ çàìåíÿò ñ “ï”. Ïî íà áðàìèíñêàòà êàñòà è íåãîâà äâèæåùà ñèëà ñëåä ñúçäà-
ñúùèÿ íà÷èí ñà çàìåíÿëè “á” ñ “ï” äðåâíèòå øóìåðöè. âàíåòî ìó íå å áèë âå÷å íàðîäíèÿò åçèê íà èíäîãåðìàíñ-
Èíòåðåñíî å, ÷å è åäíà äðóãà äðåâíà öèâèëèçàöèÿ — äðà- êèòå íàðîäè, ïðàêðèò, îò êîèòî ïðîèçëèçà. Òðóäíî å äà ñå
âèäñêàòà, å èìàëà íåïðåîäîëèìè òðóäíîñòè ñ òàçè çâó÷íà äîêàæå êîãà òî÷íî ñàíñêðèò ñå îôîðìÿ êàòî åçèê íà êëà-
ñúãëàñíà. Äðàâèäèòå ñúùî ñà çàìåíÿëè “á” ñ “ï”, íî äóá- ñè÷åñêèÿ ïåðèîä íà èíäèéñêàòà ëèòåðàòóðíà òðàäèöèÿ, íî
ëèðàíî “ïï”, ïîðàäè îñîáåíîñòèòå íà òÿõíîòî ïðîèçíî- íàé-îáùî ñå ïðåäïîëàãà, ÷å òîâà å ñòàíàëî ïðåç ïåðèîäà
øåíèå. Íåùî ïîâå÷å, òå íå ñà ìîãëè äà ïðîèçíàñÿò è çâó÷- VI-III â. ïð. Õð.
íàòà ñúãëàñíà “ã” (ñúùî êàòî êèòàéöèòå) è ñà ÿ çàìåíÿëè ñ Íåêà ñåãà ñå âúðíåì ïðè ñïîìåíàòèòå â íà÷àëîòî “áàë-
“ê”, ñúùî äóáëèðàíî “êê”. Îòíîâî çàìÿíàòà å ñúùàòà êàòî õè”, “áàë-ãè”. Ïåòúð Äîáðåâ ÷åñòî çàäàâà âúïðîñà íà êà-
ïðè êèòàéöèòå. Òàêà ïðè äðàâèäèòå “áà(ë)-ãà(ð)” ùå ñå êúâ åçèê ñà ãîâîðèëè áúëãàðèòå îò ïëàíèíàòà Èìåîí, èëè
îçíà÷è “ïï-êê”. Åäâà ëè ïðè òîâà ïîëîæåíèå ìîæå äà èìà íàðîäúò íà ñòðàíàòà Áàëêõ (áàëõèêèòå îò Ìàõàáõàðàòà).
íÿêàêâî ñúìíåíèå, ÷å çàä “ïó-êó” â êèòàéñêèòå õðîíèêè Èìàìå âúçìîæíîñò äà îòãîâîðèì òâúðäî íà òîçè âúïðîñ.
ñòîè èìåííî “áó-ãó”, èëè ïî-òî÷íîòî “áàë-ãàð”. Íà êîé  ëèòåðàòóðíàòà òðàäèöèÿ íà äðåâíèòå àðèéöè å çàïèñà-
äðåâåí åçèê âñå ïàê “á” ñè îñòàâà “á”, çà êîå åçèêîâî ñå- íî, ÷å “åçèêúò áõà÷à å áèë åçèêúò íà áàëõèêèòå, îáèòàòå-
ìåéñòâî òîé å åñòåñòâåí è ëåñåí çà èçãîâàðÿíå. Òðÿáâà äà ëèòå íà ñòðàíàòà Áàëêõ” è ÷å òîçè åçèê å áèë “äèàëåêò íà
èìàìå ïðåäâèä, ÷å äîðè äðåâíèòå ãúðöè ñà çàìåíÿëè òàçè ïðàêðèò”, ò.å. äðåâíèòå “áàë-ãè” ñà ãîâîðèëè íà åäèí îò
çâó÷íà ñúãëàñíà ïîä âëèÿíèå íà íåèíäîåâðîïåéñêèÿ åçèê íàé-äðåâíèòå èíäîãåðìàíñêè èëè èíäîåâðîïåéñêè åçèöè,
íà çàâàðåíîòî îò òÿõ íàñåëåíèå íà Ãúðöèÿ, êàòî òå îáà÷å
åäèí îò øåñòòå äúùåðíè åçèöè íà èíäîåâðîïåéñêèÿ ìàòå-
ÿ çàìåñòâàò ñ “ô”. Òàêà èçâåñòíèòå íà èñòîðèÿòà áðèãè ñà
ðåí, èëè ïðàåçèê. Òîçè ôàêò, àêî ïðèåìåì âðúçêàòà ìåæäó
ñòàíàëè çà òÿõ ôðèãè, îòêúäåòî èäâà ïîïóëÿðíîòî “ôðè-
áúëãàðèòå è äðåâíèòå “áàë-ãè”, áè òðÿáâàëî äà ñòåñíè äîñ-
ãèéöè” — âñúùíîñò ñàìèòå ôðèãèéöè ñà ñå íàðè÷àëè áðè-
òà êðúãà íà òúðñåíèÿòà íà åòíè÷åñêèÿ ïðîèçõîä íà áúëãà-
ãè. Àêî ïðåìèíàâàíåòî íà “á” âú⠓ô” å ðåçóëòàò îò âúò-
ðèòå. Ïðè òîâà ïîëîæåíèå êîðåíèòå íà ìíîãî äóìè, êîè-
ðåøíî ðàçâèòèå íà èíäîåâðîïåéñêèÿ åçèê, òî áè òðÿáâàëî
òî Ïåòúð Äîáðåâ ñïîìåíàâà â ñâîèòå èçñëåäâàíèÿ âúâ
äà å ñòàíàëî ñëåä ìîìåíòà íà îòäåëÿíåòî íà ãðúöêèÿ îò
âðúçêà ñ áúëãàðèòå, êàòî “áàë”, “ñóâ”, “ñóáèãè”, Þâèãè”,
îñòàíàëèòå ÷ëåíîâå íà òîâà åçèêîâî ñåìåéñòâî. Íàïðà-
“êàíà” è äð., âúïðåêè ÷å ìîãàò äà ñå ñðåùíàò â ðàçëè÷íè
âèõìå òîâà îòêëîíåíèå â ñâåòà íà ëèíãâèñòèêàòà, çà äà
ðàéîíè êàòî Êàâêàç, Ïàìèð, Ñðåäíà Àçèÿ è äîðè Ìåñî-
îáÿñíèì çàùî ðåøàâàìå äà òúðñèì ïðîèçõîäà íà áúëãàð-
ïîòàìèÿ, òðÿáâà äà ñå òúðñÿò â äðåâíèÿ èíäîåâðîïåéñêè
ñêîòî íàðîäíîñòíî èìå â èíäîåâðîïåéñêîòî åçèêîâî ñå-
ìåéñòâî, è ïî-òî÷íî â íàé-ñòàðèÿ ëèòåðàòóðåí èíäîåâðî- åçèê ïðàêðèò. Ìîæåì äà íàïðàâèì òîâà ÷ðåç òúðñåíå íà
ïåéñêè åçèê — ñàíñêðèò. Çàùî èìåííî ñàíñêðèò? òåõíèòå çíà÷åíèÿ â ñàíñêðèòñêèÿ ðå÷íèê. Çà íàøàòà òåìà
îò ïúðâîñòåïåííî çíà÷åíèå å êîðåíúò “áà”, ÷ðåç êîéòî ìî-
Ñàíñêðèòúò å íàé-ñòàðèÿò èíäîåâðîïåéñêè åçèê, îñòà-
æåì äà äîñòèãíåì íå ñàìî äî çíà÷åíèåòî íà èìåòî “áàëè-
âèë ëèòåðàòóðà è àâòåíòè÷íà àçáóêà, çà êîéòî èìàìå îã-
õà”, “áàëõèêà”, “áàëèãà”, “áàëãà”, íîñåíî îò ñïîìåíàòèÿ â
ðîìíà ñðàâíèòåëíà íàó÷íà ëèòåðàòóðà è ïîäðîáåí ðå÷- èíäèéñêèòå åïîñè íàðîä, íî è íà ñïîìåíàòèÿ â êèòàéñêè-
íèê, êîéòî ùå èçïîëçâàìå â íàøåòî èçëîæåíèå. Ñàíñêðè- òå õðîíèêè íàðîä áàë-ãàð. Ïîñî÷åíèòå ÷åòèðè ôîðìè ñà
òúò å åçèêúò íà àðèéöèòå è å íàé-èçòî÷íèÿò êëîí íà èíäî- âàðèàíòè íà èìåòî íà åäèí íàðîä, æèâÿë íÿêîãà íà ñåâå-
ãåðìàíñêèòå (èíäîåâðîïåéñêèòå) åçèöè. Åòî êàêâî ñå êàç- ðîçàïàä îò Èíäèÿ, îêîëî äðåâíèÿ ãðàä Áàëêõ. Íàé-îáùî
âà ⠓Áðèòàíñêàòà åíöèêëîïåäèÿ” çà íåãî: “Ñàíñêðèòúò êîðåíúò “áà” îçíà÷àâà ñèëà, êàòî îò íåãî ñå ïîëó÷àâà åä-
òðÿáâà äà ñå ïðèåìå çà íàé-ñòàðèÿò äúùåðåí åçèê íà äðåâ- íî ïî-øèðîêî ïîíÿòèå “áàëà” (ñèëà, ìîù, âëàñò), êàêòî è
íèÿ “ìàé÷èí åçèê” (íà èíäîåâðîïåéöèòå — á.ì.). Íàèñòè- ñèëà êàòî “øåñòèÿ åëåìåíò íà äåéñòâèåòî”, ñèëà íà óáåæ-
íà, ùî ñå îòíàñÿ äî äèðåêòíèòå ïèñìåíè ñâèäåòåëñòâà, äåíèåòî, íà îðàòîðñòâîòî, íà ïðåöåíêàòà, íà äóõà, âîåííà
ìîæå äà ñå êàæå äîðè, ÷å òîâà å åäèíñòâåíèÿò îöåëÿë äú- ñèëà è êàòî äîïúëíèòåëíî çíà÷åíèå — âîéñêà, àðìèÿ. Îò
ùåðåí åçèê, òúé êàòî íèòî åäèí îò îñòàíàëèòå øåñò ïðèí- ñâîÿ ñòðàíà “áàëà” ñòîè â îñíîâàòà íà ñëåäíèòå ïîíÿòèÿ:
öèïíè ÷ëåíîâå íà ñåìåéñòâîòî íå å îñòàâèë ëèòåðàòóðíè áàëà-âàëà — ñèëåí, íåïðèìèðèì
ïàìåòíèöè è òåõíèòå îñîáåíîñòè òðÿáâà äà áúäàò âúçñòà- áàëàð — âäúõâàù ñèëè, âäúõíîâÿâàùà ñèëà
íîâÿâàíè, äîêîëêîòî å âúçìîæíî, îò ìàòåðèàëà, îñòàâåí Áàëàõàðà/áàëàãàðà — íîñèòåë íà ñèëàòà, íîñåù (ïðè-
íà ñâîé ðåä îò òåõíèòå äúùåðíè åçèöè. Àíòè÷íîñòòà íà òåæàâàù) ñèëàòà
ñàíñêðèòà, îáåìúò íà íåãîâàòà ëèòåðàòóðíà òðàäèöèÿ, ÿñ- áàëà-áàò — ïðèòåæàâàù ñèëà, ïðèäðóæåí îò âîéñêà (îò-
íîòàòà íà íåãîâàòà ãðàìàòè÷åñêà ñòðóêòóðà è èçêëþ÷è- òàì áàëà/áàò)
òåëíàòà ãðàìàòè÷åñêà îáðàáîòêà, êîÿòî òîé å ïîëó÷èë îò áàëà-âèðèÿ — ñèëà, ãåðîèçúì

23
ÀÂÈÒÎÕÎË
áàëàãðà — èçêëþ÷èòåëíà ñèëà, ñâðúõñèëà çíà÷åíèå íà êîðåíà “áà”, “áàë”, îò êîéòî íåñúìíåíî ïðî-
áàëèí — ñèëåí èçõîæäà íàøåòî íàðîäíîñòíî èìå, èíêîðïîðèðà íå ñàìî
“Áàëà” å â îñíîâàòà íà îáðàçóâàíåòî è íà îùå íÿêîëêî ãîðíèòå çíà÷åíèÿ, íî è ïîñî÷åíèòå îò Ïåòúð Äîáðåâ òúë-
èíòåðåñíè çà íàñ äóìè è èìåíà: êóâàíèÿ íà èìåòî áúëãàðè êàòî ñèíîíèì íà “äúðæàâíè-
áàëàãà — ìèòè÷åí (áîæåñòâåí) êîí ÷åñêà ìúäðîñò, ñâåòëèíà íà ðåäà è çíàíèåòî, èçäèãíàòîñò,
Áàëàãàêà/Áàëàõàêà — èìå íà äåìîí, çìåé öàðñòâåíîñò, âåëè÷èå”. Îòòàì è îñíîâíèòå àòðèáóòè íà
Áàëà/Âàëà — èìå íà äåìîí, çìåé âëàñòòà íà çåìíèÿ âëàäåòåë — ìàíòèÿòà è òðîíúò, ñå îáðà-
áàëàáõàäðà — âåëèêèÿò çìåé, ïëàíèíà â Ñàêà-äâèðà çóâàò ñúùî îò êîðåíà áàë/áë/áëê. Çíàåì îò èñòîðè÷åñêèòå
Êàêâî ïîëó÷èõìå äîòóê — è â êèòàéñêè, è äðåâíîèí- ñâèäåòåëñòâà, ÷å âëàäåòåëÿò â áúëãàðñêàòà äúðæàâà ñå å
äèéñêè åçèê ïîíÿòèÿ êàòî ñèëà, äóõîâíà ñèëà, âèñøà ñèëà, ïîëçâàë è ñúñ ñòàòóòà “ïðåäñòàâèòåë íà íàðîäà ïðåä Áî-
íîñèòåë íà ñèëà ñå îçíà÷àâàò ïî åäèí è ñúùî íà÷èí — áà, ãà”.  òîçè ñìèñúë íåêà îáúðíåì âíèìàíèå íà òîçè âúçõî-
áàî (áà), áàëà. Ñúñ ñúùèÿ êîðåí è â äâàòà åçèêà å îçíà÷å-
äÿù ïúò íà ðàçâèòèå íà çíà÷åíèåòî íà “áà”, “áàë” âúâ âñè÷-
íî èìåòî íà íàðîä, êîéòî ñëåä âñè÷êî êàçàíî äîòóê î÷å-
êè ñïîìåíàòè èçòî÷íèöè.  äðåâíàòà èíäîåâðîïåéñêà ìè-
âèäíî å áèë åäèí è ñúù íàðîä, ñ åäíè è ñúùè êà÷åñòâà è
òîëîãèÿ (âêëþ÷èòåëíî òðàêèéñêàòà) êîíÿò å èìàë ñïåöè-
ñëàâà — íàðîäúò áàë-ãàð, áàë-õàð. Òîçè íàðîä å ïðèòåæà-
âàë ôèçè÷åñêàòà è äóõîâíà ñèëà äà áúäå îíçè “ãîñïîäàðñ- àëíî ìÿñòî êàòî “âðúçêà ìåæäó çåìÿòà è íåáåòî, ìåæäó
êè íàðîä”, çà êîéòî ïèøå Õåðîäîò. È ñàìî âúç îñíîâà íà õîðàòà è Áîãà”, ñúùèÿò ïîëóáîæåñòâåí ñòàòóò òîé å èìàë
òîâà çíà÷åíèå íà “áà”, “áàë” ìîæåì äà òúðñèì íàðîäíîñ- è ïðè áúëãàðèòå.  òðàêèéñêàòà ìèòîëîãèÿ êîíÿò å èìàë
òíîòî èìå áúëãàðè, èìå íà íàðîä, êîéòî ñúñ ñâîèòå êà÷åñ- ñòàòóòà íà Õåðîé, êàêúâòî å áèë è òðàêèéñêèÿò öàð Îð-
òâà å âëàäÿë ïðåç åäèí èëè äðóã ïåðèîä ãîëåìè òåðèòî- ôåé (êàêòî è òðàêèéñêèòå öàðå âúîáùå). Îòòàì ìèòè÷íè-
ðèè îò Öåíòðàëíà è Âúòðåøíà Àçèÿ (ìåæäó Èìåîí è Ìîí- ÿò êîí ïðè äðåâíèòå èíäèéöè å “áàëàãà” è åäâà ëè å ñëó-
ãîëèÿ) è å îñòàâèë ó íàðîäèòå íà òåçè çåìè èìåòî ñè êàòî ÷àéíîñò, ÷å íà êèòàéñêè èìåòî Îðôåé ñå çàïèñâà êàòî Õó-
ñèìâîë íà “äóõîâíà è ôèçè÷åñêà ñèëà è âëàñò”. Îððîìíè- Áà, êàòî Õó å ïîÿñíèòåëíî çà ïðèíàäëåæíîñò.
ÿò àâòîðèòåò, ñ êîéòî ñå å ïîëçâàë òîçè íàðîä â Àçèÿ, îáÿñ- Áåç äà òâúðäèì, ÷å ñ òîâà êðàòêî èçñëåäâàíå ñìå äàëè
íÿâà ôàêòà, ÷å äîðè êîãàòî ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò íåãî îò- ïúëåí è íåîñïîðèì îòãîâîð â äúëãèòå òúðñåíèÿ íà çíà÷å-
äàâíà å â Åâðîïà, ïðåäñòàâèòåëè íà íåãîâàòà äðåâíà äè- íèåòî íà áúëãàðñêîòî íàðîäíîñòíî èìå è íåãîâèÿ ïðîèç-
íàñòèÿ Äóëî ïðîäúëæàâàò äà óïðàâëÿâàò ïî÷òè âñè÷êè èì- õîä, ñå íàäÿâàìå òî äà ïîðîäè äèñêóñèÿ è òúðñåíèÿ ñðåä
ïåðñêè ôîðìèðîâàíèÿ, îáðàçóâàëè ñå â Öåíòðàëíà è Âúò- íåïðåäóáåäåíèòå áúëãàðñêè èñòîðèöè, êîèòî íàé-ïîñëå äà
ðåøíà Àçèÿ ñëåä III âåê, êàòî äâàìà íåéíè ïðåäñòàâèòåëè ðàçðåøàò òîçè âúïðîñ, òúé êàòî áåç ÿñíîòî ñúçíàíèå çà
ñå êà÷âàò äîðè íà òðîíà íà Íåáåñíàòà èìïåðèÿ Êèòàé. ñâîÿòà ïðèíàäëåæíîñò è èñòîðè÷åñêà íàñëåäñòâåíîñò æå-
Èçâåñòíî å åäíî äðóãî çíà÷åíèå íà “áàë” â ñàíñêðèò- ëàíîòî îò âñè÷êè íîâî áúëãàðñêî âúçðàæäàíå åäâà ëè áè
ñêèÿ åçèê, à èìåííî “ñèëíà ñâåòëèíà, áëÿñúê”.  äðåâíèÿ ìîãëî äà ñå îñúùåñòâè.
åçèê íà áðèãèòå íàïðèìåð îòòàì ïðîèçëèçà “áàëãåí”
(áëåñòÿù, ñèÿåù). Òóê òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè îáà÷å, ÷å â
Áåëåæêè:
áðèãèéñêèÿ åçèê “áàëãåí” ñå å èçïîëçâàëî êàòî îïðåäå-
ëåíèå çà âëàñòâàùèÿ ìîíàðõ, èëþñòðèðàùî íåãîâàòà Çà çíà÷åíèÿòà, ïîñî÷åíè â ñàíñêðèò, âèæ: A Sanskrit-English
âëàñò è ñèëà â äúðæàâàòà. Âðúçêàòà ñå äúëæè íà îñíîâ- Dictonary (Ethymologically and Phylologically Arrenged with Spe-
íàòà çà èíäîåâðîïåéñêàòà ðåëèãèîçíà ñèñòåìà àñîöèà- cial reference fo Cognate Indo-European Languages) — sir M. M.
öèÿ íà âëàñòòà è ñèëàòà íà çåìíèÿ âëàäåòåë ñ áëÿñúêà è Williams; M. A., K. G. I. E. Boden Professor of Sanskrit — Motilal
ñâåòëèíàòà íà Ñëúíöåòî, âèñøå áîæåñòâî â èíäîåâðî- Banarsidass, Delhi, Varanasi, Potna, Moadras. — 1899, 1963, 19643,
ïåéñêèÿ ïàíòåîí. Íà ñòðàíèöèòå íà òîâà ñïèñàíèå ïðîô. 1970, 1974, 1976, 1979, 1981, 1984, 1986.
Ìàðêî Ìàðêîâ ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî èìåííî âúðõó òî-
Çà çíà÷åíèÿòà, ïîñî÷åíè â òèáåòñêè, âèæ: Tibetan Language. — Three
âà çíà÷åíèå íà “áàë” — “ñèÿéíà çîðà, ñâåòëèíà”, êàòî öè-
Study Tools (Revised Second Edition) by Nganang Thoudup
òèðà è ïðåâîäà íà “Áúë-ãàðèÿ”, äàäåí îò àêàä. Ìèõàèë
Narkyid. Library of Tibetan Works, Archives Dharamsala (H. P.),
Äèìèòðîâ, à èìåííî “Áúë-ãàðèÿ” — çåìÿ íà ñèíîâåòå íà
India, 1975.
Ñëúíöåòî/ñâåòëèíàòà. Ïî òîçè íà÷èí ïîñî÷åíîòî îò íàñ

24
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÒÈÒËÀÒÀ ÖÀÐ ­ ÍÀÉ-ÄÐÅÂÍÀÒÀ
ÈÌÏÅÐÑÊÀ ÒÈÒËÀ Â ÑÂÅÒÀ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ
Íàâðåìåòî Äèìèòúð Ñúñúëîâ áåøå èçêàçàë ìèñúëòà, Êíÿç“...  òþðêñêàòà ïðàêòèêà òèòëàòà Õàãàí îçíà÷àâàëà
÷å âñè÷êè íåùàñòèÿ çà áúëãàðñêèÿ íàðîä ïðîèçëèçàò îò „õàí íà õàíîâåòå“. „ áúëãàðñêàòà òðàäèöèÿ òàçè òèòëà íå
êîìïëåêñà çà ìàëîöåííîñò íà ðóñêèÿ íàðîä. Ãåíèàëíî å ïîçíàòà“... „Îò Áîãà, à íå îò âèçàíòèéñêèÿ èìïåðàòîð“...
ïðîçðåíèå! Áðàòÿòà ðóñíàöè íå ìîæåõà äà ïðîñòÿò íà äó- „Çàùî âëàäåòåëèòå íå ñè ïðèñâîèëè òèòëàòà „õàãàí“, å
íàâñêèòå áúëãàðè, ÷å èì äàäîõà åçèê, çà äà ñå ÷åðêóâàò, òðóäíî äà ñå êàæå“. „Ïîäðàæàâàëî ñå íà Âèçàíòèÿ, êàòî
áóêâè, çà äà ïèøàò, è êíèãè, çà äà ÷åòàò. Íå ïðîñòèõà è íà ñå ïîäïèñâàë õàíúò „Îò Áîãà ïîñòàâåíèÿò...“ „Áîðèñ ïðè-
âîëæêèòå áúëãàðè, ÷å ñà ãè ñïàñÿâàëè îò ãëàä, ÷å ñà èì íèçèë òèòëàòà ÷ðåç ïðèåìàíå íà òèòëàòà Êíÿç, êîÿòî áèëà
ïîêàçâàëè êàê ñå ñúçäàâà äúðæàâà è ñà èì äàëè òèòëà, êî- ïî-íèñêà îò êðàë è èìïåðàòîð“... Íåâåðîÿòíà ñìåñèöà îò
ÿòî äà ÿ ñèìâîëèçèðà. Ñòàâà äóìà çà òèòëàòà Öàð, êîÿòî èñòèíè, ïîëóèñòèíè, íåèñòèíè è îòêðîâåíè ãëóïîñòè. Äîñ-
Èâàí Ãðîçíè ïðèåìà ïðåç 1547 ã. êàòî ïúðâà ñòúïêà êúì òàòú÷íî å äà ñå ïîãëåäíå êîëîíàòà íà Îìóðòàã, çà äà ñå
æåëàíàòà îò íåãî óíèÿ ñ Êàçàíñêîòî õàíñòâî. Íî çà òîâà ðàçáåðå çà êàêúâ ñúþç ìåæäó îáùíîñòè å ñòàâàëî äóìà.
âèæòå ñòàòèÿòà çà Öàð Áîðèñ Ãîäóíîâ. Òóê íåêà ïîãîâî- Áúëãàðèòå íèêîãà íå ñà èìàëè â ñâîÿòà äúðæàâíà ñòðóêòó-
ðèì çà òèòëàòà. ðà òèòëà Õàí, äðóã âúïðîñ å, ÷å òàçè òèòëà íå îçíà÷àâà íà
Óìèøëåíî íåâåæåñòâî. ñàíñêðèò „êðúâ“, à „áàùà“, „áàùà íà íàðîäà“ ­ íà ñàíñê-
 „Áîëüøàÿ ñîâåòñêàÿ åíöèêëîïåäèÿ“, 1950 ã., ïèøå, ðèò „ãàíàêà“, ïðîèçëèçàùî îò åäèí êîðåí ñ Êðàë. È äâåòå
÷å Öàð ïðîèçõîæäàëî îò ðèìñêîòî Öåçàð, ÷ðåç Öåçàð ­ òèòëè èìàò íàöèîíàëíî çíà÷åíèå è çàòîâà íå ìîãàò äà ñå
Êàéçåð = Öàð (ñëàâÿíñêî ïðîèçíîøåíèå). Òàì ìîæåì äà ñðàâíÿò ñ èìïåðñêà òèòëà îò ðàíãà íà „Ðåêñ“ èëè áúëãàð-
ïîä÷åðòàåì è äðóãè áèñåðè íà Ñòàëèíîâàòà èñòîðè÷åñêà ñêàòà òèòëà Êàíàñóáèãè. Òèòëàòà Êàãàí (íå Õàãàí) å àâàð-
íàóêà. Íàïðèìåð: ñêà âëàäåòåëñêà òèòëà è íÿìà çà êàêâî äà å áèëà „ïðèåìà-
„Êîðîëü (Êðàë á.ì.) ­ ìîíàðõè÷åñêà òèòëà ­ ãëàâà íà íà“ îò áúëãàðñêè âëàäåòåë, îùå ïîâå÷å ÷å òÿ îðèãèíàëíî
ôåîäàëíà èëè áóðæîàçíà äúðæàâà (êàðîëåâñòâàõ) ­ ïðîè- ïðîèçëèçà îò Êàêàí=Êàâêàí, òèòëà, êîÿòî ôèãóðèðà â áúë-
çõîæäà îò Êàðîëóñ (Êàðë) (ñòàâà âúïðîñ çà âëàäåòåëÿ íà ãàðñêàòà äúðæàâíà òèòóëàòóðà êàòî Êàâõàí, ò.å. ïî-íèñêà
ôðàíêèòå Êàðë Âåëèêè), Ò. 23, ñ. 36. „Êîðîíàòà ñå ÿâÿâà îò òèòëàòà íà âëàäåòåëÿ. Êîëêîòî äî òîâà, ÷å „Îò Áîãà
êàòî ïðèêðèòèå íà äèêòàòóðàòà íà áóðæîàçèÿòà“, Ò. 23, ñ. âëàäåòåëÿò...“ áèëî èçïèñàíî, çà äà ñå ïîä÷åðòàå, ÷å áúë-
38. ãàðñêèÿò âëàäåòåë íå å áèë ïîñòàâåí íà òðîíà îò âèçàí-
Íå èì å ïîïðå÷èë íà ñúâåòñêèòå èñòîðèöè ôàêòúò, ÷å òèéñêèÿ èìïåðàòîð è îùå ÷å â ñúùîòî âðåìå „õàíúò“ ­
„Êàðîëü“ Âåëèêè å íîñèë ñàìèÿò òîé òèòëàòà Êóíèã = Êóí㠄ïîäðàæàâàë íà Âèçàíòèÿ“, êàòî ñå ïîäïèñâàë „Îò Áîãà
= Êèíã (Êðàë), íèòî ÷å êîðîíàòà êàòî àòðèáóò íà âëàñòòà ïîñòàâåíèÿò...“, ïàðàäîêñúò å î÷åâèäåí. Âñå ïàê íåêà ïîä-
å ñïîìåíàòà çà ïðúâ ïúò â øóìåðñêèòå ëåãåíäè çà Ñúòâî- ÷åðòàåì ­ íå ñàìî âèçàíòèéñêèÿò èìïåðàòîð íå å ìîãúë
ðåíèåòî, äàòèðàùè îò 4000 ïð.Õð. (èç÷èñëåòå ñàìè êîëêî êàòî õðèñòèÿíñêè âëàäåòåë äà ïîñòàâÿ åçè÷íèöè íà òðîíà,
ãîäèíè ïðåäè ïîÿâàòà íà „äèêòàòóðàòà íà áóðæîàçèÿòà“). íî òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä, ÷å áúëãàðèòå ñà èìàëè êîðî-
Äà íå ãîâîðèì çà âúçìîæíîñòòà Öàð äà å ñëàâÿíñêèÿ ïðå- íîâàí âëàäåòåë ïðåäè îñíîâàâàíåòî íà Ðèì, à òÿõíàòà êîí-
âîä íà èìåòî Öåçàð, êîåòî áè èçäèãíàëî îáðàçîâàíèåòî öåïöèÿ „Îò Áîãà Âëàäåòåë“ èëè ïî-òî÷íî „Ïðåäñòàâèòå-
íà ðóñêèÿ ìóæèê îò ÕVI â. íà ñúâðåìåííî ãèìíàçèàëíî ëÿò íà Áîãà ïðåä íàðîäà“ å äîñòà ïî-ñòàðà îò òàçè íà õðèñ-
ðàâíèùå. Íî èðîíèÿòà ìîæå áè íå å óìåñòíà. Íåêà ðàçò- òèÿíñêàòà öúðêâà. Âúçìîæíî å òå äà èìàò åäèí äðåâåí èç-
âîðèì ñòðàíèöèòå íà „Èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ“ (çà ãèìíàçè- òî÷íèê, íî å íåâúçìîæíà âçàèìîâðúçêàòà, ïðåäëîæåíà íà
àëíàòà ñòåïåí), 1993 ­ 43 ãîäèíè ñëåä öèòèðàíîòî ïî-ãîðå ãîðêèòå íè ãèìíàçèñòè.
Ñòàëèíîâî òâîðåíèå è 4 ãîäèíè ñëåä „ïðîìÿíàòà“ â Áúë- Ùî ñå îòíàñÿ äî òîâà äàëè Áîðèñ áèë ïðèíèçèë äðåâ-
ãàðèÿ. Åòî êàêâî èìàò äà êàæàò „ïðîìåíåíèòå“ áúëãàðñêè íàòà áúëãàðñêà òèòëà Êàíà ñóáèãè, ïðèåìàéêè òèòëàòà
èñòîðèöè íà ïîäðàñòâàùîòî ïîêîëåíèå, íà êîåòî íà òåî- Êíÿç, è îòíîøåíèåòî íà ïîñëåäíàòà êúì Êðàë è Èìïåðà-
ðèÿ âå÷å ìó å ðàçðåøåíî äà çàå èñòèíàòà. òîð, ñ òîâà ùå ñå çàíèìàåì â ñúùèíñêîòî èçëîæåíèå, îò-
„Êàòî äîñêîðîøíè íîìàäè, ïðàáúëãàðèòå áèëè ïî- íàñÿùî ñå çà òèòëàòà Öàð. Åòî íàêðàÿ êàêâî èìà äà êàæå
äîáðå âîåííî îðãàíèçèðàíè îò óñåäíàëèòå ñëàâÿíè, ïîðà- íàøèÿò ó÷åáíèê ïî èñòîðèÿ è çà òàçè òèòëà: „âîäåëà íà÷à-
äè êîåòî ñëåä ïîáåäàòà ïðè Îíãëîñà ïðåç 680 ã. íà òÿõ ëîòî ñè îò ëàòèíñêîòî íàçâàíèå „öåçàð“, êîåòî ñëàâÿíèòå
áèëî âúçëîæåíî äà îðãàíèçèðàò äúðæàâàòà.“ ÂÚÇËÎÆÅ- áèëè çàèìñòâàëè îò ìåñòíèòå æèòåëè çà òèòëà íà òåõíèÿ
ÍÎ ­ îò êîãî, ìîæå áè îò Êîìèíòåðíà!? ãîñïîäàð“. Ïîçíàòàòà ïåñåí. Èçìèñëåíî å è ìåæäèííîòî
„...  òîçè ñìèñúë áúëãàðñêàòà äúðæàâà èìàëà õàðàê- „öÿñàð“, òàêà áèëè èçãîâàðÿëè ñëàâÿíèòå „öåçàð“ â íà÷à-
òåð íà ñúþç ìåæäó äâå îáùíîñòè... Òèòëàòà Õàí, çàèìñò- ëîòî, çà äà ñòàíåëî òî „ïî-êúñíî“ íà „öúñàð“ è íàêðàÿ íà
âàíà îò òþðêñêèòå íàðîäè... âåðîÿòíî èìà ñàíñêðèòñêè Öàð (à çàùîòî íå íà öèíöàðèí íàïðèìåð). Âîäà îò ñòî
ïðîèçõîä è îçíà÷àâà „êðúâ“. Òîâà ùå ðå÷å, ÷å õàíúò áèë êëàäåíöè ñå âàäè ñàìî çà äà ñå ïîêàæå „ñòðåìåæúò íà Áî-
„ñòàðåéøèíà íà êðúâíî ðîäñòâåíè.  ðàíãîâî îòíîøåíèå ðèñ êúì ñëàâÿíèçàöèÿ“.
Õàí ñå èçðàâíÿâà ñ Ðåêñ, êîÿòî... áèëà ðàâíîïîñòàâå íà Íàïðàâèõìå òîçè äúëúã æóíðàëèñòè÷åñêè øàðæ íå ñëó-
ñúñ ñëàâÿíñêèÿ £ åêâèâàëåíò Êðàë“ „Âåëèê Õàí = Âåëèê ÷àéíî, òúé êàòî è äåìîíñòðèðàíîòî íåâåæåñòâî íå å ñëó-

25
ÀÂÈÒÎÕÎË
÷àéíî. Ñòàðàòà ñÿíêà íà ðóñêèÿ ïàíñëàâèçúì è ñúâåòñ- çà ïðîèçõîäà íà áúëãàðèòå. Ïî ñúùåñòâî òèòëàòà öàð å
êèÿ èíòåðíàöîíàëèçúì, äâå ñòðàíè íà åäíà ìîíåòà, îòíî- èìïåðñêà è íàäíàöèîíàëíà òèòëà, êîÿòî èìåííî ïîðàäè
âî ñå ñïóñêà íàä Áúëãàðèÿ, îòíîâî àòåèñòèòå ó íàñ ñå ñå- òîçè ñâîé õàðàêòåð å ïðèäîáèëà ñâåòîâíî çíà÷åíèå ñ ðàç-
òèõà çà ïðàâîñëàâèåòî, ÷åðòàÿò ïðàâîñëàâíè îñè, îòâàðÿò âèòèåòî íà ñâåòîâíàòà ìîíàðõèÿ. Âñúùíîñò äîðè íåéíèÿò
ïðàâîñëàâíè áàíêè, ñëàâÿíñêè óíèâåðñèòåòè, ôîíäàöèè, ïðîèçõîä íå ìîæå âñå îùå äà ñå óñòàíîâè, ïðåäïîëàãà ñå,
ïëàíóâàò ôåäåðàöèè. Ïàê ñå ãîòâÿò äà ïðîäàâàò Áúëãà- ÷å äèíàñòèÿòà, êîÿòî å óñòàíîâèë Ñàðãîí I íà òðîíà íà
ðèÿ. Ïðå÷àò èì áúëãàðñêèòå öàðå, êîðîíîâàíèÿò ãåðá, íà- Àêàä, å áèëà îò ñåìèòñêè ïðîèçõîä, íî ëèíãâèñòèòå ñà åäè-
öèîíàëíîòî íè ñàìîäúðæàâèå è ãîðäîñò. Ïðå÷àò èì áúë- íîäóøíè, ÷å äóìàòà öàð íå å îò òàêúâ ïðîèçõîä. Òÿ íå
ãàðèòå, çàòîâà ãè íàïðàâèõà „ïðà“ è „ïðîòî“. Çàòîâà â äðóãà ìîæå äà ñå îïðåäåëè è êàòî øóìåðñêà äóìà, îùå ïîâå÷å
çëîùàñòíà èñòîðèÿ çà ãèìàçèàëíàòà ñòåïåí ñåãà ñå ñåòèõà ÷å â øóìåðñêàòà òèòóëàòóðà âúðõîâíàòà òèòëà å áèëà ëó-
äà îñïîðâàò öàðñêîòî äîñòîéíñòâî íà Ñèìåîí I. Íå áèë ãàë. È â ñúñåäíèòå íà Øóìåð çåìè íÿìà ïàðàëåë ­ â Åëàì
ãî ïîëó÷èë òîé â 913 ã. âúâ Âëàõåðíà îò Íèêîëàé Ìèñòèê âúðõîâíàòà òèòëà å áèëà çóíêèð. Îïèòèòå äà ñå ïîòúðñè çà
­ ãðåøêàòà áèëà, ÷å „êàêòî ñåãà ñå óñòàíîâÿâà, ïàòðèàð- íåÿ èíäîåâðîïåéñêè ïðîèçõîä ñðåùàò òðóäíîñòè â õðîíî-
õúò íå ïîëîæèë êîðîíà íà ãëàâàòà íà Ñèìåîí, à ñâîÿ åïè- ëîãè÷åñêè àñïåêò, êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å ñòàâà âúïðîñ
ðèïòàðèé“. Õèòðèÿò ìó ãðúê, à Ñèìåîí, íàé-îáðàçîâàíè- çà III õèëÿäîëåòèå ïðåäè Õðèñòà. Äðåâíèÿò ïðîèçõîä íà
ÿò âëàäåòåë â ñâåòà ïî òîâà âðåìå, âúçïèòàíèê íà Ìàãíàó- òèòëàòà öàð ñå äîêàçâà è îò äðóãè ôàêòîðè, êîèòî íå ñà
ðñêàòà øêîëà ñèãóðíî íå ìîãúë äà îòëè÷è êîðîíà îò åïè- áèëè âçåòè ïîä âíèìàíèå îò ñúñòàâèòåëèòå íà „Áîëüøàÿ
ðèïòàðèé. Ïðå÷è èì Ñèìåîí Âåëèêè, êàêòî èì ïðå÷àò Áî- ñîâåòñêàÿ åíöèêëîïåäèÿ“, íî ñà îòáåëÿçàíè íàïðèìåð â
ðèñ III è Ñèìåîí II. Åòî âè îùå åäèí öèòàò: „È ïàê ïîðà- „Åíöèêëîïåäèÿ íà Èñëÿìà“, 1978, ò. IV.  àðàáñêèÿ åçèê
äè òîâà íà åäíè èì ñå ïðèâèæäàò „çëàòíè âåêîâå“, íà äðó- òèòëàòà êàèñàð/êàúñàð å ïîñî÷åíà êàòî çàåìêà îò àðàìåéñ-
ãè ­ ìúðòâîðîäåíè öèâèëèçàöèè, âñåêè ñïîðåä ïðåäïî÷è- êè åçèê, åçèê, êîéòî èìà õèëÿäîëåòíà èñòîðèÿ â äðåâíà
òàíèÿòà ñè“ (Íèêîëàé Ãåí÷åâ, Áúëãàðñêàòà êóëòóðà ÕV- Ñèðèÿ, êúäåòî ñå ÿâÿâà è èçïèñàíàòà ñ äðåâíîñèðèéñêè
ÕIV â. Ëåêöèè. ÑÓ „Êëèìåíò Îõðèäñêè“, Ñ, 1988, ñ. 11). áóêâè òèòëà „ñàóðóñ ñèðèàêóñ“ (öàðåòå íà Ñèðèÿ). Íåùî
Òîâà íà ïðàêòèêà å âúðõúò íà ñúâðåìåííèÿ íàöèîíàëåí íè- ïîâå÷å, àðàáèòå ñà îòíàñÿëè òèòëàòà êàèñàð/ñàúñàð/êåñàð
õèëèçúì â Áúëãàðèÿ ­ òåçè ïðåöåíêè, èëè ïî-òî÷íî èíñè- íå ñàìî êúì ðèìñêèòå èìïåðàòîðè (íàé-ðàíî â 198 ã.
íóàöèè, ñà äåëî íà ïðîôåñîð ïî èñòîðèÿ. Íå å ñëó÷àéíî, ñë.Õð. çà Êàðàêàëà), íî è çà ïåðñèéñêèòå ìîíàðñè âúâ ôîð-
÷å èìåííî òîçè ïðîôåñîð áåøå èçáðàí è çà ðåêòîð íà ÑÓ ìàòà êèñðà, êàêòî å çàïèñàíî â Êîðàíà („Ìîõàìåä íè îáå-
„Êëèìåíò Îõðèäñêè“, ÷å òîé ñåãà å ðåêëàìèðàí êàòî íàé- ùà áîãàòñòâàòà íà êèñðà è êàèñàð“). Òåçè äâå ôîðìè êèñðà
ãîëåìèÿ ïàòðèîò è íàöèîíàëèñò. Íåêà îòáåëåæèì, ÷å ïî (êè-ñðà, êè-ñúðà) è êàèñàð (êàè-ñàð) ñà èçêëþ÷èòåëíî èí-
ñúùîòî âðåìå (1944-1995 ã.), êîãàòî ïðîôåñîð Ãåí÷åâ èç- òåðåñíè è ùå ñå âúðíåì îòíîâî íà òÿõ. Ñåãà íåêà ïðîñëå-
ëàãàøå òåçè ñè âúçãëåäè çà åïîõàòà íà Ñèìåîí I ïðåä áúë- äèì äâèæåíèåòî ïðåç âåêîâåòå íà òèòëàòà öàð. Ñëåä Ñàð-
ãàðñêèòå ñòóäåíòè, â Õàðâàðä, ïðåä åäíà ñâåòîâíà àóäèòî- ãîí â Àêàä êàêòî èìïåðñêàòà òèòëà öàð, òàêà è íåéíîòî
ðèÿ, ãîëåìèÿò ó÷åí Îìåëÿí Ïðèöàê èçëîæè ñòàíîâèùå, ñúäúðæàíèå ñà â îñíîâàòà íà ïî÷òè âñè÷êè íàñëåäíèöè íà
÷å ⠄ñðàâíåíèå ñ ïîòîìúêà íà Àòèëà — öàð Ñèìåîí, âè- èìïåðèÿòà íà Àêàä â Ìåñîïîòàìèÿ ­ òÿ ïðèñúñòâà è â Óð
çàíòèéñêèÿò èìïåðàòîð å èçãëåæäàë êàòî ïàðâåíþ“. III, è â Íèíåâèÿ è âúâ Âàâèëîí ­ êàòî òñàð-óì â Óð, øàðó-
Òðàãèêîìè÷íî ïîëîæåíèå, êîåòî ñàìî ïîêàçâà, ÷å íå- øàðàíà â Àñèðèÿ è øàð, øàðó âúâ Âàâèëîí ­ çà äà äîñòèã-
âåæåñòâîòî, êîåòî äåìîíñòðèðàò åäíà ÷àñò îò áúëãàðñêè- íå äî äðåâíîïåðñèéñêèÿ âàðèàíò øàîíàíî-øàî (ñåãàøíî-
òå èñòîðèöè, íå å íåâèííî, à óìèøëåíî. òî øàõèíøàõ ­ öàð íà öàðåòå). Â òîçè áðîé íà ñïèñàíèåòî
â ñòàòèÿòà, ïîñâåòåíà íà Àâèòîõîë, îáúðíàõìå âíèìàíèå
íà õðîíîëîãèÿòà íà äèíàñòèÿòà íà Êàíèøêà, óïðàâëÿâàëà
Êóøàíñêàòà èìïåðèÿ ïðåç II ñòîëåòèå ñë. Õð., êàêòî è íà
ÒÈÒËÀÒÀ ÖÀÐ Â ÑÂÅÒÎÂÍÀÒÀ íàäïèñà âúðõó êàìúê îò Àðà (áëèçî äî ðåêà Èíä) çàïå÷à-
ÌÎÍÀÐÕÈ×ÅÑÊÀ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ òàë ïúëíàòà èìïåðñêà òèòëà íà Êàíèøêà ­ ìàõàðàäæà ðà-
äæàòèðàäæà äåâàïóòðà êàèñàðà Êàíèøêà. Èíòåðåñíî å, ÷å
òîâà å åäèíñòâåíèÿò íàäïèñ, ñâúðçâàù Êàíèøêà ñ òèòëàòà
Èñòîðèÿòà íè å îñòàâèëà ñúâñåì ÿñíè äàííè çà òîâà
êàèñàð, êàêòî è åäèíñòâåíèÿò, ñâúðçâàù ãî ñ òèòëèòå ìà-
êúäå çà ïðúâ ïúò ñå å óïîòðåáèëà òèòëàòà öàð è ñ êàêâî õàðàäæà è ðàäæàòèðàäæà. Áåøå èçêàçàíî ïðåäïîëîæåíè-
çíà÷åíèå ­ â ïúðâàòà äúðæàâà ñ èìïåðñêè õàðàêòåð â èñ- åòî, ÷å ñ êàèñàðà å áèëî îçíà÷åíî âñúùíîñò êàéçåð/êåñàð,
òîðèÿòà íà ÷îâåøêàòà öèâèëèçàöèÿ ­ Àêàä. Ïðúâ íåèí íî-
òúé êàòî Êàíèøêà çíàåë çà ñúùåñòâóâàíåòî íà Ðèì. Íàè-
ñèòåë å è ïúðâèÿò â èñòîðèÿòà íà ÷îâå÷åñòâîòî „èìïåðà- âíî îáÿñíåíèå, êîåòî íå íàìåðè ãîëÿìà ïîäêðåïà ñðåä ñå-
òîð“ Ñàðãîí I.  äðåâíèòå øóìåðî-àêàäñêè íàäïèñè òèò- ðèîçíèòå ó÷åíè (âæ: Äæîí Ì. Ðîçåíôèéëä, Äèíàñòè÷åñ-
ëàòà öàð å èçïèñàíà êàòî öàð (òñàð), áåç íèêàêâè âàðèàí-
êîòî èçêóñòâî íà êóøàíèòå, ñ. 28 è 58). Êàêòî ïîñî÷èõìå â
òè, êîèòî äà ïîçâîëÿò íà ôàíòàçèÿòà íà ñúâðåìåííèÿ èñ- ñòàòèÿòà çà Àâèòîõîë, Êàíèøêà çàìåñòâà ñ êóøàíñêàòà ìî-
òîðèê èëè ëèíãâèñò äà ÿ äåôîðìèðà è èçîïà÷è. Íàïúëíî íàðõè÷åñêà òèòóëàòóðà äîòîãàâà ïðèñúñòâàùèòå òèòëè ­
âúçìîæíà å âðúçêàòà ìåæäó öàð è öåçàð, íî òóê ìîæå äà
èíäî-ñêèòñêàòà ìàõàðàäæà ðàäæà òèðàäæà (öàð íà öàðå-
ñòàâà äóìà (àêî âúîáùå å èìàëî òàêàâà âðúçêà), çà çàåìêà òå) è ãðúêîáàêòðèéñêèòå ïîäàíèöè íà èìïåðèÿòà), ñ ïåð-
îò öàð êúì öåçàð, à íå îáðàòíîòî. Îñâåí òîâà òàêàâà çàåì- ñèéñêàòà øàîíàíîøàî (öàð íà öàðåòå). Çàåäíî ñ òåçè òèò-
êà ñå å îñúùåñòâèëà â åäíà äàëå÷íà åïîõà, ìíîãî ïðåäè
ëè îòïàäàò è ãðúöêèòå ãåðîè÷åñêè è áîæåñòâåíè ïåðñîíà-
ñëàâÿíèòå äà çàãàòíàò çà ñâîåòî èñòîðè÷åñêî ñúùåñòâóâà- æè îò êóøàíñêèòå ìîíåòè, çàìåíåíè ñ èðàíñêè, êàêòî è
íå, à êàìî ëè äà ïðîèçíàñÿò öåçàð, êàòî öàð. Äðåâíèÿò ãðúêî-áàêòðèéñêàòà ïèñìåíîñò è åçèê, çàìåíåíè ñ èðàíî-
ïðîèçõîä íà òèòëàòà öàð áåøå âå÷å ïîñî÷åí îò Ïåòúð Äîá- áàêòðèéñêè.  ñëó÷àÿ âàñèëåâñ íå å çàìåíåíà ñ êàèñàðà è
ðåâ. Ïðàáúëãàðèòå. Ïðîèçõîä, åçèê, êóëòóðà. Ñ, 1991 ã., íàäïèñà íà Àðà, òúé êàòî îñíîâàíèåòî çà ïðèñúñòâèåòî íà
íî òîé ìàëêî ïðèáúðçàíî âàäè çàêëþ÷åíèÿ â òàçè âðúçêà

26
ÀÂÈÒÎÕÎË
òàçè ãðúöêà òèòëà â òèòóëàòóðàòà íà Áèìà (ïðåäõîäíèê íà êèÿ õàðàêòåð íà Áúëãàðñêàòà äúðæàâà, ðàâíîñòîéíà ïî íå-
Êàíèøêà) å áèëî âñå îùå çàïàçåíî ãðúêî-áàêòðèéñêîòî ãîâî âðåìå íà Âèçàíòèéñêàòà èìïåðèÿ è íà Ôðàíêñêàòà
âëèÿíèå â äúðæàâàòà, äîêàòî ïðè Êàíèøêà òî íàìàëÿâà èìïåðèÿ (Ðèìñêàòà èìïåðèÿ íà Îòîíèòå). Òîçè èçêëþ÷è-
çíà÷èòåëíî è çàòîâà òèòëàòà å ïðåìàõíàòà. Íèêîé íå áè òåëíî àìáèöèîçåí ìîíàðõ ñè å äàâàë ÿñíà ñìåòêà çà ïîëî-
ìîãúë äà òâúðäè, ÷å â Öåíòðàëíà Àçèÿ è Èíäèÿ íÿêîãà å æåíèåòî íà áúëãàðñêàòà ìîíàðõè÷åñêà èíñòèòóöèÿ ñïðÿ-
èìàëî ðèìñêî íàñåëåíèå èëè âëèÿíèå, çà äà ñå ïîÿâè òèò- ìî òàçè íà âèçàíòèéñêèòå èìïåðàòîðè, çàòîâà íå ïðèåìà
ëàòà êåñàð/öåçàð. Î÷åâèäíî òóê ñòàâà äóìà çà äðåâíàòà óåäíàêâÿâàùàòà ãè òèòëà (èìïåðàòîð). Êàòî íàé-îáðàçî-
òèòëà öàð â ïîñî÷åíèÿ ïðåäè âàðèàíò êàèñàð/êèñàð. Êàê- âàíèÿ âëàäåòåë íà ñâîåòî âðåìå Öàð Ñèìåîí I íåñúìíåíî
òî å èçâåñòíî, ïî âðåìåòî íà Êàíèøêà èìïåðèÿòà íà êó- å ðàçáèðàë íåðàâíîñòîéíîñòòà íà áèâøàòà ðåïóáëèêàíñ-
øàíèòå ñå å ïðîñòèðàëà îò ïîðå÷èåòî íà ðåêà Èíä íà þãî- êà òèòëà „Èìïåðàòîð“ â êîíòåêñòà íà äðåâíèòå è áîãàòè
çàïàä äî ïîðå÷èåòî íà ðåêà Ãàíã íà þãîèçòîê è îò Õîðå- òðàäèöèè íà áúëãàðñêàòà äúðæàâíîñò. À îòòàì è çàêëþ-
çúì è Ñîãäèÿíà íà ñåâåðîçàïàä äî Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà ÷åíèåòî, êîåòî ïðàâè ïðîô. Ïðèöàê çà íåãîâîòî îòíîøå-
è Õîòúí íà ñåâåðîèçòîê, ò.å. öÿëà Öåíòðàëíà Àçèÿ, òåðè- íèå êúì âèçàíòèéñêèÿ èìïåðàòîð. Âñå ïàê êàê å ñòèãíàë
òîðèèòå îò êúäåòî, íàé-îáùî êàçàíî, ñà „äîøëè“ áúëãà- òîé äî îòãîâàðÿùàòà ìó òèòëà ­ öàð? Òóê ñà âúçìîæíè
ðèòå. È òàêà âèæäàìå, ÷å òèòëàòà öàð å îòáåëÿçàíà â Öåí- ñïîðåä íàñ äâà îòãîâîðà ­ èëè Ñèìåîí I å ïðîäúëæèòåë
òðàëíà Àçèÿ è Èíäèÿ êàòî èìïåðñêà òèòëà â åäèí äîñòà íà äðåâíè ìîíàðõè÷åñêè òðàäèöèè, çàïàçèëè â ñðåäíîàçè-
êúñåí ïåðèîä ­ II â.ñë. Õð., êàòî ïî òîçè íà÷èí åäíà ïîñ- àòñêà ñðåäà òàçè òèòëà, èëè òîé ÿ å çàèìñòâàë îò òðàäè-
ëåäîâàòåëíîñò â òðàäèöèÿòà å óñòàíîâåíà ­ îò II õèëÿäî- öèè, ñ êîèòî ñå å çàïîçíàë ïî âðåìå íà ñëåäâàíåòî ñè â
ëåòèå II ïð.Õð., â Àêàä, ïðåç II è I õèëÿäîëåòèå ïð.Õð. â Ìàãíàóðñêàòà øêîëà, èçó÷àâàéêè äðåâíèòå ïàïèðóñè è äî-
Àñèðèÿ, Âàâèëîí, Ñèðèÿ è Ïåðñèÿ, äî ïúðâèòå ñòîëåòèÿ êóìåíòè. Âòîðèÿò îòãîâîð çâó÷è ñúâñåì ëîãè÷íî: Ñàðãîí
ñë.Õð. â Öåíòðàëíà Àçèÿ. Ïðåáëèæèõìå ñå íå ñàìî âúâ I å ïúðâèÿò â èñòîðèÿòà âëàäåòåë, ñúçäàë îáøèðíà âîåííà
âðåìåòî, íî è ãåîãðàôñêè äî áúëãàðñêèÿ ïðîáëåì è öàð èìïåðèÿ, ïðîòîòèï íà ïî-ñåòíåøíèòå çàâîåâàòåëè, îò
Ñèìåîí I. Íî ïðåäè äà ñå îïèòàìå äà îòêðèåì òèòëàòà Àëåêñàíäúð äî Íàïîëåîí. Êàòî òàêúâ ïðåöåäåíò, íåãîâà-
öàð îùå ïî áëèçêî äî íåãî âúâ âðåìåòî, íåêà ñè ïðåäñòà- òà ëè÷íîñò å îñòàâèëà îãðîìíà ñëåäà âúâ âúîáðàæåíèåòî
âèì åäíà äðóãà ãëåäíà òî÷êà, äðóãà ïåðñïåêòèâà â ðåøà- íà ïîêîëåíèÿòà. Õèëÿäà ãîäèíè ñëåä ðóõâàíåòî íà íåãî-
âàíåòî íà íàøèÿ ïðîáëåì. âàòà èìïåðèÿ äåëàòà ìó ñà áèëè âúçïÿâàíè â åïîñè, ôðàã-
ìåíòè îò êîèòî áÿõà íàìåðåíè â åãèïåòñêèòå àðõèâè â Òåë-
Àë-Àìàðíà è â õåòñêàòà áèáëèîòåêà â Áîãàçêõîé (Öåíò-
ðàëíà Ìàëà Àçèÿ). Ëåãåíäàòà çà íåãîâîòî ðàæäàíå å áèëà
ÑÓÁÅÊÒÈÂÍÈßÒ ÃÅÍÈÉ ïîñëåäîâàòåëíî îòðàçÿâàíà â ðàçëè÷íè ëèòåðàòóðíè è èñ-
òîðè÷åñêè òðàäèöèè ­ ïðè Ìîéñåé, Ðîìóë è Ðåì, Êèðóñ
Âúðõîâíèòå è ñþáëèìíè ïîñòèæåíèÿ íà ÷îâåøêàòà Âåëèêè è, êîëêîòî è íåâåðîÿòíî äà çâó÷è, â êèòàéñêèòå
åíåðãèÿ, ìàðêèðàùè èñòîðèÿòà íà ÷îâå÷åñòâîòî, íå ñà ðå- èñòîðè÷åñêè õðîíèêè, ïðåäàâàùè ëåãåíäàòà çà ïðîèçõîäà
çóëòàò îò êîëåêòèâíà äåéíîñò, íàðîäíè ñúáðàíèÿ, ïàðëà- íà äèíàñòè÷åñêèÿ ðîä Àøèíà (Àñåíîâöè). Íå ìîæå äà èìà
ìåíòè, ñúáîðè, ñúâåòè, îðàòîðèè, êîíãðåñè è äðóãè ïî- íèêàêâî ñúìíåíèå, ÷å âñè÷êè òåçè ëåãåíäè, êàêòî è õðîíè-
äîáíè ãîâîðèëíè, à íà íåïîçíàâàùèÿ ïðåãðàäè ñóáåêòè- êè çà ñàìîòî öàðóâàíå íà Ñàðãîí, ñà áèëè íà ðàçïîëîæå-
âåí ãåíèé íà èçêëþ÷èòåëíàòà ëè÷íîñò ­ âúâ âîéíà è â ìèð íèå íà ñòóäåíòèòå â ìàãíàóðñêàòà øêîëà, íàé-ãîëåìèÿ íà-
òîé å îïðåäåëÿë õîäà íà èñòîðèÿòà ­ Àëåêñàíäúð Ìàêå- ó÷åí öåíòúð íà Åâðîïåéñêîòî ñðåäíîâåêîâèå. Íå å íåâúç-
äîíñêè, Àøîêà, Àíèáàë, Öåçàð, Àòèëà, Âåëèçàðèé, ×èí- ìîæíî èìåííî òàì Ñèìåîí äà å ñðåùíàë òèòëàòà, êîÿòî
ãèç Õàí, Òàìåðëàí, Êîíôóöèé, Çîðîàñòúð, Áóäà, Ìîõà- ïî-êúñíî òîé ùå íàïðàâè èçâåñòíà íà ñúùîòî òîâà Åâðî-
ìåä ­ ãîëåìèòå òâîðöè íà èñòîðèÿòà, íà íåéíèòå ìàòåðè- ïåéñêî ñðåäíîâåêîâèå è êîÿòî ñòîëåòèÿ ïî-êúñíî ùå áú-
àëíè è äóõîâíè èçìåðåíèÿ ­ ìíîãî îò òÿõ äîñòèãíàëè äî äå ìå÷òàíà òèòëà çà ðóñêè è ñðúáñêè âëàäåòåëè. Ñìåøíî
áîæåñòâåí ñòàòóñ, îñíîâîïîëîæíèöè íà åïîõè è äèíàñòè- äà ñå òâúðäè, ÷å Ñèìåîí áèë èçèãðàí îò Íèêîëàé Ìèñòèê
÷åñêè (èñòîðè÷åñêè) ïåðèîäè. Êàêòî Òîìàñ äå Êóèíñè íÿ- è íå áèë ïîëó÷èë îò íåãî „Öàðñêî äîñòîéíñòâî“. Öàðñêî-
êîãà å êàçàëà: „Èñòîðè÷åñêîòî âðåìå (Âðåìåòî) íå ñå îáÿñ- òî äîñòîéíñòâî ñà ãî èìàëè îùå íåãîâèòå äàëå÷íè ïðàäå-
íÿâà ñ ïîêîëåíèÿ èëè ñòîëåòèÿ, à ÷ðåç ãîëåìèòå ïåðèîäè äè è òóê íå å èçëèøíî äà ïðèïîìíèì, ÷å ïî-êúñíî åäèí îò
è äèíàñòèè, ÷ðåç öèêëèòå íà ôàðàîíèòå è Ïòîëîìåèòå, íà íåãîâèòå ïîòîìöè ùå îáúðíå òî÷íî òîëêîâà âíèìàíèå íà
Àíòèîõèòå è Àðøàêèäèòå“. Ëè÷íîñòè îò ñïîìåíàòàòà âå- Ðèìñêèÿ ïàïà, êîëêîòî Ñèìåîí å îáðúùàë íà Öàðèãðàäñ-
ëè÷èíà ñà áèëè è Ñàðãîí I, è Êàíèøêà, è Àâè-Òîõîë, îñ- êèÿ ïàòðèàðõ ­ êîãàòî ïàïàòà ãî íàðè÷à „êðàë“, Öàð Êà-
òàâèëè íåèçëè÷èìè ñëåäè â ñúçíàíèåòî è èñòîðè÷åñêàòà ëîÿí â îòãîâîðà ñè ñå íàðè÷à ñàì „ðåêñ“. Î÷åâèäíî áúë-
ïàìåò íà íàðîäèòå, îñíîâîïîëîæíèöè íà èñòîðè÷åñêè ïå- ãàðñêèòå öàðå ñà ðàçáèðàëè ïî-ïðàâèëíî ãðàäàöèÿòà íà
ðèîäè ­ òàêàâà ëè÷íîñò å áèë è Öàð Ñèìåîí I. òèòëèòå â ìîíàðõè÷åñêàòà èíñòèòóöèÿ, îòêîëêîòî ñúñòà-
Ñàðãîí I å ïðèåë òèòëàòà öàð, çà äà îòáåëåæè è óòâúð- âèòåëèòå íà áúëãàðñêèòå ó÷åáíèöè ïî èñòîðèÿ äíåñ.
äè åäèí íîâ ñòàòóò íà ñâîÿòà âëàñò, èìïåðñêèÿ àâòîðèòåò
ïî îòíîøåíèå íà ïîäâëàñòíèòå ìó øóìåðñêè è ñåìèòñêè
âëàäåòåëè, êàêòî è ïî îòíîøåíèå íà ñúñåäíèòå ìó íàöèî-
íàëíè äúðæàâè. Êàíèøêà ïðèåìà ñúùàòà òèòëà ñúñ ñúùè-
ÍÀÑÎÊÀ ÇÀ ÁÚÄÅÙÈ ÈÇÑËÅÄÂÀÍÈß
òå ñúîáðàæåíèÿ, óòâúðæäàâàíå íà íîâ ñòàòóò çà äúðæàâà-
òà è àâòîðèòåò çà âëàäåòåëÿ, íàñëåäíèê íà òðàäèöèèòå íà Íåçàâèñèìî ÷å, êàêòî êàçàõìå, ãîðåèçëîæåíàòà òåîðèÿ
„Âåëèêèÿ Öàð“, òèòëàòà íà ïåðñèéñêèòå âëàäåòåëè, íàé- çà „ñóáåêòèâíèÿ ãåíèé“ å ïî ïðèíöèï ïðèåìëèâà, íàøåòî
ïðåñòèæíèÿ ñèìâîë íà ìîíàðõè÷åñêàòà âëàñò â äðåâíîñò- âíèìàíèå å íàñî÷åíî â äðóãà ïîñîêà ­ âúçìîæíîñòòà òèò-
òà. Ñèìåîí I ïðèåìà òèòëàòà öàð, çà äà èçòúêíå èìïåðñ- ëàòà öàð äà å îñòàòúê îò öåíòðàëíîàçèàòñêà ðåäàêöèÿ íà

27
ÀÂÈÒÎÕÎË
áëèçêîèçòî÷íè òðàäèöèè, îñòàíàëè îò äúëáîêà äðåâíîñò È íàêðàÿ îùå åäíî ñâåäåíèå çà ñúùåñòâóâàíåòî íà òèò-
â áúëãàðñêàòà äúðæàâíè÷åñêà òðàäèöèÿ. Òóê ùå ñå îïèòà- ëàòà ñóð/ñîð/ñàð â îáëàñò è ñðåä íàðîä, òâúðäå òÿñíî ñâúð-
ìå äà íàáåëåæèì íÿêîè íàñîêè çà áúäåùè èçñëåäâàíèÿ íà çàíè ñ áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ. Êîíñòàíòèí Ïîðôèðîãåíèé
òîçè ïðîáëåì, êàêòî è ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî èçâåñòíè ôàê- ñúîáùàâà, ÷å óïðàâèòåëèòå íà àäìèíèñòðàòèâíèòå îáëàñ-
òè, ñâúðçàíè ñ íåãî. Ñ ÿñíîòî ñúçíàíèå ñìå, ÷å å íåâúç- òè íà ïå÷åíåãèòå (ïðèòåæàâàùè ïîäîáíà íà áúëãàðñêàòà
ìîæíî äà èç÷åðïèì òóê òîçè âúïðîñ, êàêòî è ÷å åäâà ëè îðãàíèçàöèÿ íà äúðæàâàòà), êîèòî ïðåäâîæäàëè è ñúîò-
ìîæåì äà ìó äàäåì îêîí÷àòåëåí îòãîâîð ­ çà òîâà ñà íå- âåòíèòå âîåííè åäèíèöè, ñà íîñåëè òèòëàòà „ñóð/ñîð“, êà-
îáõîäèìè ìàùàáíè èçñëåäâàíèÿ è óñèëèÿ íà ïîêîëåíèÿ òî òîé íàðè÷à åäèí îò òÿõ „ñóð/ñîð ñ ãúëúáîñèíÿòà (ñèâà-
ó÷åíè, òúé êàòî íå ñàìî ìàòåðèÿòà å åäíà îò íàé-ñëàáî òà) êîíñêà îïàøêà (áîéíî çíàìå)“. Òóê òðÿáâà äà ñå îòáå-
ïîçíàòèòå çàñåãà, íî è ìàùàáèòå £ â èñòîðè÷åñêî, ëèíã- ëåæè, ÷å áëàãîäàðåíèå íà èçñëåäâàíèÿòà íà ïðîô. Ïðèöàê
âèñòè÷íî è êóëòóðíî îòíîøåíèå ñà îãðîìíè. ñåãà å èçÿñíåí åòíè÷åñêèÿò ïðîèçõîä íà ãëàâíàòà (öåíò-
Åòî ïîðåäèöà îò èíòåðåñíè ôàêòè, ñâúðçàíè ñ íàøèÿ ðàëíàòà) ÷àñò íà ïå÷åíåøêàòà êîíôåäåðàöèÿ. Òîé ñìÿòà,
ïðîáëåì. Íà èñòîðè÷åñêàòà íàóêà å èçâåñòíî ñâèäåòåëñò- ÷å òÿ å áèëà ñúñòàâåíà îò ïîñëåäíèòå îñòàòúöè îò äðåâíî-
âîòî íà Ïðîêîïèé Êåñàðèéñêè, ÷å áúëãàðñêèÿò âëàäåòåë òî íàñåëåíèå íà Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà, çà êîåòî ñå ïðèå-
Ñèíäàëõ (ñðåäàòà íà V â.) å íîñèë òèòëàòà öàð. Çàñåãà òî- ìàøå, ÷å å áèëî îò òîõàðèéñêè ïðîèçõîä (èíäîåâðîïåéñ-
âà ñâèäåòåëñòâî, ìîæå áè ïîðàäè òîâà, ÷å å îñòàíàëî êè), êàòî Ïðèöàê òâúðäè, ÷å äîðè äî III â. ñë.Õð. ïå÷åíå-
ñòðàííî ïðåíåáðåãíàòî, ñè îñòàâà èçîëèðàíî, âúïðåêè ÷å ãèòå ñà ãîâîðèëè íà òîõàðèéñêè åçèê. Ïîñëåäíèòå àðõåî-
àêî òî ìîæå äà áúäå ïîòâúðäåíî, ëèïñâàùîòî çâåíî â èñ- ëîãè÷åñêè ðàçêðèòèÿ â Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà íàïúëíî ïîò-
òîðè÷åñêàòà õðîíîëîãèÿ áè áèëî íàìåðåíî. âúðäèõà òàçè òåîðèÿ íà ãîëåìèÿ ó÷åí (Âæ: Òàéíàòà íà Òà-
Èçâåñòíî å èìåòî íà âîåíà÷àëíèê âúâ âèçàíòèéñêàòà ðèìñêàòà êîòëîâèíà ­ Àâè-Òîõîë, 1995). Ãîðíèÿò ôàêò å
àðìèÿ (âåðîÿòíî íàåìíè÷åñêè êîíòèíãåíò â àðìèÿòà íà îò èçêëþ÷èòåëíî çíà÷åíèå çà ðàçãàäàâàíå íà ïðîèçõîäà
Âåëèçàðèé), êîìàíäâàë íàåìíèöè „ìàñàãåòè“, ñàìèÿò òîé íà òèòëàòà „ñóð/ñîð“, îêîëî êîéòî ó÷åíèòå îòäàâíà âîäÿò
îïðåäåëåí êàòî „ìàñàãåò“ (ñ òîâà èìå ñà áèëè èçâåñòíè ñïîðîâå. Íî íà òîçè ïðîáëåì ùå ñå âúðíåì ñëåä ìàëêî ­
ïðåç VI â. õóíñêèòå íàåìíèöè âúâ âèçàíòèéñêàòà àðìèÿ) ­ íåêà ñåãà ñå îïèòàìå äà ïðîñëåäèì ñúùàòà òèòëà â Öåíò-
Çàð-òèð. Ïîñî÷åíî å, ÷å òîé å áèë áðàò áëèçíàê íà Çàð- ðàëíà Àçèÿ, êúäåòî âúâ II â. ñë.Õð. â Êóøàíñêàòà èìïåðèÿ
ìèð, âëàäåòåë íà ìàñàãåòèòå (õóíèòå). Î÷åâèäíî âòîðîòî îñòàâèõìå äðåâíàòà òèòëà öàð êàòî èìïåðñêà òèòëà íà Êà-
„èìå“ âñúùíîñò ïðåäñòàâëâà òèòëà, êàòî ìèð îòãîâàðÿ íà íèøêà. Íåêà âúçñòàíîâèì ïðåêúñíàòàòà õðîíîëîãèÿ è âðúç-
êðàë. Â ñâîèòå èçñëåäâàíèÿ âúðõó ïîäîáíè òèòëè Ì. Õåë- êàòà ìåæäó öàð òñàð, øàðó, êàè-ñàð, êè-ñúðà è êàè-ñàðà è
ôåí ïîñî÷âà, ÷å å „âúçìîæíî íà ãðúöêè òèòëàòà ñóð äà å ñàð, ñîð, ñóð, çóð.
áèëà òðàíñôîðìèðàíà â çóð“, òîé ïîñî÷âà ðåäèöà èìåíà Åòî ïúðâî èçâåñòíè ôàêòè.  äîêóìåíòè îò êèòàéñêàòà
íà õóíè, çàâúðøâàùè ñ òàçè òèòëà: „åëìèí çóð (åìíåò òçóð), ïðîâèíöèÿ Õîòúí (êîÿòî çà ãîëÿì ïåðèîä å áèëà ïîä âëàñò-
óëòçèí çóð, àðïèä çóð (òóê âåðîÿòíî ñòàâà äóìà çà ðîäà òà íà òîõàðèéöèòå, éåõ÷èõ è õóíèòå è äîðè ñå ïðåäïîëàãà,
Àðïàä, áúëãàðñêèÿ ðîä, îãëàâèë â Õ â. ïðåñåëâàùèòå ñå ÷å îò òàì èäâà Êàíèøêà) òèòëàòà ñóð å èçïèñàíà êàòî øà-
íà çàïàä óíãàðöè), òóí ñàð“ è äð. Ïîñòàâÿíåòî íà òåçè ñëó- ðè, øàðà, à òîõàðèéñêîòî £ ïðîèçíîøåíèå å áèëî ñîð. Òóê
÷àè íà òèòëàòà íàêðàÿ óêàçâà, ÷å è ïúðâèòå äâå „èìåíà“ ñà òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å êîãàòî ãîâîðèì çà òàçè òèòëà,
âñúùíîñò òèòëè, çâó÷àëè â íåãðúöêà ñðåäà êàòî ñàð. íàé-÷åñòî ãîâîðèì çà ñóð ïî ñúâñåì íåîñíîâàòåëíà ïðè-
Èçâåñòíà å îùå åäíà èíòåðåñíà ïîÿâà íà òèòëàòà ñóð/ ÷èíà, ÷å òàçè òèòëà å äîøëà äî âíèìàíèåòî íà ó÷åíèòå
ñàð âúâ âèçàíòèéñêèòå õðîíèêè. Òàçè òèòëà å íîñèë èçâåñ- ãëàâíî ÷ðåç „òþðêñêîòî“ ñè ïðîèçíîøåíèå ñóð.  ðóíè-
òíèÿò Ãåîðãèîñ Òçóëîñ, ñðåùó êîãîòî, êàêòî ñúîáùàâà Èî- ÷åñêàòà ïèñìåíîñò, íåïðàâèëíî íàðå÷åíà „òþðêñêà“, òà-
àí Ñêèëèöà, ïðåç 1016 ã. âèçàíòèéöè è ðóñè âîäåëè âîåííà çè òèòëà ñàìî òàêà ìîæå äà áúäå èçïèñàíà. Òàêà ⠄òþðê-
êàìïàíèÿ, ïðè êîÿòî òîé áèë ïëåíåí. Òóê ñòàâà äóìà çà ñêèòå ðóíè÷åñêè íàäïèñè“ êúì ìíîãî èìåíà èìà ïðèáàâå-
ïîñëåäíàòà ñúïðîòèâà, îêàçàíà îò Õàçàðñêèÿ êàãàíàò ñðå- íà òèòëàòà (èëè ðàíãúò) ñóð. Íàïðèìåð ­ „êàí ñóð, òàëè-
ùó ðóñêàòà àãðåñèÿ, çàïî÷íàëà â Õ â. Äàëè òèòëàòà å íà- ãèí ñóð, êéîë ñóð, èñáàðà ñóð“ è äð. Î÷åâèäíî â ïúðâèÿ
ìåðèëà îòðàæåíèå è â èìåòî Òçóëîñ (Òñóð), íå å ÿñíî, íî ñëó÷àé ­ êàí ñóð, ïîñòàâÿ äâå òèòëè êàí è ñóð âúâ âçàè-
÷å Ãåîðãèîñ å íîñèë òèòëàòà ñóð/ñàð å ïðèåòî îò èçñëåäî- ìîâðúçêà ìíîãî ïîäîáíà íà êàè-ñàð, êè-ñúðà è êàè-ñàðà.
âàòåëèòå. Êîé å áèë ñàìèÿò Ãåîðãèîñ (Ãåîðãè). Àðòàìî- Â Òèáåò òèòëàòà ñóð/ñîð/ñàð ñå ÿâÿâà â òðè ôîðìè ñîð,
íîâ ñìÿòà, ÷å òîé å áèë „õðèñòèÿíèí îò áúëãàðñêè àðèñ- øóð, õæîð. Êàê ñå å ïîÿâèëà òàçè òèòëà â Òèáåò, ñè îñòàâà
òîêðàò÷åñêè ðîä“ (îò ×åðíà Áúëãàðèÿ), êàòî íå ìîæå äà îòêðèò âúïðîñ, íî ñïîìåíàòîòî åäèíñòâåíî âúçìîæíî çà-
îïðåäåëè äàëè ñòàâà äóìà çà óïðàâèòåë íà Êðèì èëè íà ïèñâàíå íà òèòëàòà ñ „òþðêñêàòà“ ðóíè÷åñêà ïèñìåíîñò
ïðîâèíöèÿ â Êàâêàçêèòå òåðèòîðèè íà Õàçàðñêèÿ êàãàíàò. (êàòî ñóð), íà ïðàêòèêà èçêëþ÷âà ìíåíèåòî íà Ì. Õåë-
Åâðåéñêàòà èñòîðè÷åñêà òðàäèöèÿ îáà÷å, â êîÿòî Õàçàðñ- ôåí, ÷å òèòëàòà „åäâà ëè ùå äà å áèëà åäèíñòâåíàòà òèò-
êèÿò êàãàíàò çàåìà îñîáåíî âàæíî ìÿñòî, ñìÿòà Ãåîðãèîñ ëà, âçåòà îò òèáåòöèòå îò òþðêèòå“. Òóê ìîæåì äà äîáà-
Òçóëîñ çà „ïîñëåäíèÿ õàçàðñêè êàãàí“, ïðèðàâíÿâàéêè ïî âèì, ÷å â ðàçëè÷íè ðàííè ïåðèîäè (ïðåäè ïîÿâàòà íà òþð-
òîçè íà÷èí äâåòå òèòëè ñóð=êàãàí! (Âæ. Åâðåéñêà åíöèê- êèòå êàòî îïðåäåëåí åòíîñ) Òèáåò ÷åñòî å ñëóæåë çà óáå-
ëîïåäèÿ, 1903). Çà åâðåèòå ãðúöêîòî Ãåîðãèîñ Òóëîñ/Òçó- æèùå íà ðàçëè÷íè ïðèòåñíåíè îò îáñòîÿòåëñòâàòà íîìàä-
ëîñ å Ãåîðãè Òçóëà. Áåç äà ñå îòêëîíÿâàìå îò íàøàòà òå- ñêè íàðîäè ­ éåõ-÷èõ („ìàëêèòå éåõ-÷èõ“), áåëèòå õóíè
ìà, íåêà îòáåëåæèì, ÷å èìåòî Òóëîñ (Òçóëîñ) Òçóëà òâúð- (åôòàëèòèòå), à âåðîÿòíî è õñèåíïè (ñÿíáè). Íåùî ïîâå-
äå íàïîìíÿ Äóëî ­ áúëãàðñêîòî äèíàñòè÷åñêî èìå. Âúîá- ÷å, èíòåðåñíî å, ÷å ïðåäñòàâèòåëè íà äèíàñòèÿòà Àøèíà
ùå èñòîðèÿòà íà Õàçàðñêèÿ êàãàíàò ìîæå äà äàäå ìíîãî (Àñåíà) ñà ñå îáÿâèëè â Òèáåò îùå â IV â. ñë.Õð., ò.å. ïðå-
îòãîâîðè íà âúïðîñè, ñâúðçíè ñ èñòîðèÿòà íà áúëãàðèòå, äè òàçè äèíàñòèÿ äà ôîðìèðà Òþðêñêèÿ êàãàíàò.
íî ïî âñåèçâåñòíè ñúîáðàæåíèÿ òÿ áåøå è ñè îñòàâà „òåðà  êèòàéñêèòå èçòî÷íèöè òèòëàòà ñóð/ñîð/ñàð ñå ÿâÿâà
èíêîãíèòà“ çà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà. ÷åñòî êàòî äîáàâêà êúì èìåíàòà íà íîìàäñêèòå âëàäåòå-

28
ÀÂÈÒÎÕÎË
ëè èëè íà äðóãè ëè÷íîñòè â íîìàíñêàòà äúðæàâíà ñèñòå-  òåçè ãðàæäàíñêè âîéíè áúëãàðñêèòå ïëåìåíà ïî Ñåâåð-
ìà, èìàùè ìíîãî âèñîê ðàíã, êàêòî è êàòî äîáàâêà êúì íîòî Ïðè÷åðíîìîðèå çàåìàò åñòåñòâåíî ñòðàíàòà íà Äó-
äðóãà òèòëà íà âëàäåòåëÿ. Òàêà òÿ ó÷àñòâà â ïîíÿêîãà îã- ëî è íå ñëó÷àéíî îòöåïâàíåòî íà áúëãàðèòå íà Êóáðàò îò
ðîìíèòå êîíñòðóêöèè íà íîìàäñêàòà âëàäåëñêà òèòóëàòó- Êàãàíàòà ïîëó÷àâà ïîäêðåïàòà íà êàãàí, âëàäåòåëÿ íà ñïî-
ðà ­ Õñèåõ Òî Òåíãðè Êó Øî-Ìè. Øèõ Õî Øó-Ëó ßíã ßí ìåíàòèòå ïåò ïëåìåíà, âîäåíè îò Äóëî. Âåðîÿòíî òîâà ñà
×èåí Ëè Ïè ×èåõ Êî ­ Êõàí; Åë Òàáàð Òåíãðè Êóò Ñóð áèëè ñúãëàñóâàíè äåéñòâèÿ íà äâàìàòà âëàäåòåëè îò åäèí
Òîéìèñ Àëï Øó-Ëó ßíã ßí ×èåí Ëè Áèëãå Êàãàí, èëè â äèíàñòè÷åñêè ðîä è íà ïðàêòèêà òå ñëàãàò íà÷àëîòî íà
ñúêðàùåíèå Àøèíà Øó-Ðî Øî (Àøèíà Øó-Ëó? Øî), Ìî- êðàÿ íà Çàïàäíîòþðêñêèÿ êàãàíàò. Òîçè ïåðèîä îò èñòî-
Øî, Ïåé Ëî Øî èëè Øèõ Øèåõ Øî. Òàêà òèòëàòà ñå ÿâÿâà ðèÿòà íà áúëãàðèòå â Êàãàíàòà, ìàêàð è êðàòúê, å èçêëþ-
â Êèòàé âúâ ôîðìèòå Øî è Ñóð. Íèêîÿ îò êèòàéñêèòå õðî- ÷èòåëíî âàæåí è ãè ïîñòàâÿ â öåíòúðà íà èñòîðè÷åñêè ñú-
íèêè íå äàâà äîðè ïðèáëèçèòåëíîòî çíà÷åíèå íà òàçè òèò- áèòèÿ, êîèòî ðàçòúðñâàò Åâðàçèÿ èç îñíîâè, áèäåéêè ÷àñò
ëà, îñâåí ñúìíèòåëíîòî Ñóð = ìèíèñòúð, êîåòî Ì. Õåë- îò åäíà ñâåòîâíà èñòîðè÷åñêà êðèçà, âúâëÿêëà íå ñàìî íî-
ôåí îòõâúðëÿ, êàòî ñ èðîíèÿ îòáåëÿçâà, ÷å „êèòàéöèòå ÷åñ- ìàäñêÿ ñâÿò, íî è Êèòàé, Ïåðñèÿ è Âèçàíòèÿ â ñòðàííè
òî ïðåäàâàëè ïîãðåøíî òèòëèòå íà íîìàäñêèòå âëàäåòå- ñèñòåìè îò ñúþçè è êîíòðàñúþçè. Çà ñúæàëåíèå òîçè ïå-
ëè è òÿõíîòî çíà÷åíèå ïîðàäè òîâà, ÷å áèëè îáúðêàíè îò ðèîä íå ñúùåñòâóâà çà áúëãàðñêèòå èñòîðèöè. Ïåðèîäúò
ñëîæíîñòòà íà ñîöèàëíîïîëèòè÷åñêàòà ñèñòåìà íà íîìàä- VI-VII â. å ðåøèòåëåí íå ñàìî çà êàãàíàòà, òîé ñå îêàçâà
ñêèòå ñè ñúñåäè“. ðåøèòåëåí è çà ïîñëåäíèòå ïðåäñòàâèòåëè íà ðîäà Äóëî,
È òàêà âèäÿõìå ÷å òèòëàòà ñóð/ñîð/ñàð/øàð, êîÿòî íèå îñòàíàëè â Öåíòðàëíà Àçèÿ, Àëòàé è Êèòàé. Òîçè ðîä çà-
ñâúðçâàìå ñ äðåâíàòà òèòëà Öàð, ïðèñúñòâà â èñòîðè÷åñ- ãóáâà ïîëîæåíèåòî ñè â ñëåäâàùèòå ñòåïíè êîíôåäåðà-
êàòà íàñëåäñòâåíîñò íå ñàìî íà Öåíòðàëíà Àçèÿ, íî è íà öèè è çàåäíî ñ íåãîâàòà ñëàâà çàìèðà è çíà÷åíèåòî íà òèò-
ïðèëåæàùèòå £ òåðèòîðèè ­ Ñèáèð, Àëòàé, Ìîíãîëèÿ, Êè- ëàòà ñóð â íîìàäñêàòà òèòóëàòóðà, çà äà ñòèãíå ïðè îéãó-
òàé è Òèáåò. Òàì òÿ å ðåãèñòðèðàíà ïðåç åäèí ïåðèîä îò ðèòå äî äúíîòî íà òèòóëíàòà ñòúëáèöà. Íåùî ïîâå÷å, ïðè
ôîðìèðàíåòî íà ïúðâàòà íîìàäñêà èìïåðèÿ íà Õóíîðèòå îéãóðèòå òÿ âå÷å íå íîñè îïðåäåëåíèå íà ôóíêöèÿ, à ïî-
(IV-III âåê ïð.Õð.) äî ïîñëåäíàòà íà Îéãóðèòå (èìïåðèÿ- ñêîðî êà÷åñòâåíî îïðåäåëåíèå, êîåòî èçäàâà ñàìî åäèí
òà, êîÿòî èçãðàæäàò ñëåä òîâà ìîíãîëöèòå, ñå îòëè÷àâà çàïàçåí ñïîìåí çà ìèíàëî âåëè÷èå è ïðåñòèæ, áåç ðåàëåí
ñúùåñòâåíî îò êëàñè÷åñêèÿ òèï íîìàäñêà èìïåðèÿ). Íî èçðàç. Âñè÷êî êàçàíî äîòóê îïðåäåëåíî ïîêàçâà ÷å òèòëà-
íà êîé åòíîñ ­ æèâÿë íà òàçè òåðèòîðèÿ, òÿ å áèëà ïðèñú- òà ñóð å áèëà ïðèñúùà èçêëþ÷èòåëíî íà âëàäåòåëèòå îò
ùà? Ïðåç ïîñî÷åíèÿ îãðîìåí èñòîðè÷åñêè ïåðèîä ïîñëå- ðîäà Äóëî, êàòî çà ðàçãëåäàíèÿ ïåðèîä òÿ å âòîðà ñëåä
äîâàòåëíî íÿêîëêî ðàçëè÷íè åòíîñà ñà çàåìàëè äîìèíè- êàãàíà ïî çíà÷åíèå, íî â äîìèíèðàíàòà îò äðóãà äèíàñòèÿ
ðàùî ïîëîæåíèå â íîìàäñêèÿ ñâÿò. Ïðè îáúðêàíèòå è ïðî- èìïåðèÿ, äîêàòî íà ïëåìåííà îñíîâà òÿ å áèëà ïúðâà ïî
òèâîðå÷èâè êèòàéñêè ñâåäåíèÿ è ëèïñàòà íà ïèñìåíè ñâè- çíà÷åíèå.
äåòåëñòâà, ïðîèçëèçàùè îò ñàìèòå íîìàäñêè íàðîäè è äúð-
æàâèòå, å òâúðäå òðóäíî äà ñå êàæå íåùî îïðåäåëåíî ïî
âúïðîñà, ïîíå äî ïîÿâàòà íà ñèãóðíè ïèñìåíè ñâèäåòåëñ-
òâà îò êðàÿ íà VI è íà÷àëîòî íà VII âåê. Áëàãîäàðåíèå íà ÏÐÎÈÇÕÎÄ ÍÀ ÒÈÒËÀÒÀ ÑÓÐ/ÑÎÐ
òÿõ ìîæåì îïðåäåëåíî äà äàäåì îòãîâîð íà èíòåðåñóâà-
ùèÿ íè âúïðîñ, ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî òîçè îãðàíè÷åí ïå- Äîñòà îò ñâåòîâíèòå àâòîðèòåòè â ðàçãëåæäàíàòà îá-
ðèîä (VI-VII âåê). ëàñò íà èñòîðè÷åñêîòî çíà÷åíèå ñà ïðàâèëè îïèòè äà ðå-
 ñðåäàòà íà VII â. ñë.Õð. â Çàïàäíîòþðêñêèÿ êàãàíàò øàò ïðîáëåìà îêîëî ïðîèçõîäà íà òèòëàòà ñóð/ñîð ­ ïîíå
ñòàâà ñúáèòèå, êîåòî ðåøàâà íåãîâàòà ñúäáà. Â 635 ã. êà- íà ìåí ñà èçâåñòíè ìíåíèÿòà ïî òîçè âúïðîñ íà Ïåëèî,
ãàíúò Øî-Ïî-Ëî ðàçäåëÿ êàãàíàòà íà äâå ÷àñòè íà ïëå- Ðàìùåä, Íåìåò, Õåëôåí, Àëòõàéì è Ïðèöàê. Îò òÿõ åäèí-
ìåííà îñíîâà ­ ïåò ïëåìåíà, âîäåíè îò äèíàñòèÿòà Äóëî ñòâåí Õåëôåí ïðåäïîëàãà çà íåÿ „òþðêñêè ïðîèçõîä“
ïîëó÷àâàò åäíàòà ÷àñò, à ïåò ïëåìåíà, âîäåíè îò êëàíà („Ñâåòúò íà õóíèòå“, ñ. 398-399). Èíòåðåñíî å, ÷å òîé ÿ
Íóøèïè ­ äðóãàòà ÷àñò. Íå ñëó÷àéíî ïèøåì „êëàíà“, à íå îïðåäåëÿ êàòî „íàñëåäñòâåíà òèòëà“, „ïðåäàâàíà îò áàùà
„äèíàñòèÿòà“ Íóøèïè ­ ïðåäñòàâèòåëèòå íà òîçè ðîä, ìà- íà ñèí“, êîåòî ñïîðåä õàðàêòåðà íà ìîíàðõè÷åñêàòà ñèñ-
êàð è íàìèðàùè ñå âèñîêî â éåðàðõèÿòà íà êàãàíàòà, íè- òåìà íà íîìàäñêèòå äúðæàâè àâòîìàòè÷íî ÿ íàðåæäà â íàé-
êîãà äîòîãàâà íå ñà áèëè èçäèãàíè äî âëàäåëñêè ðàíã è ãîðíîòî íèâî íà òèòóëàòóðàòà â ãðóïàòà îò òèòëè, èçäàâà-
òÿõíàòà äîòîãàâàøíà òèòëà å áèëà ×è-×èí, òðåòîðàçðÿä- ùè êðúâíà âðúçêà ñ âëàäåòåëñêàòà äèíàñòèÿ. Ïåëèî ñìÿ-
íà òèòëà â íîìàäñêàòà òèòóëàòóðà. Çà ðàçëèêà îò Íóøèïè òà, ÷å ñóð å àâàðñêà òèòëà, íî äîïóñêà çà íåÿ „àðõàè÷åí
âëàäåòåëñêàòà äèíàñòèÿ Äóëî, êúì êîÿòî å ïðèíàäëåæàë ïðîèçõîä“ îò „èíäîåâðîïåéñêè“ õàðàêòåð. Àëòõàéì è Íå-
è ëåãåíäàðíèÿò Ìî-Òóí (îñíîâàòåëÿò íà Õóíîðñêàòà èì- ìåò ñìÿòàò òèòëàòà çà òîõàðèéñêà, êàòî Íåìåò ÿ îïðåäåëÿ
ïåðèÿ), ñå å ïîëçâàëà ñ èçêëþ÷èòåëåí ïðåñòèæ â íîìàäñ- êàòî „èðàíñêà çàåìêà“. Ðàìùåä ñúùî å áëèçî äî òàêàâà
êèÿ ñâÿò äîðè äî òîçè êúñåí ïåðèîä. Ìàêàð è â ïîä÷èíåíî òåîðèÿ, êàòî èçâåæäà ñóð îò Àâåñòà è äðåâíèòå èíäîèðàí-
ïîëîæåíèå ñïðÿìî Êàãàíà (ïðèíàäëåæàù êúì äèíàñòèÿ- ñêè (àðèéñêè) åçèöè. Íà ìåí íå ìè å èçâåñòíî ïîñëåäíîòî
òà Àøèíà/Àñåíîâöè), äî ðåôîðìèòå íà Øî-Ïî-Ëî òå ñà ìíåíèå íà Ïðèöàê, íî òîé îòäàâíà îòðå÷å òþðêñêèÿ ïðî-
çàåìàëè íåîñïîðèìî âòîðîòî ìÿñòî â äúðæàâíàòà éåðàð- èçõîä „ïîðàäè íàëè÷èåòî íà áóêâàòà ñ (òñ) ö, êîÿòî íèêî-
õèÿ. Êàòî òàêèâà òå ñà íîñèëè è âòîðàòà òèòëà ïî çíà÷å- ãà íå ïðèñúñòâà â îðèãèíàëíî òþðêñêè äóìè“.
íèå â êàãàíàòà ­ èìåííî òèòëàòà ñóð, ­ òîâà å áèëà òèòëà- Âïðî÷åì äîáðå èçâåñòíî å, ÷å çâóêúò „ö“ å áèë è ñè
òà íà âîäà÷èòå íà ïåòòå ïëåìåíà, ïîäâëàñòíè íà Äóëî. îñòàâà ïðîáëåì çà ìíîãî íàðîäè; íå ñàìî òþðêñêèòå íà-
Ïðèðàâíÿâàíåòî íà äâàòà ðîäà è ðåñïåêòèâíî íà äâåòå òèò- ðîäè íå ñà ìîæåëè äà ãî èçãîâàðÿò ­ ãúðöèòå ñà çàìåíÿëè
ëè ñòàâà ïðè÷èíà çà äúëãîãîäèøíè ãðàæäàíñêè âîéíè ⠄ö“ ñúñ „ç“, àíãëè÷àíèòå îùå íå ìîãàò äà ðåøàò ïî êàêúâ
êàãàíàòà, êîèòî íàêðàÿ äîâåæäàò äî íåãîâîòî ðàçïàäàíå. íà÷èí äà èçïèøàò öàð, äàëè êàòî „Tsar“ èëè êàòî „Zar“,

29
ÀÂÈÒÎÕÎË
âèäÿõìå àñèðèéöè, ïåðñè è êèòàéöè äà èçïîëçâàò „ø“, à êè òñðà, êàí òñàð, êàêòî è ñ ïîâäèãíàòèÿ âúïðîñ çà ïðîèç-
òèáåòöèòå äîðè „õæ“. Àêî èçïîëçâàìå çà ïðèðàâíÿâàíå õîäà è çíà÷åíèåòî íà òèòëàòà êíÿç. Ñïîðåä íàñ òå íå ìî-
íàé-ñòàðèÿ èçâåñòåí âàðèàíò „òñ“ îò øóìåðî-àêàäñêèòå ãàò äà ïîëó÷àò èñòèíñêî ðåøåíèå, áåç äà ñå èçñëåäâàò ïðî-
ñâèäåòåëñòâà, ùå ïîëó÷èì ñëåäíàòà õðîíîëîãè÷åñêà òàá- èçõîäúò, çàí÷åíèåòî è èñòîðèÿòà íà äðóãà èìïåðñêà òè-
ëèöà: òàë, íîñåíà îò áúëãàðñêèòå âëàäåòåëè ­ êàíàñóáèãè.

Ñìÿòàìå, ìîæåì äà òâúðäèì, ÷å â õðîíîëîãè÷åñêî è Áåëåæêè:
ëèíãâèñòè÷íî îòíîøåíèå ãîðíàòà òàáëèöà äàâà åäíà ïðèá-
ëèçèòåëíî âÿðíà êàðòèíà íà äâèæåíèåòî â èñòîðèÿòà íà 1
Îôèöèàëíè ñòúïêè â òàçè íàñîêà Èâàí Ãðîçíè çàïî÷âà â ñðåäàòà
íàé-ñòàðàòà èìïåðñêà ìîíàðõè÷åñêà òèòëà â ñâåòà öàð, ïðî- íà 40-òå ãîäèíè, êàòî â òàçè âðúçêà ïðèåìà è áúëãàðñêàòà òèòëà
äúëæèëà èñòîðè÷åñêîòî ñè ñúùåñòâóâàíå â Åâðîïåéñêîòî öàð (âèæ áåë. 2) â 1547 ã.
ñðåäíîâåêîâèå è ñúùåñòâóâàùà äî äíåñ áëàãîäàðåíèå íà 2
Òóê ñòàâà äóìà çà òèòëàòà, à íå çà èìå øàõ, êàòî Õàëèêîâ íà
áúëãàðñêàòà ìîíàðõè÷åñêà òðàäèöèÿ. äðóãî ìÿñòî èçïîëçâà è öàð øàõ Àëè. Òèòëàòà øàõ å àðàáñêî-
Ðàçáèðà ñå, îñòàíàõà ìíîãî íåðåøåíè âúïðîñè, ñâúð- ïåðñèéñêàòà ðåäàêöèÿ íà øàî (äðåâíîïåðñèéñêàòà èìïåðñêà òèò-
çàíè íàé-âå÷å ñúñ ñïîìåíàòèòå òèòëè êàèòñàð, êàè òñàð, ëà øàî íàíî øàî (öàð íà öàðåòå) (âèæ ñòàòèÿòà çà òèòëàòà öàð
â òîçè áðîé íà ñïèñàíèåòî).

Ìåñîïîòàìèÿ Àêàä, Óð III 3000-2000 ã. ïð.Õð. ÒÑÀÐ
Ñèðèÿ ­ Àðàìåÿ 2000-1000 ã. ïð.Õð. ÒÑÀÓÐ
Ìåñîïîòàìèÿ Àñèðèÿ, Âàâèëîí 1500-700 ã. ïð.Õð. ÒÑÀÐÓ-ÒÑÀÐÀÍÀ,
ÒÑÀÐ, ÒÑÀÐÓ
Ïåðñèÿ è Èðàí 600 ã. ïð.Õð. ÒÑÀÎ ÍÀÍÎ ÒÑÀÎ
Ñðåäíà Àçèÿ è Èíäèÿ (Êàíèøêà) 100-200 ã. ñë.Õð. ÒÑÀÎ ÍÀÍÎ ÒÑÀÎ/
ÊÀÈ ÒÑÀÐÀ
Åâðîïà ­ Õóíñêàòà èìïåðèÿ 400 ã. ñë.Õð. ÒÑÓÐ, ÒÑÀÐ
Âèçàíòèÿ 600 ã. ñë.Õð. ÒÑÀÐÒÈÐ, ÒÑÀÐÌÈÐ
Ñðåäíà Àçèÿ ­ Çàïàäíèÿ òþðêñêè êàãàíàò 77 ã. ñë.Õð. ÒÑÓÐ
Åâðîïà Áúëãàðèÿ 900 ã. ñë.Õð. ÒÑÀÐ

30
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÇÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÀÒÀ ÀÇÁÓÊÀ
ÔÀÍÈ ÏÎÏÎÂÀ-ÌÓÒÀÔÎÂÀ
 åäèí „Ìåñåöîñëîâ“, èçäàäåí ïðåç 1857 ãîäèíà â Öà- „Êîãàòî áúëãàðèòå íàó÷èõà çà ìåíå, âñè÷êè áúëãàðñêè
ðèãðàä îò Äðàãàí Öàíêîâ, Êîñòà Ìàðèíîâ è Êîñòà Ñëàâ- êíÿçå äîéäîõà ïðåä Ñîëóí è âîäèõà òðè ãîäèíè âîéíà, êà-
÷åâ, íàìèðàìå åäèí „Ïîãëåä âúðõó áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ“, òî êàçâàõà: Äàéòå íè òîâà, êîãîòî Áîã íè å èçïðàòèë, ïî-
íàïèñàí íà 70 ñòð., â êîéòî ñ ïîðàçèòåëíà îñâåäîìåíîñò ðàäè êîåòî òå ìå äàäîõà. Áúëãàðèòå ìå ïîñðåùíàõà ñ ãî-
ñå äàâà êðàòúê ïðåãëåä íà íàøàòà èñòîðèÿ îò 485 äî 1767 ëÿìà ðàäîñò è ìå çàâåäîõà â ãðàäà Ðàâíî, íà ðåêà Áðåãàë-
ã.  ïðåäãîâîðà íåèçâåñòíèÿò àâòîð êàçâà: „Íèå ùå îñòà- íèöà. Àç èì íàïèñàõ 35 áóêâè.“
âèì ñåãà ùî ñú ñòðóâàëè áúëãàðèòå ó íàé-âåõòîòî âðåìå è  „Áúëãàðñêè àïîêðèôåí ëåòîïñ“ ñúùî ñòîè ïèñàíî:
çàôàùàìè äà êàæåì íàêúñî çà äâåòå áúëãàðñêè öàðñòâà, „È öàð Áîðèñ êðúñòè öÿëàòà áúëãàðñêà çåìÿ è ñúçäàäå
ñïîðåä êàêòî ñú ïèñàëè ÷óæäèòå èñòîðèöè. Òèÿ äâå öàðñ- öúðêâè ïî ðåêà Áðåãàëíèöà è òàì ïðèå öàðñòâî.“
òâà ñú Ãîëÿìàòà Áúëãàðèÿ êðàé Âîëãà è áúëãàðñêîòî öàð- À Òåîôèëàêò Îõðèäñêè êàçâà:
ñòâî ïîêðàé Äóíàâúò.“ „Áîðèñ îñíîâà áúëãàðñêà åïèñêîïèÿ íà Áðåãàëíèöà è
 òàçè èñòîðèÿ íàìèðàìå ñëåäíîòî: òàì ïîñòàâè êëèð, êîéòî äà èçâúðøâà áîãîñëóæåíèåòî íà
„Òåçè äâàìà áðàòÿ ñú ðîäåíè â Ñîëóí îò åäèí áúëãà- áúëãàðñêè åçèê.“
ðèí íà èìå Ëåâ. Ñâ. Ìåòîäèé, íàé-ñòàð îò âñè÷êè ñèíîâå Ñòðàííî å òîâà æåëàíèå äà ñå çàìåñòâàò äóìèòå „áúë-
íà Ëåâà, ñòàâà âîéñêàð è äåñåò ãîäèíè óïðàâëÿâà Ñòðóìñ- ãàðñêî“ è „áúëãàðèí“ ñúñ „ñëàâÿíñêî“ è „ñëàâÿíèí“, êîè-
êàòà îáëàñò. Çà äà èäàò ó Ìîðàâèÿ, Ñâ. Ìåòîäèé è Ñâ. òî ñà ïî-îáùè, ïî-íåîïðåäåëåíè ïîíÿòèÿ. Íèå èìàìå èç-
Êèðèë òðÿáâàëî äà ìèíàò ïðåç Áúëãàðèÿ, è íà ñúùàòà ãî- òî÷íè, çàïàäíè è þæíè ñëàâÿíè. À ñàìèòå þæíè ñëàâÿíè
äèíà âèæäàìå ó áúëãàðñêèÿ öàðñêè äâîð Ñâ. Ìåòîäèé, êîé- ñå äåëÿò íà äâà ÿñíî ðàçãðàíè÷àâàíè êëîíà: ñëàâÿíîàíòñ-
òî êðúùàâà Áîðèñà. Íå ñå çíàå äàëè Áîðèñ ãî å ïîâèêàë çà êè è ñúðáîõúðâàòñêè. Ñëàâÿíîàíñêàòà ãðóïà ñå îòëè÷àâà
òàÿ ðàáîòà â Öàðèãðàä, èëè ïúê ñàìî êàòî ìèíóâàë ïðåç îò ñúðáîõúðâàòñêàòà ïî îñîáåíîñòèòå íà åçèêà è ïî òîâà
Áúëãàðèÿ, Áîðèñ ñëåä ìàëêî îáàäè òàéíàòà è èçäàäå çàïî- ÷å îùå ñ èäâàíåòî ñè íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ ñå å îáî-
âåä äà ñå êðúñòè öåëèÿ íàðîä. Òîé íå ñå âúçïðÿë ñàìî äà ñîáèëà êàòî îòäåëíà äúðæàâà â ðàìêèòå íà Áúëãàðñêîòî
êðúñòè ñâîÿ íàðîä, íî ìó äàâà äà èìà è ñâîÿ êíèæíèíà. öàðñòâî. Äîêàòî ñúðáîõúðâàòñêàòà ãðóïà âèíàãè å ñòðà-
Ñâ. Êèðèë è Ìåòîäèé èçìèñëÿò ñëîâà è ïðåâåëè íà áúë- íèëà îò áúëãàðñêàòà äúðæàâà, äúðæåéêè ñå âðàæäåáíî êúì
ãàðñêè êîëêîòî öúðêîâíè êíèãè òðÿáâàëî òîãàâà çà áúëãà- íåÿ. Çàòîâà ñëàâÿíèòå, êîèòî áÿõà äîøëè íà ïîëóîñòðîâà
ðèòå. Ñ òîâà ñå çàõâàùà áúëãàðñêàòà êíèæíèíà, êîÿòî íàé- çàåäíî ñ ïðàáúëãàðèòå è êîèòî æèâååõà â ãðàíèöèòå íà
ñåòíå ñà ÿ óïîòðåáÿâàëè ñúðáèòå è ðóñèòå. Ñâåòèòå áðàòÿ áúëãàðñêàòà äúðæàâà, áÿõà áúëãàðè, òúé êàòî ëàòèíèòå,
êàòî îòèäîõà ñåòíå ó Ìîðàâèÿ èçâàäèõà ó÷åíèöè, êîèòî êîèòî æèâåÿò â Èòàëèÿ, ñà èòàëèàíöè, à ëàòèíèòå, êîèòî
ñå âúðíàõà ó Áúëãàðèÿ è ïðîäúëæàâàõà äà óìíîæàâàò áúë- æèâåÿò âúâ Ôðàíöèÿ, ñà ôðàíöóçè.
ãàðñêàòà êíèæíèíà.“ Àêî Äàíòå å âåëèê ïðåäñòàâèòåë íà ëàòèíñêèÿ ãåíèé,
Òîâà å ïèñàíî äâàäåñåò ãîäèíè ïðåäè Îñâîáîæäåíèå- âñå ïàê ïðåäè âñè÷êî òîé å èòàëèàíñêè ïèñàòåë, êàêòî àêî
òî. Ñ âåðåí óñåò, ïðîñòî è áåçèñêóñòâåíî. Íàâñÿêúäå ñå Õóñ å ñëàâÿíñêè ðåôîðìàòîð, íî çàåäíî ñ òîâà è åäèí âå-
ãîâîðè çà áúëãàðñêà êíèæíèíà, áúëãàðñêè åçèê, áúëãàðñ- ëèê ÷åõ, òàêà è ñëàâÿíñêèòå ïðîñâåòèòåëè Êèðèë è Ìåòî-
êè êíèãè. Òðÿáâà äà ìèíàò ïåòäåñåò ãîäèíè ñëåä Îñâî- äèé, êîèòî ñà ðîäåíè â Ìàêåäîíèÿ è ñà ãîâîðèëè åçèêà íà
áîæäåíèåòî, çà äà ÷åòåì â ó÷åáíèöèòå íà ñâîáîäíîòî áúë- áúëãàðñêèòå ñëàâÿíè, íå ìîãàò äà áúäàò äðóãî îñâåí áúë-
ãàðñêî öàðñòâî, ÷å Ñâåòèòå áðàòÿ áèëè ïðåâåëè ãðúöêèòå ãàðè, çàùîòî íå ñà íèòî ðóñè, íèòî ïîëÿöè, íèòî ÷åõè.
öúðêîâíè êíèãè íà ñëàâÿíñêè åçèê, ÷å â Ðèì ñëàâÿíñêîòî Òóò âå÷å ìîæåì äà ïîñòàâèì âúïðîñà äîêîëêî Êèðèë
åâàíãåëèå áèëî îñâåòåíî îò ñàìèÿ ïàïà è ò.í. À ñàìèòå è Ìåòîäèé ñà áúëãàðñêè ñëàâÿíè è äîêîëêî ìîæå áè ïðî-
ñîëóíñêè áðàòÿ ­ òó äà ñå íàðè÷àò ãúðöè, òó âèçàíòèéöè, èçëèçàò îò íÿêîé ïðàáúëãàðñêè õóíîðñêè ðîä. Çà Ìåòî-
òó ñëàâÿíè èëè ïúê äà ñå ñìÿòà, ÷å íàðîäíîñòòà èì íå ìî- äèé ñå çíàå, ÷å å áèë äúëãè ãîäèíè âîåíà÷àëíèê è óïðàâè-
æå äà ñå îïðåäåëè, íî ÷å òå áèëè âúçïèòàíè èçöÿëî âúâ òåë íà îáëàñò â Ìàêåäîíèÿ. À ïî îíîâà âðåìå öÿëà Ìàêå-
âèçàíòèéñêàòà êóëòóðà. Ñÿêàø ÷å Ñèìåîí, êàòî å áèë ñú- äîíèÿ å áèëà áúëãàðñêà è ñå å íàðè÷àëà „Òðåòàòà ÷àñò íà
ùî òàêà âúçïèòàí èçöÿëî âúâ âèçàíòèéñêà êóëòóðà, íå å äúðæàâàòà“, èëè ïî õóíîðñêè „Êîòîêèé“. Êàòî ñå çíàå, ÷å
ìîãúë äà ñè äàäå íàé-äîáúð áúëãàðèí. íà÷àëíèöè íà îáëàñòèòå ñà áèëè âèíàãè ëèöà îò õóíîðñêè
Çàáåëåæèòåëíî å, ÷å êîëêîòî ïîâå÷å áúëãàðè îò ñâî- ïðîèçõîä, êàêòî íàïðèìåð íà÷àëíèêúò Êóðò íà îáëàñòòà
áîäíîòî âå÷å áúëãàðñêî öàðñòâî ïî÷âàò äà áîðàâÿò ñ áúë- Êóòìè÷åâèöà, êîãîòî Áîðèñ ñìåíèë ñ íà÷àëíèêà Äîìåòà,
ãàðñêàòà èñòîðèÿ, òîëêîâà ïîâå÷å äóìàòà „áúëãàðèí“ ïî÷- ìîæå äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å Ìåòîäèé å ïîçíàâàë Áîðèñà
âà äà èç÷åçâà îò ñòðàíèöèòå íà áúëãàðñêèòå èñòîðèè, çà- îùå êîãàòî Áîðèñ å áèë êàâõàí íà Òðåòàòà ÷àñò íà äúðæà-
ìåíåíà ñúñ ñóìàðíîòî „ñëàâÿíèí“, „ñëàâÿíñêî“. Êîãàòî å âàòà, à Ìåòîäèé å áèë òàì òàðêàí íà åäíà îáëàñò.
äîñòàòú÷íî ñàìî äà ïðî÷åòàò Ïðèçðåíñêèÿ ñáîðíèê îò ÕV- Ó Êàðë Õîïô íàìèðàìå, ÷å ñâ. Êèðèë èçíàìåðèë àç-
ÕVI âåê, çà äà íàìåðÿò íåäâóñìèñëåíî êàçàíîòî: áóêàòà â 852 ã. è â äîëèíàòà íà Áðåãàëíèöà ñå ïîäâèçàâàë
„Ïðåïîäîáíèÿò îòåö íàø Êèðèë áèë ðîäîì îò Ñîëó- ñ ìèñèîíåðñêà äåéíîñò, êàòî ïðåâåæäàë ãðúöêè öúðêîâíè
íà ãðàäà, ïî ðîæäåíèå áúëãàðèí, îò áëàãîâåðíè ðîäèòå- êíèãè íà áúëãàðñêè åçèê. Êúì ïðèìåðà íà áúëãàðèòå ñå
ëè: áàùà ìó ñå íàðè÷àë Ëåâ, à ìàéêà ìó Ìàðèÿ.“ ïðèñúåäèíèëè ïî-êúñíî è îñòàíàëèòå ñëàâÿíè îò Äàêèÿ,
Èëè ïúê äà ïðî÷åòàò Ñîëóíñêàòà ëåãåíäà, â êîÿòî ñàì Ãîðíà Ìèçèÿ è Äàëìàöèÿ.
Êèðèë ðàçïðàâÿ çà ñåáå ñè ñëåäíîòî: Îò âúïðîñèòå íà Áîðèñà äî ïàïà Íèêîëàé è îò ôàêòà,

31
ÀÂÈÒÎÕÎË
÷å äîðè ïðè öàð Éîàí Âëàäèñëàâ â Îõðèä èìàìå åäèí êàâ- ìåòî íà Àñïàðóõ, êîéòî äîéäå â Ìèçèÿ, è íà Êóáåð, êîéòî
õàí Òîäîð, ìîæå äà ñå çàêëþ÷è, ÷å òîãàâàøíèòå áúëãàðè ñëåçå â Ìàêåäîíèÿ, è íà ÷åòâúðòèÿ èì áðàò, êîéòî îòèâà â
ñà áèëè âñå îùå ñúùèòå õóíîðè, êîèòî íèå ïîçíàâàìå îò Ïàíîíèÿ. È êíÿç íà Ïàíîíèÿ â äíèòå íà Êèðèë å íÿêîé ñè
âðåìåíàòà íà Àñïàðóõ è Êðóì. Òå èçëèçàëè íà áîé ñ êîíñ- Êîöåë, èìå îò íåñúìíåí õóíîðñêè ïðîèçõîä. Â äíèòå íà
êà îïàøêà íà ÷åëî, â öúðêâà ñòîÿëè ñ ëåíåíà øàï÷èöà íà Êàëîÿí èìà åäèí êóìàíñêè âîæä íà èìå Êîöà.
ãëàâàòà, êõàíúò èì ñå õðàíåë îòäåëíî îò ñåìåéñòâîòî ñè, Êîãàòî ãðúöêèÿò èìïåðàòîð ìîëè Ñâåòè Êèðèë äà îòè-
ñåäíàë íà âèñîêà òðàïåçà, èìàëè ïîâå÷å îò åäíà æåíà è äå ñ ìèñèîíåðñêà ìèñèÿ ïðè ìîðàâöèòå, òîé ìó êàçâà: „Ó÷è-
ïð. Çàòîâà òå íàðè÷àò Ìàêåäîíèÿ „Òðåòàòà ÷àñò íà äúð- òåëþ, çíàÿ, ÷å ìíîãî ñè óìîðåí, íî íóæíî å äà îòèäåø òàì.
æàâàòà“, ïàçåéêè ñòàðîòî õóíîðñêî äúðæàâíî óñòðîéñòâî Íèêîé îñâåí òåáå íå ìîæå äà èçïúëíè òîâà äåëî.“
äà äåëÿò ñòðàíàòà íà òðè ÷àñòè. Êèðèë ìó îòãîâîðèë:
Çà äà ïðèåìå öàðñòâîòî ñè íà Áðåãàëíèöà, ÿñíî å, ÷å „Ìàêàð äà ñúì óìîðåí è íåçäðàâ, ñ ðàäîñò îòèâàì.“
Áîðèñ å áèë òàì êàâõàí íà çàïàäíîòî êðèëî, à èìåííî ­
Çíàå ñå, ÷å îò ïîñëåäíîòî ñè ïúòóâàíå â Õàçàðèÿ ïðåç
Ìàêåäîíèÿ. êàòî ïðèåìíèê íà êõàí Ïðåñèÿí, Áîðèñ ùå å
858 ãîäèíà Êèðèë ÷åòèðè ãîäèíè íå å ïúòóâàë íèêúäå. Ïè-
æèâÿë äîñòà äúëãî â Ìàêåäîíèÿ, êðàé Áðåãàëíèöà, è ùå å
òà ñå îòêúäå òîãàâà ìîæå äà áúäå òúé óìîðåí. Íå å ëè
èìàë âúçìîæíîñò äà âëåçå âúâ âðúçêà ñ Êèðèë è Ìåòîäèé,
êîãàòî òå ñà ñå âðúùàëè â áàùèíèÿ ñè äîì â Ñîëóí èëè äåéíîñòòà ìó â Áúëãàðèÿ, êîÿòî å îòíåëà ñèëèòå ìó è çäðà-
êîãàòî Ìåòîäèé å áèë óïðàâèòåë íà ìåñòíà îáëàñò. Ãîäè- âåòî ìó?
íèòå îò 852 äî 858 ñà ïúëíè íåèçâåñòíîñò çà äåéíîñòòà íà Âñå ïàê òîé èçïúëíÿâà ìîëáàòà íà ñâîÿ äðóãàð è ñúó-
äâàìàòà áðàòÿ, êîèòî áèëè ñâèêíàëè ÷åñòî äà íàïóùàò ñâî- ÷åíèê îò Ìàãíàóð Ìèõàèë III è îòèâà äà èçïúëíè ðîëÿòà
ÿòà îáèòåë è äà ïúòóâàò ñ ìèñèîíåðñêà äåéíîñò. Ìîæå áè â ñè â Ìîðàâèÿ, êúäåòî êàòîëè÷åñêîòî äóõîâåíñòâî ñè äàâà
òîâà âðåìå Êèðèë å ðàáîòèë ñúùî òàêà ïàê â Ìàêåäîíèÿ, ñðàæåíèå ñ âëèÿíèåòî íà ãðúöêàòà öúðêâà. À Öàðèãðàä
óñúâúðøåíñòâàéêè ñâîÿòà àçáóêà è çàìåíÿéêè èçíàìåðåíî- ñìÿòà çà ñâîå îðúæèå è ïðåèìóùåñòâî ­ ñëóæáàòà íà ðî-
òî ïèñìî ñ íîâî, ïî-ñúâúðøåíî. äåí åçèê â îòäåëíèòå ñëàâÿíñêè äúðæàâè.
„Ñëàâÿíèòå* óïîòðåáÿâàëè ÷úðòè è ðåçêè, ñ êîèòî ñè Îáà÷å òîâà, êîåòî å ïîçâîëåíî çà ìàëêàòà Ìîðàâèÿ,
çàáåëÿçâàëè íÿêîè íåùà, êàêòî ïðàâÿò è äîñåãà ó íàñ ñ ãúðöèòå íå ñà áèëè ñêëîííè äà óçàêîíÿò è â ìîãúùà Áúë-
ðàáîøèòå, à áúëãàðèòå èìàëè íÿêîè ñèìâîëè÷íè áåëåçè, ãàðèÿ, â êîÿòî ñà ñå ñòðåìèëè äà ñå äîáåðàò íà âñÿêà öåíà
òâúðäå ïðèëè÷íè íà îíèÿ íàøè áóêâè (Æ, ×, Ø è äð.), äî ïî-ãîëÿìî ïîëèòè÷åñêî è êóëòóðíî âëèÿíèå. Çàòîâà â
êîèòî íå ñà âçåòè îò ãðúöêàòà àçáóêà. Òèÿ áåëåçè ñå ñðå- ïúðâèòå ñâîè ñòúïêè êõàí Áîðèñ å ëàâèðàë ìíîãî âíèìà-
ùàò ïî òóõëèòå â ðàçâàëèíèòå èç ïúðâàòà áúëãàðñêà ñòî- òåëíî ìåæäó àìáèöèèòå íà Ðèì è ïîäîçðèòåëíîñòòà íà
ëèöà ïðè Àáîáà, íî è äîñåãà íå å ìîãëî äà ñå îïðåäåëè Öàðèãðàä. Åäâà êîãàòî òîé äîáèâà äîñòàòú÷íî ñâîáîäà è
çíà÷åíèåòî èì“ (Éîðä. Ïîï Ãåîðãèåâ, „Èñòîðèÿ íà áúë- îïèòíîñò îò ñâîÿòà äâàäåñåòãîäèøíà áîðáà çà ïðàâàòà íà
ãàðñêèÿ íàðîä“). ñàìîñòîéíàòà áúëãàðñêà öúðêâà è ïîëó÷àâà òàÿ ñàìîñòîé-
À ïðîôåñîð Ãåçà Ôåõåð ïèøå â êíèãàòà ñè „Ïðàáúë- íîñò, òîé ñå ðåøàâà ñâîáîäíî è îôèöèàëíî äà âúâåäå áúë-
ãàðè“. ãàðñêàòà ëèòóðãèÿ â ñòðàíàòà.
„Ïðàáúãàðèòå ñà èìàëè ñâîå ïèñìî, è òî ðóííî ïèñ- Íàé-ñòðàííî èçãëåæäà òâúðäåíèåòî, ÷å äâàìàòà áðàòÿ
ìî, ïîäîáíî íà òþðêñêîòî è ñòàðîìàäæàðñêîòî. Íÿêîè îòèøëè â Ðèì êàòî õîðà íà ãðúöêàòà öúðêâà. Òúêìî ïî
íåãîâè çíàöè ïðèëè÷àò íà áóêâèòå íà ãëàãîëèöàòà, à äðóãè òîâà âðåìå ãðúöêàòà öúðêâà å â íàé-ëîøè îòíîøåíèÿ ñ
íà êèðèëèöàòà. Òàêà ÷å â ïî-íàòàòúøíèòå èçó÷àâàíèÿ òðÿá- êàòîëèöèçìà. À íàïðîòèâ, áúëãàðñêèÿò öàð å â íàé-ïðèÿ-
âà äà ñå èçñëåäâà äàëè ïðè ñúñòàâÿíåòî íà ñëàâÿíñêàòà
òåëñêè îòíîøåíèÿ è ïðåãîâîðè ñ ïàïàòà.
àçáóêà ãðúöêèòå áóêâåíè åëåìåíòè íå ñà äîïúëíåíè è ñ
Êèðèë è Ìåòîäèé íå ìîãàò äà áúäàò ïðàòåíèöè íà Ìè-
ïðàáúëãàðñêè òàêèâà.“
õàèë III, çàùîòî òîé è ïàòðèàðõ Ôîòèé ñà ñêúñàëè âñÿêàê-
Íèùî ÷óäíî òîãàâà, ÷å áúëãàðèíúò Êèðèë äîïúëíÿ ñâî-
âà âðúçêà ñ Ðèì. Íå ìîãàò äà áúäàò è ïðàòåíèöè íà íîâèÿ
ÿòà àçáóêà ñúñ çíàöèòå íà ïðàäåäèòå ñè. Îùå ïî-ìàëêî ÷óä-
èìïåðàòîð Âàñèëèé è íîâèÿ ïàòðèàðõ Èãíàòè, çàùîòî Êè-
íî, ÷å òîçè, êîéòî å îáèêîëèë òîëêîâà ÷óæäè ñòðàíè ñ äó-
ðèë, êàòî áëèçúê ïðèÿòåë íà óáèòèÿ èìïåðàòîð è ñâàëå-
õîâíî-êóëòóðíè ìèñèè, êàòî âúçïèòàíèê íà Ìàãíàóðñêàòà
íèÿ ïàòðèàðõ, íå ìîæå äà ñòàíå äîâåðåíèê íà Âàñèëèé ­
øêîëà, ùå èìà ïðèñúðöå ïðîñâåòàòà íà ñâîÿòà ñîáñòâåíà
óáèåöà íà Ìèõàèë.
ðîäèíà è ùå èçìèñëè àçáóêà çà ñâîÿ íàðîä.
Òîãàâà ÷èè ïðàòåíèöè ñà òå â Ðèì? Íå å óñòàíîâåíî
Òóê ñòèãàìå äî äâà íåèçÿñíåíè âúïðîñà èç æèâîòà íà
òî÷íî è îòêúäå ñà çàìèíàëè òå çà òàì. Ñïîðåä åäíè ­ îò
Ñâåòèòå áðàòÿ, îêîëî êîèòî ñúùåñòâóâàò òîëêîâà ïðîòè-
Ìîðàâèÿ, ñïîðåä äðóãè ­ îò Öàðèãðàä. À â åäíî ïèñìî íà
âîðå÷èÿ, êîëêîòî ìíåíèÿ.
ïàïà Àäðèàí äî Ðîñòèñëàâ è Êîöåë, ïèñàíî ñëåä ñìúðòòà
Çàùî Êèðèë è Ìåòîäèé ïðåâåæäàò ãðúöêèòå êíèãè íà
íà Ñâåòè Êèðèë, íàìèðàìå, ÷å Êèðèë Ôèëîñîô è áðàò ìó
áúëãàðñêè, à îòèâàò â Ìîðàâèÿ è Ïàíîíèÿ?
Ìåòîäèé áèëè èçïðàòåíè â Ðèì îò áëàãîâåðíèÿ èìïåðà-
Çàùî Êèðèë áèâà ñìÿòàí çà ãðúöêè ìîíàõ, à ïðèåìà
òîð Ìèõàèë.
èíî÷åñòâî â Ðèì îò ïàïàòà, çàêëåòèÿ âðàã íà Öàðèãðàäñ-
Êèðèë è Ìåòîäèé çàìèíàâàò çà Ðèì â íà÷àëîòî íà 868
êàòà öúðêâà?
ãîäèíà, êîãàòî ãðúöêèÿò èìïåðàòîð Ìèõàèë å óáèò îùå ïðåç
Îòãîâîðúò å ñàìî åäèí:
ñåïòåìâðè íà 867 ãîäèíà. Îñâåí òîâà Ìèõàèë III íÿìà íè-
Çàùîòî Ìîðàâèÿ è Ïàíîíèÿ ñà âëèçàëè â ïðåäåëèòå
êàêúâ èíòåðåñ äà çàâúðçâà âðúçêè ñ Ðèì, à Âàñèëèé I, êîéòî
íà áúëãàðñêàòà äúðæàâà îò íåêîëêîñòîòèí ãîäèíè è ìåñò-
ñ òîâà èñêà äà ñå çàêðåïè íà çàãðàáåíèÿ ïðåñòîë.
íîòî íàñåëåíèå å ãîâîðèëî áúëãàðñêè åçèê. Îùå ïî âðå-

* Òåêñòúò å îò êúñåí ðóñêè ïðåïèñ è å “ðåäàêòèðàí”. Îðèãèíàëúò ãëàñè: “ïðåæäå ñëîâÿùèòå ïèøåõà...” — Áåë. ðåä.

32
ÀÂÈÒÎÕÎË
ßñíî å, ÷å íèêîé äðóã îñâåí áúëãàðñêèÿ èìïåðàòîð Ìè- ñëàâÿíñêè åçèê, ïàïàòà íå ìîæåë äà äàäå, äîêàòî íå çà-
õàèë (Áîðèñ) íå å èçïðàòèë äâàìàòà áðàòÿ â Ðèì. Çàòîâà è âúðøè óñïåøíî ìú÷íèòå ïðåãîâîðè ñ áúëãàðèòå îòíîñíî
ïàïàòà ïîñðåùà Êèðèë è Ìåòîäèé ñ íå÷óâàíè ïî÷åñòè èç- ñàìîñòîÿòåëíîñòòà íà áúëãàðñêàòà öúðêâà.
âúí ãðàäà, çàîáèêîëåí îò öåëÿ ñè êëèð è ìíîãî íàðîä Ùîì Áîðèñ ñêúñâà ïðåãîâîðèòå è îòõâúðëÿ âúðõîâíàòà
(„Äâàìàòà áðàòÿ áèäîõà ïîñðåùíàòè äðóæåëþáíî â Ðèì, âëàñò íà ïàïàòà, âåäíàãà è Ìåòîäèé ïàäà â íåìèëîñò è ïî-
ïîíåæå íîñåõà ìîùèòå íà ïàïà Êëèìåíò I è çàùîòî òúê- ëó÷àâà çàáðàíà äà ñëóæè ëèòóðãèÿ íà ñëàâÿíñêè, à èìà ïðà-
ìî òîãàâà ñå ðàç÷èòàøå äà áúäàò ïðèâëå÷åíè áúëãàðèòå âî ñàìî äà ïðîïîâÿäâà íà áúëãàðñêè åçèê. Ðèì îòíîâî ñòà-
çà ðèìñêàòà öúðêâà“. Èðå÷åê, „Èñòîðèÿ íà ñúðáèòå“). âà áëàãîñêëîíåí êúì Ìåòîäèé è ìó ïîçâîëÿâà äà ñëóæè ïúð-
Áúëãàðñêîòî Åâàíãåëèå áèëî îñâåòåíî è ïîëîæåíî â âî íà ëàòèíñêè, ïîñëå è íà ñëàâÿíîáúëãàðñêè, êîãàòî ïàïà
õðàìà „Ñâåòà Ìàðèÿ â ÿñëèòå“.  õðàìà íà Ñâåòè Ïåòúð Èîàí VIII ïî÷âà íîâè ïðåãîâîðè çà ïðèâëè÷àíå íà Áúëãà-
áèëà îòñëóæåíà ëèòóðãèÿ ïî áúëãàðñêè, à ñëåä òîâà â îë- ðèÿ îáðàòíî â êàòîëè÷åñòâîòî. Ïî ñúùîòî âðåìå è Ìåòî-
òàðà íà ñúùèÿ õðàì áèëî ïðåíåñåíî áúëãàðñêîòî Åâàíãå- äèé èìà ñðåùè ñ ïàïàòà è ñ áúëãàðñêèÿ öàð, êîìóòî îòâåæ-
ëèå. Ïî çàïîâåä íà ïàïàòà åïèñêîï Ôîðìîçà, êîéòî áèë äà ñâîè ó÷åíèöè è äÿêîíè. Àëà îêîí÷àòåëíîòî îòðè÷àíå íà
ëþáèìèÿò äóõîâíèê íà áúëãàðñêèÿ öàð, ðúêîïîëîæèë â Áîðèñ îò Ðèì äîêàðâà è ãîíåíèåòî íà Ìåòîäèé è ó÷åíèöè-
ñâåùåíè÷åñêè ÷èí äîâåäåíèòå îò Êèðèë è Ìåòîäèé òåõ- òå ìó â Ìîðàâñêî. Ñëåä ñìúðòòà íà ó÷èòåëÿ ñè ïîñëåäîâà-
íè ó÷åíèöè ñëàâÿíè. òåëèòå íà äâàìàòà áðàòÿ èäâàò ïðè Áîðèñ, êîéòî èì äàâà
Äâàìàòà áðàòÿ îñòàâàò â Ðèì ïðåç öÿëîòî âðåìå, äî- ðàáîòà â ñòðàíàòà. Êëèìåíò áèâà íàçíà÷åí çà åïèñêîï â
êàòî òðàÿò äîáðèòå îòíîøåíèÿ è ïðåãîâîðè ìåæäó ïàïàòà ðîäíàòà ñè Ìàêåäîíèÿ ­ „Òðåòàòà ÷àñò íà áúëãàðñêàòà äúð-
è Áúëãàðèÿ. Âñå ïî òîâà âðåìå ùå ñà ïðàâèëè è ñâîèòå æàâà“, êúäåòî ïðîäúëæàâà äà óñúâúðøåíñòâà àçáóêàòà íà
ïîñåùåíèÿ â ñúñåäíèòå íà Ïàíîíèÿ öúðêâè è ìàíàñòèðè ó÷èòåëÿ ñè Êèðèë.
áúëãàðñêè ãîñòè.  ìàíàñòèðà íà ×èâèäàäå å íàìåðåíî Öÿëîòî äåëî íà Ñâåòèòå áðàòÿ Êèðèë è Ìåòîäèé çà-
Åâàíãåëèå, â êîåòî ñà íàïèñàíè èìåíàòà íà ìíîçèíà áúë- ïî÷âà è ñâúðøâà â Ìàêåäîíèÿ ­ åäíà îò íàé-÷èñòèòå áúë-
ãàðè, êîèòî ñà ïîñåùàâàëè îáèòåëòà. Ïúðâèÿò, êîéòî äî- ãàðñêè îáëàñòè, êúäåòî îðäàòà íà Êóáåð áå îñíîâàëà äÿñ-
øúë îò Áúëãàðèÿ, ñå íàðè÷àë Ñîíäîêå. Ïîñëå ñëåäâàò èìå- íîòî êðèëî íà Àñïàðóõîâàòà äúðæàâà.
íàòà íà áúëãàðñêèÿ öàð, íà áðàòÿòà ìó Äîêñ, Ãàâðàèë è Ïàê îò Ìàêåäîíèÿ öàð Ñàìóèë ðàçïðúñâà áúëãàðñêàòà
äð.  öúðêâàòà „Ñàíòà Ìàðèÿ èí Îðãàíî“ âúâ Âåðîíà è êóëòóðà è ïðîñâåòà, êîãàòî äàâà íà Ñâåòèÿ ðóñêè êíÿç Âëà-
äîñåãà ñå íàìèðà îáðàçúò íà Áîðèñ I, îáëå÷åí â ìàíòèÿ íà äèìèð õðèñòèÿíñòâî è ïèñìåíîñò. Ñïîðåä ïðîô. Ïîïðó-
êàòîëè÷åñêè ìîíàõ, ìåæäó ëèêîâåòå íà áåíåäèêòñêèÿ ìî- æåíêî ðóñèòå ñà ïðèåëè õðèñòèÿíñòâîòî âúâ ôîðìà, â êîÿ-
íàõ êíÿç Ëàíäóëô è Ñâåòè Ëóòâèí, áèâø õåðöîã íà Ëîòà-
òî áèëî óñòàíîâåíî â çàïàäíîòî áúëãàðñêî öàðñòâî, ñúã-
ðèíãèÿ.
ëàñíî ïðåäàíèÿòà íà Ñâåòè Êëèìåíò Îõðèäñêè.
 öúðêâàòà „Ñâåòè Êëèìåíò“ â Ðèì, êúäåòî ñà áèëè
È äî äíåñ ñúðáè è ðóñè ñè ñëóæàò ñ áúëãàðñêàòà àçáó-
ïîãðåáàíè äîíåñåíèòå îò Ñâåòèòå áðàòÿ ìîùè íà ðèìñ-
êà, êîÿòî äîñêîðî áåøå îôèöèàëíà è çà Ðóìúíèÿ*.
êèÿ ïàïà è êúäåòî å áèë ïîãðåáàí è Ñâåòè Êèðèë, èìà
Òàêà Áúëãàðèÿ ñòàâà íîñèòåë íà êóëòóðà è íàïðåäúê â
åäèí ñòåíîïèñ, íà êîéòî Êèðèë å ïðåäñòàâåí îáëå÷åí â
ãîëÿìà ÷àñò îò åâðîïåéñêèÿ Èçòîê, êàòî êëàñè÷åñêà ñòðà-
îäåæäà íà êàòîëè÷åñêè äóõîâíèê, ñ òîíçóðà íà ãëàâàòà. È
íà, êîÿòî å äàâàëà è íà äðóãè íàðîäè ­ äúðæàâíà óðåäáà,
íàèñòèíà, ïðåäè ñìúðòòà ñè, â 869 ãîäèíà â Ðèì Êîíñòàí-
ïèñìåíîñò è âÿðà.
òèí Ôèëîñîô ïðèåìà èíî÷åñòâî è èìåòî Êèðèë.
È çà íàñ íå áè òðÿáâàëî äà èìà ïî-ãîëÿìà ãîðäîñò îò
Àêî òîé áå ïðàòåíèê íà Öàðèãðàäñêàòà öúðêâà, íèêîãà
òàÿ, ÷å áúëãàðè ñà èçíàìåðèëè àçáóêàòà, íà êîÿòî äíåñ ÷å-
íå áè ïðèåë èíî÷åñòâî îò Ðèì. Íî êàòî ïðàòåíèê íà êëî-
òàò è ïèøàò ïîâå÷å îò 180 ìèëèîíà äóøè, ÷å áúëãàðñêè
íÿùèÿ êúì êàòîëè÷åñòâî öàð Ìèõàèë-Áîðèñ, åñòåñòâåíî
öàðå ñà îñíîâàëè ïúðâèÿ áúëãàðñêè óíèâåðñèòåò â Åâðîïà
òîé å ìîãúë äà ñòîðè òîâà. Çàòîâà Ìåòîäèé áèâà ïðîâúç-
­ Øêîëàòà íà Êëèìåíò â Ìàêåäîíèÿ, ÷å áúëãàðñêèÿò åçèê
ãëàñåí çà åïèñêîï íà Ïàíîâñêàòà öúðêâà, êúäåòî êíÿç Êî-
å ÷åòâúðòèÿò, íà êîéòî å áèëî ïîçâîëåíî äà ñå ñëóæè Áî-
öåë å áèë îòäàâíà âå÷å ïðåäàí ñèí íà êàòîëè÷åñòâîòî. Ïðà-
ãó, ñëåä ëàòèíñêèÿ, åâðåéñêèÿ è ãðúöêèÿ.
âî íà Áîðèñ äà èìà ñâîè åïèñêîïè, êîèòî äà ñëóæàò íà

* Äî 1865 ã. âëàøêèÿò êíÿç âîäèë êîðåñïîíäåíöèÿòà ñè íà áúëãàðñêè åçèê, à èçïèñâàíåòî íà ÷åðêâèòå ñúùî å íà
ñòàðîáúëãàðñêè. Îò òàçè ãîäèíà Âëàøêî ñå ïðåèìåíóâà íà Ðîìàíèÿ (ò.å. “ïîòîìöè íà Ðèì”) è âúçïðèåìà ëàòèíèöàòà. —
Áåë. ðåä.

33
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÍÀÁËÞÄÅÍÈß ÂÚÐÕÓ ÔÎÐÌÀËÍÀÒÀ
ÎÑÍÎÂÀ ÍÀ ÃËÀÃÎËÈÖÀÒÀ È ÑÒÀÐÒÀ
ÑÀÍÑÊÐÈÒÑÊÀ ÏÈÑÌÅÍÎÑÒ
ÅÊÀÒÅÐÈÍÀ ÄÈÌÈÒÐÎÂÀ

Àçáóêàòà êàòî çíàêîâà ñèñòåìà ñúñ ñòðîãî óñòàíîâåíè íàðîäà ñ îïðîñòåí âàðèàíò íà áðàõìèíñêàòà ïèñìåíîñò.
ñòîéíîñòè (ãðàôè÷íà, çâóêîâà è ÷èñëåíà) â ñåìèîëîãè÷åí Ñïîðåä åâîëþöèîííèÿ ìîäåë íà Ìàêñ Ìþëåð â îñíî-
àñïåêò ïðåäñòàâëÿâà “ìóëòèïëèöèðàí ðåçóëòàò îò ñòðóê- âàòà íà ïúðâè÷íèòå çíàêîâè ñèñòåìè ìîæå ïðÿêî äà ñå îò-
òóðè”. Ñú÷åòàâàíåòî íà òåõíèòå ñòîéíîñòè ñ åäèí îáù êðèÿò íåïîñðåäñòâåíî ôîðìîîáðàçóâàùè áåëåçè, äîêàòî
çíàê å ïðîöåñ åâîëþöèîíåí, â êîéòî ñóáåêòèâíèÿò ãåíèé â àçáóêèòå îò ïî-íîâî âðåìå, êîãàòî ñå ðàçëàäà åïè÷åñêè-
ñòàâà àâòîð íà èñòîðè÷åñêèÿ ðåçóëòàò. Àíàëèçèðàíåòî íà ÿò ìèòîëîãè÷åí ìîäåë è ñå ñúçäàâàò íîâèòå ðåëèãèè, òàçè
òàêúâ òèï ðåçóëòàò âúç îñíîâà íà ìîäåëè îò ðàçëè÷íè åçè- âðúçêà å óñëîâíà, ôîðìàòà íà çíàêà å ñèìâîëè÷íà è íå-
öè å òúðñåíå íàçàä â íèâàòà íà èñòîðè÷åñêàòà åâîëþöèÿ, ðåïðåçåíòàòèâíà. Çíàêîâàòà ñèñòåìà êàòî öÿëî ñå ÿâÿâà
ñúïðîâîäåíî ñ ãîëÿì ïðîöåíò õèïîòåòè÷íîñò. Èçõîäíà áà- ñòîéíîñò îò îáù ïîðÿäúê, êîÿòî óêàçâà ãåíåòè÷åñêîòî êà-
çà çà íàñòîÿùèòå íàáëþäåíèÿ ïðåäñòàâëÿâà èíäèéñêèÿò ÷åñòâî íà ÷îâåøêîòî ïîçíàíèå — íåïðåêúñíàòîñòòà, è òî-
ìîäåë. Îñîáåíî ïîëåçåí áå åäèí îò ïîäõîäèòå íà ñåìèî- âà å âàæíî çà íàñòîÿùèÿ àíàëèç.
òèêàòà — óñòàíîîâÿâàíå íà ãðàäèðàùèòå ïðèáëèçèòåëíîñò Èñòîðè÷åñêèÿò êîíòèíþèòåò íà Áàëêàíèòå äî ñúçäà-
è îò÷èòàíå íà îñíîâíàòà ñåìèîëîãè÷íà òðèõîòúîìèÿ íà âàíå íà ãëàãîëèöàòà å èçêëþ÷èòåëíî èíòåðåñåí ïî îòíî-
Ô. äüî Ñîñþð: øåíèå íà ïðåäáóêâåíèòå ïàìåòíèöè, ñúäúðæàùè ðàçíîî-
— çíàêúò å ñîöèàëåí — îáùîïðèåò; áðàçèè çíàêîâè ôîðìàöèè. Òå ïðèíàäëåæàò íà ðàçëè÷èè
— ñèìâîëúò å èíäèâèäóàëåí — ïðîèçâîëåí; êóëòóðíè Ïëàñòîâå, ïðåäñòàâÿùè áúëãàðñêèòå çåìè êàòî
— èíäåêñúò å ïðè÷èííî ñâúðçàí ñ òîâà, êîåòî çíà÷è.1 êðúñòîâèùå íà äðåâíè êóëòóðè è öèâèëèçàöèè.
 ðåçóëòàò íà òúðñåíå íà àðõèòèï íà ñúîòâåòíèÿ çíàê Çíàöèòå âúðõó ñúä÷åòî îò ñ. Ãðàäåøíèöà, Âðà÷àíñêî
èçäèðâàíåòî íà ïúðâîíà÷àëíàòà ìó îñíîâà ïîíÿêîãà ìè- (íà÷àëîòî íà IV õèë. ïð. Õð.), ïðåäñòàâÿò çíàêîâà ôîðìà-
íàâà ïðåç íèâàòà íà ñèìâîëà è èíäåêñà. Â òîçè ñìèñúë å öèÿ íà åäíà îò ðàííèòå öèâèëèçàöèè ïî íàøèòå çåìè. Â
âàæíî è çàêëþ÷åíèåòî íà Ìàêñ Ìþëåð: “Àçáóêèòå íèêî- ñúïîñòàâêà ñúñ ñëåäâàùèÿ êóëòóðåí ïëàñò — ãëèíåíèÿ ïå-
ãà íå ñà èçîáðåòåíè â îáèêíîâåíèÿ ñìèñúë íà äóìàòà — òå ÷àò (ïèíòàäåðà) îò ìîãèëàòà íà ñ. Êàðàíîâî (êðàÿò íà IV
ñà îôîðìåíè ïîñòåïåííî è ÷èñòî ôîíåòè÷íèòå àçáóêè âè- õèë. ïð. Õð.), ïðåäñòàâÿò åäèí ïîñëåäîâàòåëåí èñòîðè÷åñ-
íàãè ñúäúðæàò ñëåäè îò ðàííèòå èäåîãðàôè÷åñêè è ñèëà- êè àðåàë íà õàëêîëèòà çàåäíî ñ Õàðàïñêîòî ïèñìî (íà÷à-
áè÷åñêè ôàçè.”2  òîçè àñïåêò ñå óñòàíîâÿâà è ïúðâîòî ëîòî íà III õèë. ïð. Õð.), îòêðèòî ïî äîëèíàòà íà ðåêà
ôèëîëîãè÷åñêî ñõîäñòâî ìåæäó ãëàãîëèöàòà è áðàõìèíñ- Èíä â êóëòóðíàòà ñèñòåìà íà öèâèëèçàöèÿ îò ïúðâè÷åí
êàòà ïèñìåíîñò — è â äâåòå çâóêîâàòà ñòîéíîñò íà áóêâå- òèï — Õàðàïñêàòà. Çàáåëåæèòåëíà è âàæíà å îáùàòà ôóí-
íèÿ çíàê å ñòðîãî îïðåäåëåíà è ïîñòîÿííà. Èíäèéñêèÿò êöèîíàëíîñò íà òåçè çíàöè — ãëàâíî âúðõó ïå÷àòè (Êàðà-
ëèíãâèñò Ðàñòîäæè îòáåëÿçâà òîâà êà÷åñòâî íà áðàõìèí- íîâî è Õàðàïà) è îò÷àñòè âúðõó ñúä÷åòà (Ãðàäåøíèöà è
ñêàòà ïèñìåíîñò: Õàðàïà). Ïîêàçàòåëåí å ôàêòúò, ÷å íàé-êúñíèÿò îò ñðàâ-
“Èäåàëíàòà àçáóêà òðÿáâà äà èìà îïðåäåëåíè çíàöè çà íÿâàíèòå êóëòóðíè Ïëàñòîâå ñúäúðæà ôóíêöèîíàëíèòå ìî-
âñåêè çâóê, òàêà ÷å âñè÷êî ïðîèçíåñåíî äà ñå ïèøå òàêà, äåëè è íà äðóãèòå äâà, êàòî áðîÿò è ðàçíîîáðàçèåòî íà
êàêòî ñå ãîâîðè. Áðàõìèíñêàòà àçáóêà å èäåàëíà â ñìè- Õàðàïñêèòå ïå÷àòè å óäèâèòåëíî ãîëÿì è çíà÷èòåëåí. Ñú-
ñúë, ÷å íÿìà ðàçëèêà è äèõîòîìèÿ ìåæäó ãîâîðíà è ïèñ- ïîñòàâêàòà íà çíàöèòå ïî õàðàêòåð ïðåäñòàâÿ åòàïè íà åäèí
ìåíà ôîðìà.”3 è ñúù òèï ïèñìî — ïðåõîäíî, êàòî çíàöèòå îò Ãðàäåøíè-
Òîâà êà÷åñòâî å õàðàêòåðíî è çà ãëàãîëèöàòà, â ÷èåòî öà ñà ñòèëèçèðàíè ãåîìåòðè÷íî, çíàöèòå îò êàðàíîâñêèÿ
íàèìåíîâàíèå ñà èçïúëíåíè èçèñêâàíèÿòà íà äèõîòîìèÿ- ïå÷àò ñà ïðåäèìíî ïèêòîãðàôñêè, à â Õàðàïñêàòà çíàêîâà
òà — ãëàãîëàòè-ãîâîðÿ. Íàèìåíîâàíèåòî íà ñòàðàòà ñàíñê- ñèñòåìà ñå íàáëþäàâàò êàêòî îòáåëÿçàíèòå äâà òèïà, òàêà
ðèòñêà ïèñìåíîñò ñúùî èìà êîíêðåòíî ðîäîâî çíà÷åíèå. ñúùî è èäåîãðàôñêè çíàöè â îêîëî 300 ãåîìåòðè÷íè âàðè-
Áðàõìè å äåðèâàò îò êîðåíà “áðèõ” — “áðàõìàòè” — “äâè- àíòà. Ïî òåõíèêà è íà÷èí íà èçïèñâàíå Õàðàïñêîòî ïèñìî
æà ñå”, ñúñ ñàêðàëíî çíà÷åíèå “äâèæåíèå íà äóõà, äóõîâ- áåëåæè ñõîäñòâî ñ äâà äðóãà ïî-êúñíè ïàìåòíèêà, îòêðè-
íî çíàíèå”. Ñúùîòî íàèìåíîâàíèå å áèëî èçïîëçâàíî è òè ó íàñ — Ðîäîïñêèÿ íàäïèñ è íàäãðîáíèÿ íàäïèñ îò ñ.
çà îçíà÷àâàíå íà êàñòàòà íà ó÷åíèòå è ìúäðåöèòå. Èíòå- Êüîëìåí, Øóìåíñêî (VI â. ïð. Õð.). Õàðàêòåðíèÿò íà÷èí
ðåñíî å, ÷å åçèêúò íà ïèñìåíîñòòà áðàõìè íå å íàèìåíî- íà ïèñàíå áóñòðîôåäîí, òèïè÷åí íå ñàìî çà ïúðâèÿ íàä-
âàí ïî íàðîäà, êîéòî ãî å ãîâîðèë, à å ïîëó÷èë ñîáñòâåíî ïèñ íà òðàêèéñêè åçèê, íî è çà ñðåäèçåìíîìîðñêèÿ àðåàë,
ñàìîñòîéíî íàèìåíîâàíèå — “ñàíñêðèò”, ñ ïîä÷åðòàíî ñèì- ñå ÿâÿâà òèïè÷åí è çà Õàðàïà. Âñè÷êè ïîñî÷åíè ïàðàëåëè
âîëè÷íî çíà÷åíèå “ñúâúðøåíî ñúòâîðåí”. Òîé å áèë èç- ãîâîðÿò çà çàáåëåæèòåëíî åâîëþöèîííî ðàçâèòèå íà îá-
ïîëçâàí åäèíñòâåíî îò êàñòàòà íà áðàõìèíèòå, çà ðàçëèêà ùè òåíäåíöèè â îñíîâíàòà çíàêîâà ñèñòåìà íà öèâèëèçà-
îò åçèêà “ïðàêðèò” -”íàòóðàëíî ñúòâîðåí”, èçïîëçâàí îò öèèòå — ïèñìîòî. Âñúùíîñò òîâà çàêëþ÷åíèå òðÿáâà äà

34
ÀÂÈÒÎÕÎË
ñå îòíåñå êúì ïðîáëåìà çà ïðîòîèíäîåâðîïåéñêèÿ åçèê è òîïîíèìèÿòà íà ñòðàíàòà — â èìåíàòà Ìàäàðà, Âàðíà è
íåãîâèòå ïúðâè÷íè çíàêîâè ñèñòåìè. Èíòåðåñíî ìÿñòî áè- Êàâàðíà.”9
õà çàåëè òå è â êîíòåêñòà íà ïðîáëåìà çà äâèæåíèåòî íà Ìàäàðà å ïðîèçâîäíî íà ñàíñêðèòñêèÿ êîðåí “ìàäó”,
ïðîòîèíäîåâðîïåéñêèÿ åçèê îò çàïàä íà èçòîê, àêî ïðèå- êîåòî îçíà÷àâà “ìåä, ñëàäúê” è å èäåíòè÷íî ñ èìåòî íà
ìåì èäåÿòà çà ïðîòîèíäîåâðîïåéñêèÿ ïðîèçõîä íà íàñå- äðåâíèÿ èíäóñêè öåíòúð çà äðàìà — ñåëèùåòî Ìàäóðà â
ëåíèåòî íà Áàëêàíèòå: ñåâåðíà Èíäèÿ, êîåòî å áèëî ïîñëåäîâàòåëíî ñâåòèëèùå
“Òåðèòîðèÿ ïðîòîèíäîåâðîïåéñêîãî ÿçûêà íàõîäèëàñü íà èíäî-ñêèòñêèòå è êóøàíñêè äèíàñòèè, âëàäåëè òåçè çå-
â öåíòðàëíîé è þãîâîñòî÷íîé Åâðîïå.”4 ìè íÿêîëêî ñòîëåòèÿ. Âàðíà è Êàâàðíà ñà ïðîèçâîäíè íà
Îò ïî-êúñåí åòàï — íà÷àëîòî íà íîâàòà ¸ðà, òâúðäå çíà- åäèí ñúù êîðåí -”âàðè”, êîåòî îçíà÷àâà “òîïëà âîäà” (îò-
÷èòåëíî ìÿñòî â êîíòåêñòà íà èíòåðåñóâàùèÿ íè ïðîáëåì òóê è âàðÿ, âàð). Èìåíóâàíåòî íà ñåëèùà, ðàçïîëîæåíè äî
çàåìà òåçàòà çà ñúùåñòâóâàíåòî íà èíäîïåðñèéñêè êóëòî- ãîëÿì âîäåí áàñåéí, âåðîÿòíî íå å áèëî ñàìî ïîðàäè ãåî-
âè îáåêòè è âÿðâàíèÿ ïî íàøèòå çåìè: “Îò I âåê ïî íàøè- ãðàôñêîòî èì ðàçïîëîæåíèå, íî áèëî ñâúðçàíî è ñ áóäèñ-
òå çåìè ïðîíèêâà è ñå ðàçïðîñòðàíÿâà â Äîëíà Ìèçèÿ, à òêèÿ êóëò êúì âîäàòà êàòî èçíà÷àëíà, ïðå÷èñòâàùà ñèëà è
ñëåä òîâà è â Òðàêèÿ êóëòúò êúì èíäîåâðîïåéñêèÿ áîã Ìèò- å àíàëîãè÷íî íà èìåòî íà íàé-ïîïóëÿðíèÿ öåíòúð çà ïîê-
ðà — áîæåñòâî íà íà÷àëíàòà ñâåòëèíà.”5 ëîíåíèå â Èíäèÿ — Âàðàíàñè, ðàçïîëîæåí íà áðåãà íà ðå-
È îñíîâàòåëíî àâòîðúò Èâàí Àëåêñàíäðîâ ñå ïèòà “äà- êà Ãàíã. Èçõîæäàéêè îò òåçàòà, ÷å “áóäèçìúò âåðîÿòíî å
ëè è òàçè ðåëèãèÿ íå å áèëà ïðèäðóæåíà ñ ïèñìî”. Òîçè áèë ðåëèãèÿ íà èçâåñòèè ïðîòîáúëãàðñêè ðîäîâå” è îò ñå-
âúïðîñ å çàêîíîìåðåí íå ñàìî ïî ôîðìàëíî-èñòîðè÷åñêè ìàíòè÷íîòî çíà÷åíèå íà èìåòî Èñïåðèõ, ìîæå äà ñå äî-
ïðè÷èíè, íî è ïî ñúùíîñòíî-ãåíåòè÷åñêèÿ õàðàêòåð íà òîçè ïóñíå, ÷å ïúðâèÿò êõàí å íîñåë áóäèñòêî èìå. Èìåòî Èñ-
êóëò. Èñòîðèÿòà ñî÷è, ÷å III-II â. ïð. Õð., ïî âðåìå íà ïåðèõ ìîæå äà ñå ðàçãëåæäà êàòî ïðîèçâîäíî îò ñàíñê-
öàðóâàíåòî íà äèíàñòèÿòà íà Àøîêà, ñà íàïðàâåíè ïúðâè- ðèòñêèÿ êîðåí “èø”, êîåòî îçíà÷àâà “ïðèòåæàâàì, ðúêî-
òå ïúëíè çàïèñè íà áðàõìèíñêî: ïèñìî íà õèëÿäîëåòíàòà âîäÿ” è å èäåíòè÷íî ñ áîæåñòâåíîòî èìå Èøâàðà èëè Èø-
óñòíà òðàäèöèÿ íà Âåäèòå (Ðèãâåäà, ßäæóðâåäà, Ñàìàâå- ïàðà — ñúñ ñàêðàëíîòî çíà÷åíèå “âèñøà ñèëà”. Ñðåùà ñå
äà è Àòõàðâàâåäà). Ïðåç òàçè åïîõà, êîÿòî ñúâïàäà ñ åëè- è óñëîæíåíî êàòî Ìàõåøâàðà — “âåëèêà âèñøà ñèëà”, èëè
íèñòè÷åñêàòà, çàïî÷âà íîâ åòàï â ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà îïðîñòåíî êàòî Øèâà — åäíî îò ãëàâíèòå õèíäó áîæåñòâà,
áðàõìàíèçìà è áóäèçìà. Çà òîâà ñïîìàãàò è îæèâåíèòå ïîíÿêîãà èçîáðàçÿâàíî ñ õèëÿäà ãëàâè è ðúöå, ñèìâîë íà
“êîíòàêòà íà Àøîêà ñ Àíòèîõ I, öàð íà Ñèðèÿ (261 -246 ã. ñèëàòà è âñåìîãúùåñòâîòî ìó.
ïð. Õð.) è äðóãè åëèíñêè öàðå íà Çàïàäíà Àçèÿ”6. Äðóãà  ïîòâúðæäåíèå íà ãîðíàòà òåçà òðÿáâà äà ñå ïîä÷åð-
îñåçàòåëíà èíâàçèÿ íà èçòî÷íèòå êóëòóðè íà çàïàä å ñâúð- òàå, ÷å àðõåîëîãèÿòà îòäàâíà äîêàçà, ÷å êóëòóðàòà íà ïðà-
çàíà ñ ïîõîäà íà Àëåêñàíäúð Ìàêåäîíñêè (326 ã. ïð. Õð.), áúëãàðèòå å íîñèëà ïðåäèìíî èíäîïåðñèéñêè åëåìåíòè è
êîéòî å îñúùåñòâèë â ñúâðåìåííèÿ ñìèñúë íà äóìàòà êóë- õàðàêòåðèñòèêè.
òóðåí îáìåí ìåæäó Áàëêàíèòå è Èíäèÿ. Òåçè êóëòóðíè Âñè÷êè òåçè ôàêòè, âçàèìîâðúçêè è îòíîøåíèÿ ñà âàæ-
âðúçêè ïî-êúñíî ñå îêàçâàò îòïðàâíà òî÷êà çà ïðåîòêðè- íè êàòî îñíîâà, âúðõó êîÿòî ñå ðàçâèâà äîàçáó÷íîòî çíà-
âàíå íà çàáðàâåíàòà ïèñìåíîñò áðàõìè. Òîâà ñòàâà ïðåç êîâî íàñëåäñòâî ïî íàøèòå çåìè, êîåòî îò ñâîÿ ñòðàíà
ìèíàëèÿ âåê ÷ðåç èäåíòèôèöèðàíå íà äâóåçè÷åí íàäïèñ ïðÿêî è êîñâåíî ïîäãîòâÿ ðåâîëþöèîííèÿ åòàï â ðàçâèòè-
âúðõó äâå ìîíåòè — îò åäíà ñòðàíà, íà ãðúöêè, à îò äðóãà — åòî íà çíàêîâàòà êóëòóðà ïðè ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëèöàòà.
íà áðàõìè, íà èìåíàòà íà äâàìà ãðúêî-áàêòðèéñêè öàðå — “Òàçè íîâà â ñâåòà ïèñìåíîñò å áèëà ñúçäàäåíà òúêìî
Àãàòîêúë è Ïàíòåëåîí. ïîä âëèÿíèå íà çàâàðåíàòà òóê äðåâíà ïèñìåíà êóëòóðà.”10
“Èìåíàòà íà òåçè öàðå ñà áèëè èçïèñàíè ñ ãðúöêè è Îò íå ïî-ìàëêî çíà÷åíèå å è ñóáåêòèâíèÿò ãåíèé íà Êîíñ-
áðàõìèíñêè áóêâè âúðõó äâåòå ñòðàíè íà ìîíåòèòå. Ëàñåí òàíòèí Êèðèë Ôèëîñîô, ïîêàçàë îáðàçåö íà òâîð÷åñêà
èäåíòèôèöèðà ïðàâèëíî òåçè áóêâè.”7 ìîù è ïðåöèçíîñò â ïðîíèêâàíåòî è ñèíòåçèðàíåòî íà ðàç-
Ïî ãåíåòè÷åñêè õàðàêòåð êóëòúò êúì ñâåòëèíàòà å ïðÿ- íîðîäíè ñòîéíîñòè îò âèñø ïîðÿäúê — ãðàôè÷íè, çâóêîâè
êî ñâúðçàí ñúñ ñúùíîñòíèÿ õàðàêòåð íà ÷îâåøêîòî ïîç- è ÷èñëåíè. Ìíîãî ñà ôàêòîðèòå, êîèòî èëþñòðèðàò íåãî-
íàíèå è å åäèí îò íàé-äðåâíèòå ìó ñèìâîëè.  ñåìàíòè- âàòà èçêëþ÷èòåëíà åðóäèðàíîñò, íî çà ïîñòèãàíå íà òîâà
÷åí àñïåêò òîâà ñå îáÿñíÿâà îò çíà÷åíèåòî íà äóìàòà êóë- òâîð÷åñêî ïðîíèêíîâåíèå ïî-îñîáåíà ñòîéíîñò èìàò ñëåä-
òóðà — ïðîèçâîäíà îò êîðåíèòå “êóëò” -ïðèòåãëÿíå, ïî÷è- íèòå ìîìåíòè îò ðàçâèòèåòî ìó êàòî ó÷åí. Îáðàçîâàíèå-
òàíèå, è “ó𔠗 ñëúíöå, ñâåòëèíà. òî, êîåòî ïîëó÷àâà Êèðèë, ñå îòëè÷àâà ñ øèðîòà è çàäúë-
Âòîðè, ïî-êúñåí è èçêëþ÷èòåëíî âàæåí åòàï îò ðàçï- áî÷åíîñò:
ðîñòðàíåíèåòî íà èíäîïåðñèéñêèòå êóëòóðè íà çàïàä å “Øèðîêèòå çíàíèÿ, êîèòî ïîëó÷àâà â Ìàãíàóðñêàòà
ñâúðçàí ñ ïðàáúëãàðñêîòî íàñëåäñòâî. Íàìåðåíèòå ñòà- øêîëà, êúäåòî èçó÷àâà ãðàìàòèêà, ãåîìåòðèÿ, Îìèð, äèà-
òóè íà Áóäà ïî áúëãàðñêèòå çåìè, êàêòî è ïðàáúëãàðñêèòå ëåêòèêà è äðóãè ôèëîñîôñêè íàóêè — ðèòîðèêà, àðèòìåòè-
“õðàìîâå” — êàïèùàòà, àíàëîãè÷íè ñ áóäèñòêè îáåêòè çà êà, àñòðîíîìèÿ, ñëîâåñíîñò è âñè÷êè åëèíñêè èçêóñòâà11,
ïîêëîíåíèå â Àçèÿ, ïîêàçâàò ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà áóäè- äàâàò âúçìîæíîñò çà âñåñòðàííî ðàçâèòèå íà ñïîñîáíîñ-
çúì è ñðåä ïðàáúëãàðèòå. Âë. Ñâèíòèëà ïðàâè ñëåäíîòî òèòå ìó. Åäèí îò ëþáèìèòå ìó ó÷èòåëè áèë Ëúâ Ìàòåìà-
çàêëþ÷åíèå: òèê è òîâà ãîâîðè çà îñîáåí àôèíèòåò êúì ìàòåìàòè÷åñ-
“Õóíîïðîòîáúëãàðèòå-òàíãðèñòè, êîèòî ïðèåìàò áó- êèòå íàóêè. Äðóã âàæåí àñïåêò íà íåãîâîòî îáðàçîâàíèå å
äèçìà â Öåíòðàëíà Àçèÿ ïðåç I ñòîëåòèå îò í. å., ñà áèëè èçãðàæäàíåòî íà ñèíòåç ìåæäó àíòè÷íîñòòà è õðèñòèÿíñ-
ïðèíîñèòåëè íà áóäèñòêè êóëòîâè îáåêòè â Åâðîïà.”8 òâîòî, êîåòî ïîä÷åðòàâà è àêàä. Ï. Äèíåêîâ: “Ïîêðàé âñåñ-
Ñúùåñòâóâàò è åçèêîâè ïîäàòêè çà íàëè÷èåòî íà ïî- òðàííèòå íàó÷íè èíòåðåñè è øèðîòà íà çíàíèÿòà ñïåöèà-
äîáíà ðåëèãèÿ ó ïðàáúëãàðèòå: ëíî òðÿáâà äà ñå ïîä÷åðòàå ó ó÷èòåëèòå íà Êèðèë èíòåðå-
“Áóäèçìúò, êîéòî âåðîÿòíî å áèë ðåëèãèÿ íà èçâåñòèè ñúò êúì àíòè÷íîñòòà. Òîçè èíòåðåñ èçîáùî îòëè÷àâà âè-
ïðîòîáúëãàðñêè ðîäîâå, å îñòàâèë îïðåäåëåíè ñëåäè è â
çàíòèéñêàòà êóëòóðà. Âèçàíòèÿ íå ñêúñâà ñ ðàöèîíàëèñ-

35
ÀÂÈÒÎÕÎË
òè÷íèòå àíòè÷íè òðàäèöèè, ñèëíî å âëèÿíèåòî íà åëèíèñ- ìà è äîïúëíèòåëíà òàáëèöà çà ÷èñëåíèòå ñòîéíîñòè (Ïðè-
òè÷íîòî èçêóñòâî, ïîñòîÿííî ñå òúðñè íÿêàêúâ ñèíòåç íà ëîæåíèå ¹4). Ïîäðåæäàíåòî íà áóêâèòå â àçáó÷íàòà ñèñ-
õðèñòèÿíñòâîòî è ôèëîñîôñêèòå èäåè íà àíòè÷íèÿ ñâÿò.”12 òåìà å âúç îñíîâà íà ôîíîëîãè÷åñêèÿ ïðèíöèï è ñúñòàâ-
Îñîáåíî çíà÷åíèå èìà õàçàðñêàòà ìèñèÿ íà Êèðèë, êú- ëÿâà ïåò êëàñà êîíñîíàíòà -ãóòóðàëè, ïàëàòàëè, öåðåáðà-
äåòî å âúçìîæíî äà ñå å çàïîçíàë ñ ïðèìåðè îò ïðàáúë- ëè, äåíòàëè è ëàáèàëè; êëàñ ïîëóâîêàëè; êëàñ âîêàëè è
ãàðñêîòî ðóíè÷åñêî ïèñìî, êàêòî è çàíèìàíèÿòà ìó â Õà- êëàñ ñèáèëàíòè. Êàòî ãðàôè÷íà ñèñòåìà áðàõìèíñêàòà àç-
ëèôàòà. Öåííà èçõîäíà áàçà çà ðàçãëåæäàíèÿ ïðîáëåì å áóêà ïðèòåæàâà ñâîÿ êîìïîçèöèîííà öÿëîñò è ñïåöèôèêà:
ôàêòúò, ÷å òîé ñå å çàïîçíàë ñ àðàáñêîãî è ñåìèòñêîòî à) íà÷åðòàíèÿòà ñà ïîä÷åðòàíî èçïðàâåíè, äîðè Áþ-
ïèñìî. Âñè÷êè òåçè õàðàêòåðíè ÷åðòè ñå àáñîðáèðàò â óíè- ëåð, êîéòî çàùèòàâà òåçàòà çà ñåìèòñêàòà îñíîâà íà áðàõ-
êàëíèÿ òâîð÷åñêè ðåçóëòàò íà ôóíäàìåíòàëíîòî ìó äåëî ìèíñêèòå áóêâè, ïðåäïîëàãà, ÷å “íàêëîíåíèòå ëèíèè ñà
— ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëèöàòà. Ïîçíàâàíåòî íà ñåìèòñêî- áèëè èçïðàâåíè; õîðèçîíòàëíèòå ëèíèè ñà áèëè ïðåîáðà-
òî ïèñìî âåðîÿòíî å èçèãðàëî îñîáåíî âàæíà ðîëÿ è ïðè çóâàíè âúâ âåðòèêàëè è ðàçñòîÿíèåòî ìåæäó äâå ëèíèè å
ñúçäàâàíå íà áðàõìèíñêàòà ïèñìåíîñò. Ìíîãî åâðîïåéñ- áèëî ïîêðèòî îò åäíà íîâà”14
êè ó÷åíè — Ìàêñ Ìþëåð, Óèëÿì Äæîíñ, Ñòåôåíñîí è äð., á) ïðåîáëàäàâàò ïðàâîúãúëíè åëåìåíòè â íà÷åðòàíèÿòà
ïîääúðæàò òåçàòàòà, ÷å áðàõìèíñêàòà ïèñìåíîñò å ñúçäà- â) ëèïñâà ëèãàòóðåí ùðèõ
äåíà íà ñåìèòñêà îñíîâà. Äîêàçàòåëñòâà çà òîâà òå âèæ- Ñïîðåä èíäèéñêèÿ ó÷åí Í. Áàòà÷àðèÿ ïðè ñúçäàâàíå-
äàò â èäåíòè÷íàòà ïîñîêà íà ïèñàíå â ðàííèÿ åòàï íà ñúç- òî íà áðàõìèíñêèòå áóêâè å áèë ñïàçåí è ïðèíöèïúò íà
äàâàíåòî íà áðàõìèíñêîòî — îò ëÿâî íà äÿñíî, â ìîíóìåí- ïîðòðåòèðàíå, ñïîðåä êîéòî “íà÷åðòàíèÿòà ïðåäñòàâëÿ-
òàëíèÿ ñòèë è âúçìîæíîñòòà çà âîêàëèçàöèÿ. âàò ãðàôè÷íè êàðòèíè íà ôîðìèòå, êîèòî ñå ïîëó÷àâàò â
Äðóãè ó÷åíè, êàòî Àéçúê Òåéëîð, Äåíè è Äèðèíà, òâúð- óñòíàòà êóõèíà ïðè ïðîèçíàñÿíå íà ñúîòâåòíèòå çâóêîâå.
äÿò, ÷å íîâèòå îñîáåíîñòè íà òàçè ïèñìåíîñò ñå äúëæàò Ñàìîáèòíîñòòà íà áðàõìèíñêàòà àçáóêà ëè÷è â ëèïñàòà
íà ãðúöêî âëèÿíèå. íà äèõòîìèÿ ìåæäó çâóê è áóêâà: “Áóêâèòå ñà íàïúëíî êëà-
Íå îòðè÷àéêè, ÷å ñà âúçìîæíè âëèÿíèÿ è èäåéíè çàåì- ñèôèöèðàíè è ñå “ñïðàâÿò” îòëè÷íî ñ èçèñêâàíèÿòà íà åçè-
êè — îñíîâíî íà èäåÿòà çà áóêâåíèÿ çíàê, — èíäèéñêèòå ó÷å- êà, êîéòî ñà ñúçäàäåíè äà îáñëóæâàò.”16
íè çàùèòàâàò òåçàòà çà àâòåíòè÷íîñòòà íà áðàõìèíñêàòà Âå÷å íå ñå ñïîðè ïî òâúðäåíèåòî, ÷å “ãëàãîëèöàòà ñú-
àçáóêà è èçâåæäàò îñíîâíàòà è õàðàêòåðíà ÷åðòà -ãåîìåò- äúðæà òðèòå îñíîâíè ñèìâîëà íà õðèñòèÿíñêàòà âÿðà —
ðè÷íàòà ñòèëèçàöèÿ — îò îðèãèíàëíè ïðîòîèíäèéñêè èç- êðúñòà (õðèñòèÿíñêèÿ ñèìâîë), òðèúãúëíèêà (ñâåòàòà òðî-
òî÷íèöè, åäèí îò êîèòî -õàðàïñêàòà çíàêîâà ñèñòåìà. Çàáå- èöà) è êðúãà (ñèìâîë íà áåçêðàéíîñòòà è âñåñèëèåòî íà
ëåæèòåëíî â òîâà îòíîøåíèå å èçñëåäâàíåòî íà Ä. Ðàñòî- Áîãà)”17. Êëàñèôèêàöèÿ âúç îñíîâà íà ñúùèòå ôîðìàëíè
äæè, “Ïðîèçõîä íà áðàõìèíñêàòà ïèñìåíîñò”. “Èíäèéöè- áåëåçè å ñúçäàäåíà îò Èâ. Ãúëúáîâ çà ãðàôåìèòå çà ãëàñ-
òå îò åïîõàòà íà Ðèãâåäà íå ñàìî ñà ïîçíàâàëè ãåîìåòðèÿ- íè, à ãðàôåìèòå çà ñúãëàñíè ñà ðàçïðåäåëíè âúç îñíîâà íà
òà, íî ñà ÿ èçïîëçâàëè â ìíîãî îáëàñòè, âêëþ÷èòåëíî è â ôîíåòè÷åí ïðèíöèï. Ãðàôåìèòå çà âîêàëè ñà ðàçïðåäåëå-
èçêóñòâîòî. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å àêî ãåîìåòðè÷íèòå çíàöè íè â òðè ãðóïè:
ñà áèëè ãîñïîäñòâàùè ïðåäè ïîÿâàòà íà áðàõìèíñêàòà ïèñ- I — ôîðìèðàùà îñíîâà — êðúñò;
ìåíîñò, òîâà áè ìîãëî äà ïîðîäè è áóêâèòå. II — ôîðìèðàùà îñíîâà — òðèúãúëíèê;
Ïîäðîáíîòî ðàçãëåæäàíå íà áðàõìèíñêàòà àçáóêà áè III — ôîðìèðàùà îñíîâà — äúãà;
ðàçêðèëî êîëêî áëèçêè ñà òåçè áóêâè äî ôîðìèòå íà êðú- Òèïîëîãèÿòà ñ ïðåöèçíà, ïðèäðóæåíà ñ òî÷åí àíàëèç
ãà, åëèïñàòà, òðèúãúëíèêà, úãúëà è êâàäðàòà.”13 íà ñïåöèôè÷íèòå è îáùè åëåìåíòè. Öåííè ñà íàáëþäå-
Àâòîðúò ïðåäëàãà è äåòàéëíà êëàñèôèêàöèÿ ïî ïîñî- íèÿòà çà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ñòðóêòóðíèòå åëåìåíòè
÷åíèòå ôîðìàëíè áåëåçè íà öÿëàòà áðàõìèíñêà àçáóêà, ñúñ- íà ãðàôåìèòå è ñúîòâåòíèòå ôîíåòè÷íè ïðèçíàöè, îò÷è-
òîÿùà ñå îò çíàöè, ñúçäàäåíè ïðåç VI â. ïð. Õð. (Ïðèëî- òàíåòî íà ôîíåìàòè÷íèòå îñîáåíîñòè ïðè ñúçäàâàíå íà
æåíèÿ 1-4). Êëàñèôèêàöèÿòà å èíòåðåñíà ñ òèïîëîãèÿòà áóêâèòå. “Îò äðóãà ñòðàíà, ôîíåòè÷íî-àêóñòè÷íàòà áëè-
íà çíàöèòå — ãðóïèðàíåòî íà òîëêîâà ðàçíîîáðàçèè âàðè- çîñò ìåæäó îòäåëíèòå ôîíåìè å íàìåðèëà îòðàæåíèå è
àíòè â òðè îñíîâíè òèïà: âúâ ôîðìàëíàòà áëèçîñò íà ñúîòâåòíèòå áóêâè. Òîâà ñå
I — áóêâè, ïðîèçëèçàùè îò úãüë è òðèúãúëíèê (Ïðèëî- äîëàâÿ îò ïðúâ ïîãëåä ïðè çíàöèòå çà íîñîâêèòå — äÿñ-
æåíèå ¹1); íàòà ïîëîâèíà íà èåí, îí, åí å åäíàêâà è òúêìî òîçè îáù
II — áóêâè, ïðîèçëèçàùè îò êðúã è ïîëóêðúã (Ïðèëî- åëåìåíò î÷åâèäíî å ñëóæèë çà îáîçíà÷àâàíå íà îáùèÿ
æåíèå ¹2); çà ñúîòâåòíèòå ôîíåìè íàçàëåí õàðàêòåð.”18
III — áóêâè, ïðîèçëèçàùè îò êâàäðàò è ÷åòèðèúãúëíèê Íÿêîè îñíîâíè ñúïîñòàâêè âîäÿò äî èíòåðåñíè èçâî-
(Ïðèëîæåíèå ¹3). äè çà ôîíåòè÷íàòà îñíîâà íà ãðàôè÷íèòå âàðèàíòè è çàñ-
Äàäåíè ñà è âàðèàíòè íà åäèí çíàê, êîèòî â çàâèñè- òúïíèöèòå íà ñúîòâåòíèòå ôîíåìè: “... ãëàãîëè÷åñêàòà áóê-
ìîñò îò ñòèëà íà ïèñàíå ïîïàäàò â ðàçëè÷èè ãðóïè, íî áåç âà Ù â ãîðíàòà ñè ÷àñò íåñúìíåíî âúçïðîèçâåæäà òî÷íî
äà íàðóøàâàò îáùèÿ ñè ãåîìåòðè÷åí âèä. Åòî çàùî òîâà ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà Ø, äîêàòî êîëåëöåòî â äîëíàòà è
âñúùíîñò ïîòâúðæäàâà îñíîâíàòà òåçà çà ãåîìåòðè÷íàòà ÷àñò å åëåìåíò îò áóêâàòà (÷).  òîçè ñëó÷àé ãëàãîëè÷åñ-
ôîðìîîáðàçóâàùà îñíîâà íà àçáó÷íèòå çíàêîâå — íåçàâè- êîòî Ù î÷åâèäíî ïðåäñòàâëÿâà ëèãàòóðà îò äâåòå áóêâè è
ñèìî îò ñòèëà, òå “íå èçëèçàò” îò ïîñî÷åíèòå òðè îñíîâ- ùå å èìàëî ñëåäîâàòåëíî ñòîéíîñò (ø÷), ò. å. òîâà ñú÷å-
íè òèïà. Ñ ïóíêòèð ñà ïîêàçàíè âåðîÿòíèòå âúçìîæíîñòè òàíèå êàòî ñúîòâåòñòâèå íà ïðàñëàâÿíñêîòî “TI” å áèëî
çà øðèôòîâà âàðèàòèâíîñò, êîèòî ïî ñúùåñòâî ïðîèçòè- õàðàêòåðíî çà ãîâîðà, ëåãíàë â îñíîâàòà íà Êèðèëî-Ìå-
÷àò è ñà îáóñëîâåíè îò ñúîòâåòíèÿ òèï.  îòäåëíà òàáëè- òîäèåâèÿ êíèæîâåí åçèê.”19
öà ñà ïðåäñòàâåíè áóêâèòå, ïîäðåäåíè â àçáó÷íàòà ñèñòå- Âñúùíîñò êàêòî âîêàëèòå, òàêà è êîíñîíàíòèòå ìîãàò

36
ÀÂÈÒÎÕÎË

37
ÀÂÈÒÎÕÎË
äà áúäàò ãðóïèðàíè ïî ôîðìàëíè áåëåçè â êëàñèôèêàöèÿ
ñúñ ñëåäíîòî ðàçïðåäåëåíèå (Ïðèëîæåíèå ¹ 5):
I ãðóïà — áóêâè ñ îñíîâåí êîíñòðóêòèâåí åëåìåíò —
êðúñò, úãúë/êâàäðàò;
II ãðóïà — áóêâè ñ îñíîâåí êîíñòðóêòèâåí åëåìåíò —
òðèúãúëíèê;
III ãðóïà — áóêâè ñ îñíîâåí êîíñòðóêòèâåí åëåìåíò —
êðúã, åëèïñà.
Îñâåí ïîñî÷åíèòå ïî Èâ. Ãúëúáîâ ïðèìåðè, êîèòî
ïðåäñòàâÿò âçàèìîîáóñëîâåíîñòòà ìåæäó ôîíåìíèÿ è ãðà-
ôåìíèÿ ñúñòàâ íà áóêâèòå (íîñîâêèòå è Ø è Ù), ïðè ïîñî-
÷åíàòà òèïîëîãèÿ ñå ïðîÿâÿâàò è ñëåäíèòå ñëó÷àè íà òà-
êàâà âðúçêà:
1. Ãðàôåìèòå çà êîíñîíàíòà ñà îáåäèíåíè ïî îñíîâíèÿ
äèôåðåíöèàëåí ïðèçíàê çâó÷íîñò — áåççâó÷íîñò è âñÿêà
îïîçèöèîííà äâîéêà ïîïàäà â åäíà è ñúùà ãðóïà — òðè
äâîéêè ñà â I ãðóïà è îñòàíàëèòå — â III.
2. Èíòåðåñíî å âòîðè÷íîòî îáðàçóâàíå íà çíàêà çà (ÎÓ)
­ îò äâåòå ãëàãîëè÷åñêè áóêâè çà (Î), êîåòî ïðîèçòè÷à îò
íàëè÷èåòî íà ôîíåìàòà (Î) â íåãîâèÿ ñúñòàâ. Îò äðóãà
ñòðàíà, òîçè çíàê ïðåäñòàâëÿâà òî÷íî ñòîéíîñòòà íà èí-
äîåâðîïåéñêîòî äúëãî (Î), êîåòî âëèçà â ñúñòàâà íà èíäî-
åâðîïåéñêèÿ äèôòîíã (OU) (ñðâ. Áðóãìàí, Ò. I). Òîâà äàâà
ïðåäñòàâà çà íàìàëÿâàíå íà êâàíòèòåòà íà èíäîåâðîïåéñ-
êèÿ äèôòîíã â ñúîòâåòíèÿ ñò. áúëãàðñêè, êàòî â ñëó÷àÿ òî-
çè ïðîöåñ ïðîäúëæàâà äî ìîíîôòîíãèçèðàíåòî ìó â (Ó).
3. Íàëè÷èåòî íà âåêòîðíè âàðèàíòè çà îáîçíà÷àâàíå
íà (Â) è (Ë) ñúùî íîñè çàêîäèðàíàòà ôîíåòè÷íà èíôîð- òî èìà íå ñàìî îðíàìåíòàëíî, íî è äèàêòðè÷íî çíà÷åíèå.
ìàöèÿ çà ïúðâîíà÷àëíàòà ôîíåòè÷íî-àêóñòè÷íà áëèçîñò „Ïåòëèöàòà ìîæå äà ñå ðàçãëåæäà êàòî íàé-õàðàêòåð-
ìåæäó òåçè ôîíåìè. íèÿ çàêîíîâ êîìïîíåíò îò ãëàãîëè÷åñêàòà ãðàôèêà ­ â èí-
„ ÈÅ „L“ ­ ìåêî ñå å îòëè÷àâàëî îò òâúðäîòî, êîåòî âåíòàðà íà íèêîÿ äðóãà ïèñìåíîñò òÿ íå ñå ñðåùà ñ òàêàâà
å áèëî íåêîíñîíàíòíî, çâó÷àùî ïî÷òè êàòî äèôòîíãà ÷åñòîòà, íèòî ïúê èãðàå òîëêîâà ãîëÿìà ðîëÿ ïðè èçãðàæ-
„AU“. 20 äàíå íà áóêâåíèòå êîíñòðóêöèè êàòî òÿõíà îñíîâíà ñúñ-
Âòîðè÷íîòî  å ñúùî çàñòúïíèê à äèôòîíã ñ ïîäîáåí òàâêà.“23
ôîíåòè÷åí ñúñòàâ, ñð. Áðóãìàí ­ „duo-dva“. Ïîêàçàòåëåí Èíòåðåñíî çíà÷åíèå äîáèâà ôàêòúò, ÷å òîâà å ñòàð åñ-
òåòè÷åñêè ïîõâàò ïðè ñúçäàâàíå íà ãðàôè÷åñêè çíàöè. Ñ
àíàëîã íà òîçè ôîíåòè÷åí ñúñòàâ íà „Ë“ è „Â“ äàâà ñàíñ-
òàêàâà ñåìèîëîãè÷åñêà ñòîéíîñò òîé ñå íàáëþäàâà îùå â
êðèòñêèÿò åçèê, êúäåòî òåçè çâóêîâå çàåäíî ñ „JA“ è „×À“
Õàðàïñêèòå èíèöèàëè:
èìàò ñòîéíîñò íà ïîëóâîêàëè.
„Ãðàíèöèòå íà ãåîìåòðè÷íèòå ôèãóðè ñ ëèíèÿ èëè òî÷-
„Ïîëóâîêàëèòå ñà íàðå÷åíè òàêà, çàùîòî ñà ïîäîáíè
êóâàí êðúã ñà çàáåëåæèòåëíè è òå ñà èíêðóñòèðàíè âúðõó
ïî çâó÷åíå íà ñú÷åòàíèå îò äâå ãëàñíè (äèôòîíã).
ñëîíîâà êîñò èëè âúðõó äâóëèöåâà êîñòåíà ïëî÷à.“23
Ñúùèÿò ãëàñåæ íà „Ë“ å çàïàçåí è â åäèí íåêíèæîâåí
Ï. Èë÷åâ èçòúêâà è äðóãè ãàðôè÷åñêè îñîáåíîñòè íà
èçãîâîð â áúëãàðñêèÿ åçèê ­ ñðâ. (ïóà÷à âì. ïëà÷à). Îò
ãëàãîëèöàòà, êîèòî óäèâèòåëíî ñúâïàäàò ñ èçòúêíàòèòå ïî-
èçëîæåíèòå ñðàâíåíèÿ ìîæå äà ñå äîïóñíå, ÷å çâó÷åíåòî ãîðå îñîáåíîñòè íà áðàõìèíñêàòà àçáóêà:
íà „Ë“ è „Â“ å èìàëî àíàëîãè÷íà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò, „Êàòî ñëåäñòâèå îò ïîñî÷åíèòå êèíåìàòè÷íè îãðàíè-
áëèçêà äî ñòîéíîñòòà íà äèôòîíã (AU. OU) â ãîâîðà, ëåã- ÷åíèÿ ïðè íà÷åðòàâàíåòî íà îñíîâíèÿ ñòðóêòóðåí åëåìåíò
íàë â îñíîâàòà íà Êèðèëî-Ìåòîäèåâèÿ åçèê. â Ã. (ãëàãîëèöàòà) ìîãàò äà ñå ðàçãëåæäàò òàêèâà íåéíè
 îáù ãðàôè÷åí ïëàí ãëàãîëèöàòà å èçäúðæàíà êàòî îñîáåíîñòè êàòî: à) îáùàòà èçïðàâåíîñò íà ãëàãîëè÷åñ-
åäèííà, ãåîìåòðè÷åñêè ñòèëèðèçèðàíà êîìïîçèöèÿ, çà êî- êèòå áóêâè; á) ãîëÿìàòà áëèçîñò íà ïðåîáëàäàâàùèÿ áðîé
åòî äîïðèíàñÿò: úãëè, êîèòî ñå ñðåùàò òóê äî 90; â) ëèïñàòà íà ëèãàòóðåí
1) áàëàíñèðàíåòî íà îñíîâíèòå ôîðìîîáðàçóâàùè åëå- ùðèõ, êîéòî äà ñúåäèíÿâà äâå ñúñåäíè áóêâè.“24
ìåíòè ­ úãëîâèäíèòå íà÷åðòàíèÿ ñå ñúîòíàñÿò ðàâíîñòîéíî  òîçè ñëó÷àé áè áèëî ïðîäóêòèâíî ñðàâíèòåëíîòî èç-
ïî áðîé íà åëèïñîâèäíèòå, à òðèúãúëíèòå ñà îêîëî 2/4 îò ñëåäâàíå íà ïîñî÷åíèòå „êèíåìàòè÷íè îãðàíè÷åíèÿ“ (äúë-
òÿõ. æèíà íà ÷åðòèöàòà è ïîñîêà íà èçïèñâàíåòî) ñ åëåìåíòè-
2) äîïúëíèòåëíèòå åëåìåíòè èìàò îñìèñëåíî ïëàñòè- òå íà íàðå÷åíèÿ îò Áþëêåð „ïåäàíòè÷åí ôîðìàëèçúì“ íà
÷åñêî ðåøåíèå, êàòî ñà íîñèòåëè íå ñàìî íà îðíàìåíòàë- áðàõìèíñêàòà àçáóêà â ðúêîïèñè íà äâåòå ãðàôèêè. Òóê ñà-
íî, íî è íà ñìèñëîðàçëè÷èòåëíî çíà÷åíèå. ìî ùå „ìàðêèðàìå“ ñðàâíèòåëíàòà ïðåäñòàâà ÷ðåç èçâî-
3) ïîñòèãíàòà å îáëèêîâà ÷åðòà íà ãðàôè÷íàòà ñèñòå- äèòå íà äâàìàòà öèòèðàíè àâòîðè.
ìà, ÷ðåç ñòàíäàðòèçàöèÿ íà òàêà íàðå÷åíàòà ïåòëèöà, êîÿ- „Ìàëêàòà äúëæèíà íà ÷åðòèöàòà îïðåäåëÿ íÿêîè îò
íàé-âàæíèòå ãðàôè÷íè îñîáåíîñòè íà ãëàãîëè÷åñêèòå çíà-

38
ÀÂÈÒÎÕÎË
êîâå: à) ïî-ãîëåìèÿ áðîé íà ÷åðòèöèòå â ñúñòàâà íà îò- ÷åíèÿ ñèìâîëèçèðà êëþ÷à íà æèâîòà â êîïòñêîòî õðèñòè-
äåëíàòà áóêâà; á) îòíîñèòåëíàòà ñëîæíîñò íà ðèñóíêàòà è ÿíñòâî. Òîçè ñèìâîëèçúì êîðåñïîíäèðà ñúñ çíà÷åíèåòî
âúòðå â áóêâåíîòî ïîëå; â) õîðèçîíòàëíàòà äâóñúñòàâíîñò íà êðúñòà â õàðàïñêàòà êóëòóðà, êúäåòî ïîäîáåí ñîëàðåí
(äâóåòàæíîñò) íà ïî÷òè âñè÷êè ãëàãîëè÷åñêè çíàêîâå; ã) çíàê ïðåäñòàâÿ ñëúíöåòî êàòî èçòî÷íèê íà ñèìâîë íà æè-
ïîÿâàòà íà òðåòà ëèíèÿ â ãëàãîëëè÷åñêèÿ ðåä ­ ñðåäíàòà âîòà. Ðàçëè÷íèòå âèäîâå ãåîìåòðè÷íè ìîäåëè è íàé-âå÷å
ðåäîâà îñ; ä) ðàçìåðà íà ïåòëèöàòà, êîÿòî íèêîãà íå äî- êðúñòúò çàåìàò îñíîâàòà íà ìíîãî îò ìàëêèòå ïå÷àòè, íà-
êîñâà åäíîâðåìåííî ãîðíàòà è äîëíà ðåäîâà ëèíèÿ; å) ëèï- ìåðåíè â Õàðàïà.
ñàòà íà ïðåñè÷àùè ñå ÷åðòè âúòðå â áóêâåíîòî ïîëå.“25 Òðèúãúëíèêúò, êàòî ñèìâîë íà Ñâåòàòà Òðîèöà â õðèñ-
„Ïîâå÷åòî îò áðàõìèíñêèòå çíàêîâå ñà ñúñòàâåíè îò òèÿíñêàòà ðåëèãèÿ ­ Áîã Îòåö, Áîã Ñèí è Ñâåò Äóõ, èìà
âåðòèêàëíè ëèíèè ñ äîïúëíåíèÿ â äîëíàòà ÷àñò, ïîíÿêîãà ñúùîòî çíà÷åíèå â áðàõìèíñêàòà ðåëèãèÿ, ïðåäñòàâÿéêè
è â ãîðíàòà, íî ðÿäêî ïî ñðåäàòà. Äîïúëíåíèå íèêîãà íå òðèåäèííñòâîòî íà âúðõîâíèòå áîæåñòâà ­ Áðàìà, Âèøíó
ìîæå äà áúäå ïðèáàâåíî ñàìî â ãîðíàòà ÷àñò.  ïîâå÷åòî è Øèâà. Âúâ âåäè÷åñêî âðåìå òîé ïðåäñòàâëÿâà ñúùî è
ñëó÷àè ãîðíàòà ÷àñò íà áóêâèòå çàâúðøâà ñ âåðòèêàëíè ñâåòàòà Òðîèöà íà ñâåùåíèòå êíèãè íà ìúäðîñòà ­ ïúðâè-
ëèíèè, íî ïîíÿêîãà ñúäúðæà è êúñè õîðèçîíòàëíè ÷åðòè- òå íàïèñàíè êíèãè â ñâåòà ­ òðèòå Âåäè ­ Ðèãâåäà, ßäæóð-
öè. Çàêðúãëåíè ëèíèè â ãîðíèÿ êðàé íà úãëîâèäíèòå çíà- âåäà è Ñàìàâåäà. ×åòâúðòàòà Âåäà ­ Àðõàðâàâåäà, å áèëà
êîâå, îáúðíàòè íàäîëó, ñà ðÿäêîñò.  „ÌÀ“ è åäíà ôîðìà âêëþ÷åíà ïî-êúñíî â ñèñòåìàòà íà Âåäàíòà, áåç äà íàðó-
„ËÍÀ“ äâå ëèíèè ñà îáúðíàòè íàãîðå. Ãîðíàòà ÷àñò íèêî- øàâà åäèíñòâîòî íà ïúðâè÷íàòà Òðîèöà. Òîçè ñèìâîëè-
ãà íå ïðåäñòàâÿ íÿêîëêî úãúëà, ðàçïîëîæåíè â åäíî îáùî çúì ïðè äâåòå êóëòóðè å áèë àñîöèèðàí ñúñ ñïåöèàëíî çíà-
ðàìî, ñ âåðòèêàëíè èëè íàêëîíåíè íàäîëó ëèíèè, ñ òðèú- ÷åíèå íà ÷èñëîòî òðè ­ â õðèñòèÿíñêàòà ðåëèãèÿ ÷èñëîòî
ãúëíè èëè êðúãîâè íà÷åðòàíèÿ ñ âèñÿùè ëèíèè.“26 òðè èãðàå âàæíà ðîëÿ, êîÿòî å ñúùàòà è â áðàõìàíèçìà ­
Íàé-çíà÷èòåëíàòà ïðèëèêà ìåæäó ãëàãîëèöàòà è áðàõ-
÷óäåñàòà ñòàâàò â ðàìêèòå íà òðè äåíà è ÷èñëîòî òðè çàò-
ìèíñêàòà ïèñìåíîñò å òÿõíàòà îáùà àðõèòèïîâà îñíîâà ­
âàðÿ òðàíñöåäåíòàëíàòà ðåàëíîñò (èçòî÷íèê íà ÷óäåñàòà).
ãåîìåòðè÷åñêàòà ñòðóêòóðà.
„Âåäè÷åñêèòå àðèéöè (îò åïîõàòà íà Ðèãâåäà) íå ñàìî  Õàðàïñêàòà êóëòóðà òðèúãúëíèêúò å åäèí îò ÷åñòî èç-
ñà ïîçíàâàëè ãåîìåòðèÿòà, íî ñúùî ñà ÿ ïîëçâàëè â ìíîãî ïîëçâàíèòå çíàöè, êàòî äâà òðèúãúëíèêà ïðåäñòàâëÿâàò
îáëàñòè, âêëþ÷èòåëíî â èçêóñòâîòî ­ ïðèëàãàíåòî íà ìà- ìúæêàòà è æåíñêàòà îñíîâà íà æèâîòà.
òåìàòè÷åñêèòå çíàíèÿ â ðåëèãèîçíèÿ æèâîò, â æåðòâîïðè- Êðúãúò, êàòî ðåëèãèîçåí ñèìâîë, å èäåíòè÷åí â õðèñ-
íîøåíèÿòà, ðèòóàëèòå è â êîíñòðóêöèÿòà íà îëòàðè, êàïè- òèÿíñòâîòî è áðàõìàíèçìà. Òîé å çíàêúò íà Âñåñèëíèÿ Áîã
ùà è äð. Ãåîìåòðèÿòà êàòî íàóêà å áèëà èçðàáîòåíà â Èí- è ñúâúðøåíñòâîòî íà Áîæåñòâåíàòà ñèëà. Òîé îñâåí òîâà
äèÿ îò èíäóñèòå, îò âåäè÷åñêèòå ïðàâèëà, ñâúðçàíè ñ êîí- ñå å ïðèåìàë êàòî ñúâúðøåíà ôîðìà. Òàêà íàðå÷åíàòà êðú-
ñòðóêöèÿòà íà æåðòâåíèòå îëòàðè, êîåòî å ñïåöèàëíî ñïî- ãîâà ÷àêðà ñå å ñìÿòàëî, ÷å ñå âúðòè íà ïîêàçàëåöà íà Áîã
ìåíàòî â Ðèãâåäà. Ïàê òàì ñå ñðåùàò êîíêðåòíè ïðèìåðè Âèøíó è å ðúêîâîäåëà ñúäáàòà íà ñìúðòíèòå. Â õàðàïñêà-
çà ãåîìåòðè÷íè ïîíÿòèÿ, êàòî îêðúæíîñò (æàðèäõèõ), ïî-
âúðõíîñò íà òðèúãúëíèê (òðèáóãà), êàêòî çà îòíîøåíèå íà
îáèêîëêàòà íà êðúãà êúì íåãîâèÿ äèàìåòúð (òðèòà)“.
Ïî ïîäîáåí íà÷èí:
„Ïèòàãîðåéñêàòà øêîëà å çíàåë, ÷å ôåíîìåíàëíèÿò
ñâÿò (ñâåòà íà ÿâëåíèÿòà, âèäèìèÿ ñâÿò) íàé-äîáðå ìîæå
äà ñå ðàçáåðå, êàòî ñå ïðîíèêíå â ñèñòåìàòà îò ÷èñòè ìî-
äåëè èëè îò ãåîìåòðè÷åñêè ôîðìè. Êîãàòî ïèòàãîðåéöè-
òå ñà èçñëåäâàëè ðåàëíîñòòà ÷ðåç ãåîìåòðè÷åñêè ìåòàôî-
ðè, òå âñúùíîñò ñà ñòîÿëè ñúâñåì áëèçî äî ñúâðåìåííàòà
íàóêà. Ñúùåâðåìåííî ïîíÿòèå çà åíåðãèéíî ïîëå êîðåñ-
ïîíäèðà ñ äðåâíàòà òåîðèÿ çà âñåëåíàòà êàòî ãåîìåòðè-
÷åñêà õàðìîíè÷íà ñèñòåìà. Áåðòðàí Ðúñåë âèæäà äúëáî-
êàòà ñòîéíîñò íà ïèòàãîðåéñêàòà òåîðèÿ çà ÷èñëàòà âúâ
âðúçêà ñ ìàòåðèÿòà. „Òîâà, êîåòî íèå âúçïðèåìàìå êàòî
ðàçëè÷íè êà÷åñòâà íà ìàòåðèÿòà, êàçâà òîé, ñà âñúùíîñò
ðàçëè÷èÿ â ÷åñòîòàòà.“
Ïëàòîí å ôîðìóëèðàë òîçè âúçãëåä â ñâîÿòà ñåíòåí-
öèÿ, ÷å:
„Ãåîìåòðèÿòà è ÷èñëàòà ñà íàé-ðåäóöèðàíèÿò è íàé-
ñúùåñòâåí è òî÷íî ïîðàäè òîâà èäåàëåí ôèëîñîôñêè
åçèê.“
Îò àðõèòèïîâàòà îáùà îñíîâà íà äâåòå ïèñìåíîñòè ñå
èçâåæäà íèâîòî íà òåõíèÿ ðåëèãèîçåí ñèìâîëèçúì, êîåòî
ïîêàçâà ïúðâè÷íàòà èäåíòèôèêàöèÿ íà ðåëèãèîçíèòå âÿð-
âàíèÿ â èíäîåâðîïåéñêàòà êóëòóðà êàòî öÿëî ­ îôîðìÿé-
êè ñâîÿ „ñåìåéíà“ èäåíòè÷íîñò ïî ïîäîáèå íà åçèöèòå,
íà êîèòî ñëóæàò.
Êðúñòúò å ñèìâîë íà õðèñòèÿíñêàòà ðåëèãèÿ è ïîðàäè
òîâà ìîíîãðàì íà Õðèñòîñ. Åäíî îò íàé-ðàííèòå ìó çíà-

39
ÀÂÈÒÎÕÎË
òà êóëòóðà êðúãúò ôóíêöèîíèðà êàòî èíèöèàëíà áóêâà.  äúëáî÷åíà „ðåâèçèÿ“, èìåííî íà íèâî „ñèìâîë“, òóê èìà
íàé-ñòàðàòà õèíäó-ïèñìåíîñò ñðåä èäåîãðàôñêèòå èíèöè- âàæíî çíà÷åíèå. Êèðèë, êîéòî ñå å áîðèë ñðåùó Èêîíîê-
àëè òî÷êóâàíèÿò êðúã å ñðåä íàé-÷åñòî ñðåùàíèòå êîí- ëàçìà, â ñúùîòî âðåìå å áèë ïðîäóêò íà òàçè åïîõà è â
âåíöèîíàëíè ñèìâîëè, íàìåðåíè èçïèñàíè âúðõó ïðåäìå- ñâîÿ èíòåëåêòóàëåí òâîð÷åñêè àêò âúçñòàíîâÿâà åäíà òâúð-
òè. Â òîçè àñïåêò êðúãúò, êàòî çíàê ñ äâîåí ïðîèçõîä ­ îò äå íåïîïóëÿðíà ðàííà ôîðìà íà õðèñòèÿíñêîòî èçêóñòâî
ïðàêòèêàòà è ñèìâîëèçìà, ­ å çíàê îò âèñø ïîðÿäúê è îò- ­ „êóëò áåç îáðàç“ ­ âúçðîäåíà îò àíòè÷íîñòòà íà Êîíñ-
òàíòèí I. Òóê ñå âêëþ÷âàò è Õðèñòîãðàìàòà è êîäîâèòå
áåëÿçâà ïðåìèíàâàíåòî íà èäåîãðàôñêè ñèìâîëèçúì êúì
ïîåòè÷íè ôîðìè íà Ïóáëèé Îïòàòèé. Òîçè âèä òâîð÷åñò-
èíèöèàëè. Ñúùèÿò õàðàêòåð êðúãúò ïðîÿâÿâà è â ãëàãîëè-
âî ïðè Êèðèë ïîñòèãà ñâîÿòà âèñøà åìàíàöèÿ, òúé êàòî å
öàòà ­ òî å ãëàâíèÿò ôîðìàòèâåí åëåìåíò è â ñúùîòî âðå- ðàçðàáîòåíî êàòî öÿëîñòíà óíèâåðñèàëíî çíà÷èìà ñèñòå-
ìå íàé-÷åñòî ñðåùàíèÿò äåêîðàòèâåí åëåìåíò, íàðå÷åí ìà îò îïðåäåëåíè ôóíêöèè è ïîäîáíî íà äðóãè èñòîðè-
„ïåòëèöà“. ÷åñêè ïàðàäîêñè, èìåííî ñëåä íàé-òåæêàòà çà èçêóñòâîòî
Ïî-íàòàòúøíîòî ñåãìåíòèðàíå íà ðåëèãèîçíèÿ ñèìâî- êðèçà ­ Èêîíîêëàçìà, õðèñòèÿíñêèÿò òâîð÷åñêè ãåíèé äîñ-
ëèçúì äîâåæäà äî íèâîòî íà ðåëèãèîçíàòà ïðîòîòèïíà èäåÿ òèãà ñâîÿ âðúõ.
(Ïðèëîæåíèå ­ 6). Êîãàòî èçñëåäâàìå äâåòå àçáóêè îò ÷èñòî ôèãóðàòè-
 ãëàãîëèöàòà ñå ÿâÿâàò òðè çíàêà è äâà âàðèàíòà íà âåí àñïåêò, ùå íàìåðèì ïîðàçèòåëíî ñõîäíè çíàöè. Ãëà-
ïðîòîòèïíè ðåëèãèîçíè èäåè. Íàé-âàæíèÿò å òðîéíàòà ïî- ãîëè÷åñêèòå çíàöè çà ðàçëè÷íè áóêâè ñà èäåíòè÷íè ñ 10
ÿâà íà çíàêà íà Áîãèíÿòà Ìàéêà, êîåòî îòíîâî ïîä÷åðòàâà çíàêà îò áðàõìèíñêàòà ïèñìåíîñò ­ áðîÿò íà èäåíòè÷íè-
çíà÷èìîñòòà íà Ñâåòàòà Òðîèöà. Òîâà å çàáåëåæèòåëíî, òå çíàöè å áëèçúê, íî âñå ïàê ïî-ãîëÿì îò òîçè ìåæäó ñòà-
çàùîòî ïðîèçõîäúò íà òîçè çíàê ïðåäõîæäà õðèñòèÿíñêèÿ ðîóíãàðñêîòî ïèñìî è áðàõìèíñêàòà ïèñìåíîñò 8 = 8 (ñòà-
êàíîí è, îò åäíà ñòðàíà, å ñâèäåòåëñòâî çà íåïðåêúñíàòèÿ ðîóíãàðñêîòî ïèñìî è âàðèàíò íà ïðàáúëãàðñêàòà ðóíè-
êîíòíþèòåò íà èíäîåâðîïåéñêàòà ñèñòåìà îò âÿðâàíèÿ è, ÷åñêà çíàêîâà ñèñòåìà) (Ïðèëîæåíèå ­ 7).
îò äðóãà ñðàíà, å äîêàçàòåëñòâî çà çíà÷èòåëíàòà äóõîâíà ­ Ãëàãîëè÷åñêèÿò çíàê çà „À“ å èäåíòè÷åí ñúñ çíàêà çà
ñâîáîäà íà àâòîðà.  îðèãèíàëíèÿ ñè âèä òîçè çíàê ïðåä- „ÊÀ“ â áðàõìè;
ñòàâÿ áóêâàòà „Ä“ ­ â îáúðíàòà ïîçèöèÿ òîé ïðåäñòàâÿ ­ çíàêúò çà ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà „Ê“ å èäåíòè÷åí ñ
áóêâàòà „Â“ è â îðèãèíàëíà ïîçèöèÿ, íî ñâúðçàí â äîëíàòà áóêâàòà çà „ÄÀ“ â áðàõìè;
÷àñò ­ áóêâàòà „Ë“. Êàêòî ïîñî÷èõìå, òîçè çíàê ïðåäñòà- ­ Çíàêúò çà „Ã“ îò ãëàãîëèöàòà è çíàêúò çà „À“ â áðàõ-
âÿ Ñâåòàòà Òðîèöà è íàøåòî ïðåäïîëîæåíèå å, ÷å â íåãî- ìè èìàò èäåíòè÷åí ñòðóêòóðåí åëåìåíò è ãëàãîëè÷åñêèÿò
âàòà îðèãèíàëíà ïîçèöèÿ òîé ïðåäñòàâÿ Ìèíàëîòî è Áîã çíàê èìà õàðàêòåðíèÿ çà ãëàãîëèöàòà ìàëúê êðúã, íàðå÷åí
Îòåö, â îáúðíàòà ïîçèöèÿ ­ Áúäåùåòî è Ñâåòèÿ Äóõ, è ⠄ïåòëèöà“;
ñâúðçàíà ôîðìà ïðåäñòàâÿ Íàñòîÿùåòî è Áîã Ñèí.
Ïåòëèöàòà, èëè ìàëêèòå êðúãîâå â êðàÿ íà çíàêîâåòå,
èì ïðèäàâà îïðåäåëåí ãåîìåòðè÷åí õàðàêòåð (ñëåä êàòî
ñå èç÷åðïè ïðåäñòàâåíàòà îò îñíîâíèòå çíàöè âúçìîæ-
íîñò).
Çíàêúò íà áóêâàòà „Î“ å èäåíòè÷åí ñ îñíîâíèÿ ñèìâîë
íà âðåìåòî, êîéòî ïîêàçâà îñíîâíîòî îòìåðâàíå íà âðå-
ìåòî, äåí è íîù, ïðåäñòàâåíè â òÿõíîòî åäèíñòâî ­ åäíà
ïúëíà îðáèòà íà Çåìÿòà.
Çíàêúò çà áóêâàòà „À“, êîéòî å íàé-âàæåí â ãëàãîëèöà-
òà, å èäåíòè÷åí ñúñ çíàêà çà îñíîâíèòå åíåðãèè ­ Äóõúò íà
Ìàòåðèÿòà, è ïîäñêàçâà òÿõíàòà ñâåùåíà âçàèìîâðúçêà.
 ñåìèîòè÷åí àñïåêò òåçè òðè çíàêà ñà ìîäåëè çà ïî-
ëèñåìàíòè÷íàòà ñòðóêòóðà êàòî ðåçóëòàò îò ðàçâèòèåòî
íà íåùî çíà÷èòåëíî, êîåòî Óìáåðòî Åêî îïðåäåëÿ êàòî
„ãðàäåéòèä êîíòèíóà“. Ñåìàíòè÷íàòà ñòðóêòóðà ïðîäúë-
æàâà äà ñå ðàçâèâà, ïîíåæå âúâ âñè÷êèòå ñè âàðèàíòè òÿ
ïðåäñòàâÿ çíàê, „êîéòî èìà ñïåöèôè÷íà ôóíêöèÿ“. Âúò-
ðåøíàòà âçàèìîâðúçêà íà ôóíêöèîíàëíèÿ è ïîëèñåìàí-
òè÷íèÿ õàðàêòåð å íàèñòèíà óñëîæíåíà, òúé êàòî òîâà å è
„ïåðïåòóàë êîíòèíóà“. Íà ñúâðåìåíåí åçèê òîâà ñà „ðà-
äèêàëíè“ íîâîñòè, êîèòî Ó. Åêî îïðåäåëÿ êàòî ñúçäàâàíå
íà êîä. Êàòî çàêëþ÷åíèå ìîæåì äà êàæåì, ÷å ÷àñ îò ñòðóê-
òóðíîòî çíà÷åíèå íà ãëàãîëèöàòà å êîäîâà ñèñòåìà îò èñ-
òîðè÷åñêè ðàçâèòè ðåëèãèîçíè èäåè, îòëè÷àâàùè ðåëèãè-
îçíàòà èäåíòè÷íîñò íà ïðàáúëãàðèòå. Ïîäîáíà ñèíêðåòè÷-
íîñò íà ñòðóêòóðèòå â ãëàãîëèöàòà íå å ñëó÷àéíà èëè ñòðàí-
íà çà íåéíèÿ àâòîð. Ôàêòúò, ÷å ãëàãîëèöàòà å ñúòâîðåíà
íåïîñðåäñòâåíî ñëåä Èêîíîêëàçìà, êîãàòî õðèñòèÿíñêî-
òî âèçóàëíî òâîð÷åñòâî ïðàâè ñâîÿòà íàé-ïðåöèçíà è çà-

40
ÀÂÈÒÎÕÎË
­ Ñúùàòà ñòðóêòóðà ïëþñ ãëàãîëè÷åñèêÿ ìàëúê êðúã äåñíî ÿäðî íà ïîòåíöèàëíà ñèëà“. Ïî òîçè íà÷èí íèå ñå
ñå çàáåëÿçâàò ïðè ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà „Å“ è áóêâàòà âðúùàìå êúì ïúðâîíà÷àëíàòà èäåÿ çà èçïúëíåíàòà ñúñ çíà-
„ÌÀ“ â áðàõìè; ÷åíèå ïðàçíîòà íà êîñìè÷åñêèÿ ðåä, êîÿòî ïðèåìà öåëèÿ
­ Îñíîâíèÿò åëåìåíò íà ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà „Í“ å êîñìîñ êàòî åäíî öÿëî. Êðúãúò, îãðàíè÷åí äî òî÷êà, ïðåä-
èäåíòè÷åí ñ áóêâàòà „ÃÀ“ â áðàõìè, êàòî îòíîâî å ãëàãî- ñòàâëÿâà ÿäðîòî íà èäåÿòà çà êîñìîñà, êîÿòî íà ñàíñêðèò
ëè÷åñêèÿò ìàëúê êðúã; å íàðå÷åíà Áèíäó. Çâóêîâàòà ôîðìà íà Áèíäó, èëè åäèíñ-
­ Ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà „Ô“ å èäåíòè÷íà ñ áóêâàòà „×À“ òâîòî, å ÎÓÌ è íåãîâèòå âèáðàöèè ñå ïðåäñòàâÿò êàòî ìíî-
â áðàõìè; ãî êðúãîâå.
­ Ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà „ß“ è áóêâàòà „ÒÕÀ“ â áðàõìè Òðèúãúëíèêúò ïðåäñòàâÿ ìåæäèííàòà ðåàëíîñò. Åëå-
ñà êîíñòðóèðàíè ñ èäåíòè÷åí îñíîâåí åëåìåíò; ìåíòúò å îãúí. Òîâà å ïîñðåäíèêúò ìåæäó âèäèìèÿ è íåâè-
­ Ãëàãîëè÷åñêèÿò çíàê „Ï“ è çíàêúò „Ó“ â áðàõìè ñú- äèìèÿ ñâÿò. Òðèúãúëíèêúò å ñèìâîë íà ôèëîñîôñêàòà êîí-
ùî ñúäúðæàò èäåíòè÷åí ôîðìèðàù åëåìåíò. öåïöèÿ çà óíèâåðñàëíèÿ ÷îâåê, ñúñòàâåí îò òðè åëåìåíòà,
Âñè÷êè ñðàâíåíè çíàöè èìàò ðàçëè÷íà ôîíåòè÷íà ñòîé- â ñàíñêðèò ­ Ñàò (íåïîäâèæíî ñúùåñòâî), ×èò (ñèëà íà
íîñò è òîâà ñðàâíåíèå èçêëþ÷âà ôîíîëîãè÷åñêà òèïîëî- ñúçíàíèåòî) è Àíàíäà (áëàæåñòâî, ïúëíî ùàñòèå). Îòòàì
ãèÿ. Òîâà å ñðàâíåíèå íà ãðàôè÷åñêî íèâî. Íà òàçè îñíîâà è òðèúãúëíèêúò â äâå ïîçèöèè ­ ñ âúðõà íàãîðå è ñ âúðõà
ìîæåì äà ïðèåìåì õèïîòåçàòà, ÷å Êîíñòàíòèí Êèðèë Ôè- íàäîëó ­ æåíàòà è ìúæúò, ïîñðåäíèöèòå íà òðàíñöåäåíò-
ëîñîô å èìàë èíòåãðàëíî ïîçíàíèå çà áðàõìèíñêàòà ïèñ- íàòà ðåàëíîñò âúâ âèäèìàòà ðåàëíîñò. Âúâ âðúçêà ñ êâàí-
ìåíîñò è çà èíäîåâðîïåéñêîòî ôèãóðàëíî èçêóñòâî. Íà òîâàòà ðåàëíîñò òîé ïðåäñòàâëÿâà âòîðèÿ åëåìåíò íà òà-
åìïèðè÷íî íèâî òåçè ïàðàëåëè ìîãàò äà ñå ïðèåìàò êàòî çè ðåàëíîñò ­ Âúëíèòå.
åñòåñòâåíî ïîñòèãíàòè ñâúðçàíè ðåçóëòàòè, ïîâëèÿíè îò Êâàäðàòúò ïðåäñòàâÿ ôåíîìåíàëíèÿ ñâÿò. Çàòîâà òîé
èäåíòè÷íàòà ôîðìèðàùà áàçà íà äâåòå ñèñòåìè. Äðóãàòà ñå íàðè÷à îùå „âèäèìèÿò êðú㓠èëè „åäèíñòâîòî óðàâíî-
âúçìîæíîñò å òîé ïðÿêî äà å èçõîæäàë ïðè ñúçäàâàíåòî âåñåíî“. Åëåìåíòúò å çåìÿ. Ïðåäñòàâÿ ÷åòèðèòå îñíîâíè
íà ãëàãîëèöàòà îò ïðàáúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà çíàêîâà ñèñ- ïîñîêè. Òàêà òîé ïðàâè ïðîñòðàíñòâîòî ðàçáèðàåìî. Êà-
òåìà, êîÿòî òîé íåñúìíåíî å ïîçíàâàë îò Áúëãàðèÿ è Õà- òî ôîðìèðàí îò äâå äâîéêè íàïúëíî åäíàêâè ñðåùóïî-
çàðèÿ. À âúçìîæíî å è ãåíèÿò íà Êîíñòàíòèí Êèðèë Ôè- ëîæíè ëèíåàðíè åëåìåíòè, ãðàôè÷íî, êâàäðàòúò îñúùåñ-
ëîñîô äà å ñú÷åòàë ïîñî÷åíèòå ïîçíàíèÿ è åäèí ñþáëè- òâÿâà îïèñàíèåòî íà êîñìè÷åñêàòà ïðèðîäà. Ïðè ðåöèï-
ìåí ðåçóëòàò ­ ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëèöàòà. Òîâà å ïðåä- ðî÷íî ëèíåàðíî êðúñòîñâàíå íà êâàäðàòà íèå ìîæåì äà
ïîëîæåíèå, êîåòî òóê å åäíà ìàíèôåñòàöèÿ íà òîâà, êîåòî îòêðèåì õàðàêòåðèñòèêèòå íà êðúñòà. Êðúñòúò å ãðàôè-
Íîàì ×îìñêè íàðè÷à „áèîëîãè÷åñêè ôóíäàìåíò íà ëèíã- ÷åí ñèìâîë íà ìóëòèïëèöèðàíåòî. „Êîãàòî êðúñòîñâàìå
âåðòèêàëíà ñ õîðèçîíòàëíà ëèíèÿ, íàðè÷àìå òîâà ëèíåàð-
âèñòè÷íèòå âúçìîæíîñòè“, â êîéòî „îòêðèâàíåòî è ïðåä-
íî äâèæåíèå, ïîíåæå òî ñúçäàâà êâàäðàòà.“
ñòàâÿíåòî íà ñðîäíè ïðèðîäíè ìåõàíèçìè å äúëáîêî åì-
Òîçè ïðèíöèï ìîæå äà ñå òðàíñôîðìèðà ìåòàôîðè÷íî
ïèðè÷åí ïðîöåñ, êîéòî âîäè äî óíèâåðñàëíà ãðàìàòèêà“.27
ïðè ïðåñè÷àíåòî íà âñè÷êî ïðîòèâîïîëîæíî êàòî ìúæêî-
Ïîñëåäíîòî äîêàçàòåëñòâî çà òàçè óíèâåðñàëíîñò å äå-
òî è æåíñêîòî, êîåòî ñúçäàâà èíäèâèäóàëíîòî ñúùåñòâî,
ìîíñòðèðàíî íà íèâîòî íà àðõèòèïîâèÿ ñèìâîëèçúì íà
ïðåñè÷àíåòî íà òúìíèíàòà è ñâåòëèíàòà, êîåòî ñúçäàâà îñå-
ôóíäàìåíòàëíèòå ãåîìåòðè÷íè ôèãóðè. Âå÷å êàçàõìå, ÷å
çàåìàòà ôîðìà èëè ïðåñè÷àíåòî íà ìàòåðèÿòà è äóõà, êî-
ãåîìåòðèÿòà å íàé-êðàòêèÿò è ïîðàäè òîâà íàé-ñúâúðøå-
åòî ñúçäàâà ñàìèÿ æèâîò. Ïîðàäè âñè÷êî òîâà êðúñòúò å
íèÿò ôèëîñîôñêè åçèê. Çà äà âèäèì êàê òîé äåéñòâà, íåêà
ãðàôåìà è íà „Àêøúò Ïðèíñèïúë“, êîåòî êâàäðàòúò ïðåä-
ðàçãëåäàìå óíèâåðñàëíèòå õàðàêòåðèñòèêè íà ãåîìåòðè÷-
ñòàâÿ ñúâúðøåíî. Ïðåäñòàâÿéêè Çåìÿòà, êâàäðàòúò ñèì-
íèòå ôèãóðè, ïîñëóæèëè çà îñíîâà íà ñðàâíÿâàíèòå ïèñ-
âîëèçèðà îãðàíè÷åíîòî ñúùåñòâóâàíå íà òîâà, êîåòî å ðî-
ìîâíîñòè.
äåíî â ïðèðîäàòà. Â êâàíòîâàòà ðåàëíîñò òîé ïðåäñòàâÿ
Êðúñòúò ïðåäñòàâëÿâà ñêðèòîòî êîñìè÷åñêî åäèíñòâî ÷àñòèöèòå ­ îãðàíè÷åíàòà ìàòåðèÿ.
è ïîðàäè òîâà å âúçïðèåò êàòî ïåðôåêòíà ôîðìà ­ ôîðìà- Òîâà íè äàâà öÿëîñòíà êàðòèíà íà êîñìè÷åñêèÿ ðåä,
òà íà ôîðìèòå. Åëåìåíòúò å è åòåð. Îò ãëåäíà òî÷êà íà êúäåòî „îáåêòèâíîòî ñúçíàíèå ìîæå äà ñå âúçïðèåìå êà-
ôåíîìåíàëíèÿ ñâÿò òîé ïðåäñòàâëÿâà íåâèäèìîòî (Î) ­ òî íàìàëåíà ñêîðîñò íà êîñìè÷åñêîòî ñúçíàíèå.“
íóëàòà, êîÿòî å íàïúëíî àáñòðàêòíà ñúùíîñò. Íî áèäåé- Íî âñè÷êî òîâà ïîäñêàçâà, ÷å çà äà ñå âúçïðèåìå çà-
êè òàêàâà ñúùíîñò, êðúãúò (íóëàòà) ñëóæè êàòî èäåàëíà âúðøåíàòà êàðòèíà íà êîñìîñà, „÷îâåê íå òðÿáâà äà áúäå
ôèëîñîôñêà ïðåäñòàâà çà òðàíñöåäåíòàëíèÿ âàêóóì, èëè ïîãúëíàò îò ïîðåäèöàòà îò îãðàíè÷åíè ðàìêè íà îñåçàå-
èçïúëíåíèÿ ñúñ çíà÷åíèå âàêóóì.  ñàíñêðèò (Î) îçíà÷àâà ìèòå îáåêò, à ùå òðÿáâà äà ñå êîíöåíòðèðà âúðõó òîâà êàê
Øóíà ­ êîñìè÷åñêàòà ïðàçíîòà, è òîâà âèíàãè å áèëî ôóí- íåîãðàíè÷åíîòî å èçðàçåíî îò îãðàíè÷åíîòî“.34 Èíäèéöè-
äàìåíòàëíà ôèëîñîôñêà êîíöåïöèÿ íà èíäîåâðîåéöèòå. òå íàðè÷àò òîâà „Ñèëà íà Êîíöåíòðàöèÿòà“ ­ Òàïàñ, ãðúö-
Çà ñúæàëåíèå â ñúâðåìåííèÿ åâðîïåéñêè ñâÿò òîçè çíàê êèÿò ôèëîñîô Õåðàêëèò ãî íàðè÷à „Íèøêàòà íà Ñêîðïè-
èäâà ïðåç ëàòèíñêîòî „×èôðà“, îçíà÷àâàùî „íèùî“. Íå å îíà“ è âúâ âñè÷êî òîâà Ïèòàãîð å âèäÿë „Ïðè÷èíàòà çà
íóæíî äà ñå îáÿñíÿâà, ÷å „íèùî“ å ðàçëè÷íà èäåÿ îò „ïðàç- Æèâîòà“. Æèâîòúò â îãðàíè÷åíîòî òÿëî èìà çà öåë îòêðè-
íîòà“ è â ðåçóëòàò íà òîâà „ðàçâèòèå“ ìîæåì äà áúäåì âàíåòî è äåìîíñòðèðàíåòî íà ñòâðúõåñòåñòâåíîòî ñúùåñ-
ñâèäåòåëè ñåãà íà äóõîâíèÿ íèõèëèçúì â Åâðîïà è îáðà- òâóâàíå â îãðàíè÷åíèåòî.
òèìèÿ ìàòåðèàëåí íèõèëèçúì â Èíäèÿ. Ñúâðåìåííîòî ðàç-
âèòèå íà ôèçèêàòà îáà÷å äàâà íàäåæäè, êàòî ïðèåìà, ÷å Áåëåæêè
êâàíòîâàòà ðåàëíîñò âêëþ÷âà êâàíòîâ âàêóóì ­ êàòî „÷ó-
1 Umberto Eko. S theory of Semiotics, 1979, p. 178.

41
ÀÂÈÒÎÕÎË
2 Max Müler. Sanskrit grammar. 1985, p. 3. òîê. Ñ., 1986.
3 Naresh Rastogi. Origin of Brahmi script. 1980, p. 15. 2 Èâàí Ãúëúáîâ. Ñòàðîáúëãàðñêè åçèê ñ óâîä â ñëàâÿíñêîòî åçè-
4 A. Ñàâ÷åíêî. Ñðàâíèòåëüíàÿ ãðàììàòèêà èíäîåâðîïåéñêèõ ÿçû- êîçíàíèå. Ñ., 1980.
êîâ. Ì., 1980. 3. À. Ìåäüíöåâà, Ê. Ïîïêîíñòàíòèíîâ. Íàäïèñè èç êðóãëîé öåðê-
5 È. Àëåêñàíäðîâ. Áúëãàðñêîòî ïèñìî è ñðåäíîâåêîâíèÿò Èçòîê. âè â Ïðåñëàâå. Ñ., 1984.
Ñ., 1986. 4. Êèðèëî.ìåòîäèåâñêà åíöèêëîïåäèÿ. Ñ., 1985, Ò.I.
6 Ashim Roy, N. Gidwani. A dictionary of Indology. 1983, vol. 1. p. 5. Êîíñòàíòèí Êèðèë ­ Ôèëîñîô. Þáèëååí ñáîðíèê ïî ñëó÷àé
132. 1100 ãîäèíè îò ñìúðòòà ìó. Ñ., 1969.
7 Op. cit., p. 63. 6. Áúëãàðñêèÿò åçèê ­ åçèê íà 13-âåêîâíà äúðæàâà. Ñ., 1981.
8. Studies in Indo-Asian art and culture. 1980. Vol. 6, p. 56. 7. Ñòîÿí Ñòîÿíîâ, Ìèðîñëàâ ßíàêèåâ. Ñòàðîáúëãàðñêè åçèê, òåê-
9 Op. cit., p. 63. ñòîâå è ðå÷íèê. Ñ., 1976.
8. Áåíüî Öîíåâ. Èñòîðèÿ íà áúëãàðñêèÿ åçèê. Ñ., 1984.
10. È. Àëåêñàíäðîâ. Áúëãàðñêîòî ïèñìî è ñðåäíîâåêîâíèÿò Èç-
òîê. Ñ., 1986. 9. Äàðà Èâàíîâà Ìèð÷åâà. Âúïðîñè íà áúëãàðñêèÿ êíèæîâåí åçèê
äî Âúçðàæäàíåòî. Ñ., 1987.
11 Êîíñòàíòèí Êèðèë ­ Ôèëîñîô. Þáèëååí ñáîðíèê. 1969, ñ. 20.
10. Ñúïîñòàâèòåëíî åçèêîçíàíèå, 1987. ­ 5.
12 Ïàê òàì, ñ. 21.
11. Åçèê è ëèòåðàòóðà. 1972, ­ ÕÕVII.
13 Naresh Rastogl. Origin of Brahmi script. p. 102-103.
12. Karl Brugmann. Comparative grammar of indo-germanic lan-
14 Op. cit., p. 33.
guages. Vol. 1-5. Varanasi. 1972.
15 Harendra Bhattacharyya. Language and script of ancient India. p.
13. A. L. Bashan. A cultural history of India. Oxford University Press.
125.
15. Noam Chomsky. Rules and Representations. Great Britain, 1986.
16 Naresh Rastogi. Origin of Brahmi script. 1980, p. 14.
16. Naresh Rastogi. Origin of Brahmi script. Varanasi, 1980.
17 Journal of the indian centre for Bulgarian studies. 1986, vol. 3, p. 4.
17. Srimanarayana Murty. An introduction to sanskrit linguistics. Delhi,
18 È â. Ãúëúáîâ. Ñòàðîáúëãàðñêè åçèê ñ óâîä â ñëàâÿíñêîòî åçè- 1984.
êîçíàíèå. Ñ., 1980, ñ. 45.
18. Max Müler. Sanskrit grammar, New Delhi, 1985.
19 Ïàê òàì, ñ. 49.
19 Mahadevah Eravatham. Indus Script. New Delhi, 1985.
20 Karl Brugmann. Comparative grammar of indo-germanic lan-
20. Studies in Indo-Arian art and cultura. Editor Lokesh Candra. Vol.
guages. 1972, vol. 5, p. 280.
6, New Delhi, 1980.
21 Kaka Saheb. The Nagari alphabet. 1961, p. 8.
21. Harendra Bhatacharia. Language and script of ancient India.
22 Êèðèëî-ìåòîäèåâñêà åíöèêëîïåäèÿ. 1985, Ò. I, ñ. 499. Calcuta, 1959.
23 Mahadevan Eraatham. Indus Script. 1977, p. 9. 22. Kaka Saheb. The Nagari alphabet. New Delhi, 1961.
24 Êèðèëî-ìåòîäèåâñêà åíöèêëîïåäèÿ. 1985, Ò. I, ñ. 494. 23. Sarin Deshi.Simbols and manifestations of Indian art. Bombay.
25 Ïàê òàì, ñ. 494. 24. Dicrot, Todorov. Encyclopedic dictionary of the sciences of lan-
26 Naresh Rastogi. Origin of Brahmi script, 1980, p. 25. guages. Oxford, 1979.
27 Noam Chomsky. Rules and Representations. 1986, p. 205-206. 25. A. Kumar, R.Gudwani, A dictonary of Indology. Vol. 1-4,New
Ëèòåðàòóðà Delhi, 1983.
1 Èâàí Àëåêñàíäðîâ. Áúëãàðñêîòî ïèñìî è ñðåäíîâåêîâíèÿò èç- 26. A dictionary of the sacred myths. Great Britain.

42
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÐÅËÈÃÈßÒÀ ÍÀ ÂÑÅËÅÍÀÒÀ ­
ÍÅÁÅÑÍÀÒÀ ÂßÐÀ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÒÀÁÀÊÎÂ
 ïî-ãîëÿìàòà ñè ÷àñò ñëåäâàùèòå ðåäîâå ñà ðàçìèø- ãúðíàòî îò Òåáå è íèùî íå çàêðèëÿíî îò Òåáå. Òîãàâà, êî-
ëåíèÿ âúðõó, è ñâîáîäíî ïðåäàâàíå íà, íÿêîëêî ñòðàíèöè ãàòî Íåáåòî è ÷îâåêúò ñà â õàðìîíèÿ ïîìåæäó ñè, òîãàâà
îò òðóäà íà Òà÷î Òàíå⠄Áúëãàðñêîòî âåçìî è Èçòîêúò ­ Âñåëåíàòà ñòàâà åäíà âåëèêà öÿëîñò, â êîÿòî âñÿêàêâà ðàç-
Îáåäèíåíèå íà ãëàâà ñåäìà çà ÅËÁÅÒÈÖÀÒÀ“, ïóáëèêó- ëèêà îòïàäà è èç÷åçâà...“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà ÷àñò îò èç-
âàíî â ñïèñàíèå „Èçâåñòèå íà Áúëãàðñêàòà îðäà“ (áð. 4, 5 ëîæåíèå ­ 218 íà ñ. 69).
è 6, 1941 ã.). Ïðèáàâÿì ïîäõîäÿùè ñïîðåä ìåí âúçãëåäè, „Îñíîâàòà íà Íåáåñíàòà Âÿðà ïîçâîëÿâà áåç÷èñëåíè
îòðàçÿâàùè ñúáèòèÿ ñëåä 1941 ­ ãîäèíàòà, ïðåç êîÿòî èç- âúçìîæíîñòè íà ñúîòíîøåíèÿ, íà âëèÿíèÿ, à òîâà èçêëþ÷-
ëåçå íà áÿë ñâÿò òàçè ÷àñò îò Òà÷î-Òàíåâèÿ ìîíóìåíòàëåí âà åäèíèÿ åäèíñòâåí „ïðàâîâåðåí“ è äîãìàòè÷åí ïúò, âî-
òðóä „Das Ornament „Die Elbetiza“ (In: Jahrbuch fur äåù êúì åäíà åäèíñòâåíà ïðåäîïðåäåëåíà ñúäáà.“ (Äîñ-
prähistorische und ethnographische Kunst. Berlin, Band 15- ëîâåí ïðåïèñ íà ÷àñò îò èçëîæåíèå ­ 219 íà ñ. 69).
16, 1942). Âúçìîæíîñòèòå çà êîñìè÷åñêà õàðìîíèÿ ñå òúðñÿò â
Äîñëîâíèòå ïðåïèñè îò èçëîæåíèÿòà ìó ñà ñúîòâåòíî Íåáåñíàòà Âÿðà ÷ðåç èçêëþ÷èòåëíàòà ëþáîâ êúì ïðèðî-
îòáåëÿçàíè. äàòà ­ íåùî, êîåòî ÿâíî îòñúñòâà â çàïàäíèòå ðåëèãèè.
Îò ïðåäè íÿêîëêî äåñåòèëåòèÿ íàñàì âèæäàìå çàðàæ- Äîêàòî „ìîäåðíèÿò“ ÷îâåê å êîíäèñèîíèðàí äà òúðñè â
äàíåòî íà åêîëîãè÷åñêè äâèæåíèÿ, êàòî „ÇÅËÅÍ ÌÈГ ïðèðîäàòà ñàìî åäèí äåêîð è ñàìî åäíî óòèëèòàðíî ñðåä-
(GREEN PEACE) è äðóãè ïîäîáíè, êîèòî ñå ñòðåìÿò äà ñòâî. Íåáåñíàòà Âÿðà òúðñè ÷ðåç ïðèðîäàòà âúçäèãàíåòî
ñúáóäÿò â ÷îâåøêîòî ñúçíàíèå ïî÷òè êúì è çàùèòà íà ïðè- íà ÷îâåêà êúì Âñåëåííàòà õàðìîíèÿ êàòî íóæåí ñòàäèé îò
ðîäàòà. Îùå îò äðåâíè âðåìåíà òåçè ñòîéíîñòè áÿõà è ïðî- ðàçâèòèåòî íà ÷îâåøêèÿ äóõ.2
äúëæàâàò äà áúäàò äíåñ ïî ñâîÿòà ñúùíîñò íåáåñíàòà âÿ- Äîêàòî „ìîäåðíèÿò ÷îâåê“ å ñêåïòèê è òúðñè äà çàá-
ðà íà èñòèíñêèòå áúëãàðè ­ ðåëèãèÿòà íà âñåëåíàòà1. ðàâè ñåáå ñè â ñâîèòå çàíèìàíèÿ è óìîïîñòðîåíèÿ, Íå-
Êîñìîëîãè÷åñêà è àñòðîëîãè÷åñêà ðåëèãèÿ å îáîæà- áåñíàòà Âÿðà äàâà öÿëîñòíèÿ äóõ, çäðàâèÿ ðåàëåí óñåò êúì
âàíåòî íà öÿëàòà ïðèðîäà, ÷èÿòî ãëàâíà òåæåñò ïàäà âúð- äåéñòâèòåëíîñòòà è êúì âåëèêàòà ïîåçèÿ íà Âñåëåíàòà, êúì
õó àñòðîíîìè÷åñêèòå ÿâëåíèÿ, êîèòî äåéñòâèòåëíî ñà ïî- êîèòî âñåêè ìèã îò ñúùåñòâóâàíèåòî ïðèîáùàâà ÷îâåêà.
ðàçÿâàëè ÷îâåøêèÿ äóõ. Êîãàòî òåçè ÿâëåíèÿ ñå îòíàñÿò Îñíîâíèòå íà÷àëà íà Íåáåñíàòà Âÿëà ñà àñòðîíîìè÷åñêè
çà çâåçäèòå, äíåñ îáèêíîâåíî ñå îïðåäåëÿ êàòî „êèòàéñêà è êîñìîëîãè÷íè. Íåáåñíàòà Âÿðà, êîÿòî å ïðîíèêíàëà òà-
àñòðîëîãèÿ“, äîêàòî íà Çàïàäà å èçâåñòíà ïðîñòî êàòî „àñ- êà äúëáîêî â áúëãàðñêèòå íàðîäíè âÿðâàíèÿ, íà êîèòî îò
òðîëîãèÿ“. ïîçèöèÿòà íà õðèñòèÿíñòâîòî ïðåíåáðåæèòåëíî å äàäåíî
Äðåâíàòà õàëäåéñêà àñòðîíîìèÿ èìàëà çà öåë âúç îñ- îïðåäåëåíèåòî „ñóåâåðèå“, òúðñè âñåëåííîòî åäèíñòâî è
íîâà íà ñõåìàòè÷íè ñúîòíîøåíèÿ ìåæäó íåáåñíèòå òåëà õàðìîíèÿ è ãî íàèìåíóâà Òàíãðà, âúðõîâíîòî Áîæåñòâî.
äà ðàçãàäàâà áúäåùàòà ñúäáà íà ÷îâåêà, íàðîäà èëè äîðè Ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà òîçè òåîíèì å çàñâèäåòåëñòâà-
íà èçâåñòíî íà÷èíàíèå. Òàêà ñå ñúñòàâÿõà ñúîòâåòíè õî- íî îùå îò âðåìåíà, çà êîèòî ïèñìåíèòå äàííè ñà îñêúäíè.
ðîñêîïè, çà äà ñå âäèãíå çàâåñàòà íà íåèçáåæíîòî áúäå- Â Òèáåò, íà îêîëî 120 êì ñåâåðíî îò ñòîëèöàòà Ëõàñà, ñå
ùå, êîåòî ïðåäñòàâëÿâà ïðîÿâëåíèå. Ñúäáàòà, îò êîåòî íàìèðà åäíî îò íàé-ãîëåìèòå òèáåòñêè åçåðà ­ Òåíãðè-
âñúùíîñò íÿìà ïúò çà îòñòúïëåíèå, íèòî çà ïðîìÿíà. Â Íîð. Òîâà èìå äàòèðà îò íÿêîëêî õèëÿäîëåòèÿ ïðåäè íà-
ðåëèãèÿòà íà âñåëåíàòà ­ íåáåñíàòà âÿðà íå ñòàâà âúïðîñ øàòà åðà. Ôîðìàòà „Òåíãðè“ íàìèðàìå òàì, êúäåòî Íå-
äà ñå îïðåäåëÿ èëè ïðîìåíÿ íåèçáåæíàòà ñúäáà, íî äà ñå áåñíàòà Âÿðà ïðîíèêâà. Â Êèòàé å ïðèäîáèëà ïðîçâèùåòî
ïîòúðñè è óñòàíîâè õàðìîíèÿòà è ñèìåòðèÿòà ìåæäó Íå- „Ò’èåí“, ðàâíîçíà÷íî íà „Âñåëåíà“. Ïîñîêàòà íà áúëãàð-
áåòî è Çåìÿòà. Íåùàòà íå ìîãàò äà ñå „ðåäÿò“ ïðîòèâíî ñêèÿ çíàê çà Òàíãðà/Òåíãðè/Ғèåí e ãåîãðàôñêè ñâúðçàíà
íà íåáåñíèòå íîðìè, çàùîòî òîãàâà ùå ïðîèçëÿçàò ãîëå- ñúñ çâåçäà, êúäåòî ñå òúðñè âåëèêîòî åäèíñòâî, ñèìâîëúò
ìè íåóðåäèöè â ðàçëè÷íèòå ïîëåòà íà ïðèðîäíèòå ïðîÿ- íà íåáåñíàòà è çåìíàòà õàðìîíèÿ ­ îòïðàâíà òî÷êà íà
âè. ñâðúõåñòåñòâåíà öÿëîñò íà âñåëåíàòà.
Ïîíà÷àëî â òàçè àñòðîëîãèÿ ñìèñúëúò íà „êàê å“ çà- Òîâà òúðñåíå å áåçñïèðíî è áåçêðàéíî, òúé êàòî òî å
ìåñòâà „êàê íåìèíóåìî ùå áúäå“. Òÿ íå òúðñè ñàìî îòê- ñúùíîñòòà íà Èñòèíàòà. Òîãàâà, êîãàòî òúðñåíåòî å ñïðÿ-
ðèâàíå íà áúäåùåòî, à óêàçàíèå çà õàðìîíè÷íèÿ ðåä âúâ íî, ÷îâåøêàòà äóøà å ñêîâàíà â äîãìè è òåçè äîãìè ñå
âñåëåíàòà è â äóøàòà íà ÷îâåêà. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å íåáåñ- ïðîÿâÿâàò â òàêà íàðå÷åíèòå ðåëèãèè íà êíèãàòà3, êàêòî è
íàòà âÿðà å ðåëèãèÿ, ó÷åíèå, ÷åðïåùè ñâîèòå îñíîâíè íà- â ðåä ó÷åíèÿ è èäåîëîãèè, êîèòî âúçïèðàò âúçõîäà íà ÷î-
÷àëà îò çàêîíèòå íà ïðèðîäàòà, îò çàêîíèòå íà âñåëåíàòà, âåøêàòà äóøà êúì Âñåëåííà õàðìîíèÿ. Íà òîçè âúçõîä êúì
îò òîâà, êîåòî ñìå íàâèêíàëè äà íàðè÷àìå àñòðîëîãèÿ. ñèìâîëè÷íàòà „çâåçäà“ íà âñåëåííàòà õàðìîíèÿ Íåáåñíà-
Òóê ñâîáîäàòà îò áåçèçõîäíîòî áúäåùå, îò íåèçáåæ- òà Âÿðà äàâà èìåòî Òàíãðà4.
íàòà Ñúäáà, íèå ìîæåì äà ïî÷óâñòâàìå âúâ âñÿêà ïðîÿâà Îñâåí „èïñèëîíà“ ñ äâåòå óñïîðåäíè õàñòè ó áúëãàðè-
íà íåáåñíàòà âÿðà. Èçðàçåíî ñ äóìè, ÷åòåì òîâà â èçäÿëà- òå ïðèäàâàò îáðàçíîñò íà ñâîÿòà Íåáåñíà âÿðà è ÷ðåç Åë-
íèòå âúðõó êàìúê óéãóðñêè íàäïèñè â Îðõîí, âúòðåøíà áåòèöàòà, øåâèöàòà, çà êîÿòî å ïîäõîäÿù òåðìèíúò „îò-
Àçèÿ: „...Î, òúé ñèíüî Íåáå! Íå ñúùåñòâóâà íèùî, íå îá- âîðåíà êíèãà“ è êîÿòî å èçâúíðåäíî ìíîãî ðàçïðîñòðàíå-

43
ÀÂÈÒÎÕÎË
íà â íàðîäíèòå íîñèè è äðóãè òâîðáè íà áúëãàðñêîòî èç- òúì“, êàêòî ñúîáùàâà ïðîô. Äîáðè Õðèñòîâ.“ (Äîñëîâåí
êóñòâî. Òîâà èçêóñòâî å âñåîáùî ïðèçíàòî êàòî óíèêàëíî ïðåïèñ îò èçëîæåíèå ­ 89 íà ñ. 36).
è âäúõíîâÿâàùî èçêóñòâî â ïîâå÷åòî îò ñòðàíèòå íà íà- „Åñòåñòâåíî ñðúáñêèòå ìóçèêîëîçè ñà íàïúëíî áåçïî-
øàòà ïëàíåòà. òàçè óíèêàëíîñò ñå íàìèðà ñúùî â ðèòúìà ìîùíè äà çàïèñâàò òåçè ïåñíè, êàòî îáèêíîâåíî íàïúëíî
íà áúëãàðñêàòà íàðîäíà ìóçèêà, êîÿòî íå å íèùî äðóãî, ãè îáåçîáðàçÿâàò â äâóìåòðè÷íè èëè âàëñîâè òàêòîâå, çà-
îñâåí ðèòìè÷íîòî òúðñåíå íà „ñâðúõåñòåñòâåíàòà“ çà ÷î- ùîòî èì ëèïñâà âðîäåí ìóçèêàëåí óñåò çà ñëîæíèòå òàê-
âåêà öÿëîñò íà Âñåëåíàòà. Êîñìè÷åñêèÿò ðèòúì, ñ êîéòî òîâå. Ïðèíöèïèàëíî ïîãëåäíàòî, ñúùèÿò óñåò ëèïñâà è íà
ñå çàïîçíàâàìå ÷ðåç ìóçèêàòà, áè áèë çàãóáåí çà „ìîäåð- âñè÷êè åâðîïåéöè è çàòîâà ïî÷òè âèíàãè òå ñà ñúâúðøåíî
íèÿ“ ÷îâåê, àêî áúëãàðñêàòà íàðîäíà ìóçèêà íå çàëèâàøå áåçïîìîùíè â èíòåðïðåòèðàíåòî íà Áúëãàðñêèòå ñëîæíè
ïëàíåòàòà ñúñ ñâîÿòà „íåîáè÷àéíîñò“ è èñêðè íà íàäåæ- ðèòìè, êàêòî è íà ìóçèêàòà íà öÿëà Àçèÿ. Íî òîâà òâúð-
äà. Íåñëó÷àéíî çàïàäíàòà ïðåñà íàïîñëåäúê èçðàçè òàçè äåíèå íå ñå îòíàñÿ è äî èçâåñòíè çàòúíòåíè êðàèùà íà
ñòîéíîñò ñ äóìèòå: „... Òðàäèöèÿòà íà áúëãàðñêàòà íàðîä- Åâðîïà, êúäåòî ñåëñêèÿò æèâîò íå å ìîãúë äà áúäå íàïúë-
íà ìóçèêà ñå çàðîäè â ïðåäåëèòå íà Àëòàé è ïîäíîæèÿòà íî óíèùîæåí îò åâðîïåéñêàòà öèâèëèçàöèÿ è å ìîãúë äà
íà ïëàíèíñêàòà âåðèãà Ғèåí-Øàí (êèòàéñêîòî íàèìåíî- ñúõðàíè ñïîìåíè îò áèâøè âðåìåíà.  íÿêîè äîëèíè íà
âàíèå íà ïëàíèíàòà Òàíãðè-Òàã èëè Âñåëåííàòà ïëàíåòà). Øâåéöàðèÿ, â Îâåðí, â Áîñíà, ñ åäíà äóìà, èç ìåñòàòà,
Ìèñòåðèîçíîñòòà íà òîçè ðèòúì èìà ñâîèòå êîðåíè â êúäåòî ñà ñå øèðèëè áîãîìîëèòå ­ áúëãàðñêè êîëîíèñòè,
ïåñíè è íàïåâè, îòïðàâÿíè êúì Òàíãðà ­ âúðõîâíîòî Áî- èìàìå çàïàçåíè è äîñåãà ïåñíè, äîñòà ñõîäíè ñ áúëãàðñ-
æåñòâî íà áúëãàðèòå. Õèëÿäè ãîäèíè ïî-êúñíî áúëãàðñ- êèòå*. Åñòåñòâåíî è ñòàðèòå ìàäæàðñêè ïåñíè íîñÿò ÿñíî
êàòà ìóçèêàëíà òðàäèöèÿ ñå ñëèâà õàðìîíè÷íî ñ ìóçèêàë- îïðåäåëåíè ñëîæíè òàêòîâå, ïîðàäè îñîáåíèòå âðúçêè, êî-
íàòà âèðòóîçíîñò íà òðàêèòå, ÷èéòî áîã íà ìóçèêàòà ­ Îð- èòî ñâúðçâàò ìàäæàðèòå ñ áúëãàðèòå. Íî íå å ñàìî òîâà.
ôåé, å èìàë ñâîèòå îëòàðè â ðîäîïñêàòà ïëàíèíñêà âåðè- Ìîæå áè, ñëåäâàéêè âåëèêèÿ ñåâåðåí ïúò íà âèêèíãèòå
ãà íà äíåøíà Áúëãàðèÿ...“ èëè ïúê êàòî íÿêàêâà ïðåäèñòîðè÷åñêà îñàíêà îò êåëòñêî
„Áúëãàðñêàòà íàðîäíà ìóçèêà, êîÿòî ìîæå áè å åäèí âðåìå, áúëãàðñêèòå ñëîæíè òàêòîâå ãè íàìèðàìå â Áðå-
îò íàé-ãîëåìèòå ÷óäåñà, íàìèðàùè ñå â Åâðîïà, ñúñ ñâîè- òàí, è äîðè è îòòàòúê Ëàìàíø.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ îò èç-
òå áåç÷èñëåíè ðèòìè è ðàçíîîáðàçíè ëàäîâå ïðåäëàãà â ëîæåíèå ­ 92, ñ. 36)
ðèòìè÷íî îòíîøåíèå óäèâèòåëíè óñïîðåäèöè ñ òåçè äðåâ- Íðàâñòâåíèòå ïðåäñòàâè íà áúëãàðèòå íàìèðàò îòðà-
íè äàëåêîèçòî÷íè àñòðîíîìè÷åñêè ðèòìè. Íàøàòà ïåñåí, æåíèå â ðàçíîîáðàçíè âÿðâàíèÿ è îáè÷àè, íà êîèòî å äà-
ñúñ ñâîÿ èçöÿëî àçèàòñêè îáëèê, å ïîâëèÿëà äúëáîêî è îñ- äåíî ñúùî íàèìåíîâàíèåòî „Íàðîäíàòà Âÿðà“. Íàðîäíà-
íîâíî íà ìóçèêàëíîòî òâîð÷åñòâî íà ñúñåäíèòå íè íàðî- òà Âÿðà å Íåáåñíàòà Âÿðà íà íàøèòå ïðàäåäè ­ áúëãàðè-
äè è â òîâà îòíîøåíèå íàïðèìåð íå ìîæå äà ñå ïðàâè ðàç- òå, äîíåñåíà îò Èçòîêà ­ ïðàðîäèíàòà íà âñè÷êè áúëãàðè.
ãðàíè÷åíèå ìåæäó áúëãàðñêàòà è ðóìúíñêàòà íàðîäíà ìó- Òÿ íè îòëè÷àâà è íè ïðàâè óíèêàëíè, à ñúùåâðåìåííî íè
çèêà. Îáà÷å ãúðöèòå è ñúðáèòå, âúïðåêè ÷å â ïðîäúëæå- ñáëèæàâà ñ äðóãè íàðîäè, ñ êîèòî â äðåâíîñòòà ñìå áèëè
íèå íà ïîâå÷å îò õèëÿäîëåòèå æèâåÿò â íàé-áëèçúê åòíè- ñúñåäè è çàåäíî ñìå òúðñèëè âúçõîäà íà äóøàòà êúì âñå-
÷åñêè äîïèð ñ áúëãàðèòå, íå óñïÿâàò íàïúëíî äîáðå äà ëåííàòà õàðìîíèÿ.
óñâîÿò ñëîæíèòå ðèòìè íà áúëãàðñêàòà ïåñåí è ñå çàäîâî- „Íåáåñíàòà Âÿðà å ïðîíèêíàëà â íàé-òúíêèòå ãúí÷èöè
ëÿâàò ãëàâíî ñ äâó­ è òðèìåòðè÷íèòå ðèòìè, îáùè è çà íà åæåäíåâíèÿ áèò íà áúëãàðèòå è å ãðèæîâíà ìàéêà, êîÿ-
öÿëà Åâðîïà. Åäâà ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ ñ âêëþ÷- òî å áäÿëà íåîòëú÷íî âúðõó ñúäáàòà íè ïðåç íàé-ãîëåìè-
âàíåòî íà ãîëåìè áúëãàðñêè åòíè÷åñêè ìàñè â ïðåäåëèòå òå íè èçïèòàíèÿ. Íåáåñíàòà Âÿðà å áèëà îíÿ íåïðåñúõâà-
íà äúðæàâèòå èì, èçãëåæäà ñëîæíèòå áúëãàðñêè ðèòìè çà- åì è æèâîòâîðåí èçòî÷íèê, êîéòî ïðåç âåêîâåòå íè å îá-
ïî÷âàò, ìàêàð è ìíîãî áàâíî, äà ïîëó÷àâàò ïî-øèðîêà ïóá- ëèâàë ñúñ ñâîèòå æèâîòâîðíè ñòðóè è íè å ïðèäàâàë íåî-
ëè÷íîñò âñðåä òÿõ.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ îò èçëîæåíèå ­ 88, áèêíîâåíè ñèëè.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà ÷àñò îò èçëîæåíèå
íà ñ. 35) ­ 234, íà ñ. 72)
„Òóðöèòå èìàò ñëîæíè ðèòìè, êîèòî ñà ñõîäíè ñ áúë- Äíåñ Íåáåñíàòà Âÿðà å ïîáåäîíîñíî æèâà â Áúëãàðèÿ,
ãàðñêèòå. Ìóçèêàëíîòî áîãàòñòâî íà òåçè íåîáèêíîâåíè â ×óâàøèÿ è Òàòàðñòàí (ïîñëåäíèòå äâå ñà íåïîäõîäÿùè-
ôîðìè íàêàðà, ùîòî åäèí êîìïîçèòîð îò Âåëè÷èåòî íà òå èìåíà, äàäåíè íà Âîëæêà Áúëãàðèÿ).
Ðèõàðä Ùðàóñ äà ïðàâè ãîëåìè îáèêîëêè ïðÿêî Àíäîëà Òÿ å æèâà â ñòèõîâåòå íà Áîòåâ. Òîé ÿ òúðñè ⠄Ìîÿòà
ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè íà æèâîòà ñè. Îáà÷å îñìàíîòóð- ìîëèòâà“:
ñêèòå ôîðìè íå ñà ÷èñòè ­ â òÿõ ñúùåñòâóâà åäèí ïîäàâ- Î, ìîé áîæå, ïðàâèé áîæå!
ëÿâàù ïðèâåñ îò ñåìèòî-âèçàíòèéñêàòà ìóçèêà íà Áëèç- Íå òè, ùî ñè â íåáåñàòà,
êèÿ èçòîê è çàòîâà íà ìÿñòîòî íà ñòðîãàòà ðèòìè÷íîñò à òè, ùî ñè â ìåíå, áîæå -
èçïúêâà ïðîâëà÷åíàòà àðèòìè÷íîñò, õàðàêòåðíà ìåæäó ìåí â ñúðöåòî è äóøàòà.
âïðî÷åì è çà áúëãàðñêîòî öúðêîâíî ïåíèå. Íå òè, êîìóòî ñå êëàíÿò
Äîêàòî ïðîñòèÿò íàðîä â Òóðöèÿ ïðîäúëæàâà äà ñè ïà- êàëóãåðè è ïîïîâå
çè ñòàðèòå ìóçèêàëíè òðàäèöèè, òîâà, êîåòî ìîæåì äà ñìÿ- è êîìóòî ñâåùè ïàëÿò
òàìå çà îôèöèàëíà ìóçèêà â Òóðöèÿ, âå÷å îò ðåäèöà âåêî- ïðàâîñëàâíèòå ñêîòîâå;
âå, ïîä âëèÿíèåòî íà Èñëÿìà, ïðåäñòàâëÿâà àðàáñêèÿò âêóñ ...
è ñòèë íàðåä ñ ðåäèöà äðóãè áëèçêî­ è ñðåäíîèçòî÷íè.
Åäèí îò øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíèòå ñëîæíè ðèòìè â Àí- È íàêðàÿ ÿ íàìèðà â ñòèõîòâîðåíèåòî „Õàäæè Äèìè-
äîëà íîñè è äî äíåñ íàçâàíèåòî „áúëãàðñêè îâ÷àðñêè ðè- òúð“:

*
 Øâåéöàðèÿ ïðåç ÿíóàðè èìà ïîäîáåí íà íàøèÿ êóêåðñêè îáè÷àé, òîãàâà ñå ñâèðè îñîáåíà ìóçèêà, êîÿòî ñå íàðè÷à
“ãóêåð”! — Áåë. ðåä.

44
ÀÂÈÒÎÕÎË
Íàñòàíå âå÷åð, „Íåáåñíàòà Âÿðà å áèëà ðåëèãèÿ è íà âåëèêîòî ÷óäî
çâåçäè îáñèïÿò ñâîäà íåáåñåí, íà ñâåòà, íà æèâîòà è íà áåçïðåäåëíîñòòà íà ïðèðîäàòà.
ãîðà çàøóìè, âÿòúð ïîâåå, Òÿ å ïîñòàâÿëà ïî-ãîðå îò ÷îâåêà çåìÿòà, êàìúíèòå, ðó÷å-
Áàëêàíà ïåå õàéäóøêà ïåñåí...* èòå è îáëàöèòå, à ïî-ãîðå îò òÿõ çâåçäèòå, âå÷íî ñèíüîòî
íåáå è íåãîâàòà ïîëÿðíà çâåçäà. Çàòîâà ÷îâåê ñå å ñòðå-
Êúäåòî è äà ñðåùíåì áúëãàðè, íåìèíóåìî ùå ãè âè- ìÿë êúì òÿõ, âÿðâàéêè âúâ âå÷íèòå ïðåîáðàæåíèÿ íà ïðè-
äèì ñâúðçàíè ñ èçÿâÿâàíå íà ëþáîâòà êúì ïðèðîäàòà ­ ðîäàòà. Òÿ å áèëà íåãîâàòà âèíàãè æàäóâàíà, âèíàãè òúð-
åäíî îò íàé-ñúùåñòâåíèòå íà÷àëà íà Íåáåñíàòà Âÿðà. Âúï- ñåíà è âèíàãè íàíîâî íà ìèðàíà áåçñìúðòíà äóøà.“ (Äîñ-
ðåêè ÷å å áèëà îôèöèàëíî çàáðàíåíà êàòî „åçè÷åñêà“, òÿ
ëîâåí ïðåïèñ íà èçëîæåíèå ­ 238, íà ñ. 73).
ïðåäñòàâëÿâà åäíà èçâúíðåäíî öÿëîñòíà è ñòðîéíà ðåëè-
„Íåáåñíàòà Âÿðà å ðåëèãèÿòà íà áåçíà÷àëèåòî íà ñâå-
ãèîçíà ñèñòåìà, ÷èèòî ñâåùåíè êíèãè ñà çàïàçåíè îò÷àñ-
òà. Âúïðåêè ðàçëè÷íèòå ìèòîâå, êîèòî ìîãàò äà £ áúäàò
òè â ïðåêðàñíèòå îðíàìåíòè íà áúëãàðñêèòå øåâèöè ­ åë-
áåòèöè. ïðèïèñàíè, è êîèòî, îò ñâîÿ ñòðàíà, äà îïèñâàò ñâåòîñúç-
Òÿ å ðåëèãèÿòà íà ñâîáîäíàòà ñúâåñò è òîâà òâúðäåíèå äàâàíåòî, íåéíàòà ñúùèíà è íåéíèÿò äóõ ñà ÷óæäè íà îã-
íå å ïðàçíî. Äîñòàòú÷íî å äà ñè ñïîìíèì îòíîøåíèåòî, ðàíè÷àâàíåòî íà âñåëåíàòà â åäíî íà÷àëî è â åäèí êðàé.
êîåòî áúëãàðèòå â ñâîÿòà ïðàðîäèíà Àçèÿ, à â ïîñëåäñò- Äîêàòî äðóãàäå áëÿíúò ïî áåçñìúðòèåòî ñå å èçëÿë â êà-
âèå è â Åâðîïà, ñà èìàëè êúì âîåííîïëåííèöèòå, êîèòî ìåííè ïàìåòíèöè èëè âèäåíèÿ çà îòâúäçåìíèòå áëàæåíñ-
çàæèâÿâàò íà ñâîáîäà ìåæäó òÿõ, àêî òîâà å áèëî æåëàíè- òâà, èçïîâåäíèöèòå íà Íåáåñíàòà Âÿðà ñà âèæäàëè áåçñ-
åòî èì. Òåçè, êîèòî ñà çàïîçíàòè ñ îïèñàíèåòî íà Ïðèñê, ìúðòèåòî â ñàìàòà ïðèðîäà, â ñàìàòà äåéñòâèòåëíîñò.“
ïîñåòèë àóëà íà âåëèêèÿ Àòèëà, ñà ïðîñâåòåíè ñ òîçè ôàêò5. (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà èçëîæåíèå ­ 239, íà ñ. 73.)
Äîñòàòú÷íî å ñúùî äà ñè ïðèïîìíèì è åäèíñòâåíèòå ïî „È òúêìî â òàçè äåéñòâèòåëíîñò ñà ïîòúðñèëè äà íàìå-
ðîäà ñè äèïëîìàòè÷åñêè ïðåãîâîðè çà ïðèåìàíåòî íà ðÿò áåçñìúðòèåòî ­ à íå èçâúí íåÿ ­ â áåçñìúðòèåòî íà
õðèñòèÿíñòâîòî îò ñòðàíà íà áúëãàðèòå6. Äîñòàòú÷íî å ðîäà. Íåáåñíàòà âÿðà å ðåëèãèÿòà íà ñåìåéñòâîòî, âÿðàòà â
íàé-ñåòíå äà ñè ïðèïîìíèì è îñîáåíàòà òúðïèìîñò êúì áåçñìúðòèåòî íà ðîäà, âÿðàòà â íåãîâèòå áúäíè ïîêîëåíèÿ,
ðàçíîîáðàçíèòå ðåëèãèè, êîèòî âñè÷êè âúòðåøíîàçèàòñ- ðåäèöàòà ïðîÿâè íà êîÿòî ÷åòåì ïî ñòðàíèöèòå íà çàáåëå-
êè íàðîäè ñà ïðîÿâÿâàëè ïðåç âñè÷êè âðåìåíà, çà äà íå æèòåëíàòà êíèãà íà ã-í Ñúñëî⠄Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“. Íî
îñòàíå ó íàñ ñúìíåíèå êîëêî äúëáîêî ñå ñâúðçâà ñâîáî- íèå íå òðÿáâà äà îòèâàìå äà ñå ðîâèì ïî êíèãè ­ äîñòàòú÷-
äîëþáèåòî ñ öåëèÿ ìèðîãëåä íà Íåáåñíàòà Âÿðà. Èçäåâà- íî å äà ïîãëåäíåì äåéñòâèòåëíîñòòà îêîëî íàñ, çà äà âè-
òåëñòâàòà ñðåùó ñúíàðîäíèöè áÿõà è ñà èçâúðøâàíè îò äèì, êàêúâ îãðîìåí òîâàð îò ìèñëîâíèòå îñîáåíîñòè íà
òåçè, êîèòî çàãóáèõà áúëãàðñêîòî ñè íàðîäíîñòíî ñúçíà- áúëãàðèíà, íå íåãîâèòå âúæäåëåíèÿ, æèòåéñêè ñòðåìåæè,
íèå è ïðèäîáèõà ñëàâÿíñêî òàêîâà. Òå áÿõà è ñà ïîäðàæà- îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ îáåìà ðîäúò è âñè÷êî ñâúðçàíî ñ
òåëè íà òîâà, êîåòî â ñëàâÿíñêà Ðóñèÿ áå è å îòíîøåíèåòî íåãî.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà èçëîæåíèå ­ 240 íà ñ. 73.)
ìåæäó õîðàòà, íàðè÷àíè òàì ñâîëî÷. Ìíîãîáðîéíèòå ãå- „Êàêâà å âúçðàñòòà íà òàçè Íåáåñíà âÿðà, ïîíàñòîÿ-
íîöèäè ­ èñòèíñêè õîëîêîñòè, ­ èçâúðøåíè îò ðóñêèòå ùåì ñàìî Áîã çíàå. Íî âèæäàéêè íåéíèòå àñòðîíîìè÷åñ-
ñëàâÿíè ñðåùó äðóãè íàðîäíîñòè, ïðîäúëæàâàò è ñåãà, â êè ïðîÿâè îùå â íàé-äúëáîêà äðåâíîñò â Àçèÿ, îòèâàùè
êðàÿ íà äâàäåñåòèÿ âåê. Ãåíîöèäèòå ñðåùó âîëæêèòå áúë-
äî òðåòîòî õèëÿäîëåòèå ïðåäè Õðèñòà, ìîæåì äà ïðåäïî-
ãàðè ñà îùå ïðåñíè â íàøàòà ïàìåò. Ñòàëèí áå òîçè, êîé-
ëàãàìå åäíà íåéíà îùå ïî-ãîëÿìà äàâíîñò. À àêî õâúð-
òî äàäå çàïîâåä íà ðóñêèòå ñëàâÿíè äà çàòî÷àò äâà ìèëè-
ëèì ïîãëåä âúðõó äíåñ ñúùåñòâóâàùèòå øèðîêî ðàçïðîñ-
îíà âîëæêè áúëãàðè â ñåâåðíàòà òàéãà íà Ñèáèð, áåç õðà-
íà è ïîäñëîí, êúäåòî ñàìî íåêîëêîñòîòèí îöåëÿâàò. Ïî- òðàíåíè ðåëèãèè, ùå âèäèì, ÷å ïî÷òè âñè÷êè èìàò ìàëêî
äîáíè ãåíîöèäè ñà çàïî÷íàëè îùå îò 1552 ­ ãîäèíàòà íà èëè ïîâå÷å îñîáåíîñòè îáùè ñ íåÿ.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà
çàâëàäÿâàíåòî íà Âîëæêà Áúëãàðèÿ îò ÷îâåêà ñ ïîäõîäÿ- èçëîæåíèå ­ 241, íà ñ. 73.)
ùîòî èìå Èâàí Ãðîçíè, êîéòî å ïðåäâîæäàë ðóñêèòå ñëà- „Òàêà íàïðèìåð „áóäèçìúò“, êîéòî ãåîãðàôñêè ïîçâî-
âÿíè êúì áåçáðîé áåç÷èíñòâà7. Ïî âðåìåòî íà Ñòàëèí è ëÿâà èçâåñòåí äîïèð ñ íåÿ, êàêòî è ïî-ñòàðîòî ñðîäíî íå-
íà íåãîâèòå ïîñëåäîâàòåëè ñëàâÿíñêèòå èì àãåíòè â Äó- ìó ó÷åíèå çà éîãàòà, ïðåäëàãà äîñòà ìíîãî îáùè òî÷êè.
íàâñêà Áúëãàðèÿ èçâúðøèõà áåçáðîé áåç÷èíñòâà, êîèòî äî- Íå ñàìî â îáùîòî íà èíäèèòå ó÷åíèå çà ïðåîáðàæåíèÿòà
âåäîõà íàðîäíîñòíîòî ñúçíàíèå íà äíåøíèòå áúëãàðè äà è ïðåðàæäàíèÿòà, íî ñúùî òàêà â òàêèâà êîíêðåòíè íåùà,
ñå çàìúãëè â ìðà÷íèòå áåçäíè íà òåëåñíèÿ è äóøåâíèÿ òå- êàòî ïúðâèòå ñòúïêè íà íîâîðîäåíèÿ Áóäà, ïðåäñòàâëÿâà-
ðîð. Ñúùèòå òåçè, êîèòî ïðèäîáèõà ñëàâÿíñêî íàðîäíîñ- ùè îò ñåáå ñè âñúùíîñò ÷èñòà åëáåòèöà âúâ ôîðìà íà
òíî ñúçíàíèå, áÿõà è ñà ïîäðàæàòåëè íà èçäåâàòåëñòâàòà êðúñò ñ ïî ñåäåì ñòúïêè...“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà ÷àñò îò
íà ïðî÷óòàòà ïî öÿë ñâÿò äèâàøêà Þãîñëàâèÿ ­ „äúðæà- èçëîæåíèå ­ 242, íà ñ. 73.)
âàòà“ íà þæíèòå ñëàâÿíè. Çàãóáèëè Íåáåñíàòà Âÿðà, òå „Â ñàìîòî õðèñòèÿíñòâî, êúäåòî ïî åäíè ïî-êîñâåíè
çàãóáâàò ðåëèãèÿòà íà ñâåòëàòà äåéñòâèòåëíîñò íà õàðìî- ïúòèùà å ìîãëî äà äîñòèãíå âëèÿíèåòî íà Íåáåñíàòà Âà-
íèÿ è âúçõîä êúì Âñåëåíàòà. Íåáåñíàòà Âÿðà îïðåäåëÿ çà ðà, íàìèðàìå îñîáåíî â îáðåäíîñòòà è ëåãåíäèòå ñúùî
òîçè, à íå çà îòâúäíèÿ ñâÿò, åäíà äåéñòâèòåëíîñò íà õàð- òàêà äîñòà îáùè íåùà ñ íåÿ. Òàêà íàïðèìåð ëåãåíäàòà çà
ìîíèÿ. Êîëêî ÷åñòî, êàòî ñëóøàìå íàøèòå íàðîäíè ïåñ- ÷åòèðèòå åâàíãåëñêè çâÿðà, îñîáåíîòî çíà÷åíèå, êîåòî ñå
íè, âèæäàìå ïðåä î÷èòå ñè ïðåêðàñíèòå êàðòèíè íà ïðî- ïðèäàâà íà êðúñòíèÿ ñèìâîë, êîéòî íå å íèùî äðóãî îñ-
ëåòíîòî ïðîáóæäàíå, êîëêî ÷åñòî â áëàãîïîæåëàíèÿòà ñå âåí åäíà îïðîñòåíà åëáåòèöà, â ìîëåáåíèòå, ðúñåíåòî ñ âîäà,
íàòúêâàìå íà åäèí ñâÿò, èçïúëíåí ñ äîâîëñòâî, ùàñòèå, â ïðåäñòàâèòå çà Íåáåñíîòî Öàðñòâî, â Àïîêàëèïñèñà è
áëàãîäåíñòâèå è îáèëíà ïëîäîâèòîñò. Íåáåñíàòà Âÿðà ïîñ- ïð.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà èçëîæåíèå ­ 243, íà ñ. 73.)
òàâÿ âñåíàðîäíîòî áëàãî â ñâåòà íà äåéñòâèòåëíîñòòà êà- „Çà äàëåêîèçòî÷íèòå ðåëèãèè, êàòî êèòàéñêàòà äúðæàâ-
òî âúðõîâíà öåë. íà ðåëèãèÿ è ó÷åíèÿòà íà Êîíôóöèé, íà Ëàî Öå, øèíòîèç-

45
ÀÂÈÒÎÕÎË
ìà è ïð., íå ùå è äóìà, ÷å òå âñúùíîñò ïðåäñòàâëÿâàò ïîâå- ëèçà â ðå÷íèêà íà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà. Òî ñå îòíàñÿ
÷å èëè ïî-ìàëêî ðàçëè÷íè ðåäàêöèè, ïðàâåíè ïðåç ðàçëè÷- çà òåçè, êîèòî ïðåç âåêîâåòå ñà èìàëè, à ñúùî è çà òåçè, êîèòî
èìàò äíåñ áúëãàðñêî íàðîäíîñòíî ñúçíàíèå, çà òåçè, êîèòî ñìÿ-
íè âðåìåíà îò ðàçëè÷íè íàðîäè íà ñàìàòà Íåáåñíà âÿðà. À òàò äðåâíèòå áúëãàðè çà ñâîè ïðàäåäè. Àíîìàëèÿ ñà òåçè, êîè-
îñâåí òÿõ ðåäèöà îùå äðóãè ðåëèãèè, êàòî íàïðèìåð ìàíè- òî íîñÿò èìåòî áúëãàðè, à ñ÷èòàò ñåáå ñè çà „ñëàâÿíè“. Çà òà-
õåéñòâîòî, íàìåðèëè ïî-øèðîêî èëè ïî-òÿñíî ðàçïðîñòðà- êèâà ïî-ïîäõîäÿùî å íàèìåíîâàíèåòî „ñëàâÿíîìàíè“, ïî ïî-
íåíèå â Àçèÿ, ñúùî òàêà èìàò îáùè ñ íåáåñíàòà âÿðà ÷åð- äîáèå íà „ãðúêîìàíè“, „òóðêîìàíè“ è äðóãè „ìàíè“. Ïî òîçè
òè.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà èçëîæåíèå ­ 244, íà ñ. 74.) ïðîáëåì ïèñàòåëêàòà Ôàíè Ïîïîâà-Ìóòàôîâà ñå ïðîèçíàñÿ ïî
„Òàçè äðåâíà ðåëèãèÿ å äàâàëà íà ìíîæåñòâîòî äðóãè ñëåäíèÿ íà÷èí: „... Íèêîé äíåøåí ôðåíåö (á.à.: ôðàíöóçèí) íå
ñå çàïèòâà äàëè â æèëèòå ìó òå÷å ïîâå÷å ãàëñêà, ëàòèíñêà èëè
äà ñó÷àò îò íåéíèòå ãúðäè. Áúäåùåòî ùå ðàçêðèå êàê å ôðåíñêà êðúâ, ïîðàäè òîâà, ÷å æèâåå â çåìèòå íà ãàëèòå, ãîâî-
ñòàíàëî òîâà. Çà íàñ å âàæíîòî äà çíàåì, ÷å òÿ å èìàëà è ðè ëàòèíñêè åçèê, à äúðæàâàòà ìó å îáðàçóâàíà îò ôðàíêèòå.
ñâîÿòà åäèíñòâåíà è öÿëîñòíà ñèñòåìà, âåëè÷åñòâåíà â ñâî- Çàùîòî òîé çíàå, ÷å ïðåäè âñè÷êî å ôðàíöóçèí è íåãîâîòî îòå-
ÿòà âñåîáåìíîñò è îòëè÷èòåëíà ñúñ ñâîèòå íà÷àëà, ÷óæäè ÷åñòâî å Ôðàíöèÿ. È íèå æèâååì â çåìÿòà íà òðàêèòå, ãîâîðèì
â ïîâå÷åòî ñëó÷àè íà çàïàäíèòå ðåëèãèè. Ñàìî ïîäîáíà åäèí ñëàâÿíîáúëãàðñêè åçèê, à äúðæàâàòà íè å ñúçäàäåíà îò
áúëãàðèòå. Çàòîâà èìåòî áúëãàðèí è ñòðàíàòà Áúëãàðèÿ òðÿáâà
ðåëèãèÿ, ñàìî ïîäîáíî âåðóþ, ìîæå äà ðîäè îíÿ íåçàëè- äà áúäàò ïî-âàæíè îò âñè÷êî, ïðèåìàéêè ãè òàêèâà, êàêâèòî ñà
÷èì îò íèùî ïîëúõ íà áåçêðàéíà øèð è ìîù, êîéòî íåñ- ñå îôîðìèëè ïðåç òå÷åíèå íà âåêîâåòå...“ (Ñïèñàíèå „Áúëãàðñ-
ïèðíî ñå èçëú÷âà îò âñè÷êî, ùî å äåëî íà èçïîâåäíèöèòå êà îðäà“ ­ „Èçâåñòèÿ“).
£.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ íà èçëîæåíèå ­ 245, íà ñ. 74.) Åäíî ÿñíî è êàòåãîðè÷íî îïðåäåëåíèå íà íàðîäíîñòíî ñúçíàíèå
„Íèòî õðèñòèÿíñêîòî ïðèìèðèå, ãðèæëèâî íàñàæäà- äîâåæäà äî íóæäàòà çà óïîòðåáàòà íà íàèìåíîâàíèåòî „èñòèíñ-
íî â Áúëãàðèÿ ñòîëåòèÿ íàðåä, íèòî ñèñòåìàòè÷åñêîòî óíè- êè áúëãàðè“. Íàøåòî åäèíñòâî êàòî òàêèâà èçêëþ÷âà êàêâèòî è
ùîæåíèå íà âñè÷êî, êîåòî ìîæåøå äà áóäè ñïîìåíà çà äà ñà îïðàâäàòåëíè àðãóìåíòè, ÷å „äúëæèì ïðåäàíîñò“ êúì íÿ-
êàêâà „ñëàâÿíñêà ôàìèëèÿ“ (ïàíñëàâèçúì). Äúëæèì ïðåäàíîñò
Áúëãàðèÿ è çà íåéíàòà âÿðà, óñïÿõà äà íàïðàâÿò îò íàøèÿ ñàìî è èçêëþ÷èòåëíî íà íàøèÿò áúëãàðñêè ðîä è ïîòåêëî!
íàðîä åäèí ðîáúê, õðèñèì è êðîòúê íàðîä. Ñåäåìñòîòèí
Åäèí îò ïðèìåðèòå çà óïîòðåáàòà íà íàèìåíîâàíèåòî „èñòèíñêè
ãîäèíè è ïîâå÷å òåæêî è íå÷óâàíî ðîáñòâî (áåë. íà àâòî- áúëãàðè“ èëè êàêòî äîñëîâíî å êàçàíî „ñúùèíñêèòå áúëãàðè“,
ðà: òóê ïðèáàâÿìå îùå áëèçî ïåòäåñåò ãîäèíè îò ãèáåëíî íàìèðàìå â êíèãàòà íà Èâàí Âåíåäèêî⠄Çëàòíèÿò ñòîæåð íà
ñëàâÿíîðóñêî êîìóíèñòè÷åñêî ðîáñòâî), íàëàãàíî ñ îãúí ïðàáúëãàðèòå“, ñ. 217.
è ìå÷, ñ îòðîâà è êîâàðñòâî, íå ìîæåõà äà ìó íàëîæàò 2
×èòàòåëÿò ùå ñè ïðèïîìíè ïúðâîáèòíèòå çàïëàõè íà ðóñêèÿ
õîìîòà íà îâ÷åäóøèåòî. Ñåäåìñòîòèíãîäèøíèòå (áåë. íà êîìóíèçúì, èçðàçåíè â ëîçóíãà „Äà ïîáåäèì ïðèðîäàòà“. Ñ òî-
àâò.: ÷åòè ñåäåìñòîòèí è ïåòäåñåò ãîäèøíèòå) ðîáè äîêà- çè ïðîñòàøêè ìàíòàëèòåò äîêàðàõà åêîëîãè÷åñêèòå êàòàñòðî-
çàõà, ÷å ñâîáîäîëþáèåòî èì íå å ïî-ìàëêî îò òîâà íà îíèÿ, ôè, íà êîèòî ñìå ñâèäåòåëè.
êîèòî îò ñåäåìñòîòèí ãîäèíè ñå ðàäâàò íà íåïðåêúñíàòà
3
Ïî âðåìå íà Ñðåäíîâåêîâèåòî „Ðåëèãèèòå íà êíèãàòà“ ñà áèëè
ñ÷èòàíè åâðåéñêàòà ñúñ Ñòàðèÿ çàâåò, õðèñòèÿíñêàòà ñ Íîâèÿ
ñâîáîäà.“ (Äîñëîâåí ïðåïèñ, ñ íóæíèòå äîáàâêè çà ñúáè- çàâåò è èñëÿìúò ñ Êîðàíà.
òèÿ ñëåä 1941 ã., íà èçëîæåíèå ­ 246, íà ñ. 74.) 4
 ÷àñò âòîðà íà ñòàòèÿòà „Ïðàáúëãàðñêèÿò êàëåíäàð ­ çàáëóæ-
„È àêî íÿêîé ñå çàïèòà êàê å âúçìîæíî òîâà, îòãîâîðúò äåíèÿ è èñòèíè“, Èâàí Áîãäàíîâ îñïîðâà èçñëåäâàíèÿòà íà Áî-
ìîæå äà áúäå íàìåðåí ñàìî â äóõà è ñúðöåòî íà íàøèÿ íà- ðèñ Ðîãîâ è Éîðäàí Âúë÷åâ âúðõó „çâåçäàòà“ Òàíãðà. (Äâåòå
ðîä. Îò ñúçíàíèåòî íà íàøèÿ íàðîä áèäîõà çàëè÷åíè ñêðè- ÷àñòè ñà ïóáëèêóâàíè ñúîòâåòíî â áðîåâåòå 19 è 20 íà ñï. Îòå-
æàëèòå è ìîëèòâèòå íà íåáåñíàòà âÿðà, íî æèâàòà âÿðà â ÷åñòâî.)  åäèí îò ñëåäâàùèòå áðîåâå íà ñúùîòî ñïèñàíèå, â
íåÿ íèêîãà íå ñåêíà. Áåç÷èñëåíè îáðåäè, îáè÷àè, âÿðâàíèÿ, ñòàòèÿòà „Îùå âåäíúæ çà Ïúðâîáúëãàðñêèÿ êàëåíäàð“, ïðîô.
Êèðèë Ñåðàôèìîâ äàâà íóæíèÿ îòãîâîð íà Èâàí Áîãäàíîâèòå
ñóâåðèÿ, ðîäîâè îòíîøåíèÿ, îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ, ñêà- íèõèëèñòè÷íè è îãðàíè÷åíè ïî ñâîåòî íàó÷íî åñòåñòâî äîâî-
çàíèÿ, ïðèêàçêè, ïåñíè, ðàçáèðàíèÿ, åæåäíåâíèÿò òðóä è çà- äè. Áîãäàíîâ îùå ñ êíèãàòà ñè „Èìåííèê íà áúëãàðñêèòå êõà-
íÿòèÿòà, èçîáùî âñè÷êî ñ âñè÷êè íà÷èíè èçêàçâàøå è èç- íîâå“ äîãìàòè÷íî îãðàíè÷àâàøå ñâîèòå èçñëåäâàíèÿ, êàòî îñ-
êàçâà íåïðåñòàííî ñâîÿòà ïðåäàíîñò êúì íåÿ, êúì ìúäðèòå òàâàøå íåïðîó÷åíè äàííè çà ïðèñúñòâèåòî íà äðåâíèòå áúëãà-
íà÷àëà, ïðåäàäåíè íà ìåí îò íåÿ è êúì çàäúëæåíèÿò, êîèòî ðè â ñúñåäñòâî ñ Êèòàéñêàòà èìïåðèÿ è „â ñôåðàòà íà êèòàéñ-
êîòî êóëòóðíî âëèÿíèå“ (ñ. 43). Òîé ïðàõîñâà ñâîÿ èíòåëåêò ñ
òÿ íè íàëàãà. È òàçè Íåáåñíà âÿðà, äîíåñåíà îò ñâåòëèíàòà
ìåòîäîëîãèÿòà íà ìàðêñè÷åñêàòà èñòîðè÷åñêà øêîëà, êúì êîÿ-
íà Äàëå÷íèÿ èçòîê, îïëîäè íàðîäíèòå íåäðà è èçâúðøè íàé- òî ïðèíàäëåæåøå.  ïîñëåäíèòå òðè äåñåòèëåòèÿ òàçè øêîëà
÷óäíîòî Âúçðàæäàíå, êîåòî íÿâãà å ñòàâàëî.“ (Äîñëîâåí ïðå- „åâîëþèðà“ êúì åäèí ñâîåîáðàçåí ñíîáèçúì. Ìåæäó äðóãîòî
ïèñ íà èçëîæåíèå ­ 247, íà ñ. 74.) òÿ ïðèñâîè âå÷å îòæèâåëè òåðìèíè-êëèøåòà êàòî „âàðâàðè“,
Íåáåñíàòà âÿðà íå çàïëàøâà òåçè, êîèòî íå ñà íåéíè „÷åðãàðè“, „òàêà íàðå÷åíàòà (sic) Ñòàðà Âåëèêà Áúëãàðèÿ“ (ñ.
ïîñëåäîâàòåëè, ñ ìú÷åíèÿòà íà ïúêúëà â îòâúäíèÿ ñâÿò. 60 îò ñïîìåíàòàòà ïî-ãîðå êíèãà íà Èâàí Áîãäàíîâ) è ìíîãî
äðóãè ïîäîáíè òåðìèíè, íà êîèòî å ïðèäàäåí äåïðåñèâåí õà-
Òÿ òúðïåëèâî ãè î÷àêâà äà ñå âêëþ÷àò âúâ âñåëåííàòà õàð- ðàêòåð. Òàçè ìàðêñè÷åñêà øêîëà âèíàãè å ãîòîâà äà ãè óïîòðå-
ìîíèÿ... áÿâà âúâ âðúçêà ñ èñòîðèÿòà íà áúëãàðèòå, êîèòî òÿ íàðè÷à „ïðà-
„... Ðåëèãèèòå ñà êàòî ïåòòå ïðúñòà íà ðúêàòà è ðúêàòà áúëãàðè“. Êúì òàçè øêîëà ñå ïðè÷èñëÿâà ïðîñëîâóòèÿò çàïà-
å Òàíãðà (Òåíãðè), îò êîéòî òå ïðîèçõîæäàò. Äëàíòà å ðå- äåí Ðîæå Áåðíàð, îò êîãîòî èìàìå ñëåäíèòå „áèñåðè“ íà èñ-
ëèãèÿòà íà Áóäà, êîÿòî å â îñíîâàòà íà äðóãèòå ðåëèãèè...“, òîðè÷åñêà íåâðàñòåíèÿ è óãîäåí íà ðóñíàöèòå ñíîáèçúì: „...
å êàçàë Âåëèêèÿò õàí Ìüîíêå íà õðèñòèÿíñêèÿ ôðàí- Áîðèñ (á.à.: êàí Áîðèñ ïúðâè) ïîñðåùà â ñòîëèöàòà ñè Ïëèñêà
ïðåñëåäâàíèòå ó÷åíèöè íà Êèðèë è Ìåòîäèé, ñðåä êîèòî íàé-
öèñêàíñêè ìèñèîíåð Óèëÿì îò Ðóáðîê ïî âðåìå íà ïðåñ- èçâåñòåí å Êëèìåíò Îõðèäñêè, è ïðèäàâà íà ïîêðúñòâàíåòî â
òîÿ ìó â Êàðàêóðóì, Âúòðåøíà Àçèÿ (Rene Grousset: Áúëãàðèÿ ñëàâÿíñêè îáëèê (è òàêà) íàíàñÿ ñìúðòîíîñåí óäàð
„The Empire of the Steppes. A History of Central Asia“, (sic) íà òþðêîòàòàðñêèÿ åçèê íà ïðàáúëãàðèòå...” Íî Ðîæå íå
translated from the French by Naomi Walford, p. 276.) ñïèðà ñúñ „ñìúðòîíîñíèÿ“ ñè „óäàð“. Òîé ïðîäúëæàâà: „... Ñè-
ìåîí (á.à.: Öàð Ñèìåîí Âåëèêè), êîãîòî ïðèæèâå ñà íàðè÷àëè
„ïîëîâèí ãðúê“, çàùîòî ïîëó÷èë îáðàçîâàíèåòî ñè âúâ Âèçàí-
Áåëåæêè òèÿ è ìîæåë äà ÷åòå Ïëàòîí è Àðèñòîòåë â îðèãèíàë, ñå ïðåâ-
ðúùà ñëåä ñìúðòòà ñè ⠄ïîëîâèí ðóñèí“, çàùîòî îïëîäèë
1
Íàèìåíîâàíèåòî „èñòèíñêè áúëãàðè“ âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å íàâ- Ðóñèÿ ñúñ ñâîÿ óì...“ (ñï. Ðîäîëþáèå“, áð. ­ 5, 1989 ã.). Íàïðà-

46
ÀÂÈÒÎÕÎË
âèë îò áúëãàðñêèÿ Öàð Ñèìåîí Ïúðâè „ïîëîâèí ãðúê“ è „ïî- 12
Áåøåâëèåâ, Â. Ðåëèãèÿòà íà ïðàáúëãàðèòå ­ ÁÈÁ, III, 1930, ­ 2.
ëîâèí ðóñèí“, Ðîæå Áåðíàð å „çàñëóæèë“ îò ñëàâÿíî-ìàðêñè- 13
Áîÿäæèåâ, Ñ. Àðõèòåêòóðàòà íà ïðàáúëãàðñêèòå õðàìîâå. ­ Â:
÷åñêàòà øêîëà íà „èñòîðèöè“ â Áúëãàðèÿ ïî÷åñòè, óãîùåíèÿ è Ïðîáëåìè íà ïðàáúëãàðñêàòà èñòîðèÿ è êóëòóðà, 1, 314-327 (Âòî-
ïèðøåñòâà. È èìåííî òåçè „èñòîðèöè“ ïðåòåíäèðàò äíåñ çà ðà ìåæäóíàðîäíà ñðåùà ïî ïðàáúëãàðñêà àðõåîëîãèÿ ­ Øó-
„íàó÷íîñò“ è „äîñòîâåðíè èçòî÷íèöè“. ìåí, 1986).
Çàä òîçè ìàðêñè÷åñêè ñíîáèçúì ñå êðèå åäíà ãîëÿìà äîçà îò ñúç- 14
Ãåîðãèåâ, Ï. Îòíîâî çà ïúðâîáúëãàðñêèÿ íàäïèñ îò âúíøíèÿ
íàòåëíî èëè áåçñúçíàòåëíî íåâåæåñòâî, à ñúùî è åäèí èíòå- ãðàä íà Ïëèñêà (êúì èçó÷àâàíå íà ïðàáúëãàðñêàòà ðåëèãèÿ). ­
ëåêòóàëåí ìúðçåë, óãîåí è ñêëåðîçèðàí îò „èñòîðè÷åñêèòå“ äîã- Àðõåîëîãèÿ, 1991, ­ 1, 38-43.
ìè íà êîìóíèñòè÷åñêèÿ ñëàâÿíîðóñêè ìîíîïîë. 15
Êëÿøòîðíûé, Ñ.Ã. Ïðàáîëãàðñêèé Òàíãðà è äðåâíîòþðñêèé ïàí-
5
B. Bury. History of the Later Roman Empire.From the Death of òåîí. ­ Ñá. â ïàìåò íà ïðîô. Ñòàí÷î Âàêëèíîâ, Ñ., ÁÀÍ, 1984 ã.,
Theodosius I, to the Death of Justinian I. Vol. l. p. 279-288. 18-22.
6
Äèì. Äå÷åâ. Îòãîâîðèòå íà Ïàïà Íèêîëàé Ïúðâè ïî Äîïèòâà- 16
Ìàðêîâà, Ò.È., Ñ.À. Ïëåòíåâà. Òèïîëîãèÿ è òîïîãðàôèÿ çíàêîâ
íèÿòà íà áúëãàðèòå. Ñ., 1940. Â. Çëàòàíñêè. Îòãîâîðèòå íà Ïàïà ìàñòåðîâ íà ñòåíàõ âíóòðåííîãî ãîðîäà Ïëèñêà. ­ Ñá. â ïàìåò
Íèêîëàé Ïúðâè ïî äîïèòâàíèÿòà íà Áúëãàðèòå. íà ïðîô. Ñòàí÷î Âàêëèíîâ. Ñ., ÁÀÍ, 1984.
7
Ðåöåíöåíò Ó.Ø. Áàé÷óðà: Ê.Ã. Ìåíãåñ. Âîñòî÷íûå ýëåìåíòû â 17
Ìîñêîâ, Ì. Ïðàáúëãàðñêè ðóíè÷åñêè çíàê (Y), çà òåîíèìà Òàí-
„Ñëîâå î ïîëêó Èãîðåâå“, ñòàòèÿ ïóáë. â Central Asiatic Journal. ãðà ­ Ñòàðîáúëãàðèñòèêà, 1987, 1, ñ. 15-23.
vol. 30, 3-4, 1986, ð. 175: „... îïèñàííûé Ê. Ìåíãåñîì ñ áîëüøèì, 18
Îâ÷àðîâ, Ä. Êúì âúïðîñà çà ðåêîíñòðóêöèÿòà íà ðåëèãèîçíî-
äîñêîíà÷üëíûì çíàíèåì, íå ÿâëÿåòñÿ èñêëþ÷èòåëüíîé îñîáåí-
ìèòîëîãè÷åñêèÿ êîìïëåêñ íà ïðàáúëãàðèòå. ­ Ïðîáëåìè íà êóë-
íîñòüþ èñòîðèè ñëàâÿíèçàöèè áîëãàðñêîãî ÿçûêà è íàðîäà. Â
òóðàòà, 1980, ­ 1.
îáùèõ ÷åðòàõ îò õàðàêòåðåí äëÿ èñòîðèè âñåõ íàðîäîâ, íàñèë-
üñòâåííî ðóññèôèöèðîâàííûõ è ò.ä. Ýòî îáùàÿ ñõåìà íàñèëüñ-
20
Îâ÷àðîâ, Ä. Çà åçè÷åñêàòà ñèìâîëèêà ó ïðàáúëãàðèòå. ­ Â: Ïúð-
òâåííûõ äåéñòâèé, ïðèìåíÿâøèõñÿ âåçäå, ãäå ñòàâèëàñü öåëü âè ìåæäóíàðîäåí êîíãðåñ ïî áúëãàðèñòèêà, Ñ., 13 ìàé ­ 3 þíè
àññèìèëèðîâàòü ïîä÷èíåííûå íàðîäû, à öåëü ýòà ñòàâèëàñü ïîâ- 1981, ñ. 274-285.
ñþäó, ïî êðàéíåé ìåðå, â õðèñòèàíñêîì ìèðå, è òå, êòî íå ïîä- 21
Ïåòðîâà, Ï. Çà ïðîèçõîäà è çíà÷åíåòî íà çíàêà „èïñèëîí“ è
÷èíÿëñÿ ­ óíè÷òîæàëèñü. Òàê, íàïðèìåð, áûëî ñ òàòàðî-áóë- íåãîâèòå äîôîíåòè÷íè âàðèàíòè. ­ Ñòàðîáúëãàðèñòèêà, 1990, 2.
ãàðñêèìè ïëåííûìè è äàæå ñ ãðàæäàíñêèì íàñåëåíèåì ïîñëå 22
Ïåòðîâà, Ï. Êúì âúïðîñà çà ñåäìîëú÷íàòà ðîçåòà îò Ïëèñêà. ­
çàâîåâàíèÿ ðóññêèìè: òåõ, êòî íå õîòåë êðåñòèòüñÿ, óáèâàëè, Â: Ïðèíîñè êúì Áúëãàðñêàòà àðõåîëîõèÿ. I, Ñ., 1992, 103-106.
ïðèòîì â ìàññîâîì ìàñøòàáå, öåëûìè ñåëàìè, î ÷åì ñîîáùà- 23
Ðàøåâ, Ð. Çíàöè è ðèñóíêè ïî ñòåíèòå íà êðúãëàòà öúðêâà â Ïðåñ-
þò äàæå ðóññêèå ëåòîïèñè. Ãåíîöèä ïðîäîëæàëñÿ è â ÕIÕ â...“
ëàâ. ­ Èçâåñòèÿ íà Íàðîäíèÿ ìóçåé ­ Øóìåí, 1973, ­ 6.
(áåë. 8: Ñì., íàïð. Í.Í. Ôèðñîâ. ×òåíèÿ ïî èñòîðèè Ñðåäíåãî è
Íèæíåãî Ïîâîëæüÿ. Âûï. 1 è 2 Êàçàí, 1921, 3-8 è äð.; Ì. Õóäÿ-
24
Ðàøåâ, Ð. Çà õðîíîëîãèÿòà è ïðîèçõîäà íà çíàêà „èïñèëîí ñ äâå
êîâ. Î÷åðêè ïî èñòîðèè Êàçàíñêîãî õàíñòâà Êàçàí, 1923; À.Õ. õàñòè“. ­ Â: Ïðèíîñè êúì Áúëãàðñêàòà àðõåîëîãèÿ, I, Ñ., 1992,
Õàëèêîâ. Òàòàð õàëêüíûí êèëåï ÷ûãüøû. Êàçàí, 1974 è äð.) 96-102.
25
Ñåôòåðñêè, Ð. Åãðåêî ­ åäèí ïðàáúëãàðñêè ñþæåò â øåâè÷íèòå
êîìïîçèöèè îò Ãðàîâñêî è Ñàìîêîâñêî. ­ Ñï. ÁÀÍ, ­ 5-6, 1992,
Êðàòêà áèáëèîãðàôèÿ íà èçòî÷íèöè çà âñåëåíñ- 63-71.
êèÿ áîã Òàíãðà è çà íåãîâèÿ ñàêðàëåí ñèìâîë “Y”. 26
Ñòîéíåâ, À. Çà òîòåìèçìà ó ïðàáúëãàðèòå. Ñï. ÁÀÍ, 1992, ­ 5-6.
1
Àëàäæîâ, Æ. Íîâ ìåäàëèîí ñúñ çíàöè. ­ Íóìèçìàòèêà, 15, 1981,
27
Òîòåâ, Ê. Ðàííîñðåäíîâåêîâåí ñðåáúðåí àìóëåò îò ñ. Âúðáîâêà,
3, 28-31. Âåëèêîòúðíîâñêè îêðúã. ­ Â: Ïðîáëåìè íà ïðàáúëãàðñêàòà èñ-
2 Àëàäæîâ, Æ. Îïèò çà îïðåäåëÿíå íà çíàöèòå îò ïðàáúëãàðñêèòå òîðèÿ è êóëòóðà, 1, 365-377. (Âòîðà ìåæäóíàðîäíà ñðåùà ïî
íåêðîïîëè â ñòðóêòóðíî è õðîíîëîãè÷åñêî îòíîøåíèå. Â: Ïðîá- ïðàáúëãàðñêà àðõåîëîãèÿ ­ Øóìåí, 1986 ã.).
ëåìè íà ïðàáúëãàðñêàòà èñòîðèÿ è êóëòóðà, 1, 269-274, (Âòîðà
28
Òîòåâ, Ò. Çà åäíà ãðóïà áðîíçîâè àìóëåòè ñ ôëàíêèðàí ñ âåðòè-
ìåæäóíàðîäíà ñðåùà ïî ïðàáúëãàðñêà àðõåîëîãèÿ ­ Øóìåí, êàëíè õàñòè „èïñèëîí“ („Y“) îò Ñåâåðîèçòî÷íà Áúëãàðèÿ. ­ Â.
1986). Ïðîáëåìè íà ïðàáúëãàðñêàòà èñòîðèÿ è êóëòóðà, 2 (Òðåòà ìåæ-
3
Àëàäæîâ. Æ. Çà êóëòà êúì Òàðãðà â Ñðåäíîâåêîâíà Áúëãàðèÿ. ­ äóíàðîäíà ñðåùà ïî ïðàáúëãàðñêà àðõåîëîãèÿ, Øóìåí, 1990 ã.)
Àðõåîëîãèÿ, 1983, ­ 1-2, 76-85.
29
Òîòåâ, Ò. Êàìåííà êîëîíà ñúñ çíàöè îò Ïðåñëàâ. ­ Ìóçåé è ïà-
4
Àëàäæîâ. Æ. Ñòàðîáúëãàðñêè îëîâåí ïå÷àò ñúñ çíàöè îò Âåëèêè ìåòíèöè íà êóëòóðàòà, 1965, ­ 3, ñ. 20-22.
Ïðåñëàâ. — Àðõåîëîãèÿ, 1992, ­ 1, 41-44.
30
Òîòåâ, Ò. Çà åäíà ãðóïà ìåòàëíè ïå÷àò÷åòà ­ àìóëåòè îò Ïðåñ-
5
Àëàäæîâ. Æ. Îáðàç íà Òàíãðà. ­ Â: Ïëèñêà, Ìàäàðà, Ïðåñëàâ, ëàâ. ­ Â: Ïðîáëåìè íà ïðàáúëãàðñêàòà èñòîðèÿ è êóëòóðà. 1,
1977, ­ 1, ñ. 12. 365-347. (Âòîðà ìåæäóíàðîäíà ñðåùà ïî ïðàáúëãàðñêà àðõåî-
ëîãèÿ ­ Øóìåí, 1986).
6
Àëàäæîâ. Æ. Çà åäèí òèï èçîáðàæåíèÿ íà Òàíãðà. ­ Ìóçåé è
ïàìåòíèöè íà êóëòóðàòà, 1983, 1.
31
Òîòåâ, Ò. Åäèí áðîíçîâ ìåäàëèîí ñúñ çíàöè îò Ïðåñëàâ. ­ Àðõå-
îëîãèÿ, 1967, ­ 2, ñ. 36-39.
7
Àëàäæîâ. Æ. Ñèìâîë íà ñâåòà â íÿêîè ïðàáúëãàðñêè ïàìåòíèöè.
­ Àðõåîëîãèÿ, ­ 1, 1980, 41-47.
32
Òîòåâ, Ò. Ïðàáúëãàðñêè ìåòàëíè àìóëåòè îò Ïðåñëàâ. ­ Â: Ïëèñêà
­ Ïðåñëàâ, 2, Ñ. ÁÀÍ, ñ. 182-186.
8
Áåøåâëèåâ, Â. Ïúðâîáúëãàðñêè àìóëåòè. ­ Èçâåñòèÿ íà Íàðîä-
íèÿ ìóçåé ­ Âàðíà, 9 (24), 1973, ñ. 53-62.
33
Bucher, V.F. Tanri. ­ In: Encyclopedia of Islam. 652-654.
9
Áåøåâëèåâ, Â. Çíà÷åíèå íà ïúðâîáúëãàðñêèÿ çíàê „Y“. ­ Èçâåñ-
34
Roux, Jean-Paul. Tangri ­ essai sur le CIEL = DIEU des peuples
òèÿ íà Íàðîäíèÿ ìóçåé ­ Âàðíà, ÕV (ÕÕÕ), 1979, ñ. 17, ñë. Altaiques. ­ Revue de l’Histoire des Religions. T.CL, No 2, Octobre-
Decembre 1956, 173-210 (Presses Universitaires de France).
10
Áåøåâëèåâ, Â. Miscellanea protobulgarica ­ Èçâåñòèÿ íà Íàðîä-
íèÿ ìóçåé ­ Âàðíà, 1986, 22/27.
35
Vaklinov, Ein Denkmal runischen Schriffums Pliska. ­ In: Studia in
honorem Vesselin Besevliev. S., 1978, 245-254.
11
Áåøåâëèåâ, Â. Ïúðâîáúëãàðèòå (áèò è êóëòóðà). Ñ., 1981.

47
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÊÎÉ Å ÁÈË ÁÎÐÈÑ ÃÎÄÓÍÎÂ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ

 „Áîëüøàÿ ñîâåòñêàÿ åíöèêëîïåäèÿ“, 1950 ã. (Ò. 5, ñ.
577) Áîðèñ Ãîäóíîâ íå å îïðåäåëåí êàòî „ðóñêè áîëÿðèí“,
à ñàìî êàòî „áîëÿðèí“. Îò òàì íàó÷àâàìå, ÷å òîé å áèë îò
áîëÿðñêèÿ ðîä Ñàáèðîâè-Ãîäóíîâè, êîéòî „ñ 14 â. íàõî-
äèâøèõñÿ íà ñëóæáå ó ìîñêîâñêèõ âåëèêèõ êíÿçåé“. Òîçè
áîëÿðñêè ðîä èìàë çåìè â ðàéîíà íà Êîñòðîìà. Áîðèñ Ãî-
äóíîâ óïðàâëÿâàë Ìîñêîâñêîòî öàðñòâî 10 ãîäèíè êàòî
ðúêîâîäèòåë íà ïðàâèòåëñòâîòî íà öàð Ôüîäîð Èâàíîâè÷
(îò 1588 äî 1597) è 7 ãîäèíè êàòî öàð (îò 1598 äî 1605).
Äîðè îò òåçè êðàòêè ñâåäåíèÿ å ïðåäåëíî ÿñíî, ÷å òóê
ñòàâà äóìà çà ÷óæä íà Ìîñêîâñêîòî öàðñòâî áîëÿðñêè ðîä.
Ñàáèðîâè-Ãîäóíîâè ñà ïîñòúïèëè íà ðóñêà ñëóæáà â 14
âåê â Êîñòðîìà, êúäåòî ñà ñå íàìèðàëè è çåìèòå èì. Ðà-
éîíúò íà Êîñòðîìà å áèë âúâ âëàäåíèå íà ðóñêèòå êíÿçå
ìíîãî ïðåäè 14 âåê è ôàêòúò, ÷å òå „ñà ïîñòúïèëè íà ñëóæ-
áà“ èìåííî òîãàâà ïîêàçâà, ÷å òå ñà áèëè ÷óæäåíöè â òîçè
ðàéîí è ÷å ñà ïîëó÷èëè çåìèòå ñè òàì ñúñ ñàìîòî èì ïîñ-
òúïâàíå íà ñëóæáà ïðè ðóñêèòå êíÿçå. Àêî Ñàáèðîâè-Ãî-
äóíîâè áÿõà ðóñêè áîëÿðñêè ðîä, ïðåìåñòåí â Êîñòðîìà
îò äðóãà ÷àñò íà Öàðñòâîòî, òå íÿìàøå çàùî äà ïîñòúï-
âàò îòíîâî íà ðóñêà ñëóæáà ïðåç 14 âåê. Îòêúäå òîãàâà ñà
äîøëè òå â Êîñòðîìà?
Çà äà îòãîâîðèì íà òîçè âúïðîñ, òðÿáâà äà ñå âúðíåì
ìàëêî íàçàä â èñòîðèÿòà íå ñàìî íà Ìîñêîâñêîòî êíÿæåñ-
òâî, íî è íà Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Áåçöåíåí ïúòåâîäèòåë â èç-
ñëåäâàíèÿ îò òîçè õàðàêòåð íè äàâà íàñêîðî ïóáëèêóâàíà-
òà è íà áúëãàðñêè åçèê êíèãà íà ãîëåìèÿ èñòîðèê è àðõåî- ïåðèîä (5-7 â.) â ñïîìåíàòèòå ïî-ãîðå òåðèòîðèè ñå óñòà-
ëîã íà Òàòàðñòàí ïðîô. À.Õ. Õàëèêî⠄500 ðóñêè ôàìè- íîâÿâà íàñåëåíèå, àêî íå åäíîðîäíî, òî ïîíå ñðîäíî íà
ëèè îò áúëãàðî-òàòàðñêè ïðîèçõîä“, Ñîôèÿ, 1993 ã. áúëãàðèòå.  òîçè ñìèñúë óñòàíîâÿâàíåòî ïî òåçè ìåñòà
Ïðåñåëåíèÿ îò âîëæêà Áúëãàðèÿ â ðóñêèòå êíÿæåñòâà, ïî-êúñíî íà áúëãàðñêà äúðæàâà íå å íåùî ñëó÷àéíî è íåï-
Ïðèáàëòèêà è Ïîëøà ðåäâèäåíî, à çàâúðøèòåëåí àêò íà åäíà äúëãà êîëîíèçà-
À.Õ. Õàëèêîâ ðàçãëåæäà èñòîðèÿòà íà Ðóñèÿ êàòî ïðî- öèÿ. Ñúùèÿò ïðîöåñ ñå íàáëþäàâà ïðè óñòàíîâÿâàíåòî íà
öåñ, ïðåìèíàë ïðåç ñëåäíèòå eòàïè: Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ è Ïàíîíñêà Áúëãàðèÿ, ïðåäõîæäàíè
1. Äîáúëãàðî-ñëàâÿíñêè (áàëòñêè) åòàï, 5-7 â; îò ïîâå÷å îò 100 ãîäèíè êîëîíèçàöèÿ. Âòîðèÿò åòàï, ïî-
2. Áúëãàðî-ñëàâÿíñêè åòàï, 8 â.; ñî÷åí îò Õàëèêîâ êàòî áúëãàðî-ñëàâÿíñêè, ñúùî ìîæå äà
3. Áúëãàðî-îäðèíñêè è äðåâíîðóñêè åòàï, 8-15 â.; ñå ðàçãëåäà êðèòè÷åñêè.  åòíè÷åñêî îòíîøåíèå òîé áè
4. Êàçàíî-ðóñêè åòàï, 15-16 â.; ìîãúë äà ñå íàðè÷à è áúëãàðî-íîðìàíñêî-ñëàâÿíñêî-áàë-
5. Ôåîäàëíî-ðóñêè åòàï 16-18 â.; òñêè, íî â ïîëèòè÷åñêî îòíîøåíèå òîé áè ìîãúë äà ñå îï-
6. Áóðæîàçíî-ðóñêè åòàï, 18-20 â.; ðåäåëè ñàìî êàòî áúëãàðî-íîðìàíñêè. Òóê èìàìå ïðåä-
7. Äâàäåñåòè âåê. âèä íîðìàíñêèÿ ïðîèçõîä íà ðóñèòå, êîéòî, ìàêàð è îò-
(À.Õ. Õàëèêîâ, „500 ðóñêè ôàìèëèè îò áúëãàðî-òàòàð- äàâíà óñòàíîâåí îò èñòîðè÷åñêàòà íàóêà, âñå îùå ïðåäñ-
ñêè ïðîèçõîä“, ñ. 12) òàâëÿâà íåóäîáíà ìàòåðèÿ çà ðóñêèòå ó÷åíè. Íîðìàíèòå
Ñàìèÿò Õàëèêîâ êîðèãèðà ïúðâèÿ åòàï, êàòî äîáúëãà- ñà îñíîâàòåëèòå íà òðèòå ïðèíöèïíè äðåâíî-ðóñêè êíÿ-
ðî-áàëòñêè, êîåòî è ñïîðåä íàñ å òî÷íàòà ôîðìóëèðîâêà. æåñòâà ­ Êèåâñêîòî, Íîâãîðîäñêîòî è Ìîñêîâñêîòî.  òîçè
Òóê áè òðÿáâàëî äà ñå íàïðàâè è åäíî äîïúëíåíèå. Ìàêàð ñìèñúë òðÿáâà äà ñå ðàçáèðà è óïîòðåáàòà íà ïîíÿòèåòî
÷å îïðåäåëÿ ïúðâèÿ ïåðèîä êàòî âçàèìîîòíîøåíèÿ è ñìåñ- „ðóñêè“, ïîíå äî êðàÿ íà êàçàíî-ðóñêèÿ ïåðèîä (15-16 âåê).
âàíå íà äðåâíîìîðäîâñêè, äðåâíîìàðèéñêè è äðåâíîóí- Íå ïî-êúñíî îò 7 âåêà (à âåðîÿòíî îêîëî 100 ãîäèíè
ãàðñêè åòíîñè ñ ïðèáàëòèéñêè, Õàëèêîâ ñïîìåíàâà, ÷å ïðåç ïî-ðàíî) ñïîðåä Õàëèêîâ çàïî÷âàò è ïúðâèòå ïðåñåëâà-
òîçè ïåðèîä â Ïîâîëæèåòî è Ïðèóðàëèåòî âå÷å å áèëî íèÿ îò Ïîâîëæèåòî íà çàïàä è ñåâåðîçàïàä. Òåçè ïðåñåëå-
çàïî÷íàëî ïðîíèêâàíå è íà íàñåëåíèå îò „òþðêñêè ïðîèç- íèÿ óâëè÷àò è ÷àñò îò íîâîäîøëèòå ïðåç 5 âåê òàì õóíè,
õîä“. Îòíîñíî òîçè ôàêò Ãóìèëüîâ å íàïúëíî ïîëîæèòå- êîèòî â ïúòÿ ñè íà çàïàä äîñòèãàò íå ñàìî Ïðèáàëòèêà, íî
ëåí, êàòî òîé îïðåäåëÿ òîâà íàñåëåíèå êàòî „õóíñêî“. Áåç è Ïîëøà. Êúì ñðåäàòà íà 8 âåê å óñòàíîâåíî îáðàòíî ïðèä-
äà âëèçàìå â äúëáîêî ïðîòèâîðå÷èâèÿ âúïðîñ çà åòíè÷åñ- âèæäàíå íà ñúùèòå õóíè, êàòî òå äîñòèãàò äî Íîâãîðîä.
êàòà ïðèíàäëåæíîñò íà õóíèòå è çà ñúäúðæàíèåòî íà ïî- Òîâà ñà ïðåäöèòå íà èçâåñòíèòå îò âðåìåòî íà Àëåêñàí-
íÿòèåòî „òþðêñêè ïðîèçõîä“, êîåòî å ñàìî ïî ñåáå ñè îã- äúð Íåâñêè Ãàâðàèë Ðàäøà è Ãëàíäà Êàìáúëà, îò êîèòî
ðîìíà ìàòåðèÿ, ùå îòáåëåæèì ñàìî, ÷å îùå ïðåç òîçè ïðúâ ïî-êúñíî ïðîèçëèçàò èçâåñòíèòå „ðóñêè“ ðîäîâå Ñàáèðî-

48
ÀÂÈÒÎÕÎË
âè, Ïóøêèíè, Øåðåìåòèåâè, Ðîìàíîâè, Ñóõîâî-Êîáèëè- êè íàðîä îêàçàë ñåðèîçíà ñúïðîòèâà íà ìîíãîëöèòå, ñ êî-
íè è äð. Òóê çà ïðúâ ïúò ñå ñðåùàìå ñ åäèíèÿ êëîí íà ðî- åòî ñïèðàò óñòðåìà èì êúì Çàïàäíà Åâðîïà è ñïàñÿâàò
äîñëîâíîòî äúðâî íà Áîðèñ Ãîäóíîâ ­ Ñàáèðîâè. Äàëè ðóñêèòå çåìè îò íåïîñðåäñòâåíà îêóïàöèÿ è âêëþ÷âàíå â
åòèìîëîãèÿòà íà èìåòî èçäàâà âðúçêà ñ èçâåñòíèòå õóíè- Îðäàòà. Ñïîðåä Õàëèêîâ èìåííî òîãàâà (ïðåç òîçè 50-ãî-
ñàáèðè, êîåòî ìîæå äà õâúðëè ñâåòëèíà âúðõó åòíè÷åñêèÿ äèøåí ïåðèîä) âúçíèêâàò áúëãàðñêèòå ñåëèùà îêîëî Êîñ-
ïðîèçõîä íà ïðîÿâèëèòå ñå ïðåç 5 âåê â Ïîâîëæèåòî õóíè, òðîìà, êàòî òîé óòî÷íÿâà, ÷å òåçè çåìè ïî-êúñíî „ñå ïðåâ-
ñè îñòàâà íåðåøåí âúïðîñ. ðúùàò â ïóíêòîâå çà áåæàíöè îò òþðêîåçè÷íàòà ñðåäà íà
Ïðåç âòîðèÿ åòàï, ïîñî÷åí îò Õàëèêîâ, ñå îáðàçóâàò è Ïîâîëæèåòî“. Íàïðèìåð ïðåç 1237 ã. âèæäàìå åäèí îò áúë-
ïúðâèòå äúðæàâè, êîèòî ïîñòàâÿò îñíîâèòå íà òîâà, êîåòî ãàðñêèòå öàðñêè ñèíîâå, Àìèðãàòà, äà óïðàâëÿâà Âëàäè-
ìíîãî ïî-êúñíî ùå ñå îçíà÷àâà êàòî Ðóñèÿ ­ Êèåâñêà Ðóñ ìèð îò èìåòî íà ðóñêèÿ êíÿç. Òîé íå å ìîãúë äà áúäå íà-
è Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Êàêòî ïîñî÷âà Õàëèêîâ ­ „èçâåñòíî ìåñòíèê òàì íà ìîíãîëöèòå, òúé êàòî Âëàäèìèð å ïðåâçåò
èçïðåâàðâàùî ðàçâèòèå ïî òîâà âðåìå“ (10-11 âåê) ñå çà- îò òÿõ ïðåç 1238 ã. Èçòåãëÿíåòî íà áúëãàðñêèòå áîëÿðè è
áåëÿçâà âúâ Âîëæêà Áúëãàðèÿ, ïðåâúðíàëà ñå â îïðåäåëÿ- ñâúðçàíèòå ñ òÿõ õîðà îò Ïîâîëæèåòî ñå çàñèëâà îñîáåíî
ùà èêîíîìè÷åñêà è ïîëèòè÷åñêà ñèëà çà îáøèðåí ðåãèîí ïðåç ïåðèîäà 1238-1242 ã. Õàëèêîâ óòî÷íÿâà òóê, ÷å òîâà
íà ãðàíèöàòà ìåæäó Åâðîïà è Àçèÿ, ìåæäó Çàïàäà è Èçòî- èçñåëâàíå ñå å îñúùåñòâèëî ãëàâíî êúì Íîâãîðîä ïîðàäè
êà. Ïî-êúñíî (12-13 âåê) ñå ôîðìèðàò è äðóãèòå êíÿæåñòâà áëàãîïðèÿòíàòà ïîëèòèêà íà Àëåêñàíäúð Íåâñêè, êîéòî
â òîçè ðåãèîí ­ Âëàäèìèðî-Ñóçäàëñêîòî, Ðÿçàíñêîòî, Íîâ- èìàë íóæäà îò îòáðàíè âîéñêè. Òîé áèë âúçíàãðàäåí çà
ãîðîäñêîòî è äð. Ïî òîâà âðåìå áëàãîäàðåíèå íà äðåâíè- òàçè ñè ïîëèòèêà â çíàìåíèòàòà Íåâñêà áèòêà, êîãàòî çàå-
òå ñè äúðæàâíè÷åñêè òðàäèöèè áúëãàðèòå âå÷å èìàò äúð- äíî ñúñ ñïîìåíàòèòå ïðåäè Ðàäøà è Êàìáúëà íà íåãîâà
æàâà, êîÿòî âúâ âñÿêî îòíîøåíèå ñëóæè çà åòàëîí çà íîð- ñòðàíà âèæäàìå è áúëãàðè, âîäåíè îò áîëÿðèòå Àòóí, Àð-
ìàíèòå, ñúçäàâàùè ñâîè êíÿæåñòâà ìåæäó Áàëòèéñêî è áàóò è Îãàð.
×åðíî ìîðå. Âñè÷êè „ðóñêè“ êíÿæåñòâà îò òîçè ïåðèîä â Ñëåäâàùè ïðåñåëåíèÿ ñà èçâåñòíè ïðåç ïåðèîäà 1257-
òúðãîâñêî è èêîíîìè÷åñêî îòíîøåíèå äî ãîëÿìà ñòåïåí 1278, êàòî íàïðèìåð ðîäà íà ëåãåíäàðíèÿ ×óðà-áàòúð, êîé-
ñà çàâèñåëè îò îòíîøåíèÿòà ñè ñ Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Ïî òî äàâà íà÷àëîòî íà êíÿçåòå ×þðèêîâè, êàêòî è ïðàäåäè-
ñúùåñòâî ­ òúðãîâñêè êîìïàíèè, òåçè íîðìàíñêè êíÿæåñ- òå íà òàêèâà ðîäîâå, êàòî Øàõîâñêè, Òåãëåâè, Äåðæàâèíè,
òâà ñà ñå íóæäàåëè æèçíåíî îò ïîñðåäíè÷åñêàòà ðîëÿ è Òîëáóçèíè, Ìåø÷åðñêè, Áåõìåòåâè è äð. Òåçè ïðåñåëåíèÿ
äåéíîñò íà òúðæèùàòà âúâ Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Ïðåç òÿõ ñà ìîãàò äà ñå ñìÿòàò çà ïîñëåäíèòå ÷èñòî áúëãàðñêè ïðåñå-
òå÷àëè êåðâàíèòå îò èçòîê, ÷èèòî ñòîêè íîðìàíñêèòå êî- ëåíèÿ íà çàïàä, íî òå íå ñà ïîñëåäíèòå îò çåìèòå íà âå÷å
ðàáè ñà ïðåíàñÿëè â Çàïàäíà Åâðîïà è Ñêàíäèíàâèÿ. Áëà- „áèâøàòà“ Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Îò 14 äî 16 âåê ãîëåìè ïðå-
ãîäàðåíèå íà ïðåêðàñíî óñòðîåíîòî ñè çåìåäåëèå, îò êîå- ñåëåíèÿ îò òåçè çåìè ïðîäúëæàâàò, íî Õàëèêîâ îïðåäåëÿ
òî íåâåäíúæ ñà ñå âúçõèùàâàëè àðàáèòå ìèñèîíåðè è òúð- òåçè ïðåñåëåíèÿ âå÷å êàòî „áúëãàðî-êèï÷àêñêè“, ïðåäâèä
ãîâöè, Âîëæêà Áúëãàðèÿ íåâåäíúæ å ñïàñÿâàëà îò ãëàä „ðóñ- åòíè÷åñêèòå ïðîìåíè, ñòàíàëè òàì ñëåä ôîðìèðàíåòî íà
êèòå“ êíÿæåñòâà (1024, 1229). Çëàòíàòà îðäà. Òàêà íàïðèìåð ïî âðåìåòî íà ðóñêèÿ êíÿç
Äîðè ïî âðåìå íà íàé-íàïðåãíàòèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ Èâàí Êàëèòà (1325-1340) îòòàì ñå ïðåñåëâàò „òþðêîåçè÷-
ìåæäó êíÿæåñòâàòà è áúëãàðñêàòà äúðæàâà, ðóñêèòå êíÿçå íè“ ôåîäàëè, êîèòî äàâàò íà÷àëîòî íà èçâåñòíèòå ïî-êúñ-
íå ñà ïðåêúñâàëè ñâîèòå êîíòàêòè ñ áúëãàðèòå. Ïîðàäè íî „ðóñêè“ áîëÿðñêè ðîäîâå ­ Âèëÿìèíîâè, Àêñàêîâè, Àäà-
åòíè÷åñêàòà íååäíîðîäíîñò íà òåõíèòå êíÿæåñòâà, ðóñêè- øåâè, Êóäàøåâè, Òåíåøåâè, Ãîäóíîâè, Ìîñîëîâè, Ìàìî-
òå êíÿçå, êîèòî íå ñà ñå ñìÿòàëè åòíè÷åñêè îáâúðçàíè ñ íîâè, Äàâëåòîâè, Òàðáàåâè è äð. Ïî ïðîèçõîä òå ñå ñâúð-
íåðóñêîòî (íåíîðìàíñêî) íàñåëåíèå, ÷åñòî ñà äåéñòâàëè çâàò ñ êíÿçåòå ×åòà, Øèãèëäååâ, Äàâëåò, Ìèðçà Òàðáåé è
â íåãîâ óùúðá. Òå ùåäðî ñà ïðåäëàãàëè çåìè è öåëè ñåëà äð. Èìåííî êíÿç ×åòà å îñíîâîïîëîæíèêúò íà ðîäà Ãîäó-
íà áúëãàðñêèòå áîëÿðè è îãðîìíè ïðèâèëåãèè íà áúëãàð- íîâè. Çà íåãî ñå çíàå, ÷å ñå å ïðåñåëèë îò Çëàòíàòà îðäà
ñêèòå òúðãîâöè, çàíàÿò÷èè è ìàéñòîðè ñòðîèòåëè.  Ðÿ- ïðåç 1330 ã. Ïúðâèÿò èçâåñòåí â èñòîðèÿòà êíÿç, íîñåù
çàí, Ñóçäàë, Âëàäèìèð, Íîâãîðîä, Ìóðîì è äð. ðóñêè ãðà- èìåòî Ãîäóí, å áèë Èâàí Ãîäóí, ñèí íà Èâàí Çåðíî, ñèí íà
äîâå ñà æèâååëè ãîëåìè êîëîíèè áúëãàðè. Òå ñà áèëè ïðèâ- Äèìèòðèé Çåðíî, âíóê íà êíÿç ×åòà. Çíà÷åíèåòî íà òîçè
ëè÷àíè, êàêòî ïèøå Õàëèêîâ, „ñúñ çåìè è âúçíàãðàæäå- ðîä â Ðóñèÿ ñå óâåëè÷àâà, êîãàòî òîé ñå ñâúðçâà ñ ðîäà íà
íèÿ“. Èçâåñòíè ñà è áðà÷íèòå âðúçêè ìåæäó ðóñêèòå êíÿçå Ñàáèðîâè, çà êîéòî âå÷å ñïîìåíàõìå. Òîâà ñâúðçâàíå íà
è áúëãàðñêèòå áîëÿðè ­ êèåâñêèÿò êíÿç Âëàäèìèð è Àíä- äâàòà ðîäà ïîêàçâà, ÷å åòíè÷åñêàòà âðúçêà ìåæäó ïðåñåë-
ðåé Áîãîëþáñêè ñà áèëè æåíåíè çà áúëãàðêè. Â ðåçóëòàò íèöèòå îò Çëàòíàòà îðäà ïðåç 14 âåê è ïîòîìöèòå íà ïðå-
íà òîçè ïðîöåñ Õàëèêîâ òâúðäè, ÷å „...â ñëàâÿíî-ðóñêèÿ ñåëèëèòå ñå â Íîâãîðîä íÿêîãàøíè „õóíè“ å áèëà ÿñíî
åçèê, êóëòóðà, èêîíîìèêà, êàêòî è â òåðìèíîëîãèÿòà íà îñúçíàâàíà è ïîääúðæàíà. Èìåííî òàçè âðúçêà íàâåæäà
ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ ïðîíèêâàò çíà÷èòå- íà ìèñúëòà, ÷å ðîäúò íà êíÿç ×åòà å áèë ïî-ñêîðî áúëãàð-
ëåí áðîé òþðêñêî-áúëãàðñêè çàåìêè...“. ñêè, îòêîëêîòî êèï÷àêñêè, âúïðåêè âúçìîæíîñòòà òîé äà
å áèë ñìåñåí.
Îò âñè÷êî êàçàíî äîòóê ñå óáåäèõìå, ÷å îñîáåíî ùî ñå
îòíàñÿ äî ðàéîíà íà Êîñòðîìà, òàì îùå ïðåç 13-14 âåê ñå
ÏÐÅÑÅËÅÍÈßÒÀ ÎÒ ÂÎËÆÊÀ ÁÚËÃÀÐÈß Â ÐÓÑÊÈ- å îáðàçóâàëà åäíà çíà÷èòåëíà åòíè÷åñêà ãðóïà îò áúëãàð-
ÒÅ ÊÍßÆÅÑÒÂÀ ÏÐÅÇ 13-16 ÂÅÊ ñêè ïðîèçõîä. Âúâ âðúçêà ñ òîâà Õàëèêîâ ñïîìåíàâà èíòå-
ðåñíèÿ ôàêò, ÷å ïðåç 16-17 âåê æèòåëèòå íà òîçè ðàéîí ñà
áèëè îáåäèíåíè â òàêà íàðå÷åíàòà Áúëãàðñêà âîëîñò (âî-
Ìàñîâî ïðåñåëåíèå íà áúëãàðè â çåìèòå íà ðóñêèòå ëîñò = àäìèíèñòðàòèâíî òåðèòîðèàëíà åäèíèöà), â êîÿòî
êíÿæåñòâà ñå èçâúðøâà ïðåç 50-òå ãîäèíè áîðáà íà Âîëæ- ñå ñðåùàëè ôàìèëèè êàòî Áóëãàðèíè, Áóëãàðñêè è äðóãè
êà Áúëãàðèÿ ñðåùó ìîíãîëñêîòî íàøåñòâèå. Ìàêàð ÷å çà- ïîäîáíè. Î÷åâèäíî ðîäúò Ãîäóíîâè íå å áèë èçîëèðàíî
ãóáèëè òàçè áîðáà, áúëãàðèòå ñà åäèíñòâåíèÿò åâðîïåéñ-

49
ÀÂÈÒÎÕÎË
ÿâëåíèå, à ñàìî åäíà ÷àñò îò ìàñîâè ïðåñåëåíèÿ, íèòî ïúê Íîðìàíè ­ ñëàâÿíè ­ áúëãàðè
äàäåíèòå èì çåìè „îêîëî Êîñòðîìà“ ñà èì áèëè äàäåíè Ìîñêîâñêîòî êíÿæåñòâî ïðè ñâîåòî ñúçäàâàíå íîñè
ñëó÷àéíî ­ ïðîñòî òå å òðÿáâàëî äà óïðàâëÿâàò ñâîè ñú- âñè÷êè áåëåçè, õàðàêòåðíè è çà äðóãèòå äâå ãëàâíè ðóñêè
íàðîäíèöè. êíÿæåñòâà ­ Êèåâñêîòî è Íîâãîðîäñêîòî. È òî å ñúçäàäå-
íî îò íîðìàíñêàòà àðèñòîêðàöèÿ âúðõó èçãðàäåíàòà îò òÿõ
ñòðóêòóðà îò âîåííî-òúðãîâñêè êîëîíèè ïî òå÷åíèÿòà íà
ãîëåìèòå ðóñêè ðåêè. Ïî òÿõ ñå å äâèæåë ãëàâíèÿò òúðãîâ-
ÁÎÐÈÑ ÃÎÄÓÍÎÂ È ÌÎÑÊÎÂÑÊÎÒÎ ÖÀÐÑÒÂÎ ñêè îáìåí Èçòîê-Çàïàä-Ñåâåð-Þã ïðåç Ñðåäíîâåêîâèå-
òî. Ïî ïîäîáèå íà ïî-ðàíî óñòàíîâèëèòå ñå â Èçòî÷íà Åâ-
Êàêâî ïðåäñòàâëÿâà âñúùíîñò ÿâëåíèåòî Áîðèñ Ãîäó- ðîïà õóíè, áúëãàðè è õàçàðè, íîðìàíèòå ðàçáèðàò íåîáõî-
íîâ â ðóñêàòà èñòîðèÿ è â èñòîðèÿòà íà Åâðîïà? Ïðîñòî äèìîñòòà îò äúðæàâíîñò, êîÿòî íå ñàìî äà îðãàíèçèðà è
åïèçîä îò ôåîäàëíè ìæäóîîñîáèöè, ïîñëåäâàëè ñìúðòòà íàïðàâëÿâà, íî è äà çàùèòàâà íîñåùàòà îãðîìíè äîõîäè
íà Èâàí Ãðîçíè ëè å áèëî òî, èëè çàä íåãî ñå êðèå íåùî ïîñðåäíè÷åñêà òúðãîâèÿ.  ðàçëè÷íè ïåðèîäè òàçè äúð-
äðóãî? Àêî òî å áèëî ñàìî åïèçîä, òî è ïðèñúñòâèåòî íà æàâíîñò å îðãàíèçèðàíà íà êîíòðîëèðàíèòå îò íîðìàíè-
íåãîâèòå ñúíàðîäíèöè â çåìèòå íà ðóñêèòå êíÿæåñòâà ùå òå òåðèòîðèè íà Èçòî÷íà Åâðîïà îò åäèí äèíàñòè÷åñêè
äà å áèëî ñúùî ñëó÷àåí åïèçîä. Óáåäèõìå ñå, ÷å íå å áè- ðîä ­ Ðþðèê. Íåîáèêíîâåíàòà äúëãîòðàéíîñò íà òîçè âëà-
ëî òàêà. Äàëå÷ ïðåäè ìîíãîëñêîòî íàøåñòâèå, ïðåç åïè÷- äåòåëñêè ðîä, â ñðàâíåíèå ñ íåãîâèòå Çàïàäíî Åâðîïåéñ-
íàòà áîðáà ñðåùó íåãî è äîñòà ñëåä íåãî áúëãàðè íà íÿ- êè åêâèâàëåíòè, ïîêàçâà ÿñíîòî èçòî÷íî âëèÿíèå ïðè ïî-
êîëêî ïîñëåäîâàòåëíè âúëíè ñà ñå çàñåëâàëè äàëå÷ íà çà- ëèòè÷åñêàòà è àäìèíèñòðàòèâíà ñèñòåìà âúâåäåíà îò ïðåä-
ïàä îò Ïîâîëæèåòî, äîñòèãàéêè äîðè Ïðèáàëòèêà è Ïîë- ñòàâèòåëèòå íà ðîäà Ðþðèê. Ïî ñúùåñòâî íîðìàíèòå ñúç-
øà.  òîâà íÿìà íèùî ÷óäíî, êàòî ñå çíàå, ÷å ïðåç õóíñêà- äàâàò ñúñ çàâàðåíîòî íàñåëåíèå îò ðàçëè÷åí ïðîèçõîä
òà åïîõà (4-5 âåê) òåçè çåìè ñà ñå íàìèðàëè ïîä ôàêòè÷åñ- (ñëàâÿíè, áàëòè, ôèíè) åäíîòèïíè âçàèìîîòíîøåíèÿ, ïî-
êèÿ êîíòðîë íà õóíñêàòà èìïåðèÿ. Áúëãàðèòå ñà áèëè îò- äîáíè íà óñòàíîâåíèòå ïî òåçè çåìè îòíîøåíèÿ îò ïðå-
äàâíà çàïîçíàòè ñ òðàäèöèîííàòà ïîñðåäíè÷åñêà ðîëÿ â äèøíèòå çàâîåâàòåëè ­ ãîòè, àëàíè, õóíè, áúëãàðè, õàçà-
òúðãîâñêèòå è ïîëèòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ Èçòîê-Çàïàä, êî- ðè. Òåçè îòíîøåíèÿ ñà áèëè ÿñíî îïðåäåëåíè ñúãëàñíî
ÿòî òå ñà èìàëè âúçìîæíîñò äà èãðàÿò îùå îò âðåìåòî íà îáèêíîâåíèÿ çà Èçòîêà êàñòîâ ïðèíöèï ­ îò åäíà ñòðàíà,
Àòèëà. Ïðåñåëíèöèòå îò 7-8 âåê íå ùå äà ñà áèëè çàñåëíè- âúðõóøêàòà, ñúñòàâåíà îò âîåííî-àäìèíèñòðàòèâíèÿ àïà-
öè â íåïîçíàòè çåìè ñ íåïðèâè÷íà è ñëó÷àéíà ðîëÿ. Ïîðà- ðàò, ñëåä íåãî îãðîìíîòî òúðãîâñêî ñúñëîâèå, ïðåäñòàâå-
äè òåçè ïúðâè ìèãðàöèè ïîñëåäâàëèòå íîâè âúëíè çàñåë- íî êàêòî îò çàâîåâàòåëèòå, òàêà è îò ÷óæäèòå òúðãîâñêè
íèöè ïðåç 13 âåê îùå ïî-îïðåäåëåíî ñà ïîïàäíàëè â ïîç- êîëîíèè, ïîëçâàùè ñå ñúñ ñïåöèàëíè ïðèâèëåãèè è çàùè-
íàòà è ñðîäíà ñðåäà, çàñèëâàéêè áúëãàðñêèÿ åëåìåíò íà òà è, îò äðóãà ñòðàíà ­ ðàçíîðîäíàòà ìàñà çàâàðåíî çåìå-
çàïàä îò Êàçàí. Íÿêîè èñòîðèöè îò ñúâåòñêàòà øêîëà ïðî- äåëñêî íàñåëåíèå, êîåòî çà ñòîëåòèÿ å áèëî ïîñòàâåíî â
èçâîëíî òâúðäÿõà, ÷å áúëãàðèòå ñà áèëè óíèùîæåíè îò ïîëîæåíèå äà èçïúëíÿâà çåìåäåëñêè è îáñëóæâàùè ôóíê-
ìîíãîëöèòå ñëåä 50-òå ãîäèíè âúîðúæåíà áîðáà. Ôàêòî- öèè, êàêòî è äà ñíàáäÿâà ñúñ ñòîêà ðîáñêèòå ïàçàðè íà
ðèòå, ïîêàçâàùè ìèãðàöèè íà çàïàä ñëåä óñòàíîâÿâàíåòî Åâðîïà, Âèçàíòèÿ è Õàëèôàòà. Òàçè ñèñòåìà äúëãî âðåìå
íà ìîíãîëñêîòî âëàäè÷åñòâî, íå ñàìî îïðîâåðãàâàò òåçè å áèëà ïîääúðæàíà âúâ ôóíêöèîíàëíî ñúñòîÿíèå ÷ðåç ïðè-
òâúðäåíèÿ íî è ïîêàçâàò, ÷å òåçè áúëãàðè ñà ðàçïîëàãàëè òîêà íà íîâè âîåííî-òúðãîâñêè êîíòèíãåíòè îò Ñêàíäè-
ñ èçâåñòíà ïîëèòè÷åñêà è èêîíîìè÷åñêà àâòîíîìèÿ, çà äà íàâèÿ, êàêòî è ÷ðåç ïîñòåïåííîòî îáó÷åíèå íà ïîäîáíè
ïðåäïðèåìàò òåçè ìèãðàöèè ­ îðãàíèçèðàíè, âîäåíè îò âîéíèöè îò ìåñòíîòî íàñåëåíèå. Íî ãëàâíàòà ñèëà ñè îñ-
ñâîèòå áîëÿðè è êíÿçå. òàâàëè ïîïúëíåíèÿòà îò ðîäèíàòà. Òåçè ïîïúëíåíèÿ ñúã-
ßâëåíèåòî Áîðèñ Ãîäóíîâ íå å áèëî åïèçîä îò ñìóòíî ëàñíî ñòàðèòå òðàäèöèè íà âèêèíãèòå ñå âîäåëè íà êëàíî-
âðåìå, à öåëåíàñî÷åí ïîëèòè÷åñêè àêò, ñòàðàòåëíî ïîä- âà îñíîâà îò êëàíîâàòà àðèñòîêðàöèÿ, êîÿòî ïî ïðèíöèï
ãîòâåí è îñèãóðåí ñ íåîáõîäèìàòà â åäíà ðàçíîïëåìåííà íîñåëà â ñåáå ñè âñè÷êè áåëåçè íà àíàðõèñòè÷íîòî îáùåñ-
äúðæàâà îïðåäåëåíà åòíè÷åñêà ïîäêðåïà. òâî, ïîäãîòâèëî êðàéíèÿ åâðîïåéñêè ôåîäàëèçúì. Äà ñå
×óäíî íàèñòèíà, ÷å ñúâåòñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà âè- çàäúðæè íà âëàñò ïðè òåçè óñëîâèÿ çà öåëè 800 ãîäèíè,
íàãè å ïîäöåíÿâàëà òîçè ïåðèîä îò èñòîðèÿòà íà Ìîñêîâ- äîìúò Ðþðèê íàèñòèíà å òðÿáâàëî äà ïðèòåæàâà ðåäêè
ñêîòî öàðñòâî, ìàêàð ÷å îò äèíàñòè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà òîé êà÷åñòâà. Ñïëîòÿâàùà ðîëÿ çà íîðìàíèòå èçèãðàëî îáñ-
èìà îãðîìíî çíà÷åíèå íå ñàìî â ðóñêè, íî è â åâðîïåéñêè òîÿòåëñòâîòî, ÷å çàâîåâàòåëèòå áèëè ïîñòàâåíè èçöÿëî â
ìàùàáè. Òîçè ïåðèîä å ñâèäåòåë íà äåòðîíèðàíåòî íà åä- åäíà ÷óæäà è âðàæäåáíà ñðåäà, íàä êîÿòî ãè ïîääúðæàëî
íà îò íàé-ñèëíèòå åâðîïåéñêè âëàäåòåëñêè äèíàñòèè ­ äî- ñàìî âîåííîòî èì ïðåâúçõîäñòâî íàä ìåñòíîòî íàñåëå-
ìà Ðþðèê, óïðàâëÿâàë òðèòå ãëàâíè ðóñêè êíÿæåñòâà îá- íèå. Âúïðåêè âñè÷êî, ïîðàäè èçòúêíàòèòå õðîíè÷åñêè äå-
ùî îêîëî 800 ãîäèíè ­ åäèí ïåðèîä ïî-ñêîðî òèïè÷åí çà ôåêòè, äî 16 âåê íîðìàíñêèòå êíÿæåñòâà ñå ëþøêàëè îò
àâòîêðàòè÷íèÿ Èçòîê, îòêîëêîòî çà õàîòè÷íèÿ Çàïàä. Òî- âúçõîä êúì ïàäåíèå è íàêðàÿ êàïèòóëèðàëè áåç ñúïðîòèâà
âà èñòîðè÷åñêî äåòðîíèðàíå å èçâúðøåíî îò Áîðèñ Ãîäó- ïðåä âèñîêî îðãàíèçèðàíàòà öåíòðàëèçèðàíà âîåííà ìà-
íîâ. Íåùî ïîâå÷å ­ òîâà äåòðîíèðàíå å èçâúðøåíî îò íå- øèíà íà ìîíãîëöèòå. Âúçðàæäàíåòî íà ðóñêàòà äúðæàâ-
ãî íå òîëêîâà îò ëè÷íà àìáèöèÿ, à å ïðåäñòàâëÿâàëî öåëå- íîñò çàïî÷íàëî åäâà â 16 âåê ñ ðåôîðìèòå íà Èâàí Ãðîç-
íàñî÷åí àêò â ïîëçà íà áúëãàðñêàòà óïðàâëÿâàùà âúðõóø- íè, ïúðâèÿ ðóñêè öàð è àáñîëþòåí âëàäåòåë.
êà â öàðñòâîòî è â óùúðá êàêòî íà ñòàðàòà óïðàâëÿâàùà Èâàí Ãðîçíè çàâàðâà âúòðåøíîòî ïîëîæåíèå â Ìîñ-
âúðõóøêà, òàêà è íà ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ìåñòíîòî áåçï- êîâñêîòî êíÿæåñòâî â áåäñòâåíî ïîëîæåíèå. Îùå äàëå÷
ðàâíî íàñåëåíèå. Íåêà ñå ñïðåì íà õàðàêòåðà íà Ìîñêîâ- ïðåäè ìîíãîëñêîòî íàøåñòâèå ïðèòîêúò íà ïðåñíè âîåí-
ñêîòî öàðñòâî, çà äà ðàçáåðåì ïî-òî÷íî èçâúðøåíèòå îò íè îòðÿäè îò Ñêàíäèíàâèÿ êúì Èçòî÷íà Åâðîïà ñåêíàë.
Áîðèñ Ãîäóíîâ ïðîìåíè è ãîëÿìàòà öåë, ñòîÿùà çàä òÿõ. Íîðìàíñêàòà åêñïàíçèÿ ïîñòåïåííî ïðîìåíèëà ñâîÿòà ïî-

50
ÀÂÈÒÎÕÎË
ñîêà ñ óñòàíîâÿâàíåòî íà íîðìàíñêè äúðæàâè â Íîðìàí- áèë çàåìàë Êàçàíñêèÿ ïðåñòîë. Ïðåç ñúùàòà 1551 ã. èçã-
äèÿ, Àíãëèÿ, Èðëàíäèÿ è çàïî÷âàíåòî íà íàáåçè â áîãàòî- ëåæäà, çà äà ëåãèòèìèðà áúëãàðñêàòà åìèãðàöèÿ â Ìîñ-
òî Ñðåäèçåìíîìîðèå. Ñëåä çàïàäàíåòî íà ðóñêèòå êíÿ- êîâñêîòî öàðñòâî, òîé ñå îæåíèë çà ïîñëåäíàòà êàçàíñêà
æåñòâà è óñòàíîâÿâàíåòî íà ìîíãîëñêàòà äîìèíàöèÿ â Èç- öàðèöà, ëåãåíäàðíàòà Ñþþìáèêå, çàåäíî ñ êîÿòî ñúùàòà
òî÷íà Åâðîïà òÿ âå÷å íå áèëà ïðèòåãàòåëíî ìÿñòî çà ìîð- ãîäèíà ñå èçñåëèëè â Ìîñêâà. Òóê òðÿáâà äà ñå ïîä÷åðòàå,
ñêèòå íîìàäè ­ ðóñêèòå êíÿæåñòâà òðÿáâàëî äà ñå ñïðàâÿò ÷å âå÷å ïî òîâà âðåìå çàñåëâàùèòå ñå â Ìîñêâà, Íèæíè
ñúñ ñîáñòâåíè ñèëè. Îò òîçè ïåðèîä ìîæå äà ñå ãîâîðè è Íîâãîðîä, Ðÿçàí è äðóãè ðóñêè ãðàäîâå è îêîëíîñòèòå èì
çà ïðèâëè÷àíå íà ñïîñîáíè õîðà îò ìåñòíîòî íàñåëåíèå â áúëãàðè è áúëãàðî-êèï÷àêè ñå ïîëçâàëè ñ ïðåäâàðèòåëíî
óïðàâëåíèåòî, êàòî ïðè Èâàí Ãðîçíè àðèñòîêðàöèÿòà èìà- îïðåäåëåí è óçàêîíåí ñòàòóò, êîåòî ïîêàçâà, ÷å ñàìîòî
ëà âå÷å îïðåäåëåíî íîðìàíî-ñëàâÿíñêè îáëèê. Ïîðàäè çàñåëâàíå îòãîâàðÿëî íà èíòåðåñèòå íà Èâàí Ãðîçíè. Òå
ñòðåìåæà íà Èâàí Ãðîçíè êúì àáñîëþòíàòà âëàñò è ñúç- ñå çàñåëâàëè êàòî âîåííî è ñëóæåùî ñúñëîâèå, îñíîâà íà
äàâàíåòî íà öåíòðàëèçèðàíà äúðæàâà òàçè àðèñòîêðàöèÿ áúäåùèòå ðóñêè âîåííè è ÷èíîâíèöè (äÿêîâå) ­ îòòàì è
áèëà òî÷íî ñúñëîâèåòî, ñ êîåòî òîé òðÿáâàëî äà ñå ñáëúñ- ïîÿâàòà íà òàêà íàðå÷åíèòå ñëîáîäè ­ ãîëåìè ñåëèùà ñ
êà íà ïúðâî ìÿñòî. Òîçè ñáëúñúê ïî÷òè èçëè÷èë ðóñêîòî íåêðåïîñòíî íàñåëåíèå, êîåòî èçäàâà óçàêîíåíèòå ïðàâà
áîëÿðñêî ñúñëîâèå îò ïîëèòè÷åñêàòà ñöåíà ­ òî ïðåñòà- íà öÿë åòíîñ, íå íà îòäåëíè íåãîâè ïðåäñòàâèòåëè3.
íàëî äà áúäå êàêòî âîåííà, òàêà è èêîíîìè÷åñêà ñèëà. Ðå- Ïî òîçè íà÷èí ñå ñòèãíàëî äî ïàðàäîêñàëíîòî ïîëî-
ôîðìèòå íà Èâàí Ãðîçíè íå áèëè íàñî÷åíè, êàêòî ìîæå æåíèå, ÷å âúâ âîéñêàòà íà Èâàí Ãðîçèí, êîÿòî îáñàäèëà
äà ñå î÷àêâà, â ïîëçà íà áåçïðàâíîòî êðåïîñòíî íàñåëå- ïðåç 1552 ã. Êàçàí çà ðåøèòåëåí ïîñëåäåí ùóðì, åäíà òðåòà
íèå, ñ êîåòî îáèêíîâåíî òèðàíèòå è àâòîêðàòîðèòå ñå ñòðå- áèë êîíòèíãåíòúò ñúñòàâåí îò èçñåëíèöè îò Êàçàíñêîòî
ìÿò äà äúðæàò â ïîä÷èíåíèå îãðàíè÷àâàùàòà âëàñòòà èì õàíñòâî. Òå áèëè ïðåäâîæäàíè îò áèâøèÿ êàçàíñêè öàð
àðèñòîêðàöèÿ. Íàïðîòèâ, ïðè Èâàí Ãðîçíè áèëè ïîñòàâå- Øàõ Àëè, êíÿçåòå Åíèêååâè, Òåíèøåâè è äð., êàêòî è îò
íè îñíîâèòå íà æåëÿçíàòà êðåïîñòíè÷åñêà ñèñòåìà â Ðó- êàçàíñêèÿ ìóðçà, êíÿç Êàìàé. Òðóäíî å äà ñå îòãîâîðè íà
ñèÿ, êîÿòî ôàêòè÷åñêè ïîñòàâèëà ñëàâÿíñêîòî íàñåëåíèå âúïðîñà, êîëêî ñà áèëè áúëãàðèòå âúâ âîéñêàòà íà Èâàí
â ïúëíî ðîáñòâî. Ïðè òîâà ïîëîæåíèå íà êîå ñúñëîâèå â Ãðîçíè, êîèòî èäâàëè îò èçñåëèëèòå ñå ïî-ðàíî íà çàïàä
äúðæàâàòà ðàç÷èòàë Èâàí Ãðîçíè çà ïîääúðæàíå íå ñàìî áúëãàðñêè ðîäîâå, íî êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å òå ïî÷òè
íà ñâîÿòà àáñîëþòíà âëàñò, íî è çà ðåàëèçàöèÿòà íà ñâîè- èçöÿëî ïîïúëâàëè âîåííîòî ñúñëîâèå, ìîæå äà ñå íàïðà-
òå çàâîåâàòåëíè ïëàíîâå? Î÷åâèäíî ïðè èçáîðà íà òîâà âè ïðåäïîëîæåíèåòî, ÷å ïîëîâèíàòà îò îáñàæäàùàòà Êà-
ñúñëîâèå òîé å èìàë ïðåäâèä ïðàêòèêàòà íà ñâîèòå ïðåä- çàí âîéñêà å áèëà ñúñòàâåíà îò ñðîäíî íà îáñàäåíîòî íà-
õîäíèöè íå ñàìî â Ìîñêîâñêîòî, íî è â äðóãèòå ðóñêè êíÿ- ñåëåíèå.
æåñòâà. Íóæíîòî ìó ïðîôåñèîíàëíî âîåííî ñúñëîâèå òîé Áåçñïîðíî òîâà ðàçäâîåíèå íà íàöèÿòà å áèëî åäíà íà-
íàìåðèë òàì, êúäåòî ãî íàìåðèë ïðåäè íåãî è Àëåêñàí- öèîíàëíà òðàãåäèÿ, ÷èèòî ïîñëåäñòâèÿ ñå ÷óâñòâàò â Òà-
äúð Íåâñêè ­ â áúëãàðñêèòå çàñåëíèöè â êíÿæåñòâîòî, êî- òàðñòàí è äî äíåñ, íî òîâà íå å òåìàòà íà íàñòîÿùîòî èç-
èòî ïî ñèëàòà íà äúðæàâíèòå ñè è âîåííè òðàäèöèè ïðåä- ñëåäâàíå.  òîçè ñëó÷àé çà íàñ å ïî-âàæíî äà îòáåëåæèì
ñòàâëÿâàëè íàðîäà îò ïðîôåñèîíàëíè âîéíèöè. Ãëàâíî îò îòíîâî ôàêòà, ÷å â ñðåäàòà íà 16 âåê ïîëîâèíàòà îò
òÿõ çàïî÷íàëî èçãðàæäàíåòî íà ðóñêîòî ñðåäíî äâîðÿíñò- âîéñêèòå íà Ìîñêîâñêîòî öàðñòâî ñà áèëè ñúñòàâåíè
âî ­ âîåííîòî ñúñëîâèå, íóæíî íà Èâàí Ãðîçíè. Òàçè ïî- îò áúëãàðè è áúëãàðî-êèï÷àêè. Êàòî ñå âçåìå ïðåäâèä,
ëèòèêà íà Èâàí Ãðîçíè ùÿëà äà äàäå ïëîäîíîñíè ðåçóë- ÷å òåçè âîéñêè ïðåä Êàçàí â 1552 ã. ñà íàáðîÿâàëè 150 000
òàòè çà èçäèãàíåòî íà Ìîñêîâñêîòî öàðñòâî è çà ðóñêàòà äóøè, òîâà ïðàâè 75 000 äóøè, åäíà âíóøèòåëíà âîåííà
åêñïàíçèÿ íà Èçòîê, íî òÿ èìàëà, îò äðóãà ñòðàíà, óáèéñ- ñèëà. Èìåííî íà òàçè âîåííà ñèëà ùå ðàç÷èòà ñëåä 30 ãî-
òâåíî çíà÷åíèå çà äèíàñòèÿòà Ðþðèê, íà êîÿòî öàð Èâàí äèíè Áîðèñ Ãîäóíîâ, êîãàòî ùå ïîñåãíå êúì êîðîíàòà è
Ãðîçíè ñå îêàçàë íà ïðàêòèêà ïîñëåäåí ïðåäñòàâèòåë (ñè- âëàñòòà.
íúò ìó Ôüîäîð, ïîñëåäåí íà òðîíà, ðåàëíî íÿìàë âå÷å íè-
êàêâà âëàñò).
Òî÷íè ñâåäåíèÿ çà ðàçìåðèòå íà áúëãàðñêîòî ïðèñúñò-
âèå â Ìîñêâà â ñðåäàòà íà 16 âåê äàâà Õàëèêîâ, êîéòî îï- ÌÎÑÊÎÂÑÊÎÒÎ ÖÀÐÑÒÂÎ Â ÊÐÀß ÍÀ ÂËÀÄÈ×ÅÑÒ-
ðåäåëÿ áðîÿ íà òåõíèòå ðîäíèíè, êîèòî ñà íàïóñíàëè Êà- ÂÎÒÎ ÍÀ ÈÂÀÍ ÃÐÎÇÍÈ
çàí â ðàçëè÷íî âðåìå“. Ïðåç ñàìàòà 1551 ã. îùå 154 êíÿçå
ñúñ ñåìåéñòâàòà è ñëóæèòåëèòå ñè ñå çàñåëèëè â Ìîñêâà
 êðàÿ íà ñâîåòî öàðóâàíå Èâàí Ãðîçíè îðãàíèçèðà íà-
íà ñëóæáà ïðè Èâàí Ãðîçíè. Òîâà ðÿçêî óâåëè÷àâàíå íà
çàñåëíèöèòå ïðåç òàçè ãîäèíà å áèëî ïðè÷èíåíî âåðîÿòíî ÷àëíèòå ñòúïêè â åêñïàíçèÿòà íà Ðóñèÿ íà èçòîê, êîåòî â
îò ïðîâàëà íà ïëàíîâåòå íà Èâàí ãðîçíè çà óíèÿ ñ Êàçàí, êðàéíà ñìåòêà äîâåæäà äî êîëîíèçàöèÿòà íà Ñèáèð. Òåçè
íà÷àëíè ñòúïêè ñà íàïðàâåíè èçöÿëî ñ ôèíàíñîâàòà è âî-
êúì êîÿòî áèëè íàñî÷åíè íåãîâèòå äèïëîìàòè÷åñêè óñè-
ëèÿ1. Òîçè ïëàí, ïî âñè÷êî èçãëåæäà, ñå ïðîâàëèë ïîðàäè åííà ñèëà íà çåìèòå îò áèâøåòî Êàçàíñêî õàíñòâî. Ñëåä
âåðñêèòå ðàçëè÷èÿ, ñúùåñòâóâàùè ìåæäó äâåòå äúðæàâè ïàäàíåòî íà Êàçàí öàðÿò âúçíàãðàæäàâà, êàêòî ñå ïîëàãà,
âîþâàëèòå íà íåãîâà ñòðàíà áúëãàðñêè áîëÿðè ­ òå ïîëó-
è ïîðàäè ñèëíîòî ìîíãîëñêî ïðèñúñòâèå â Êàçàí. Çà Èâàí
Ãðîçíè îñòàâàëî ñàìî âîåííîòî ðåøåíèå íà ïðîáëåìà ñ ÷àâàò îáðàòíî çåìèòå ñè â Ïîâîëæèåòî, êàòî ïðè îòñúñò-
Êàçàíñêîòî õàíñòâî è ðåøåíèåòî çà âîåíåí ïîõîä áèëî âèåòî íà ìîíãîëöèòå òàì òå âå÷å ñà ïúëíîâëàñòíè ãîñïî-
äàðè. Îöåëåëèòå îò ïîðàæåíèåòî ìîíãîëñêè êîíòèíãåíòè
âçåòî ïðåç ñúùàòà 1551 ã. Ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò ðóñêàòà
ïàðòèÿ â Êàçàí å áèëà èíôîðìèðàíà çà òîâà ðåøåíèå, â íàïóñêàò çåìèòå íà õàíñòâîòî è ñå ïðåãðóïèðàò îòíà÷àëî
ðåçóëòàò íà êîåòî ïî÷òè âñè÷êè íåéíè ïðåäñòàâèòåëè â íà Óðàë, à ñëåä òîâà áèâàò èçòëàñêàíè îùå ïî íà èçòîê.
Êàçàí åìèãðèðàëè. Òå íàïóñíàëè Êàçàí íà÷åëî ñ íàé-èç- Íèêàêâè äàííè íÿìà çà íÿêàêâî áúëãàðñêî èçñåëâàíå íà
âåñòíèÿ ñè ëèäåð, ïðî÷óòèÿ Øàõ Àëè2, êîéòî ÷åòèðè ïúòè èçòîê çàåäíî ñ òÿõ, íèòî íÿêàêâî ïîäîáèå íà 50-òå ãîäèíè
áîðáà, âîäåíà íÿêîãà ñðåùó ìîíãîëöèòå. Î÷åâèäíî õðèñ-

51
ÀÂÈÒÎÕÎË

òèÿíèçèðàíîòî áúëãàðñêî áîëÿðñòâî ïîíå âðåìåííî å óñ- ñèëà, ñ êîÿòî äîðè àáñîëþòåí âëàäåòåë êàòî Èâàí Ãðîçíè
ïÿëî äà êîíñîëèäèðà áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â çåìèòå íà å òðÿáâàëî äà ñå ñúîáðàçÿâà. Âïðî÷åì ñòàòóòúò íà áúëãàð-
ñòàðàòà Âîëæêà Áúëãàðèÿ. Òåçè çåìè ñè îñòàâàò èçâåñòíè ñêîòî è áúëãàðî-êèï÷àêñêîòî áîëÿðñòâî â Ìîñêîâñêîòî
êàòî Áúëãàðèÿ è òàêà ïðèñúñòâàò íå ñàìî â òèòóëàòóðàòà öàðñòâî â ïîñëåäíèòå ãîäèíè íà Èâàí Ãðîçíè å áèë âå÷å
íà Èâàí Ãðîçíè, íî è 100 ãîäèíè ñëåä íåãî â òèòóëàòóðàòà òàêúâ, ÷å ñëåä íåãîâàòà ñìúðò òî å ìîæåëî äà èçëú÷è ïðå-
íà Ìèõàèë Ðîìàíîâ (âèæ áðîé 1-âè íà ñïèñàíèå „Àâè Òî- òåíäåíò çà ïðåñòîëà îò ñâîèòå ñðåäè.
õîë“). Âëèÿíèåòî íà áúëãàðñêàòà ôðàêöèÿ â äâîðà íà Èâàí
Ãðîçíè áèëî òàêîâà, ÷å àäìèíèñòðàöèÿòà è ðàçïðåäåëå-
íèåòî íà çåìèòå íà Êàçàíñêîòî õàíñòâî áèëè äàäåíè èç-
öÿëî â ðúöåòå íà íåéíèòå ïðåäñòàâèòåëè. ÖÀÐ ÁÎÐÈÑ ÃÎÄÓÍÎÂ
Òàêà êàçàíñêèòå àðèñòîêðàòè Àìèðåâè è Àïðàêñèíè áè-
ëè íàçíà÷åíè çà „äîçîðíè“ ïàçèòåëè íà äâîðöîâèòå çåìè Áåçñïîðíî Èâàí Ãðîçíè å áèë âåëèê âëàäåòåë, ïîëî-
­ â Ïîâîëæèåòî, à ðàçïðåäåëåíèåòî íà îñòàíàëèòå êàçàí- æèë îñíîâèòå íà ìíîãîíàöèîíàëíàòà äúðæàâà Ðóñèÿ. Áå-
ñêè çåìè áèëî âúçëîæåíî íà äÿêà Ìóðçèí, ñúùî îò êàçàí- çóìíèÿò ìó õàðàêòåð îáà÷å äî ãîëÿìà ñòåïåí ïîìîãíàë
ñêè ïðîèçõîä. Ïî÷òè âåäíàãà ñëåä èçòåãëÿíåòî íà ìîí- ëèíèÿòà çà íåãîâàòà ñëàâíà äèíàñòèÿ äà ñå ïðåêúñíå. Ñëåä
ãîëöèòå îò Ïîâîëæèåòî, òàì íå ñàìî ñå óñòàíîâÿâàò òâúðä êàòî ñàì óáèë ñèíà ñè ­ ïðåñòîëîíàñëåäíèêà íà öàðñòâî-
ðåä è çàêîííîñò, íî è òåçè çåìè ñå ïðåâðúùàò â ïëàöäàðì òî, Èâàí Ãðîçíè îñòàâèë ñëåä ñìúðòòà ñè íà òðîíà íåñïî-
çà „ðóñêàòà“ åêñïàíçèÿ íà èçòîê. Ïúðâèòå âîåííè îòðÿäè, ñîáíèÿ ñè è áåçâîëåâ âòîðè ñèí Ôüîäîð Èâàíîâè÷ (1584-
îòïðàâèëè ñå îòâúä Óðàë, ñà íàáðàíè îò Êàçàíñêèÿ óåçä 1598). Î÷åâèäíî ïî òîâà âðåìå ïëàíîâåòå íà Ãîäóíîâè âå-
ñúñ ñðåäñòâàòà íà êàçàíñêèòå òúðãîâöè. Òåõíè ëèäåðè áè- ÷å ñà áèëè â õîä ­ öàðÿò áèë æåíåí çà ñåñòðàòà íà Áîðèñ
ëè áðàòÿòà Ñòðîãàíîâè, êîèòî ïîëó÷èëè ïðåç 1575 ã. è îôè- Ãîäóíîâ, êîéòî îùå îò ïúðâàòà ãîäèíà íà íåãîâîòî öàðó-
öèàëíà ãðàìîòà îò öàðÿ, äàâàùà èì ïðàâî íà êîëîíèçàöèÿ âàíå âçåë â ðúöåòå ñè óïðàâëåíèåòî íà äúðæàâàòà. Îùå
íà Ñèáèð. Ôàìèëèÿòà Ñòðîãàíîâè ïðèòåæàâàëà íàé-ãîëÿ- ïðåäè òîâà Áîðèñ Ãîäóíîâ èìàë íåîáõîäèìàòà ïîçèöèÿ,
ìîòî ÷àñòíî áîãàòñòâî â öàðñòâîòî è êàòî ñå èìà ïðåäâèä çà äà íàëîæè ñðîäÿâàíåòî ñ öàðñêèÿ ðîä. Çà íåãîâàòà ïî-
ðåâíîñòòà íà Èâàí Ãðîçíè êúì âñÿêî âëèÿíèå èçâúí ñîáñ- çèöèÿ â éåðàðõèÿòà íà öàðñòâîòî ãîâîðè ôàêòúò, ÷å îùå
òâåíîòî ìó, å íàèñòèíà ÷óäíî, ÷å òå íå ñà áèëè ñïîëåòåíè ïðåäè äà ñòàíå ôàêòè÷åñêè ñúóïðàâèòåë íà äúðæàâàòà, òîé
îò ñúäáàòà íà ìíîãî äðóãè âëèÿòåëíè õîðà â öàðñòâîòî ­ ïîëó÷èë îôèöèàëíî ïèñìî îò êðàëèöàòà íà Àíãëèÿ Åëè-
ñìúðò è êîíôèñêàöèÿ. Î÷åâèäíî çàä òÿõ å èìàëî ðåàëíà çàáåò I.  òîâà ïèñìî òÿ ñå îáðúùà êúì íåãî êàòî êúì:

52
ÀÂÈÒÎÕÎË
„Ìíîãîóâàæàâàíèÿ è Áëàãîðîäåí Ëîðä Êíÿç Áîðèñ Ôüî- íèêà Âèêòîð Âîñíåöîâ (1848-1926) è êàðòèíàòà ìó „Ãåðîé
äîðîâè÷ Ãîäóíîâà, Êîìàíäèð íà êàâàëåðèÿòà íà âåëèêèÿ íà êðúñòîïúò“.
è ìîãúù èìïåðàòîð íà Ðóñèÿ, Íåãîâî Âèñî÷åñòâî, ëåéòå-  1605 ã. íà Âåëèêäåí, öàð Áîðèñ Ãîäóíîâ íåî÷àêâàíî
íàíò íà Êàçàí è Àñòðàõàí“. Âèæäàìå ÿñíî èçòî÷íèêà íà ïî÷èíàë, áåç äà ìîæå äà ñå èçïðàâè ñðåùó ïðåòåíäåíòà çà
âëèÿíèåòî è ñèëàòà íà Áîðèñ Ãîäóíîâ ­ íà÷àëíèê íà êàâà- òðîíà Ëúæåäèìèòðèé, êîéòî ñå áèë îòïðàâèë êúì Ìîñê-
ëåðèÿòà, êîÿòî â ãîëÿìîòî ñè ìíîçèíñòâî ïî òîâà âðåìå âà íà÷åëî íà ïîëñêè âîéñêè è âúîðúæåíè òúëïè îò êðå-
áèëà ñúñòàâåíà îò áúëãàðè è áúëãàðî-êèï÷àöè, çà êîèòî ïîñòíè ñåëÿíè. Íåãîâèÿò ïîõîä (âèæ êàðòàòà) íå å áèë íè-
òîçè ðîä âîéñêà áèë òðàäèöèîíåí, êàêòî è óïðàâèòåë íà ùî äðóãî îñâåí ÷óæäåñòðàííà èíòåðâåíöèÿ, ÷ðåç êîÿòî
Êàçàí è Àñòðàõàí, ñòàðèòå áúëãàðñêè òåðèòîðèè. Ïî òîâà ðóñêîòî áîëÿðñòâî ñå íàäÿâàëî äà âúçâúðíå ïîçèöèèòå ñè,
âðåìå Áîðèñ Ãîäóíîâ òðÿáâà äà å áèë íà íå ïîâå÷å îò 35 à ñàìèÿò Ëúæåäèìèòðèé áèë ñàìî íåîáõîäèìàòà çàãàäú÷íà
ãîäèíè (òîé å ðîäåí â 1551 ã.). Íà 36-ãîäèøíà âúçðàñò òîé ëè÷íîñò, êîÿòî äà ïîâåäå ñóåâåðíîòî è íåãðàìîòíî ñåëÿ-
å âå÷å ñúóïðàâèòåë íà öàðñòâîòî, à 10 ãîäèíè ïî-êúñíî ñå ÷åñòâî. Íå ñëó÷àéíî òîé áèë íàáúðçî óáèò îò áîëÿðèòå,
ïðîâúçãëàñÿâà çà öàð íà Ðóñèÿ. ñëåä êàòî óñïÿë äà âëåçå â Ìîñêâà íà 20 þíè 1605 ã. Ñìåò-
Ïîëèòèêàòà íà Öàð Áîðèñ Ãîäóíîâ íà ïðúâ ïîãëåä èç- êèòå íà áîëÿðñòâîòî îáà÷å èçëåçëè êðèâè, òå íå âçåëè ïîä
ãëåæäà òâúðäå ïðîòèâîðå÷èâà, íî òÿ âñå ïàê îòãîâàðÿ íà âíèìàíèå àìáèöèèòå íà ïîëñêèÿ êðàë, êîéòî íà ïðàêòèêà
ñâîÿòà âúòðåøíà ëîãèêà, êàêòî ÿ î÷åðòàõìå äîñåãà. Òàçè àíåêñèðàë Ðóñèÿ ïðåç 1610 ã. è ïîñòàâèë íà íåéíèÿ òðîí
íåãîâà ïîëèòèêà ìîæå äà ñå îáÿñíè ñàìî àêî ñå âçåìàò ñâîÿ ñèí Âëàäèñëàâ. Åäâà ïðåç 1613 ã. äúðæàâíàòà íåçàâè-
ïðåäâèä èíòåðåñèòå íà ñúñëîâèåòî è åòíîñà, êîèòî òîé å ñèìîñò íà Ðóñèÿ áèëà âúçñòàíîâåíà îò Ìèõàèë Ðîìàíîâ
ïðåäñòàâëÿâàë íà÷åëî íà äúðæàâàòà. Îò åäíà ñòðàíà, Áî- (1613-1645), êîéòî óñïÿë äà îáåäèíè ñòðàíàòà, äåêëàðè-
ðèñ Ãîäóíîâ íå ñàìî ïðîäúëæèë ãîíåíèÿòà ñðåùó ðóñêè- ðàéêè äàëå÷íà ðîäíèíñêà âðúçêà ñ Èâàí Ãðîçíè (âñúù-
òå áîëÿðè è àðèñòîêðàòè, êîèòî áèë çàïî÷íàë îùå Èâàí íîñò íåñúùåñòâóâàùà, òîé áèë äàëå÷åí ðîäíèíà íà íåãî-
Ãðîçíè, òîé ãè äîâåë íàèñòèíà äî êðàéíîñò ­ ïîä íåãîâà âàòà ïúðâà ñúïðóãà Àíàñòàñèÿ Ðîìàíîâà).
âëàñò òå íå áèëè ñèãóðíè íèòî â åäèí ìîìåíò êàêòî çà Áîðèñ Ãîäóíîâ íå óñïÿë â öåëèòå ñè íå ñàìî ïîðàäè
èìóùåñòâîòî è çåìèòå ñè, òàêà è çà æèâîòà ñè. Îò äðóãà ïðåäàòåëñòâîòî íà áîëÿðèòå, íà ñåëÿ÷åñòâîòî è ïîðàäè
ñòðàíà ­ öàðÿò îãðàíè÷èë îùå ïîâå÷å ñâîáîäèòå, äîêîë- íàâëèçàíåòî íà ïîëñêèòå âîéñêè ­ èçãëåæäà, è ñúäáàòà áè-
êîòî òå áèëè îñòàíàëè èçîáùî, íà ñåëÿ÷åñòâîòî, êàòî äî- ëà ïðîòèâ íåãî ­ òîé íå óñïÿë äà èçëåçå íà áîéíîòî ïîëå
âåë êðåïîñòíè÷åñòâîòî äî íåãîâàòà êðàéíà ôîðìà. Ïî òî- ñðåùó ñâîèòå âðàãîâå. Ñ íåãîâîòî ïîðàæåíèå ñå ïðîâàëè-
çè íà÷èí êàòî ÷å ëè öàðÿò îòáëúñêâàë äâåòå îñíîâíè ñèëè ëà è âúçìîæíîñòòà çà èíòåãðèðàíå íà íàñåëåíèåòî îò Ïî-
â äúðæàâàòà ­ àðèñòîêðàöèÿòà è íàðîäà, íåùî, êàêòî ùå âîëæèåòî â ðóñêàòà äúðæàâà.
âèäèì, òâúðäå ðèñêîâàíî. Ìîæå áè òàçè ïîëèòèêà ñå îêà- Ñëåä ïîëèòè÷åñêàòà íåñïîëóêà ïîñëåäâàëà è ðåëèãè-
çàëà ïîãðåøíà è êîñòâàëà íà Áîðèñ êîðîíàòà, íî ïðè÷è- îçíàòà, ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ïðèåëèòå õðèñòèÿíñòâîòî áúë-
íèòå çà íåÿ ñà ïðåäåëíî ÿñíè. Âðúçêèòå íà ðóñêîòî áîëÿð- ãàðè â Ïîâîëæèåòî â ñðåäàòà è êðàÿ íà 17 âåê îòíîâî ñå
ñòâî ñúñ ñòàðàòà äèíàñòèÿ Ðþðèê íå ìîæåëè äà âíóøàò áèëè âúðíàëè êúì ñòàðàòà ñè ìþñþëìàíñêà ðåëèãèÿ. Äíåñ
äîâåðèå ó öàðÿ, íà êîãîòî îò ñâîÿ ñòðàíà áîëÿðèòå âåðîÿ- ïîâå÷å îò âñÿêîãà òîâà íàñåëåíèå (äíåøíèòå Òàòàðñòàí,
òíî ãëåäàëè êàòî íà óçóðïàòîð è íàòðàïíèê. Îò äðóãà ñòðà- ×óâàøèÿ è Áàøêèðèÿ) å äàëå÷ îò Ìîñêâà â ñâîèòå íàäåæ-
íà, Áîðèñ Ãîäóíîâ ñ íèùî íå å áèë ñâúðçàí ñ íàðîäà íà äè è âúæäåëåíèÿ çà áúäåùåòî.
Ìîñêîâñêîòî öàðñòâî, ñúñ ñåëñêèòå ñëàâÿíñêè ìàñè, êîè-
òî âåðîÿòíî ñà ãëåäàëè íà íåãî êàòî íà ÷óæäåíåö. Òðóäíî
å äà ñå ïðåöåíè äàëè ñàìèÿò öàð íå å áèë âèíîâåí çà ïîñ-
ëåäâàëîòî îòíîøåíèå íà òåçè äâå ãðóïè îò íàñåëåíèåòî; ÏÎÑËÅÑËÎÂ
ïðè âñè÷êè ñëó÷àè íåãîâîòî íåäîâåðèå êúì òÿõ ñå îêàçà-
ëî íàïúëíî îïðàâäàíî ­ îùå ïðè ïúðâèÿ îïèò çà àòàêà Âîëæêà Áúëãàðèÿ, êàòî äàëå÷ ïî-ðàçâèòà è íàïðåäíà-
ñðåùó Áîðèñ Ãîäóíîâ, äîðè îò ñòðàíà íà ÷óæäà äúðæàâà, ëà äúðæàâà îò ðóñêèòå äúðæàâè ïðåç Ñðåäíîâåêîâèåòî, å
áîëÿðèòå è ñåëÿ÷åñòâîòî èçìåíèëè íà öàðÿ. Î÷åâèäíî ñà- áèëà îò æèçíåíî çíà÷åíèå çà òÿõíîòî îáðàçóâàíå è ñúùåñ-
ìî íà åäíà ñèëà å ðàç÷èòàë Áîðèñ Ãîäóíîâ è ñàìî ÷ðåç òâóâàíå. Áëàãîäàðåíèå íà ãåðîè÷íàòà áîðáà íà áúëãàðèòå
íåÿ òîé å óïðàâëÿâàë 17 ãîäèíè Ðóñèÿ ­ ñðåäíîòî âîåííî ñðåùó ìîíãîëöèòå, ðóñêèòå êíÿæåñòâà â åäíà èëè äðóãà
è ñëóæåùî ñúñëîâèå, ôîðìèðàíî â öàðñòâîòî ïðåç ïîñ- ñòåïåí èçáåãíàëè ðàçðóøèòåëíèòå ïîñëåäñòâèÿ îò ìîí-
ëåäíèòå 100 ãîäèíè ãëàâíî îò ñðåäàòà íà áúëãàðî-êèï÷àê- ãîëñêàòà åêñïàíçèÿ è âëàäè÷åñòâî. Áúëãàðè ñà ñå áèëè âúâ
ñêèòå èçñåëíèöè. Îïèðàë ñå å òîé è íà íàñåëåíèåòî íà âîéñêèòå íà ðóñêèòå êíÿçå ïðåç ðàçëè÷íè ïåðèîäè è íà
áèâøèòå Êàçàíñêî è Àñòðàõàíñêî õàíñòâî, ïî òîâà âðåìå ðàçëè÷íè ôðîíòîâå, à ìàñîâèòå èçñåëâàíèÿ ïúðâîíà÷àë-
âå÷å ÷àñò îò ðóñêàòà äúðæàâà. ×å áúëãàðèòå îò Ïîâîëæè- íî íà áúëãàðè, ïî-êúñíî íà áúëãàðî-êàï÷àêöè, â ðóñêèòå
åòî ñà ãëåäàëè íà Áîðèñ Ãîäóíîâ êàòî íà „òåõåí“ öàð, å çåìè ñà äàëè íàé-íàäåæäíèòå ñëóæèòåëè è âîéíèöè íà ðóñ-
î÷åâèäíî, êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å òîçè èñòîðè÷åñêè ïå- êèòå êíÿçå. Äî ãîëÿìà ñòåïåí èìåííî òå ïîëàãàò îñíîâèòå
ðèîä â ðóñêàòà èñòîðèÿ å èçâåñòåí êàòî „ñìóòíîòî âðå- íà äúðæàâíàòà àäìèíèñòðàöèÿ, óïðàâëÿâàëà Ðóñèÿ äî ðå-
ìå“, íî íèêàêâè ñìóòîâå íà èçòîê íå ñà èçâåñòíè, îòêúäå- âîëþöèÿòà4. Áúëãàðèòå ñà äàëè íà Ðóñèÿ íÿêîè îò íàé-
òî òðàäèöèîííî èäâàëè òå ïðåäè, ñåãà ñìóòîâåòå èäâàëè áëàãîðîäíèòå è èçâåñòíè ôàìèëèè, êîèòî èìàò îã-
îò çàïàä è îò âúòðåøíîñòòà íà ñòðàíàòà. À äóõîâåòå íàèñ- ðîìåí âëîã â íåéíèÿ äúðæàâåí è â êóëòóðåí æèâîò.
òèíà ñà áèëè ñìóòåíè ­ ïàäíàëà âåêîâíàòà äèíàñòèÿ íà Áúëãàðñêè âîåííè è òúðãîâñêè äðóæèíè ñà îòâîðèëè
Ðþðèê, íà ïðåñòîëà ñå êà÷èë ÷óæäåíåö, ãîíåíèÿ íà ðóñêî- çà Ðóñèÿ ïðîñòîðèòå íà Ñèáèð è ñà ïîäãîòâèëè êîëî-
òî áîëÿðñòâî, áåçïðàâèå íà ñåëÿ÷åñòâîòî ­ âñè÷êî òîâà íèçèðàíåòî íà ñåãàøíèòå £ àçèàòñêè òåðèòîðèè.
ñúçäàëî äóøåâåí ñìóò, ñúìíåíèÿ è ðàçäâîåíà ëîÿëíîñò ­ Íà ôîíà íà âñè÷êî òîâà ïðåñòúïëåíèÿòà, èçâúð-
âñè÷êî òîâà, êîåòî âèæäàìå ïðåêàëåíî èçðàçåíî îò õóäîæ- øåíè ñðåùó ïîòîìöèòå íà òåçè áúëãàðè îñîáåíî ñëåä

53
ÀÂÈÒÎÕÎË
èäâàíåòî íà êîìóíèñòè÷åñêàòà âëàñò, áóäÿò èñêðå- ïåøíî. Äíåñ òàêà íàðå÷åíèòåe òàòàðè îòíîâî òúðñÿò áúë-
íî âúçìóùåíèå. Öåëèÿò èñòîðè÷åñêè ïðèíîñ íà áúë- ãàðñêèòå ñè êîðåíè è ñå áîðÿò çà ñâîÿòà ïîëèòè÷åñêà è
ãàðèòå â ðóñêàòà èñòîðèÿ áåøå çàëè÷åí îò ïàðòèé- äóõîâíà ñâîáîäà. Áåç êðúâ óñïÿõà äà ñè èçâîþâàò àâòîíî-
íèòå èñòîðèöè, çàëè÷åíî áåøå äîðè èìåòî èì, çàìå- ìèÿ è äà âúçâúðíàò äúðæàâíîòî ñè ñàìî÷óâñòâèå, êîèòî
íåíî ñ íàðèöàòåëíîòî çà ìîíãîëñêèòå èì çàâîåâà- åäèí äåí ùå ðàçêðèÿò ïðåä ñâåòà èñòèíñêîòî ìÿñòî íà òÿõ-
òåëè ­ òàòàðè. Áåçáðîéíè ñà îïèòèòå íå ñàìî äà ñå íàòà èñòîðè÷åñêà íàñëåäñòâåíîñò â ñâåòîâíàòà öèâèëèçà-
óíèùîæè íàöèîíàëíîòî ñúçíàíèå íà ïîòîìöèòå íà öèÿ. Åäèí äåí åâðîïåéöèòå ùå ìîãàò äà äîáèÿò ÿñíà ïðåä-
âîëæêèòå áúëãàðè, íî è äà ñå óíèùîæàò òå ôèçè- ñòàâà çà êàêâî ñòàâà äóìà, êîãàòî íà îïåðíèòå èì ñöåíè
÷åñêè ­ íåñëó÷àéíî ïðåäèçâèêàíèÿò îò Ëåíèí èçêóñ- øåñòâà çàãàäú÷íèÿò îáðàç íà Áîðèñ Ãîäóíîâ.
òâåí ãëàä ïðåç 1921 ã. çàñÿãà ãëàâíî ðàéîíèòå íà
áèâøàòà Êàçàíñêà ãóáåðíèÿ, òå÷åíèåòî íà Âîëãà è Áåëåæêè
Óêðàéíà. Çëîâåùà èðîíèÿ íà ñúäáàòà ­ ðóñêèòå êî-
ìóíèñòè è èíòåðíàöèîíàëèñòè ñå îïèòàõà ñ ãëàä äà 1
Îôèöèàëíè ñòúïêè â òàçè íàñîêà Èâàí Ãðîçíè çàïî÷âà â ñðåäàòà
óíèùîæàò íàðîäà, ÷èèòî ïðàäåäè íåâåäíúæ ñà ñïà- íà 40-òå ãîäèíè, êàòî â òàçè âðúçêà ïðèåìà è áúëãàðñêàòà òèòëà
ñÿâàëè îò ãëàäíà ñìúðò ñîáñòâåíèòå èì ïðåäöè. Íå å ÖÀÐ (âèæ çàá. 2) â 1547.
íåîáõîäèìî îòíîâî äà ïîâòàðÿìå ôàêòè, ñâúðçàíè ñ 2 Òóê ñòàâà äóìà çà òèòëàòà, à íå çà èìå ØÀÕ, êàòî Õàëèêîâ íà
ëàãåðèòå, ãóëàöèòå è Ñèáèð, ÷å÷åíöèòå ñúâñåì íå ñà äðóãî ìÿñòî èçïîëçâà è ÖÀÐ ØÀÕ ÀËÈ. Òèòëàòà øàõ å àðàáñ-
åäèíñòâåíàòà íàðîäíîñò, ÷èåòî ñúùåñòâóâàíå å ïðå- êî-ïåðñèéñêàòà ðåäàêöèÿ íà ØÀÎ (äðåâíîïåðñèéñêàòà èìïåð-
ñêà òèòëà ØÀÎ ÍÀÍÎ ØÀÎ (ÖÀÐ ÍÀ ÖÀÐÅÒE) (âèæ ñòàòèÿòà
÷åëî íà íÿêîãàøíàòà „Èìïåðèÿ íà çëîòî“. Äíåøíà çà òèòëàòà ÖÀÐ â òîçè áðîé íà ñïèñàíèåòî). Íà ãîëåìèÿ ïå÷àò
Ðóñèÿ ïîêàçà íà öåëèÿ ñâÿò êîëêî ìàëêî ñå ðàçëè÷àâà íà öàð Èâàí Ãðîçíè òèòëàòà öàð ñå îòíàñÿ ÑÀÌÎ çà Êàçàí è
îò íåÿ. Àñòðàõàí (âèæ Îìåëÿí Ïðèöàê. Moskow, the Golden Horde, and
Âîëæêà Áúëãàðèÿ å ñúùåñòâóâàëà îò 7 äî 13 âåê íà åäèí the Kazan Khanate from a Polycultural Point of View).
êðúñòîïúò, íà âðàòàòà íà Åâðîïà, çà òåçè øåñò âåêà òàì 3 Áúëãàðñêîòî âîåííî è ñëóæåùî ñúñëîâèå å áèëî ïîñòàâåíî è
áúëãàðèòå íå ñàìî ñà ñúçäàâàëè öåííîñòè è öèâèëèçàöèÿ íàä ñúùåñòâóâàùàòà ðåãèîíàëíà ñúäåáíà ñèñòåìà â Ìîñêîâñ-
êîòî êíÿæåñòâî, ñ èçäàâàíåòî íà ñïåöèàëíè ãðàìîòè, „íåñóäè-
îò íàé-âèñîê ðåä, òå ñà óñïåëè è äà çàïàçÿò òàçè Åâðîïà îò
ìèå ãðàìîòè“, ñúãëàñíî êîèòî ìåñòíîòî çàêîíîäàòåëñòâî íå å
ìîíãîëñêàòà åêñïàíçèÿ, äà îöåëåÿò êàòî íàðîä è äà èçæè- èìàëî âëàñò íàä òÿõ, à ñïîðíèòå âúïðîñè, ñâúðçàíè ñ òîâà ñúñ-
âåÿò íîâ âúçõîä, êàòî îñíîâåí ãðàäèâåí åòíè÷åñêè åëå- ëîâèå, ñà ñå ðåøàâàëè åäèíñòâåíî îò Âúðõîâíèÿ ñúä ïðè äâîðà
ìåíò â Çëàòíàòà îðäà è Êàçàíñêîòî õàíñòâî. Òå íå ñà áèëè íà öàðÿ. Ann M. Kleimola. Justice in Medieval Russia. ­
óíèùîæåíè, êàêòî ñå îïèòâàò äà íè óáåäÿò ñúâåòñêèòå èñ- Transactions of the American Philosophical Society, New series,
òîðèöè, íèòî îò ìîíãîëöèòå, íèòî îò ðóñíàöèòå. Êàêòî ñå Volume 65, part 6/1875.
óáåäèõìå, èçñåëâàíèÿòà ïðåä è ñëåä ìîíãîëñêîòî íàøåñ- 4 Çà ïåðèîäà, ïðåç êîéòî ñà ïîëîæåíè îñíîâèòå íà ðóñêàòà äúð-
æàâíîñò, ãîâîðÿò ñëåäíèòå ôàêòè: Ïðåç 15 âåê „Çàêîííèêúò“,
òâèå â ðóñêèòå òåðèòîðèè ñà ãè çàïàçèëè êàòî åòíîñò. Çàâ-
ñïîðåä êîéòî ñå å îñúùåñòâÿâàëî óïðàâëåíèåòî íà Ìîñêîâñêî-
ðúùàíåòî íà ãîëÿìà ÷àñò îò èçñåëíèöèòå ñëåä ïàäàíåòî òî êíÿæåñòâî, å ñúäúðæàë 68 òî÷êè, â 1550 ã. òå ñà 99, äîêàòî
íà Êàçàí 1552 ã. îòíîâî å çàñèëèëî áúëãàðñêèÿ åëåìåíò â ïðåç 1649 ã. òîé ñúäúðæà 25 ãëàâè, ñúáèðàùè 967 òî÷êè (êëàó-
Ïîâîëæèåòî. Çà íåãîâàòà æèçíåíîñò ãîâîðè è ôàêòúò, ÷å çè). Îñâåí òîâà äî 15 âåê âñè÷êè âèäîâå ïèñìåíè äîêóìåíòè,
ñàìî 36 ãîäèíè ñëåä ïàäàíåòî íà Êàçàí íåãîâèÿò çàâîåâà- ñâúðçàíè ñúñ çàêîíîäàòåëñòâîòî, àäìèíèñòðàöèÿòà èëè ñúäîï-
òåë ­ Ìîñêîâñêîòî öàðñòâî, ñå óïðàâëÿâà îò áúëãàðñêî- ðîèçâîäñòâîòî, êàêòî è ÷àñòíèòå ñúäåáíè äîêóìåíòè, ñà áèëè
íàðè÷àíè „ãðàìîòè“ (äóìà îò ãðúöêè ïðîèçõîä, çàèìñòâàíà â
êàçàíñêè ðîä. ðóñêèÿ åçèê ïðè ïúðâèòå êîíòàêòè íà ðóñèòå ñ ãúðöèòå (âèçàí-
Áåçñïîðííî íàé-òåæêèÿò ïåðèîä îò èñòîðèÿòà íà âîë- òèéöèòå). Åäâà â 15 è 16 âåê ñå ïîÿâÿâàò ðàçëè÷íèòå ïîíÿòèÿ,
æêèòå áúëãàðè áÿõà ïîñëåäíèòå ñåäåì äåñåòèëåòèÿ íà ñú- ñïåöèôèöèðàùè ðàçëè÷íèòå äîêóìåíòè, êàòî „êðåïîñò“ (äîêó-
âåòñêî ãîñïîäñòâî, ïðåç êîèòî âñè÷êè õàðàêòåðíè çà åäèí ìåíò, óòâúðæäàâàù ñîáñòâåíîñò íà çåìÿ), „óêàç“ (çàïîâåä, çà-
êîìóíèñòè÷åñêè ðåæèì ñðåäñòâà ­ ïðîïàãàíäà, àñèìèëà- êîí), „çàïèñ“ (çàïèñ! è „ïàìÿò“ (ìåìîðàíäóì). Ann M. Kleimola.
Justice in Medieval Russia. ­ „Transactions of the American Philo-
öèÿ, ãåíîöèä ­ áÿõà èçïîëçâàíè, çà äà áúäå óíèùîæåíî
sophical Society, New series, Volume 65, part 6/1975.
âñè÷êî áúëãàðñêî ïî òåçè äðåâíîáúëãàðñêè çåìè. Áåçóñ-

Á.à. Òîâà ñêðîìíî èçñëåäâàíå íå áè áèëî âúçìîæíî áåç ìîíóìåíòàëíèÿ òðóä íà ïðîô. Õàëèêîâ çà èñòîðèÿòà
íà Âîëæêà Áúëãàðèÿ.

54
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÎÙÅ ÍßÊÎÈ ÄÀÍÍÈ ÇÀ ÁÚËÃÀÐÈÒÅ
 ÑÐÅÄÍÀ ÀÇÈß ÎÒ ÊÈÒÀÉÑÊÈÒÅ
ËÅÒÎÏÈÑÈ ÑÏÎÐÅÄ ÄÅ ÃÐÎÎÒ
ÄÈÌÈÒÚÐ Ä. ÑÚÑÚËÎÂ
 ïúðâàòà ÷àñò íà ñâîÿòà êíèãà „Die Hunnen der íåçàáåëåæèìà, à îùå ïîâå÷å ÷å èçäàòåëñòâîòî å ñúùîòî è
Vorchristlichen Zeit“ Äå Ãðîîò ñïîìåíàâà òâúðäå íàêðàò- ïðè çàïèòâàíèÿòà, êîèòî ñå ïðàâåõà, òî âèíàãè áå ïîñî÷-
êî çà áúëãàðèòå ­ ÏÎ-ËÅ, èìå, êîåòî òîé òàì ÷åòå ÁÎÐ, âàíî.
êàòî êàçâà, ÷å âúâ âòîðàòà ÷àñò íà êíèãàòà ìó òîâà èìå ùå È âúâ âòîðàòà ÷àñò íà ñú÷èíåíèåòî ñè Äå Ãðîîò å èç-
ñå ñðåùíå çàïèñàíî è ñ äðóãè çíàöè ­ ÏÎ-ËÈ (ñòð. 110 íà ïîëçâàë ãëàâíî âñå ñúùèòå ñòàðè êèòàéñêè ëåòîïèñè, à
ïîñî÷. ñú÷èí.).  äåéñòâèòåëíîñò, çàïèñàíî ñúñ ñúùèòå èìåííî: Øè-Êè ­ „èñòîðè÷åñêè ïèñàíèÿ“ ­ 123 ãëàâà,
òåçè çíàöè, èìåòî ñå ñðåùà îùå â ïúðâàòà ÷àñò, à èìåííî ֒èåí-Õàí-Øó ­ „Êíèãè âúðõó ïðåäèøíàòà (ñòàðàòà) Õàí
êàòî îáîçíà÷åíèå íà òèòëàòà ÏÎ-ËÈ ­ ãåíåðàë (ñòð. 194), (äèíàñòèÿ)“ ­ 96 è 96-à ãëàâà, è Õîó-Õàí-Øó ­ „Êíèãè çà
íà ðåêàòà è îáëàñòòà ÏÎ-ËÈ-ÕÎ è íà åçåðîòî ÁÎÐêóë ñëåäâàùàòà (âòîðàòà) Õàí“, ïðåâîäèòå îò êîèòî ñúñòàâ-
(ñòð. 195). ëÿâàò îñíîâàòà è íà âòîðàòà ÷àñò îò êíèãàòà ìó. Çà ðàçÿñ-
Âúâ âñåêè ñëó÷àé òàçè áåëåæêà íà Äå Ãðîîò (ñòð. 110) íåíèå è äîïúëíåíèÿ ñà äàäåíè ñâåäåíèÿ è îò äðóãè ïî-
îçíà÷àâàøå è åäíî îáåùàíèå, ÷å âúâ âòîðàòà ÷àñò íà òàçè íîâè êèòàéñêè èçòî÷íèöè, ìåæäó êîèòî ëåòîïèñè çà íÿ-
íåîöåíèìà çà íàñ, áúëãàðèòå, êíèãà ùå áúäàò äàäåíè è êîè îò ïî-êúñíèòå êèòàéñêè äèíàñòèè è ãåîãðàôñêè ñú÷è-
äðóãè ñâåäåíèÿ çà òåçè ÏÎ-ËÅ íà êèòàéñêèòå ëåòîïèñè, â íåíèÿ îò îíèÿ âðåìåíà.
êîèòî íåñúìíåíî âèæäàõ çàïèñàíî èìåòî íà áúëãàðèòå â Çà áúëãàðèòå è òóê ñâåäåíèÿòà ñà ìàëêî, ìàêàð è äà íå
Ñðåäíà Àçèÿ. ñà òàêà îñêúäíè êàêòî â ïúðâàòà ÷àñò îò êíèãàòà íà Äå
Ïúðâàòà ÷àñò îò êíèãàòà íà Äå Ãðîîò å èçëÿçëà ïðåç Ãðîîò. Çà ñðåäèíàòà, çà ãëàâíàòà, çà îñíîâíàòà áúëãàðñêà
1921 ãîäèíà. Ïðåç 1923 ã. Äå Ãðîîò óìèðà, ïðåäè äà óñïåå îðäà, êîÿòî å ñúñòàâëÿâàëà ÿäêàòà íà çàïàäíîòî êðèëî íà
äà èçäàäå ñàì ãîòîâàòà âå÷å çà ïå÷àò âòîðà ÷àñò. Âïîñ- Õóíîðñêàòà èìïåðèÿ, êîÿòî â ïîñëåäñòâèå å ñòàíàëà è îñ-
ëåäñòâèå òàçè âòîðà ÷àñò îò êíèãàòà ìó å áèëà èçäàäåíà íîâàòà íà íîâàòà èìïåðèÿ â Åâðîïà, â êèòàéñêèòå ëåòîïè-
ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà Ïðóñêàòà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå ïîä ñè íÿìà ïî÷òè íèêàêâè ñâåäåíèÿ. ßâíî êèòàéöèòå íå ñà
ðåäàêöèÿòà íà ïðîô. Î. Ôðàíêå ­ ïðèåìíèê íà Äå Ãðîîò â ìîãëè äà âëÿçàò â ïî-íåïîñðåäñòâåí äîñåã ñ íåÿ, òúé êàòî,
Áåðëèíñêèÿ óíèâåðñèòåò ­ òðè ãîäèíè ñëåä ñìúðòòà ìó êîãàòî òå ñà óñïåëè äà ïðîíèêíàò äî íåéíèòå ïðåäèøíè
ïðåç 1926 ãîäèíà. îáëàñòè, òÿ, ãëàâíàòà îðäà, ñå å áèëà âå÷å îòòåãëèëà îò
Êîãàòî ïèøåõ „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“, íàïðàçíî òúðñåõ òÿõ. Êàêòî ùå âèäèì ïî-äîëó, â ïðåäèøíèòå íåéíè âëàäå-
äà ñå äîáåðà äî òàçè âòîðà ÷àñò îò êíèãàòà íà Äå Ãðîîò íèÿ êèòàéöèòå ñà çàâàðèëè ñàìî ìàëêè ñòðàæåâè îðäè÷-
èëè ïîíå äà óçíàÿ äàëè òÿ äåéñòâèòåëíî å èçäàäåíà. Íèòî êè, êîèòî ­ áèëî, ÷å ñà áèëè îòêúñíàòè è íå ñà óñïåëè äà
â ñîôèéñêàòà Íàðîäíà áèáëèîòåêà, íèòî â óíèâåðñèòåòñ- ñå îòòåãëÿò ñ ãëàâíàòà îðäà ­ áèëî ÷å ñà áèëè ïîæåðòâà-
êàòà ÿ èìàõà èëè ïúê çíàåõà äàëè å îòïå÷àòàíà. Íà íÿêîë- íè, çà äà îáåçïå÷àò îòòåãëÿíåòî íà ãëàâíàòà îðäà, ñà îñòà-
êî çàïèòâàíèÿ â Ãåðìàíèÿ, áèëî íàïðàâî, áèëî ÷ðåç Ãåð- íàëè äà äî÷àêàò êèòàéñêîòî çàâîåâàíèå è ñà ïîïàäíàëè
ìàíñêàòà êíèæàðíèöà, äàëè êíèãàòà å èçäàäåíà è àêî å èç- ïîä âëàñòòà íà Êèòàé. Òúêìî çà òÿõ è ñå îòíàñÿò ñâåäåíè-
äàäåíà, äà ìè ñå äîñòàâè, îòãîâîðúò áåøå âèíàãè, ÷å òàêà- ÿò, êîèòî äàâàò êèòàéñêèòå ëåòîïèñè è òúêìî çàòîâà òåçè
âà êíèãà íÿìà îùå èçäàäåíà. Òàêà îñòàíàõ ñ óáåæäåíèåòî, ñâåäåíèÿ ñà òúé îòêúñëå÷íè. Ïðè òîâà òåçè ñâåäåíèÿ ñå
÷å âòîðàòà ÷àñò îò êíèãàòà íà Äå Ãðîîò íå å èçëÿçëà è ñúñ îòíàñÿò çà åäíî òâúðäå êðàòêî âðåìå ­ äâå-òðè äåñåòèëå-
ñúìíåíèåòî, ÷å òÿ åäâà ëè íÿêîãà ùå áúäå èçäàäåíà. òèÿ, ïîñëåäíèòå ïðåäè Ðîæäåñòâî Õðèñòîâî, òúé êàòî âåä-
Áëàãîäàðåíèå ñàìî íà åäíà ñëó÷àéíîñò ìîæàõ äà óç- íàãà ñëåä òîâà Êèòàé ãóáè ãîñïîäñòâîòî ñè íàä òåçè çåìè,
íàÿ, ãîäèíè ñëåä êàòî èçëåçå „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“, ÷å òúð- à êîãàòî íàíîâî óñïÿâà äà ãè çàåìå, íå íàìèðà è ïðåäèø-
ñåíàòà òîëêîâà ìíîãî îò ìåí êíèãà áèëà âå÷å îòäàâíà èç- íèòå îñòàíêè îò áúëãàðèòå òàì, à ñàìî ñèëíèÿ ñïîìåí çà
äàäåíà, ìîæàõ ñëåä òîâà è äà ñè ÿ íàáàâÿ. Òðÿáâàøå äà ñå òÿõ è òÿõíîòî èìå. Êúäåòî ïúê âëèçà â äîñåã ñ áúëãàðèòå,
ñëó÷è òàêà, ÷å åäèí áëèçúê ÷îâåê ­ Òîäîð Áîðîâ ­ äèðåê- òå âå÷å ñà íàâÿðíî äðóãè ñòðàæåâè îðäè, ðàçïîëîæåíè äà
òîð íà áèáëèîòåêàòà ïðè ÁÇÊÁ-êà, äà ïîñåòè ïî ñëóæáà ïàçÿò íîâèòå ãðàíèöè íà Õóíîðñêàòà èìïåðèÿ.
Ìþíõåíñêàòà áèáëèîòåêà, êúäåòî ïðè ñúäåéñòâèåòî íà óï- Íåêà çàïî÷íåì ñ ìàëêîòî ñâåäåíèÿ, êîèòî íàé-áëèçî
ðàâèòåëÿ £ äà îòêðèå, ÷å âòîðàòà ÷àñò îò êíèãàòà íà Äå çàñÿãàò ãëàâíàòà, ñðåäèùíàòà îðäà íà áúëãàðèòå ­ ÏÎ-
Ãðîîò å èçäàäåíà îáà÷å íå å ïîä íàäñëîâà íà ïúðâàòà ÷àñò ËÅ èëè ÏÎ-ËÈ îò îáëàñòòà íà åçåðîòî ÏÎ-ËÈ-ÕÎ.  ãëà-
„Die Hunnen der Vorchristlichen Zeit“, à ñ ïîäçàãëàâèåòî £ âà 96 íà ֒èåí Õàí Øó, êàòî ñå ãîâîðè çà çàâëàäÿâàíåòî
­ „Chinesische Urkunden zur Geschichte Asiens“. Íèêîãà îò Êèòàé íà „çàïàäíèòå çåìè“, à èìåííî íà Òàðèìñêàòà
ïî-ðàíî íå áèõ ïîâÿðâàë, ÷å ñàìî òàêàâà åäíà ïðîìÿíà â êîòëîâèíà, Äæóíãàðèÿ ­ çåìèòå íà ïðåäèøíîòî ñðåäèùå
çàãëàâèåòî ìîæå äà ñòàíå ïðè÷èíà çà èçãóáâàíå ñëåäèòå íà çàïàäíîòî êðèëî îò Õóíîðñêàòà èìïåðèÿ, ïèøå: „Òîãà-
íà åäíà êíèãà, êîÿòî ïðè òîâà ñúâñåì íå å îáèêíîâåíà è âà (ïî âðåìåòî íà èìïåðàòîð Èóàí ­ 48-32 ãîä.ïð.Õð.) ñå

55
ÀÂÈÒÎÕÎË
ïîä÷èíè õóíîðñêèÿò êðàë íà èçòî÷íèòå ÏÎ-ËÈ, ïî èìå ãëàâíàòà ìó îðäà, ­ òúêìî òàì òå íå ñà îòêðèâàëè íèêàêâè
Öó-Ëèê-Êè ñ íàä 1700 äóøè“ (ï.ñ.ñòð.51). Ïîä÷èíèëèòå ñå ïî÷òè çíà÷èòåëíè ñëåäè. È ïîíåæå ïî îíîâà âðåìå òåõíè-
áèëè çàñåëåíè íà çàïàä â äîëèíàòà íà ðåêà Èëè (ñòð. 158) ÿò êðúãîçîð å áèë òâúðäå ìíîãî ñòåñíåí è òå íå ñà èìàëè
è ñúçäàäåíàòà ïîäâëàñòíà äúðæàâèöà áèëà íàðå÷åíà Î- íèêàêâà ïðåäñòàâà êúäå ñà îòèøëè è êàêâî ñà ñòàíàëè îð-
ҒÀÌ-֒Ó-ËÈ. ßâíî å, ÷å òîâà å ìîãëî äà ñòàíå ñàìî â äèòå, êîèòî Öèò’êè áå îòâåë íà çàïàä ­ â êèðãèçêèòå ñòå-
ïîñëåäíèòå ãîäèíè îò óïðàâëåíèåòî íà òîçè èìïåðàòîð, ïè ìåæäó Àðàëñêîòî åçåðî è Êàñïèéñêîòî ìîðå, à îò äðó-
ñëåä îòòåãëÿíåòî íà Öèò-Êè è íàâÿðíî åäâà ñëåä ïîãèâà- ãà ñòðàíà, äîêîëêîòî ñå å ïðîñòèðàë íà çàïàä òåõíèÿò êðú-
íåòî ìó, çàùîòî ïðåäè òîâà êèòàéöèòå íèêîãà íå ñà ñå áè- ãîçîð, íàâñÿêúäå ñà íàìèðàëè æèâ ñïîìåíà çà ìàëêè îð-
ëè îñìåëÿâàëè äà ïðîíèêâàò òîëêîâà íàäàëå÷ íà ñåâåðî- äè÷êè ÏÎ-ËÅ. Çà äà îáÿñíÿò ïî íÿêàêúâ íà÷èí âñè÷êî òî-
çàïàä, à êàìî ëè äà âëàäåÿò çåìè, â êîèòî è äà ñå ðåøàò äà âà, èçìèñëèëè ñà è áàñíÿòà çà òåæêîòî ïðîâèäåíèå íà ÏÎ-
ïîñåëÿâàò ïîä÷èíèëè èì ñå äîñêîðîøíè âðàãîâå. ËÈ-êðàëÿ, çà ãîëåìèÿ ÿä íà Êõàí-þ è çà èçñåëâàíåòî è
Ïàê â ñúùàòà ãëàâà íà ֒èåí Õàí Øó, â ãåîãðàôñêèÿ âúäâîðÿâàíåòî íà „äåâåòäåñåò äíè ïúò íà êîí“ äàëå÷å íà
ïðåãëåä ñå íàìèðàò è ñëåäâàùèòå èçâåñòèÿ êàêòî çà ãëàâ- íàñåëåíèåòî íà ÏÎ-ËÈ.
íàòà îðäà, òàêà è çà äðóãèòå ñòðàæåâè îðäè÷êè. Òàêà íà Àêî òèÿ êèòàéñêè ëåòîïèñöè áèõà ñè ñïîìíèëè çà õó-
ñòð. 158 ÷åòåì: „Ïðàâèòåëñòâåíîòî ñåäàëèùå íà êðàëÿ íà íîðñêîòî äúðæàâíî óñòðîéñòâî è çà íà÷èíèòå, ïî êîèòî
äúðæàâàòà ÏÈ-ËÈÎÊ äîëèíàòà Êàí-Òîíã â èçòî÷íàòà õóíîðèòå ñà äúðæàëè â ïîä÷èíåíèå ïðèñúåäèíåíèòå ïëå-
÷àñò íà Òèåí Øàí...“ è ò.í. è ïîñëå: „Êðàëñêîòî ñåäàëèùå ìåíà è íàðîäè ­ íåùà, çà êîèòî å èìàëî äîñòàòú÷íî ñâå-
íà çàïàä (îò Òèåí Ùàí) ­ ëåæàùàòà äúðæàâà ÏÈ-ËÈÎÊ, äåíèÿ îò ïî-ñòàðèòå ëåòîïèñè (íàïðèìåð â Øè-Êè èëè
äîëèíàòà íà ÏÀÍ-ÊÓ-ËÈ...“ è ò.í. Êàêòî äå Ãðîîò ïèøå, ֒èí-Õàí-Øó), òî òå áèõà íàìåðèëè ìíîãî ïî-ëåñíî íåâå-
íÿìà íèêàêâî ñúìíåíèå, ÷å ÏÀÍ-ÊÓ-ËÈ å âñúùíîñò ÁÀÐ- ðîÿòíîòî îáÿñíåíèå íà âñè÷êî òîâà è íå áèõà èìàëè íóæ-
ÊÓ-ËÈ, âïîñëåäñòâèå íà êîåòî òîé ñå çàäîâîëÿâà äà ãî äà äà ñú÷èíÿâàò èçêóñòâåíè áàñíè. Íî âúçìîæíî å è âñè÷-
÷åòå êàòî Áàðêóë (ñòð. 159). Íà ñòð. 160 ÷åòåì: „Ïðàâè- êî òîâà äà å áèëî èçâåñòíî íà êèòàéñêèÿ ëåòîïèñåö, à òîé
òåëñòâåíîòî ñåäàëèùå íà êðàëÿ íà äúðæàâàòà ÏÎ-ËÈ äî- óìèøëåíî äà å ïðåäïî÷åë äà ñú÷èíè ñâîÿòà áàñíÿ. ×åñòî
ëèíàòà ÇÎ-ÖÓ, íà çàïàä íà Òèåí Øàí, ëåæè 8360 Ëè îò â êèòàéñêèòå ëåòîïèñè ñå ñðåùàò íå ñàìî ïðåèíà÷åíè îïà-
גàí-Íãàí; 325 ðîäà, 2032 ÷îâåêà, 799 áîéöè. Åäèí ëåííåí ñàíèÿ íà äàäåíè ñúáèòèÿ, íî îùå è ñèëíî ïðåèíà÷åíè îáÿñ-
êíÿç ïîäïîðà íà äúðæàâàòà. Åäèí ëÿâ è åäèí äåñåí ïúëêî- íåíèÿ, äîðè è òîãàâà, êîãàòî íà ïðúâ ïîãëåä èñòèíàòà íå
âîäöè. Åäèí ëÿâ è åäèí äåñåí ãåíåðàë-êîìàíäàíòè...“ è áè çàñåãíàëà ñàìèÿ Êèòàé. Òîâà å áèëî ïðàâåíî åäèíñòâå-
ò.í. „Êðàëÿò íà çàäëåæàùàòà (îò Òèåí Øàí) äúðæàâà ÏÎ- íî ñàìî çà äà ñå ïðîêàðà îò ëåòîïèñåöà íÿêàêâà., ñìÿòàíà
ËÈ æèâåå 8630 Ëè îò גàíã-Íãàí; 100 ðîäà, 1070 ÷îâåêà, îò íåãî çà âàæíà, íðàâñòâåíà ïîóêà. Ïðîêàðâàíåòî íà òà-
334 áîéöè...“ è ò.í. Òîâà ñà åäèíñòâåíèòå ñâåäåíèÿ â òàçè êèâà „íðàâñòâåíè“ òåíäåíöèè ÷ðåç ôàëøèôèöèðàíå íà èñ-
ãëàâà íà ֒èåí-Õàí-Øó, êîèòî, àêî è äà íå ñå îòíàñÿò ïðÿ- òîðèÿòà íå å ñàìî êèòàéñêà „äîáðîäåòåë“. Òàçè „äîáðî-
êî äî ãëàâíàòà îðäà, âñå ïàê ãîâîðÿò çà íåéíèòå îñòàòúöè, äåòåë“ å ïðèñúùà è äíåñ îùå íà ìíîãî åâðîïåéñêè, à è
âñå êàòî âàñàëíè íà Êèòàé äúðæàâè, îáðàçóâàíè â ñòàðèòå íàøè ó÷åíè.
íåéíè ïðåäåëè è çàïàçèëè íåéíîòî èìå. Â ñòàðàíèåòî ñè Íåêà ðàçãëåäàìå ñåãà ñâåäåíèÿòà, êîèòî èìà â êèòàéñ-
äà íàìåðè ïîíå îùå ìàëêî íåùî çà ãëàâíàòà îðäà íà ÏÎ- êèòå ëåòîïèñè çà íÿêîè îò ìàëêèòå îðäè áúëãàðè, ïðúñíà-
ËÅ, Äå Ãðîîò ïðèâåæäà è åäíà èçâàäêà îò 118 ãëàâà íà òè èç ïðåäåëèòå íà „çàïàäíèòå çåìè“. Áåç äà ãî êàçâà èç-
Õîó-Õàí-Øó, êîÿòî òîé ñìÿòà çà íàé-ñòàðî ñúîáùåíèå çà ðè÷íî, èçãëåæäà, ÷å Äå Ãðîîò ñìÿòà òåçè îðäè çà ðàçëè÷-
ÏÎ-ËÅ.  òîâà ñúîáùåíèå å êàçàíî: „ÏÎ-ËÈ áåøå îòíà- íè îò äðóãèòå ÏÎ-ËÈ. Âúïðåêè ïî÷òè ïúëíàòà åäíàêâîñò
÷àëî åäíà ãîëÿìà äúðæàâà. Êîãàòî çàïàäúò ïðèíàäëåæå- ïîíÿêîãà íà çíàöèòå, ñ êîèòî ñà çàïèñàíè, ïðèåìà çà òÿõ
øå îùå íà Õóíîðèòå, êðàëÿò íà äúðæàâàòà ñå ïðîâèíè ðåä åäíî ïî-äðóãî ÷åòåíå, à èìåííî Áóëóð, Áîëîð èëè Áîëåð,
Êõàí-þ è òîçè áå òîëêîâà ñúðäèò, ÷å ïðåíåñå ïîâå÷å îò êîåòî îáà÷å îùå ïî-áëèçêî è ïî-âÿðíî ïðåäàâà áúëãàðñ-
6000 äóøè îò ÏÎ-ËÈ è ãè âúäâîðè â çàïàäíèòå îáëàñòè íà êîòî èìå. Íà ñòð. 80 ïðåâîäúò îò ãëàâà 96-à îò ֒èåí-Õàí-
Õóíã-íî, è òî â çåìÿòà Î-ÎÊ, êîÿòî òúêìî çàòîâà ïîëó÷è Øó ïðîäúëæàâà ñ îïèñàíèå íà äúðæàâàòà ÏÎ-ËÈ: „Ïðà-
èìåòî Î-Îê. Òÿ ñå íàìèðàøå þæíî îò çàïàäíàòà ÷àñò íà âèòåëñòâåíîòî ñåäàëèùå íà êðàëÿ íà äúðæàâà ÏÎ-ËÈ å
Êó-Ñó ïîâå÷å îò äåâåòäåñåò ïúòíè äíè íà êîí“. Ïî-äîëó äîëèíàòà ÏÎ-ËÈ, êîÿòî îòñòîè íà 9550 Ëè îò ֒àíã-Íãàí,
Äå Ãðîîò áåëåæè, ÷å òîâà å ñèãóðíî åäíà èçìèñëåíà áàñ- 650 ðîäà, 5000 äóøè, 2000 âîèíè... Þæíî ãðàíè÷è ñúñ ÑÈ-
íÿ. Íèòî èìåòî Î-Îê èìà òîâà çíà÷åíèå, êîåòî ñ íàðî÷íî ß è ÖÓ-ÕÀÏ, çàïàäíî îò ÁÓ-ËÓÈ Ñ 540 Ëè...“ Äå Ãðîîò
ïîäáðàíèòå ïèñìåíè çíàöè å èñêàë äà ìó ïðèäàäå êèòàéñ- áåëåæè, ÷å â èçòî÷íèöè îò ïî-êúñíî âðåìå òàçè äúðæàâà
êèÿò ëåòîïèñåö, à íàâÿðíî ùå å åäíî ÷óæäî èìå, íèòî ñïî- íå å áèëà îòáåëÿçâàíà. Ñúîòâåòñòâàëà îáà÷å íà äúðæàâà-
ðåä íåãî å èìàëî êúäå òîëêîâà äàëå÷å äà ñå ïðîñòðå åäíî òà ÒÈÊ-ÄÇÎÊ, ñïîìåíàâàíà ïî-ïîñëå â Õîó-Õàí-Øó. Ñïî-
ïúòóâàíå íà þã îò Áîðêóë (ñòð. 161). ×å äåéñòâèòåëíî òóê ðåä êèòàéñêèòå ãåîãðàôñêè èçòî÷íèöè îò îíèÿ âðåìåíà è
ñå êàñàå äî èçìèñëåíà áàñíÿ, íÿìà íèêàêâî ñúìíåíèå, îáà÷å ïî-êúñíî òàçè äîëèíà íà ÏÎ-ËÈ íå å ñúùàòà îíàÿ äîëèíà
è â íåÿ èìà åäíà ÷àñòè÷êà îò èñòèíàòà, êàêòî âúâ âñÿêà ïðè åçåðîòî Áîðêóë, ñåâåðîèçòî÷íî îò Òèåí-Øàí, à ñúîò-
åäíà áàñíÿ. âåòñòâàëà íà äîëèíàòà íà ñåãàøíîòî åçåðî Ñàðúêéîë â Ïà-
Êîãàòî ñòîëåòèÿ ïî-êúñíî ëåòîïèñöèòå íà Õîó-Õàí- ìèð, êàòî äúðæàâàòà ùå å îáõâàùàëà îùå è îáëàñòèòå íà
Øó ñà ñå çàíèìàâàëè ñúñ „çàïàäíèòå çåìè“, òàì íå å ìîã- Êàðà÷ è Òàøêóðãàí, çíà÷è ­ íåïîñðåäñòâåíî çàïàäíî îò
ëî äà íå íàïðàâè ñèëíî âïå÷àòëåíèå ãîëÿìîòî ðàçïðîñò- Êàøãàð è ßðêàíä.
ðàíåíèå íà èìåòî ÏÎ-ËÈ, íàâðåä ïî îáøèðíèòå äîðè çà Êàêòî âèæäàìå, è òóê áúëãàðèòå ñà íàðåêëè íå ñàìî
êèòàéñêèòå ìåðêè, ïðåäåëè íà „çàïàäíèòå çåìè“. Òàì íà- äîëèíàòà, â êîÿòî ñà ñå óñòàíîâèëè, ñúñ ñâîåòî èìå, íî è
âÿðíî å ïðàâèëî íàé-ñèëíî âïå÷àòëåíèå òîâà, ÷å òúêìî ñòðàíàòà çàïî÷íàëà äà íîñè òÿõíîòî èìå. Âåäíàãà îáà÷å,
òàì, êúäåòî ñà ñå íàäÿâàëè äà íàìåðÿò íàé-ìíîãî îñòàíêè ùîì áúëãàðñêàòà îðäè÷êà ñå èçòåãëÿ, äúðæàâàòà è äîëè-
îò òîçè íàðîä ­ èìåííî â ïðåäèøíèòå ìåñòîæèâåëèùà íà íàòà äîáèâàò äðóãè èìåíà, êàòî ñïîìåíúò çà áúëãàðèòå îñ-

56
ÀÂÈÒÎÕÎË
òàâà îùå äúëãî âðåìå. ßâíî å, ÷å ñå êàñàå çà åäíà çàâëà- „Ðàâåíñòâîòî ÏÎÒ-ÕÎ ­ ÏÎ-ËÈ å ïîðàäè òîâà óñòà-
äÿíà îáëàñò ñ äðóãî, íå õóíîðñêî ­ íå áúëãàðñêî íàñåëå- íîâåíî è ñúùî ÏÎÒ-ÕÎ ïðåäàâà îñíîâíàòà ôîðìà ÁÎ-
íèå, íåùî, êîåòî ñå èçòúêâà è îò êèòàéñêèòå ñâåäåíèÿ. Òà- ËÎÐ â äåéñòâèòåëíîñò, òúé êàòî êèòàéñêèÿò (åçèê) „Á“ åäâà
êà íà ñòð. 79 ÷åòåì: „ÏÎ-ËÈ è äúðæàâèòå È-ÍÀÈ è ÁÓ- ëè (ïîçíàâà) è êðàéíî „Ë“ ñúâñåì íå ïîçíàâà, òî ÏÎÒ å
ËÓÈ ñà îò ñúùèÿ âèä êàòî ÑÈ-ß. ÑÈ-ß ñå îòëè÷àâà îò åñòåñòâåíàòà çàìÿíà íà ÁÎË è ÕÎ è ñèãóðíî íå å íèùî
Õó è íåéíèòå íàñåëåíèÿ ñà ïîäîáíè íà ÃÎÍÃ-èòå è ÒÈ- äðóãî îñâåí ÕÎÐ, ïðè êîåòî íåïðîèçíîñèìîòî „Ð“ ñúùî
òå“. Íî êàêâî å òúðñèëà òàçè, âñå ïàê ñðàâíèòåëíî ãîëÿìà êàêòî â ÁÓ-ËÓÈ, ÏÎ-ËÈ è ϒÎ-ËÎ îòïàäà îò ñàìîñåáå
áúëãàðñêà îðäà âúâ âå÷íî çàñíåæåíèòå îáëàñòè íà Ïàìèð? ñè.“
Àêî ïîãëåäíåì íà êàðòàòà, ùå âèäèì, ÷å òúêìî îòòàì ìè- Òàçè áåëåæêà íà Äå Ãðîîò å ìíîãî âàæíà. Àêî è ñàì
íàâà ãîëåìèÿò ïúò íà þãîçàïàä çà Èíäèÿ. Íå òîëêîâà çà òîé äà íå äîñòèãà äî åäèíñòâåíîòî ïðàâèëíî è âúçìîæíî
äà äúðæè â ïîä÷èíåíèå ïîêîðåíèòå ïëåìåíà ïîäîáíè íà çàêëþ÷åíèå íà ÷åòåíåòî íà òåçè èìåíà, êîåòî å è ìîæå äà
ÃÎÍà è ÒÈ, êîèòî òóê ñà áèëè òâúðäå ìàëî÷èñëåíè, à çà áúäå ñàìî ÁÚËÃÀÐ-ÁÚËÃÀÐÈ, à ñå êîëàáàå ìåæäó ÁÓ-
äà ïàçè òîçè âàæåí ïúò, å áèëà ïîñòàâåíà áúëãàðñêàòà îð- ËÓÐ, ÁÎËÎÐ è ÁÎËÅÐ, âñå ïàê òÿ íåîáîðèìî ïîòâúðæäà-
äà ïðè åçåðîòî Ñàðúãéîë è ïðîõîäà Òàø-Êóðãàí. Íî åêà âà ïðàâèëíîñòòà íà ÷åòåíåòî ÁÚËÃÀÐ-ÁÚËÃÀÐÈ.
ïðîäúëæèì ïî-íàòàòúê. Íî ñúîáùåíèÿòà íà Âåé-Øó, ïðèâåäåíè ïî-ãîðå, èìàò
Ïî÷òè ñúùàòà ñëóæáà å èçïúëíÿâàëà è äðóãàòà áúë- îùå ïî-ãîëÿìî çíà÷åíèå è íåîöåíèìà âàæíîñò. Êàêòî
ãàðñêà îðäà, êîÿòî ñå å íàìèðàëà íà þãîçàïàä îò òàçè ÏÎ- çíàåì, â êðàÿ íà ïúðâàòà äèíàñòèÿ Õàí, â ïîñëåäíèòå äå-
ËÈ íà îêîëî 540 Ëè è êîÿòî å çàïèñàíà îò êèòàéöèòå ñúñ ñåòèëåòèÿ ïðåä Ðîæä. Õðèñòîâî, ïðåäåëèòå íà Êèòàéñêà-
çíàöè ÏÎ-ËÈ-ÅË, ñúùèòå, êîèòî Äå Ãðîîò ÷åòå ÁÓ-ËÓ òà èìïåðèÿ ñå ðàçøèðÿâàò, êàòî äîñòèãàò äî Ïàìèð è äî-
(Áóëóð, Áîëîð, Áîëåð). Íà ñòð. 81 ÷åòåì: ëèíàòà íà ðåêà Èëè. Êðúãîçîðúò íà êèòàéöèòå ñå ðàçøè-
„Ïðàâèòåëñòâåíîòî ñåäàëèùå íà êðàëÿ íà äúðæàâàòà ðÿâà îùå ïîâå÷å íà çàïàä è òå ïîëó÷àâàò ñâåäåíèÿ, ìàêàð
ÁÓ-ËÓÈ å ãðàäúò ËÎ, êîéòî îòñòîè 8850 Ëè îò ֒àíã-Íãàí, è íå òî÷íè, çà çåìèòå äîðè äî Êàïèéñêî ìîðå. Ïî òîçè
1000 ðîäà, 7000 ÷îâåêà, 3000 âîèíè... Þæíî ãðàíè÷è äî Î- íà÷èí òå íàó÷àâàò çà áúëãàðèòå îíîâà, êîåòî å îòáåëÿçàíî
ÒÎ, ñåâåðíî äî ÊÓÀÍ-ÒÎÊ, çàïàäíî äî ãîëÿìàòà Ãîàò- â ëåòîïèñèòå íà Øè-Êè, ֒èåí-Õàí-Øó è Õîó-Õàí-Øó.
Ñè.“ Ïî ñâåäåíèÿ îò êèòàéñêèòå èçòî÷íèöè Äå Ãðîîò îï- Âïîñëåäñòâèå òå èçãóáâàò âëàäåíèåòî íà „çàïàäíèòå çå-
ðåäåëÿ ìÿñòîòî íà òàçè äúðæàâà â îáëàñòòà Âàõàí, êúì ìè“ è òåõíèÿò êðúãîçîð îòíîâî ñèëíî ñå ñòåñíÿâà. Êîãàòî
èçõîäà íà ìàëêèÿ Ïàìèð, âñå ïî ãîëåìèÿ ïúò íà çàïàä è ñëåä ñòîëåòèÿ òåõíèòå ïðåäåëè îòíîâî äîñòèãàò äî Ïà-
Èíäèÿ. Âñå â òàçè ïîñîêà, íî âå÷å ìàëêî ñåâåðîçàïàäíî, ìèð è òåõíèÿò êðúãîçîð ïàê ñå ðàçøèðÿâà, â çàâëàäÿâàíè-
êèòàéñêèòå ëåòîïèñè ñïîìåíàâàò è äúðæàâàòà ϒÎ-ËÎ. òå íà íîâà îáëàñòè òå íå íàìèðàò âå÷å áúëãàðñêè îðäè, à
„Òàçè çåìÿ å âëàæíà è òîïëà. Ñòðàíàòà å ðàâíèííà“, áåëå- ñàìî ñïîìåíà îò èìåòî èì. Îáà÷å ïî ñâîèòå íîâè ãðàíè-
æàò êàòî îòëè÷èå ëåòîïèñèòå, êàòî ÷å ëè äà ïîä÷åðòàÿò, öè íà ïëàòîòî Ïàìèð òå ñðåùàò íîâè áúëãàðñêè îðäè. À
÷å äåéñòâèòåëíî ñå îòíàñÿ äî äðóãà ñòðàíà. Çàùîòî, êàê- òîâà ïîêàçâà, ÷å ïî âðåìåòî íà äèíàñòèÿòà Âåé, çíà÷è ïî
òî Äå Ãðîîò ñ ïðàâî áåëåæè âñúùíîñò òèÿ òðè èìåíà: ÏÎ- âðåìåòî íà Àòèëà, íà íåãîâèòå ïðåäøåñòâåíèöè è íà Èð-
ËÈ, ÏÎ-ËÎ-ÅË (ÁÓ-ËÓÈ) è ϒÎ-ËÎ, ñà ñàìî ðàçëè÷íè- íèê, áúëãàðñêèòå ñòðàæåâè îðäè ñà ñòîÿëè íå ñàìî íà Àë-
òå íà÷èíè íà çàïèñâàíå íà åäíî è ñúùî èìå. Òîé äîðè ñå òàé è îêîëî Áàëêàøêîòî åçåðî, íî è îùå ïî íà þã î âàæ-
ïèòà äàëè íå ñå îòíàñÿ äî åäíà è ñúùà äúðæàâà. Íàâÿðíî íèòå ïðîõîäè íà âèñîêèÿ âúçåë Ïàìèð.
è òúêìî çàòîâà, çàùîòî è â Êèòàé íå ñà ñå ïîÿâèëè ñúùè- Òåçè áúëãàðñêè îðäè ñà óñïåëè äà ñå çàäúðæàò ïî ìåñ-
òå ñìåøåíèÿ, ïîðàäè ñúùîòî èìå, ëåòîïèñöèòå ñà ïðåä- òàòà ñè äîðè ïî âðåìåòî íà äèíàñòèÿòà Òàíã, çíà÷è ÷àê äî
ïî÷åëè íå ñàìî äà çàïàçÿò ðàçëè÷åí íà÷èí íà çàïèñâàíå, âðåìåòî íà êõàí Êóðò, à ìîæå áè è íà ñèíîâåòå ìó. Òàêà â
íî è ñà ïîñî÷âàëè òî÷íî ïðåäåëèòå íà âñÿêà åäíà îò òèÿ Ғàíã-Øó, 221 ãëàâà, èìà åäíî ñúîáùåíèå, â êîåòî ñå ãî-
ñòðàíè. (Îòäåëíèòå îðäè, êàêòî ëè÷è, òå ñà ñìÿòàëè îò- âîðè, ÷å „ãîëåìèòå ÏÓ-ËÓÒ, êîèòî ñúùî ñå íàðè÷àëè ÏÎ-
äåëíè ­ ðàçëè÷íè äúðæàâè.) ËÎ, ñå íàìèðàëè òî÷íî íà çàïàä îò ҒÎ-ϒÎÀÍ (Òèáåò)“.
Íî òúé êàòî ñå ñðåùàò è äðóãè íà÷èíè çà çàïèñâàíå íà Ñïîðåä ãîëÿìàòà êèòàéñêà äúðæàâíà ãåîãðàôèÿ ­ Èí-Ғóíã-
ñúùîòî èìå, „ó÷óäâàíåòî ñòàâà îùå ïî-ãîëÿìî“ ­ ïèøå Øè, âñúùíîñò çàïèñâàíèÿòà ÏÓ-ËÓÒ, ÏÎ-ËÎ, êàêòî è
Äå Ãðîîò. Íà ñòð. 82 òîé ïðåâåæäà åäèí îòêúñëåê îò 102 ϒÎ-ËÎ îòãîâàðÿëè íà åäíî èìå, êîåòî å îòáåëÿçàíî ÏÎ-
ãëàâà, ëèñò 20 íà Âåé-Øó (Ëåòîïèñè àí äèíàñòèÿòà Âåé), â ËÎ-ÒÈ è êîåòî Äå Ãðîîò ÷åòå (ñòð. 84) ïàê ÁÎËÎÐ, íî
êîéòî ñå êàçâà: „Äúðæàâàòà ÏÎÒ-ÕÎ ëåæè çàïàäíî îò êîåòî áè òðÿáâàëî áóêâàëíî äà ñå ÷åòå ÁÎËÎÐÈ è êîåòî â
ʒÀÒ-ÏÀÍ-ÒΓ (òîâà å íîâîòî èìå íà ÏÎ-ËÈ çà âðåìåòî äåéñòâèòåëíîñò ïðåäàâà ïî åäèí îò íàé-âåðíèòå âúçìîæ-
íà äèíàñòèÿòà Âåé ­ ñòð. 80)... Ñúùî è òàì èìà âèñîêè íè íà÷èíè ñ êèòàéñêè ïèñìåíè çíàöè èìåòî ÁÚËÃÀÐÈ.
ïëàíèíè, êîèòî â äàëå÷èíàòà èçãëåæäàò êàòî ñðåáúðíè âúð- Âñè÷êè äðóãè ñâåäåíèÿ, êîèòî íè äàâàò êèòàéñêèòå ëå-
õîâå.“ Äå Ãðîîò ìèñëè, ÷å ÏÎÒ-ÕÎ îòãîâàðÿ íà ïðåäèø- òîïèñè çà òåçè îðäè, ñè ïðèëè÷àò òâúðäå ìíîãî è ïîêàç-
íàòà ­ ïî âðåìåòî íà ïúðâàòà Õàí äèíàñòèÿ ÏÎ-ËÈ, îáà- âàò íàïúëíî åäíàêâîòî èì åñòåñòâî. Òàêà íà÷åëî íà îðäà-
÷å ñàì òîé íà ñòð. 80 êàçâà, ÷å ñïîðåä Èè-Ғóíã-Øè, ÏÎ- òà èëè „äúðæàâàòà“, êàêòî ÿ îçíà÷àâàò êèòàéöèòå, ñòîè
ËÈ è ÒÈÊ-ÄÇÎÊ îò âðåìåòî íà Õàí îòãîâàðÿò íà ʒÀÒ- åäèí êõàí (êðàë ñïîðåä êèòàéöèòå), ïîäïîìàãàí îò åäèí
ÏÀÍ-ҒΠîò âðåìåòî íà Âåé. Äåéñòâèòåëíî ÏÎ-ËÈ è êíÿç, îò ïî äâàìà ­ åäèí ëÿâ è åäèí äåñåí ïúëêîâîäåö, à
ÏÎÒ-ÕÎ ñà åäíî è ñúùî èìå, íàïèñàíî ïî äâà ðàçëè÷íè ïðè ïî-ãîëåìèòå îðäè è îò îùå ïî åäèí ëÿâ è äåñåí „ãå-
íà÷èíà, ñúùî òàêà êàêòî è çàïèñâàíèÿòà, ïàê â ñúùèÿ ëå- íåðàëêîìàíäàíò“. Îðäèòå ñà ñå ñúñòîÿëè îáèêíîâåíî îò
òîïèñ, ñúñ çíàöèòå ÏÎ-ËÎ-ËÈ è ÏÎ-ËÎ-ÅË, íî ÿâíî å, ïî íåêîëêîñòîòèí, ïîíÿêîãà äîðè ñàìî îò ñòîòèíà è ðÿä-
÷å òå ñå îòíàñÿò äî ðàçëè÷íè ïî ìÿñòî è çàäà÷à, àêî è êî îò îêîëî õèëÿäà ðîäîâå, ñ íåêîëêîñòîòèí äî íåêîëêî-
åäíàêâè ïî ïðîèçõîä è çíà÷åíèå îðäè. õèëÿäè ÷îâåöè è ñðåäíî ñ îêîëî ïî òðè âîèíè íà ðîä. Öÿ-
Îòíîñíî ÷åòåíåòî íà òåçè èìåíà Äå Ãðîîò îòáåëÿçâà ëàòà îðäà, íàâÿðíî è ñ ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò âîèíèòå ñè, å
(ñòð. 83): áèëà ñúáðàíà ⠄ïðàâèòåëñòâåíîòî ñåëèùå“ íà ïðåäâîäè-

57
ÀÂÈÒÎÕÎË
òåëÿ (êðàëÿ). Îñòàíàëîòî íàñåëåíèå, êîåòî å áèëî áåç ñúì- 7. ÏÎÒ-ÕÎ ÷. II, ñòð. 81
íåíèå ìíîãîêðàòíî ïî-ìíîãî÷èñëåíî îò ñàìàòà îðäà, å 8. ÏÈ-ËÈÎÊ ÷. II, ñòð. 159
áèëî íàâÿðíî äðóãîðîäíî ­ äðóãîïëåìåííî, íåùî, êîåòî 9. ÏÎ-ËÎ-ËÎ ÷. II, ñòð. 84
ëè÷è îò îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å ïðè îòòåãëÿíåòî èëè èç÷åç- 10. ÏÎ-ËÎ-ÅË ÷. II, ñòð. 84
âàíåòî íà îðäàòà, èìåòî êàêòî íà äúðæàâàòà, òàêà è íà 11. ÏÎ-ËÎ-ÒÈ ÷. II, ñòð. 83
íàðîäà £, ñå å ïðîìåíÿëî. Ïðîìåíÿëè ñà ñå íàé-÷åñòî è 12. ÏÎ-ËÎ-ËÈÊ ÷. II, ñòð. 100
íàçâàíèÿòà íà ðåêè, äîëèíè è ñåëèùà, ùîì êàòî òå ñà íî- 13. ÏÎ-ËÈ-ÕÎ ÷. I, ñòð. 195
ñèëè èìåòî íà îðäàòà. Âñè÷êî òîâà ïîêàçâà, ÷å òåçè îðäè 14. ÏÎ-ÕÎ-ËÎ ÷. I, ñòð. 269
íå ñà áèëè íèêàêâè äîðè è âàñàëíè „äúðæàâè“, à ñúùèíñ- Îñâåí òîâà èìàìå è ñëåäíèòå, âå÷å òâúðäå ïî-íîâè,
êè õóíîðñêè ñòðàæåâè îòðÿäè, èçïðàùàíè áèëî çà äà äúð- çàïèñâàíèÿ íà èìåòî Áîðêóëñêîòî åçåðî:
æàò â ïîä÷èíåíèå ïîêîðåíèòå ïëåìåíà, áèëî çà äà ïàçÿò 1. ÏÀÍ-ÊÓ-ËÈ ÷. II, ñòð. 159
âàæíè ïðîõîäè è ïúòèùà. Òàêèâà îðäè å èìàëî èçïðàòåíè 2. ÏÀ-ÅË-ÊÓÍ ÷. II, ñòð. 161
ïî âñè÷êè âàæíè îáëàñòè è îñîáåíî ïðè âñè÷êè ïî-ãîëå- 3. ÏÀ-ËÈ-ÊÓÍ ÷. II, ñòð. 161
ìè è ñèëíè èíîðîäíè ïëåìåíà. 4. ÏÀ-ÅË-ÊÓ-ÅË ÷. II, ñòð. 161
Òóê ìîæå äà ñå ïîÿâè ïèòàíåòî, çàùî, êîãàòî êèòàéöè- 5. ÏÀ-ÅË-ÊÓ-ËÈ ÷. II, ñòð. 161
òå ñà çàâëàäåëè Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà, íå ñà çàâàðèëè â Áëàãîäàðåíèå íà òåçè ðàçëè÷íè çàïèñâàíèÿ âå÷å íå ìî-
òàìîøíèòå äúðæàâè, êàòî íàïðèìåð â Òóðôàí, Êó÷à è äð., æå äà èìà íèêàêâè ñúìíåíèÿ çà èñòèíñêîòî èìå íà íàðî-
òàêèâà ñòðàæåâè îðäè? Äàëè òàêèâà îðäè òàì íå å èìàëî äà, êîåòî êèòàéöèòå ñà èñêàëè äà ïðåäàäàò ñ èçâåñòíèòå
èëè ïúê ñà áèëè îòòåãëåíè ïî-ðàíî? Îòãîâîð íà òîâà ïè- íè íàé-íàïðåä çíàöè ÏÎ-ËÅ. È äåéñòâèòåëíî âå÷å ñòàâà
òàíå ñå íàìèðà â ñúáèòèÿòà, êîèòî ñà ñòàíàëè ïðåç ÷åò- ñúâñåì î÷åâèäíî, ÷å èìåòî íå å áèëî åäíîñðè÷íî, à ÷å
âúðòîòî äåñåòèëåòèå ïðåäè Ðîæä. Õð. Çíàåì, ÷å êîãàòî ïúðâàòà ñðè÷êà îò íåãî å ïðåäñòàâëÿâàëà ñàìî êîðåíà ìó.
Öèò-Êè îòòåãëèë ñðåäèùåòî íà ñâîÿòà äúðæàâà íà çàïàä Äà âèäèì ñåãà êàê áè òðÿáâàëî äà ñå ÷åòå òîçè êîðåí. Íàé-
ìåæäó Àðàëñêîòî åçåðî è Êàñïèéñêîòî ìîðå â çåìèòå íà íàïðåä Äå Ãðîîò ãî ÷åòåøå ÁÎÐ, ïîñëå, âúâ âòîðàòà ÷àñò
êèðãèçèòå, òîé îòâåë òàì íå ñàìî ãëàâíàòà ñðåäèùíà îð- íà êíèãàòà ñè, òîé ïðèå, ÷å äîðè áåç ïðèáàâêèòå ËÅ, ËÈ,
äà íà íÿêîãàøíîòî çàïàäíî õóíîðñêî êðèëî, íî è âñè÷êè ËÎ è ïð. òî áè ìîãëî è áè òðÿáâàëî äà ñå ÷åòå ÁÎË èëè
äðóãè îðäè, êîèòî íå å áèëî íåîáõîäèìî äà îñòàíàò íà ÁÀË, èëè ÁÓË (âæ. ñòð. 83). Îáà÷å, êàòî ñå èìà ïðåäâèä,
ìåñòàòà ñè, çà äà îáåçïå÷àò òîâà îòòåãëÿíå. Íàâÿðíî òî- ÷å êîðåíúò å íàïèñàí íå ñàìî ñ ãëàñíèòå Î è À, à îùå è ñ
ãàâà ñà áèëè îòòåãëåíè è ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ñòðàæåâèòå Ó è È, çàêëþ÷åíèåòî, ÷å ñå êàñàå çà íåïðîèçíîñèìà çà
îðäè â çàñòðàøåíèòå âå÷å îáëàñòè íà Òàðèìñêàòà êîòëî- êèòàéöèòå òúìíà ãëàñíà, à èìåííî ãëàñíàòà „Ú“, ñòàâà âå-
âèíà. Íî îñâåí òîâà òîé ïàê ñå âúðíàë â òèÿ çåìè, ñúáðàë ÷å íå ñàìî òâúðäå âåðîÿòíî, íî è ñúâúðøåíî íåèçáåæíî.
è ïîñëåäíèòå îñòàòúöè îò ñòðàæåâèòå îðäè òàì è ãè ïî- Ïðî÷èå êîðåíúò íà èìåòî áè ìîãúë äà ñå ÷åòå ñàìî ÁÚË.
âåë íà çàïàä, èìåííî ïî ïúòÿ, êîéòî ìèíàâà ïî þæíèòå  òîâà íå ìîæå äà èìà ïîâå÷å íèêàêâî ñúìíåíèå. Îùå ïî-
ñêëîíîâå íà Òèåí Øàí, çíà÷è íà êîéòî ëåæàò è Òóðôàí, è ðàíî, êîãàòî ïèøåõ „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“, áÿõ óáåäåí, ÷å
Êó÷à, è Àê Ñó ­ ïðåç Ïàìèðñêèòå âèñèíè, êúì äîëèíàòà èìåòî íå å åäíîñðè÷íî, àêî è äà íÿìàõ íèêàêâî ïîíÿòèå
íà ð. Òîëàé. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å òîé íå å èìàë âå÷å íóæäà çà äàííèòå, êîèòî ñå íàìèðàõà âúâ âòîðàòà ÷àñò îò ñú÷è-
äà îñòàâÿ â îïðàçíåíàòà îáëàñò ñòðàæåâè îðäè è åñòåñò- íåíèåòî íà Äå Ãðîîò. Îùå òîãàâà ñìÿòàõ, ÷å äîðè è è äà
âåíî âñè÷êè òàêèâà îðäè, êîèòî ñà ñå íàìèðàëè ïî ïúòÿ íÿìà äðóãè äàííè, òîâà èìå òðÿáâà äà èìà íÿêîå îò îáèê-
ìó, àêî íå ñà áèëè îòòåãëåíè ïî-ðàíî, ùå äà ñà òðúãíàëè ñ íîâåíèòå õóíîðñêè îêîí÷àíèÿ, à èìåííî „ÎГ, „ÀГ, „ÓГ
íåãî. È íàèñòèíà, íèå íàìèðàìå ïî-êúñíî íÿêîè îò òèÿ èëè „ÃÎГ, „ÃÀГ, „ÃÓГ, îáà÷å àç èìàõ è äîñòàòú÷íî
òàðèìñêè îðäè â Êàâêàç ïîä èìåíàòà „Êóïè Áóëãàð“, „Êó- îñíîâàíèÿ, ÷å òàêîâà îêîí÷àíèå äåéñòâèòåëíî ñå ñúäúð-
÷è Áóëêàð“ è ïð. (Âæ. „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“, ñòð. 247-249). æà â òîâà èìå, îñíîâàíèÿ, êîèòî ïîäðîáíî èçëîæèõ â ãëà-
Íåêà ñåãà îùå âåäíúæ ñå ñïðåì íà èìåòî, êàòî èìàìå âàòà çà „Áúëãàðèòå â Ñðåäíà Àçèÿ“ íà ñòð. 235 è ñëåäâà-
ïðåäâèä âå÷å è íîâèòå ðàçëè÷íè íà÷èíè íà çàïèñâàíå, êî- ùèòå. Òåçè ìîè îñíîâàíèÿ, êîèòî èçâåæäàõ ãëàâíî îò èìå-
èòî ñðåùàìå âúâ âòîðàòà ÷àñò íà êíèãàòà íà Äå Ãðîîò. òî íà êíÿçà ÏÎ-ÕÎ-ËÎ è íà åçåðîòî Áîðêóë, ñåãà íàïúë-
Ðàçíîîáðàçèåòî íà íà÷èíèòå íà çàïèñâàíå ñåãà âå÷å å ìíî- íî ñå ïîòâúðæäàâàò. È äåéñòâèòåëíî, îò íîâèòå íà÷èíè,
ãî ãîëÿìî, äîðè ïî-ãîëÿìî, îòêîëêîòî å ðàçíîîáðàçèåòî ïî êîèòî íàìèðàìå çàïèñàíî èìåòî íà åçåðîòî, ñå âèæäà,
â çàïèñâàíåòî íà èìåòî „Õóíîð“ („Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“, ÷å ñðè÷êàòà „ÊÓ˓ å ñúñòàâëÿâàëà, àêî è ïðåèíà÷åíà, ÷àñò
ñòð. 10). Ïðåäè âñè÷êî òîâà ðàçíîîáðàçèå ñî÷è íåâúçìîæ- îò èìåòî íà åçåðîòî, êàòî ïî-ïîñëå ñå å ïðåâúðíàëà â
íîñòòà äà áúäàò ïðåäàäåíè ñ êèòàéñêèòå ïèñìåíè áåëåçè „ÊÓ˓ ñúñ çíà÷åíå íà „åçåðî“ (âæ. ñòð. 237 îò „Ïúòÿò íà
âÿðíî íå ñàìî åäèí, à íÿêîëêî çâóêà, ñúäúðæàùè ñå â èìå- Áúëãàðèÿ“).
òî. Íî òîâà ðàçíîîáðàçèå ñî÷è îùå è åäíà ãîëÿìà íåóñòà- Çà èìåòî íà êíÿçà ÏÎ-ÕÎ-ËÎ íå ìîæåøå äà èìà è òî-
íîâåíîñò â ïðîèçíîøåíèåòî èëè ïî-âÿðíî ­ äîðè â ÷óâà- ãàâà íèêàêâî ñúìíåíèå, íî ìîæåøå äà ñå ñìÿòà, ïîíåæå
íåòî íà òîâà ñúâñåì ÷óæäî çà êèòàéñêîòî óõî èìå. Çà äà áå åäèíñòâåíîòî, êàòî ïîãðåøíî çàïèñâàíå. Ñåãà îáà÷å,
ñå äîáèå ïî-ëåñíî âÿðíî âïå÷àòëåíèå, ùå ïîäðåäÿ åäíî êîãàòî íè å èçâåñòíî çàïèñâàíå è ñúñ çíàöèòå ÏÎÒ-ÕÎ
ñëåä äðóãî ðàçëè÷íèòå íà÷èíè íà çàïèñâàíå: (ñòð. 81, ÷. II), è çà òàêàâà ãðåøêà íå áè ìîãëî äà ñå ìèñ-
1. ÏÎ-ËÅ ïúðâîòî äàäåíî ó Äå Ãðîîò ­ ÷. I, ñòð. 110 ëè. Íî âñè÷êè òåçè ñúîáðàæåíèÿ ñåãà ñòàâàò íåíóæíè è
2. ÏÎ-ËÈ ñ äâà âèäà çíàöè çà „Ëȓ ­ ÷. II, ñòð. 80 è èçëèøíè, çàùîòî ìíîæåñòâîòî ðàçíîîáðàçíè çàïèñâàíèÿ
160 êîèòî ñòàâàò èçâåñòíè îò âòîðàòà ÷àñò ñà íà ñú÷èíåíèåòî
3. ÏÓ-ËÈ íàâÿðíî ãðåøêà âì. ÏÎ-ËÈ ­ ÷. II, ñòð. 175 íà Äå Ãðîîò, äîêàçâàò âå÷å íåîáîðèìî ïðèñúñòâèåòî íà
4. ÏÎ-ËÎ, ϒÎ-ËÎ ÷. II, ñòð. 81 è 89 òîâà îêîí÷àíèå.
5. ÏÎ-ÒÈ ÷. II, ñòð. 83 Íî êàê òðÿáâà äà ÷åòåì òîâà îêîí÷àíèå? Äå Ãðîîò ñå
6. ÏÎ-ËÓÒ ÷. II, ñòð. 83 êîëåáàå ìåæäó „ÓГ, „ÎГ è „ÅГ (ñòð. 82), îáà÷å ñàì òîé

58
ÀÂÈÒÎÕÎË
íà ñëåäâàùàòà ñòð. 83 êàçâà, ÷å „...“ÕÎ å ñèãóðíî íèùî òàêèâà ­ êàòî íåâÿðâàùèÿ Òîìà, êîèòî, çà äà ñå óáåäÿò,
äðóãî îñâåí ÕÎÐ...“ Ìíîãî äîáðå å èçâåñòíî ïðåìèíàâà- áèõà èñêàëè âñÿêà èñòèíà äà áúäå íàïúëíî î÷åâèäíà. È
íåòî è ïðåëèâàíåòî íà „Ã“ ⠄Փ è îáðàòíî, êàêòî è òîâà, òúêìî òàçè íåñúìíåíà î÷åâèäíîñò íè äàâàò íîâèòå ñâåäå-
÷å íåâåäíúæ, à â ìíîãî ñëó÷àè êèòàéöèòå ñà óïîòðåáÿâà- íèÿ âúâ âòîðàòà ÷àñò îò ñú÷èíåíèåòî íà Äå Ãðîîò.
ëè, çà äà îòáåëåæàò „ÃÎГ, „ÃÀГ èëè „ÃÓГ, çíàöè, êîè- Òàêà ñåãà íå ìîæå äà èìà âå÷å íèêàêâî ñúìíåíèå âúð-
òî ñå ïðîèçíàñÿò „ÕΓ. È òàêà, îêîí÷àíèåòî áè òðÿáâàëî õó ñëåäíèòå òðè íàé-âàæíè îáñòîÿòåëñòâà îò îñíîâíî çíà-
äà ñå ÷åòå „ÃÎГ èëè äîðè íàâÿðíî „ÃÀГ, à öÿëîòî èìå ÷åíèå:
ÁÎË-ÃÎÐ èëè ÁÚË-ÃÀÐ. Íî çàïèñâàíèÿòà, êîèòî íàìèðà- 1. Íå ìîæå äà èìà íèêàêâî ñúìíåíèå, ÷å èçâåñòíîòî
ìå âúâ âòîðàòà ÷àñò íà êíèãàòà íà Äå Ãðîîò, íè äàâàò îñ- ïðåäè ïîâå÷å îò äâå ñòîëåòèÿ ïðåäè Õðèñòà íà êèòàéöèòå
íîâàíèÿ äà îòèäåì è îùå ïî-äàëå÷. ïëåìå, êîåòî òå ñà îòáåëÿçâàëè ñúñ çíàöèòå ÏÎ-ËÅ è îò
 íÿêîè îò çàïèñâàíèÿòà íà èìåòî íèå íàìèðàìå â êðàÿ êîåòî ñà èçïèòâàëè è ñòðàõ, è óâàæåíèå, å áèëî áúëãàðñ-
íà îêîí÷àíèåòî è çíàöè, êîèòî ñî÷àò ãëàñíèòå „Å“ è „È“, êîòî ïëåìå îò ãîëåìèÿ òîãàâà õóíîðñêè íàðîä. Íÿìà íè-
à â åäèí ñëó÷àé è ñðè÷êàòà „ËÈʓ. Íå îçíà÷àâà ëè òîâà, êàêâî ñúìíåíèå, ÷å îùå òîãàâà òî ñå å íàðè÷àëî òî÷íî
÷å êèòàéöèòå ñà äî÷óâàëè ïîíÿêîãà â êðàÿ íà îêîí÷àíèåòî òàêà, êàêòî ïðîäúëæàâà äà ñå íàðè÷à áúëãàðñêèÿò íàðîä,
è íåùî äðóãî, êîåòî òå ñà èñêàëè äà èçðàçÿò ïî òîçè íà- è ÷å â èìåòî ìó, âúïðåêè ðàçëè÷íèòå íà÷èíè, ïî êîèòî
÷èí? Íå ñà ëè äî÷óâàëè â íÿêîè ñëó÷àè äà ñå ïðîèçíàñÿ ÷óæäåíöèòå ñå ìú÷àò äà ãî ïðîèçíàñÿò, îòòîãàâà äîñåãà
èìåòî êàòî „ÁÚËÃÀÐȓ, „ÁÚËÃÀÐœ è íå ñà ëè èñêàëè íå å ïðîèçëÿçëà íèêàêâà îñîáåíà ïðîìÿíà.
òå òúêìî òîâà ïðîèçíîøåíèå äà èçðàçÿò? Íå ñà ëè ãî ÷ó- 2. Íå ìîæå äà è ìà íèêàêâî ñúìíåíèå è çà çíà÷åíèåòî
âàëè è êàòî ÁÚËÃÀÐËÈÊ èëè ÁÚËÃÀÐËÚÊ? È òðèòå òå- íà òåçè áúëãàðè â òîãàâàøíàòà õóíîðñêà èìïåðèÿ. Íÿìà
çè ôîðìè íà èìåòî ñà èçâåñòíè (âæ. ïðîô. ä-ð Èâ. Øèø- ñúìíåíèå, ÷å òúêìî òå, à íå íÿêîå äðóãî ïëåìå, ñà ñúñòàâ-
ìàíîâ è â Ñðåäíà Àçèÿ. Äîðè è äîñåãà, êîãàòî êèòàéöèòå ëÿâàëè ãëàâíîòî ÿäðî íà çàïàäíîòî êðèëî íà èìïåðèÿòà ­
èñêàò äà íàïèøàò èìåòî „Áúëãàðè“, åäâà ëè áèõà ìîãëè íàé-ãîëÿìîòî, ÷å äîðè è íàé-âàæíîòî £ êðèëî ­ è ÷å òúê-
äà íàìåðÿò ïî-ïîäõîäÿùè çíàöè. ìî òåõíè ñòðàæåâè îðäè ñà äúðæàëè â ïîä÷èíåíèå ìíî-
Äîïúëíèòåëíèòå ñâåäåíèÿ çà áúëãàðèòå â Ñðåäíà Àçèÿ, ãîáðîéíèòå è ïîíÿêîãà ñèëíè è ãîëåìè íàðîäè, êîèòî ñà
êîèòî ñå íàìèðàò âúâ âòîðàòà ÷àñò îò ñú÷èíåíèåòî íà Äå âëèçàëè â ñúñòàâà íà òîâà êðèëî íà õóíîðñêàòà èìïåðèÿ.
Ãðîîò, íàèñòèíà íå íè äàäîõà íåùî íåî÷àêâàíî íîâî. Òå 3. Íå ìîæå äà èìà íèêàêâî ñúìíåíèå è çà èçêëþ÷èòåë-
íå íè çàïîçíàõà ïî-ïîäðîáíî ñ áúëãàðñêèÿ íàðîä îò îíèÿ íîòî çíà÷åíèå íà áúëãàðèòå â îáðàçóâàíåòî íà íîâàòà, çà-
âðåìåíà, îùå ïîâå÷å ÷å íå ñå è îòíàñÿõà çà ãëàâíàòà, ñðå- ïàäíàòà, âå÷å åâðîïåéñêà õóíîðñêà èìïåðèÿ ïðè Öèò-êè è
äèùíàòà ìó îðäà. Òåçè ñâåäåíèÿ â íèùî íå èçìåíÿò íàøè- ñëåä íåãî. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å òúêìî òå ñà áèëè ãëàâíàòà,
òå âúçãëåäè è ðàçáèðàíèÿ çà áúëãàðèòå â Ñðåäíà Àçèÿ, çà îñíîâíàòà îðäà ­ ãðúáíàêúò íà îíàçè ìîãúùà èìïåðèÿ,
òÿõíîòî çíà÷åíèå â õóíîðñêàòà äúðæàâà è çà çíà÷åíèåòî ãðàíèöèòå íà êîÿòî ñà ñå ïðîñòèðàëè îò ðåêà Ðåéí íà çà-
èì ïðè îáðàçóâàíåòî íà íîâàòà, âå÷å è åâðîïåéñêà õóíîð- ïàä, òà ÷àê äî Àëòàé è Ïàìèðñêèòå âèñèíè íà èçòîê.
ñêà èìïåðèÿ. Íàïðîòèâ, òå ñàìî ïîòâúðäèõà íàíîâî âúçã- Íîâîòî, êîåòî íàó÷àâàìå îò òèÿ ñâåäåíèÿ, â òîâà îò-
ëåäèòå è ðàçáèðàíèÿòà, êîèòî èìàõìå è êîèòî ñà èçðàçåíè íîøåíèå å, ÷å â ñúùîòî âðåìå, êîãàòî ïðè Èðíèê áúëãàð-
â ñòðàíèöèòå íà „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“. È òúêìî â òîâà îò- ñêèòå ñòàðæåâè îðäè ñà ñòîÿëè íà áðåãà íà Äóíàâà ñðåùó
íîøåíèå òå ñà îò îñîáåíî âàæíî çíà÷åíèå. Âèçàíòèÿ ïî Êàâêàçêèòå ïðîõîäè, â ñúùîòî òîâà âðåìå
Äîñåãà âñå îùå ìîæåøå äà èìà ìÿñòî ñúìíåíèåòî, ÷å äðóãè, ïàê áúëãàðñêè ñòðàæåâè îðäè, ñà ïàçèëè ïðåäåëèòå
êîëêîòî è îñíîâàòåëíè äà ñà ñúîáðàæåíèÿòà, êîèòî ïîäê- íà èìïåðèÿòà è íà þãîèçòîê âúâ âèñîêèòå ïàìèðñêè ïðî-
ðåïÿõà çàêëþ÷åíèÿòà íè çà áúëãàðèòå â Ñðåäíà Àçèÿ è çà õîäè íà ãðàíèöèòå íà Êèòàé è Èíäèÿ. À òîâà ïîêàçâà, ÷å
òÿõíîòî çíà÷åíèå â õóíîðñêèòå èìïåðèè òàì è â Åâðîïà, îò âðåìåòî íà Èðíèê íàñåòíå åäèíñòâåíèÿò íàðîä, âúðõó
÷å âñå ïàê òåçè çàêëþ÷åíèÿ ñà ñàìî òâúðäå âåðîÿòíè è êîéòî ñå å êðåïÿëà èìïåðèÿòà, å áèë áúëãàðñêèÿò íàðîä.
ïðàâäîïîäîáíè ïðåäïîëîæåíèÿ, êîèòî èìàò íóæäà îò îùå Âñè÷êî òîâà îáÿñíÿâà çàùî îò îíèÿ âðåìåíà õóíîðñêîòî
íÿêîè äîêàçàòåëñòâà, çà äà ñå ïðåâúðíàò â íåñúìíåíè èñ- èìå çàïî÷âà äà ñå ÷óâà âñå ïî-ìàëêî è ïî-ðÿäêî è çàùî
òîðè÷åñêè èñòèíè. Âÿðíî å, ÷å âèíàãè å èìàëî è ùå èìà âìåñòî íåãî ïîâå÷å èçïúêâà èìåòî íà áúëãàðèòå.
Ñï. „Èçâåñòèÿ
íà áúëãàðñêàòà îðäà“, 1939 ã.

59
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÎÙÅ ÇÀ ÈÄÅÍÒÈÔÈÊÀÖÈßÒÀ
ÍÀ ÀÂÈÒÎÕÎË ÎÒ ÈÌÅÍÍÈÊÀ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ

Èäåíòèôèêàöèÿòà íà Àâèòîõîë îò Èìåííèêà íà áúë-
ãàðñêèòå êõàíîâå å âúïðîñ, ïðåìèíàë ïðåç òîëêîâà ñïîðî-
âå è ðàçëè÷íè òåîðèè, ÷å òðóäíî ùå ìîæåì äà ãè ïîìåñ-
òèì â åäíà êíèæêà îò ñïèñàíèåòî, êàìî ëè â åäíà ñòàòèÿ.
Ùå ïîñî÷èì ñàìî êàê â ìîìåíòà èçãëåæäàò íåùàòà ïî
ïðèíöèï. Ïúðâî, îòíîñíî ñàìîòî ñúùåñòâóâàíå íà Àâè-
òîõîë èìà äâå ïðîòèâîïîëîæíè òåîðèè ­ ÷å òîé å áèë êîí-
êðåòíà èñòîðè÷åñêà ëè÷íîñò, ïîñòàâèëà íà÷àëîòî íà èñ-
òîðè÷åñêè ïåðèîä çà áúëãàðñêèÿ íàðîä, è ÷å òîé íå å áèë
èñòîðè÷åñêà ëè÷íîñò, à å ïî-ñêîðî ìèòè÷åí ïðàðîäèòåë,
ãåðîé ­ ïðàîòåö, îò êîéòî çàïî÷âà áúëãàðñêàòà èñòîðè-
÷åñêà íàñëåäñòâåíîñò. Íàé-÷åñòî òîé å áèë èäåíòèôèöè-
ðàí ñ Àòèëà, îùå ïîâå÷å ÷å â èñòîðè÷åñêàòà íàóêà ñå óò-
âúðäè ïîñòàíîâêàòà, ÷å âòîðèÿò âëàäåòåë íà áúëãàðèòå,
ïîñî÷åí â Èìåííèêà ­ Èðíèê, å èäåíòè÷åí ñ Åðíàê, ñèíà
íà Àòèëà. Äðóãî ìíåíèå å, ÷å Àâèòîõîë íå å áèë Àòèëà, à
äðóã âëàäåòåë íà áúëãàðèòå, æèâÿë ìíîãî ïðåäè Àòèëà,
âåðîÿòíî ïî âðåìå íà Ñðåäíîàçèàòñêèÿ ïåðèîä íà áúëãà-
ðèòå. Èäåíòèôèêàöèÿòà íà Àòèëà ñ Àâè-Òîõîë ñå çàòðóä-
íÿâà ãëàâíî îò õðîíîëîãèÿòà, êîÿòî ìîæå äà ñå ñìÿòà çà
óñòàíîâåíà, ñëåä îïðåäåëÿíåòî íà áúëãàðñêèÿ êàëåíäàð
êàòî ñëúí÷åâ. È òàêà, äîêàòî ãîäèíàòà íà Èðíèê ­ 453 ã.,
ñúâïàäà ñ ãîäèíàòà íà âúçêà÷âàíå íà òðîíà íà Åðíàê, ïîò-
âúðæäàâàéêè ïî òîçè íà÷èí èäåíòèôèêàöèÿòà Èðíèê = Åð-
íàê, òî ãîäèíàòà 153, ïîñî÷åíà â Èìåííèêà çà Àâèòîõîë,
íå îòãîâàðÿ íà ãîäèíèòå, èñòîðè÷åñêè óñòàíîâåíè çà Àòè-
ëà (453). Â íàé-ìàùàáíèÿ äîñåãà òðóä â Áúëãàðèÿ ïî âúï-
ðîñà Ìîñêî Ìîñêîâ ïðåäëàãà èäåíòèôèêàöèÿòà Àâèòîõîë
= Àòèëà, ïîçîâàâàéâêè ñå íà „õðîíîëîãè÷íî äîêàçàòåëñò-
âî ­ äèëîì (çìèÿ) 453 ã., êàòî ðàçäåëíà ãîäèíà ìåæäó Àâè-
Òîõîë è Èðíèê“ ­ „åòèìîëîãè÷íî äîêàçàòåëñòâî ­ îáÿñ-
íåíèåòî íà Àâè-Òîõîë êàòî „ïðàäÿäîâñêè ñèí, ñèí íà ïðà-
äåäèòå“, êîåòî äàâàëî“ ñëåäíèòå âúçìîæíîñòè çà ðàçãëåæ-
äàíå íà ñúîòíîøåíèåòî Àâèòîõîë-Àòèëà. èìïåðèÿ. Ñïîðåä íåãî Àâèòîõîë òðÿáâà äà ñå ðàçãëåæäà â
„Àòèëà å ïðÿêîð íà õóíñêèÿ âëàäåòåë, Àâèòîõîë å õóí- äâå ÷àñòè êàòî ÊÀÂÈ (ÊÀÂÀ = ÊÀÍÀ) è ÒÎÕÎË è äà ñå
ñêîòî ìó èìå ­ çàïàçåíî è ïðåäàäåíî ÷ðåç Èìåííèêà. ðàçáèðà íå êàòî ñîáñòâåíî èìå, à êàòî òèòëà ÊÀÂÈ è èìå-
„Ñïîðåä Ìîñêî Ìîñêîâ Èìåííèêúò äàâà âñúùíîñò ñúîá- òî íà ñòðàíàòà è íàðîäà, êîèòî âëàäåòåëÿò å óïðàâëÿâàë ­
ùåíèåòî, ÷å „Àòèëà = Àâèòîõîë å ñèí íà ïðàäåäèòå íà÷å- ÒÎÕÎË. Ïîñî÷âàéêè „ïåðñèéñêàòà è ïî-êúñíî àðàáñêàòà
ëî ñ òîçè, êîéòî ãè å ïîâåë íà çàïàä ïðåç ãîäèíàòà äèëîì òðàíñêðèïöèÿ“ íà êèòàéñêîòî ÒÓÎ-ÕÓÎ-ËÎ êàòî ÒÎÕÀÐ.
153...“ Îðèãèíàëíî, íî ÿâíî ñïåêóëàòèâíî ïîñòðîåíèå, ñúç- Ä. Òàáàêîâ ïðåäëàãà èìåííî äðåâíèòå òîõàðèéöè, èëè èìå-
äàäåíî, çà äà ñå èçáåãíå ñïîìåíàòîòî íåñúîòâåòñòâèå â òî íà ñòðàíàòà Òîõàðèñòàí çà ïðÿêî ñâúðçàíè ñ Àâèòîõîë.
õðîíîëîãèÿòà ­ îñâåí òîâà îñòàâà è òîâà „ÒÎÇȓ, îòíàñÿ- Òîé ñå îïèòâà äà äàäå îòãîâîð è íà âúïðîñà „Êîå å ñîáñò-
ùî ñå çà âëàäåòåëÿ, çàïî÷íàë íîâà åðà â áúëãàðñêàòà èñ- âåíîòî èìå íà Ê-ÀÂÈ ÒÓÎÕÎ˓ ïî ñëåäíèÿ íà÷èí: „Â
òîðèÿ, çà êîãîòî ñå êàçâà „Àâèòîõîë æèâÿ 300 ãîäèíè. Ðî- íà÷àëîòî íà òàçè åïîõà (II â.) â ñòðàíàòà ÒÓ-ÕÓÎ-ËÎ=ÒÎ-
äúò ìó Äóëî, à ãîäèíàòà ìó äèëîì òâèðåì“. Íåçàâèñèìî ÕÀÐÈß ëè÷íè èìåíà íà âëàäåòåëè ñà ÊÀÍÈØÊÀ, ÕÓ-
÷å Àòèëà å áèë îò ñúùèÿ âåëèê äèíàñòè÷åñêè ðîä Äóëî, ÂÈØÊÀ è ÂÀÑÓÄÅÂÀ... Òúé êàòî ÊÀÍÈØÊÀ å ñìÿòàí
òîé íå ìîæå äà å áèë Àâèòîõîë. Àòèëà å áèë âåëèê õóíîð- çà âëàäåòåë, êîéòî äåéñòâèòåëíî ñúçäàâà åïîõà íà âúçõîä
ñêè âëàäåòåë, íî èìåòî ìó íå ìîæå äà ñå ñâúðæå ñúñ ñúáè- è ìîãúùåñòâî íà ÞÅÉ-×ÈÕ=ÒÎÕÀÐÈ è ïðèáëèçèòåëíî
òèå, îïðåäåëÿùî íà÷àëî íà íîâà åðà çà íåãîâèÿ íàðîä. íà÷àëîòî íà íåãîâàòà åïîõà å êúì ñðåäàòà íà âòîðè âåê îò
Êîé å áèë íàèñòèíà Àâèòîõîë?  áðîé 1 íà íàñòîÿùî- í.å. ­ íà÷àëîòî íà åïîõàòà íà Þ-ÀÂÈ-ÒÓÕÎË ­ íàøåòî
òî ñïèñàíèå Ä. Òàáàêîâ, äîêîëêîòî ìè å èçâåñòíî, ïðúâ â ïðåäïî÷èòàíèå, êàêòî è ñú÷åòàíèåòî íà äàííèòå, ïàäà âúð-
áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà, íàïðàâè ïðåäïîëîæåíèå- õó ÊÀÍÈØÊÀ“. Ä. Òàáàêîâ ñìÿòà âñå ïàê òàçè èäåíòèôè-
òî, ÷å Àâèòîõîë å áèë èçâåñòåí âëàäåòåë íà Êóøàíñêàòà êàöèÿ çà „âúïðîñ, êîéòî îñòàâà îòêðèò“.

60
ÀÂÈÒÎÕÎË
 ïðåäàâàíå, èçëú÷åíî îò Ëîíäîíñêîòî ñòóäèî íà Ðà- ... 1) ­ Ãîäèíàòà (41 á.ì.) ñå îòíàñÿ çà Êàíèøêà I, êîé-
äèî „Ñâîáîäíà Åâðîïà“ ïðåç 1991 ã. èçòúêíàõ íÿêîëêî äî- òî ñå âðúùà îò âîåííèòå ñè êàìïàíèè â Òàðèìñêàòà êîò-
êàçàòåëñòâà îò õðîíîëîãè÷åñêî åòèìîëîãè÷åñêî, ðåëèãè- ëîâèíà è îòíîâî ïîåìà âëàñòòà â ñâîè ðúöå, ñëåä êàòî å
îçíî è åñòåòè÷åñêî åñòåñòâî, êîèòî ñî÷àò íåñúìíåíàòà îñòàâèë Âàñèøêà è ñëåä òîâà Õóâèøêà äà óïðàâëÿâàò 18
âðúçêà íà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàñëåäñòâåíîñò ñ Èì- ãîäèíè.“
ïåðèÿòà íà êóøàíèòå â Öåíòðàëíà Àçèÿ è Ñåâåðíà Èíäèÿ 2) ­  ñëó÷àÿ èìåòî Êàíèøêà îçíà÷àâà åðà.
ñ æåëàíèåòî äà ïðåäèçâèêàì äèñêóñèÿ ïî âúïðîñà. Çà ñú- 3) ­ Êàíèøêà II áèë íåïúëíîëåòåí, êîãàòî áàùà ìó
æàëåíèå áåç ðåçóëòàò. Íåçàâèñèìî îò òîâà ïðåç ïîñëåä- Âàñèøêà ïî÷èíàë ñëåä êðàòêî öàðóâàíå. Õóâèøêà óïðàâ-
íèòå ãîäèíè òîçè âúïðîñ ïðîäúëæè äà ìå çàíèìàâà è òóê ëÿâàë êàòî ðåãåíò. Ñëåä òîâà Êàíèøêà ïî÷èíàë, èëè áèë
èñêàì äà èçëîæà íÿêîè ôàêòè, ãëàâíî îò õðîíîëîãè÷åñêî óáèò îò Õóâèøêà, êîéòî ïðîäúëæèë äà óïðàâëÿâà.
åñòåñòâî, êîèòî áèõà ìîãëè äà ïîäêðåïÿò ïðåäëîæåíàòà 4) Êàíèøêà II áèë óçóðïàòîð ­ çàâçåë òðîíà çà êðàòêî.
îò Ä. Òàáàêîâ èäåíòèôèêàöèÿ íà ÀÂÈÒÎÕÎË-ÊÀÍÈØ- 5) Èìàëî å äâàìà âëàäåòåëè ñ èìåíà Õóâèøêà, êàòî
ÊÀ. Êàíèøêà II óïðàâëÿâàë ìåæäó òÿõ.
Çà ñèãóðíà èäåíòèôèêàöèÿ íà Àâèòîõîë îò Èìåííèêà 6) Èìàëî äâàìà âëàäåòåëè ñ èìåíà Õóâèøêà, ïúðâèÿò
å íåîáõîäèì ïåðèîä, êîéòî äà îòãîâàðÿ è íà äâåòå äàòè, îò êîéòî áèë âóé÷î íà Êàíèøêà II, êîéòî óçóðïèðàë òðî-
ïîñî÷åíè êàòî íåãîâî íà÷àëî è íåãîâ êðàé ­ â íàøèÿ ñëó- íà. Êàíèøêà ñëåä òîâà ñè âúçâúðíàë òðîíà, íî áèë íàñëå-
÷àé 153 è 453 ã. Îùå ïðè ñðàâíåíèå íà ïúðâàòà äàòà ñ õðî- äåí îò áðàòîâ÷åä ñè Õóâèøêà II.
íîëîãèÿòà íà Ñðåäíà Àçèÿ âúâ âðúçêà ñ ÊÀÍÈØÊÀ ñå Êàêòî îáèêíîâåíî ñòàâà, êîãàòî íÿìà ñèãóðíî ïèñìå-
íàòúêíàõìå íà ñåðèîçíè òðóäíîñòè. Íà÷àëîòî íà íåãîâî- íî ñâèäåòåëñòâî, òåîðèèòå ñå ìíîæàò ïî÷òè ñïîðåä áðîÿ
òî óïðàâëåíèå å òâúðäå íåÿñíî õðîíîëîãè÷åñêè è íèòî åä- íà çàíèìàâàùèòå ñå ñ ïðîáëåìà ó÷åíè, òúé êàòî, êîëêîòî
íà îò ñúùåñòâóâàùèòå õèïîòåçè íå îòãîâàðÿ íà ãîäèíàòà è íåâåðîÿòíè äà èçãëåæäàò, òå íå ìîãàò äà ñå îïðîâåðãàÿò
153, áåç êîåòî ñúîòâåòñòâèå âñÿêà òåîðèÿ áè áèëà äî èç- ñ ôàêòè îò ïúðâà ðúêà. Òàêúâ å ñïîðåä íàñ è ñëó÷àÿò ñ ïåò
âåñòíà ñòåïåí ñïåêóëàòèâíà. Ñúùåñòâóâàò ÷åòèðè òåîðèè îò ãîðåïîñî÷åíèòå òåîðèè (2, 3, 4, 5 è 6). Âòîðàòà òåîðèÿ å
â èñòîðè÷åñêàòà íàóêà çà íà÷àëîòî íà óïðàâëåíèåòî íà ÊÀ- àáñîëþòíà ñïåêóëàöèÿ, èçãðàäåíà ïî ïúòÿ íà ëîãèêàòà, áà-
ÍÈØÊÀ: çèðàùà ñå íà ïðåäïîëîæåíèÿ ­ âèíàãè êîãàòî ñúâðåìåí-
78 ã. ­ òàêà íàðå÷åíàòà Ñàêà Åðà; íèÿò ó÷åí íå ìîæå äà ñè èçÿñíè õðîíîëîãè÷åñêè ôàêò, èä-
128 ã. ­ ïðåäëîæåíà îò Ñòåí Êîíîó è Â.Å. âàí Âàéê; âà íà ïîìîù òåîðèÿòà çà „åðàòà“, ïî ñúùèÿ íà÷èí Àâè-
144 ã. ­ ïðåäëîæåíà îò Ðîìàí Êèð÷ìàí; Òîõîë áåøå íàïðàâåí ëåãåíäàðåí âëàäåòåë íà áúëãàðèòå,
110-115 ã. ­ ïðåäëîæåíî îò Äæîí Ì. Ðîçåíôèéëä è ïà- âúïðåêè ïîñî÷åíèòå ÿñíî ãîäèíè çà íåãî â Èìåííèêà. Îùå
ðàëåëíî îò À.Ê. Íàðàÿí. ïî-ìàëêî ìîæå äà ñå ïîäêðåïè òàçè óäîáíà òåîðèÿ â ñëó-
Îò ïîñî÷åíèòå ÷åòèðè òåîðèè ïîñëåäíàòà ñå óòâúðæ- ÷àÿ ñ Êàíèøêà II, ñëåä êàòî òóê ñòàâà äóìà çà ïîñî÷åíà
äàâà êàòî íàé-ïðèåìëèâà è ïîäêðåïåíà îò íåçàâèñèìè åäèí åäíà ãîäèíà. Ñúùàòà õèïîòåòè÷íîñò å î÷åâèäíà è â äðó-
îò äðóã èçòî÷íèöè. Íî íèùî îò ãîðíèòå äàòèðîâêè íå íè ãèòå ñïîìåíàòè òåîðèè, êîèòî ïðåäïîëàãàò ñëîæíè âúò-
ïðèáëèæàâà äî òúðñåíàòà îò íàñ äàòà 153 ã., äà íå ãîâî- ðåøíîäèíàñòè÷åñêè êîìáèíàöèè, áåç çà òàêèâà äà èìà êàê-
ðèì çà òî÷íî ñúîòâåòñòâèå. Ïîðàäè òîâà äúëãî âðåìå çà âîòî è äà å äîêàçàòåëñòâî èëè ñëåäà â èçòî÷íèöèòå. Íå
ìåí èäåíòèôèêàöèÿòà ÀÂÈÒÎÕÎË=ÊÀÍÈØÊÀ ñè îñòà- òàêà ñòîè âúïðîñúò ñàìî ñ ïúðâàòà ïîñî÷åíà òåîðèÿ, ÷å
âàøå òâúðäå íåñèãóðíà. Êàíèøêà â ãîäèíà 41 îò ñâîåòî âëàäè÷åñòâî ñå å çàâúðíàë
Âñå ïàê íåêà ðàçãëåäàìå ïîäðîáíî „âúòðåøíàòà“ õðî- îò âîåíåí ïîõîä è å ïîåë îòíîâî âëàñòòà â èìïåðèÿòà.
íîëîãèÿ íà Åðàòà íà Êàíèøêà, çà êîÿòî èìà ñèãóðíè ñâå- Íåêà ñå îïèòàìå äà ïðèâåäåì äîêàçàòåëñòâà â íåéíà ïîë-
äåíèÿ îò ìíîãîáðîéíèòå íàäïèñè, îñòàâåíè íè îò êóøà- çà.
íèòå â òÿõíîòî äâîðöîâî ñâåòèëèùå Ìàäàðà (â Ñåâåðíà Ïúðâî, èçâåñòíà å áóäèñòêàòà ëåãåíäà çà ñìúðòòà íà
Èíäèÿ). Åòî êàê èçãëåæäà ïúðâèÿò êðúã íà òàçè Åðà: Êàíèøêà ïî âðåìå íà íåãîâ ïîõîä íà ñåâåð. Çà ñàìàòà ëå-
„Êàíèøêà I óïðàâëÿâà 24 äî 28 ãåíäà ùå ãîâîðèì ïî-êúñíî, äî äîêàòî òÿ íå ìîæå ñå ïðè-
Ïåðèîä íà Õóâèøêà 28 äî 60 åìå êàòî ôàêò, ùî ñå îòíàñÿ äî ñìúðòòà íà Êàíèøêà, òî
Ïîÿâà íà Êàíèøêà I­ 41 èçâåñòíî å, ÷å òÿ ïî÷èâà âúðõó äåéñòâèòåëåí ïîõîä íà âëà-
Âàñóäåâà I óïðàâëÿâà 64/67 äî 98 äåòåëÿ. Äàëè öåëòà íà ïîõîäà ìó å áèëà Òàðèìñêàòà êîò-
Çàïî÷âà íîâ êðúã îò Åðàòà íà Êàíèøêà ëîâèíà, èëè çåìèòå îêîëî åçåðîòî Áàëõàø íå å èçÿñíåíî
Êàíèøêà III óïðàâëÿâà 5 äî 17 òî÷íî. Âñå ïàê, àêî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å êèòàéöèòå, êîèòî
...“ ñà çàãóáèëè Òàðèì ñëåä ñìúðòòà íà çíàìåíèòèÿ ñè ïúëêî-
Ìàêàð òàçè „âúòðåøíà õðîíîëîãèÿ“ äà íå ïîñòàâÿ „Åðàòà âîäåö Ïàí-÷àî (102 ã. ñë.Õð.), ïðàâÿò ïúðâèòå ñè îïèòè
íà Êàíèøêà“ â ÿñíî ïîëîæåíèå â èñòîðè÷åñêàòà õðîíîëî- îòíîâî äà óñòàíîâÿò ñâîåòî âëèÿíèå òàì îêîëî 130 ã. ñë.Õð.
ãèÿ, òÿ ïîâäèãà íÿêîëêî èíòåðåñíè âúïðîñà. Ïúðâî îò ïî- íàé-âåðîÿòíî ïîõîäúò íà Êàíèøêà äà å áèë èìåííî ñðåùó
ñî÷åíèòå ïåò èìåíà íà âëàäåòåëè ñàìî êúì òðè îò òÿõ èìà òÿõ. Íåùî ïîâå÷å, àêî ñå ïðèåìå ïåðèîäúò 110-115 ã.ñë.Õð.
ïðèáàâåíî „óïðàâëÿâà“, êúì Êàíèøêà I, Âàñèøêà è Âàñó- êàòî íàé-âåðîÿòåí çà âúçøåñòâèåòî íà Êàíèøêà, åäèí ïî-
äåâà, êúì Õóâèøêà èìà ïðèáàâåíà äóìàòà „ïåðèîä“, à êúì õîä â 20-òå ãîäèíè íà íåãîâîòî óïðàâëåíèå áè ñúâïàäíàë
Êàíèøêà II äóìàòà „ïîÿâà“, êîÿòî å òâúðäå ñòðàííà. Íåêà ñ 30-òå ãîäèíè íà 2 âåê. Îòòóê è äàòèðàíåòî íà íåãîâàòà
ïúðâî ñå îïèòàìå äà îáÿñíèì çíà÷åíèåòî íà òàçè äóìà, êàêâî ñìúðò â 23-òà ãîäèíà íà âëàäè÷åñòâîòî ìó, çà äà ñå îòãî-
îçíà÷àâà „Ïîÿâà íà Êàíèøêà 41“. „Êàíèøêà ñå ïîÿâè â 41“ âîðè íà ëåãåíäàòà, ÷å òîé å áèë óáèò ïî âðåìå íà ïîõîä íà
(?) Òîçè ñòðàíåí èçðàç è åäèíñòâåíàòà ñàìîñòîÿòåëíà ãî- ñåâåð.
äèíà (41) â õðîíîëîãèÿòà îòäàâíà ïðèâëè÷àò èíòåðåñà íà Âòîðî, ñòàòóòúò íà Âàñèøêà êàòî ñàìîñòîÿòåëåí âëà-
èñòîðèöèòå è äîñåãà ñà ïðàâåíè íÿêîëêî îïèòà çà ðàçãàäà- äåòåë å ñúìíèòåëåí, òúé êàòî äîñåãà íå ñà íàìåðåíè ìî-
âàíå íà òÿõíîòî çíà÷åíèå. Åòî ãè íàêðàòêî: íåòè, íîñåùè íåãîâîòî èìå.

61
ÀÂÈÒÎÕÎË
Òðåòî, èñòîðè÷åñêèòå è ëèòåðàòóðíèòå èçòî÷íèöè ñà- íè îòíîøåíèÿ å áèëî ïðàâèëî ïðè âúçøåñòâèå íà íîâ âëà-
ìî âåäíúæ ñïîìåíàâàò âëàäåòåë ñ èìåòî Õóâèøêà, âúïðå- äåòåë íåãîâèòå ïîäâëàñòíèöè, èëè âàñàëíè äúðæàâè, èëè
êè ÷å òîé å òðÿáâàëî äà áúäå íà âëàñò òâúðäå äúëãî âðåìå ïëåìåíà äà èçïðàùàò â äâîðà ìó çàëîæíèöè â çíàê íà ïðèç-
­ 32 ãîäèíè, ñïîðåä „âúòðåøíàòà õðîíîëîãèÿ“. Íåùî ïî- íàâàíå íà íåãîâîòî âúðõîâåíñòâî ­ â ïðîòèâåí ñëó÷àé ÷åñ-
âå÷å, çà ïðúâ ïúò â ãîäèíà 40 (!) îò åðàòà íà Êàíèøêà òîé òî íåèçïðàùàíåòî íà çàëîæíèöè ñå å òàêñóâàëî êàòî îáÿ-
å îòáåëÿçàí ñ èìïåðñêàòà òèòëà Ðàäæàòèðàäæà è ñïîðåä âÿâàíå íà âîéíà. Ïðè òîâà ïîëîæåíèå, àêî ñúîòíåñåì ïî-
Ìàðøàë åäâà òîãàâà çàïî÷âà äà ñå÷å ìîíåòè. Ñòàòóòúò íà ñî÷åíèÿ ïåðèîä 107-113 êúì íàìåðèëàòà çàñåãà íàé-ãîëÿ-
Âàñèøêà è Õóâèøêà ñòàâà îùå ïî-ñúìíèòåëåí, êàòî ñå èìà ìà ïîäêðåïà ñðåä ó÷åíèòå òåîðèÿ çà âúçøåñòâèåòî íà Êà-
ïðåäâèä, ÷å âëàäåòåëÿò ñëåä òÿõ Âàñóäåâà I (67-98 ã. îò íèøêà (íà Ðîçåíôèéëä è Íàðàÿí) 110-115 ã., ùå âèäèì, ÷å
„Åðàòà íà Êàíèøêà“) ïðèåìà èìïåðñêèòå òèòëè è çàïî÷âà íè îñòàâàò ÷åòèðè âåðîÿòíè ãîäèíè çà òîâà ñúáèòèå 110,
äà ñå÷å ìîíåòè îò ìîìåíòà íà âúçêà÷âàíåòî ñè. Ïðè òîâà 111, 112 è 113 ã. Ïîðàäè íåîáõîäèìîòî âðåìå çà èçïðàùà-
ïîëîæåíèå, àêî ñå ïðèåìå ñå÷åíåòî íà ìîíåòè çà çíàê íà íå íà ïðàòåíè÷åñòâà, âçåìàíå íà ðåøåíèå è èçïðàùàíå íà
âëàäåòåëñêè ñòàòóò, êàêòî å ïðè âñè÷êè îñòàíàëè êóøàíñ- çàëîæíèöèòå ñ åñòåñòâåíàòà èì ïîäãîòîâêà çà ïúò è æèâîò
êè âëàäåòåëè, Âàñèøêà íå áè òðÿáâàëî âúîáùå äà ôèãóðè- â ÷óæäà ñòðàíà, ñòðóâà íè ñå, ÷å ïîñëåäíàòà ãîäèíà ñúùî
ðà â ëèñòàòà, à Õóâèøêà ùå òðÿáâà äà å ïðèåë âëàñòòà â òðÿáâà äà îòïàäíå è ïî òîçè íà÷èí îñòàâàìå ñ ïåðèîä 110-
40-òå ãîäèíè íà åðàòà íà Êàíèøêà. Ñëåäîâàòåëíî Êàíèø- 112 ã. ñë.Õð., çà íàé-âåðîÿòíèÿ ïåðèîä, ïðåç êîéòî Êàíèø-
êà I ùå òðÿáâà äà å óïðàâëÿâàë îêîëî 40 ãîäèíè, êîëêîòî êà ñå å âúçêà÷èë íà ïðåñòîëà. Ñúñ ñâåäåíèÿòà, ñ êîèòî ðàç-
ìó ïðèïèñâà Õ.Ã. Ðîóëèíñîí, êîéòî îáà÷å ïîñî÷âà çà íå- ïîëàãàìå, åäâà ëè å âúçìîæíî äà ñòåñíèì îùå òîçè ïåðè-
ãîâîòî âúçøåñòâèå 120 ã. ñë.Õð. è çà íåãîâàòà ñìúðò 162 ã. îä, ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî ñâåäåíèÿ, ïðîèçõîæäàùè îò Öåí-
ñë.Õð. Î÷åâèäíî Ðîóëèíñîí ñå å îïèòàë äà âìåñòè 40-ãî- òðàëíà Àçèÿ. Íî ñúùåñòâóâà åäèí èçòî÷íèê, êîéòî ñïî-
äèøíèÿ ïåðèîä ïî íà÷èí, êîéòî äà ìó äàäå âúçìîæíîñò ðåä íàñ ìîæå äà õâúðëè îêîí÷àòåëíà ñâåòëèíà âúðõó ñïîð-
äà îáÿñíè ñúùåñòâóâàíåòî íà òèáåòñêà òðàäèöèÿ çà ïîõî- íàòà „âúòðåøíà õðîíîëîãèÿ“ íà Êóøàíñêàòà èìïåðèÿ ­
äà íà âîéñêè îò ïðîâèíöèÿ Êîòàí, âîäåíè îò öàð Âèäæàÿ- „Èìåííèêúò íà áúëãàðñêèòå êõàíîâå“. Êàêâè ñà îñíîâà-
êèðòè ñðåùó Èíäèÿ, êîéòî áèë èçâúðøåí „çàåäíî ñ öàð íèÿòà íè èçîáùî äà íàìåñâàìå òóê „Èìåííèêà“? Ïúðâî,
Êàíèêà è öàðÿ íà Ãóçàí“ îêîëî 120 ã. ñë.Õð. Êàíèøêà å àêî „ðåàëíèÿ“ áúëãàðñêè âëàäåòåë Àâèòîõîë (Àâèòîõîë)
òðÿáâàëî äà èçâúðøè òîçè ïîõîä â ãîäèíàòà íà âúçøåñò- â Öåíòðàëíà Àçèÿ â åäèí ïåðèîä ìåæäó 153 ã. è 453 ã.
âèåòî ñè, àêî ïðèåìåì äàòàòà íà Ðîóëèíñîí. Ïðè òîâà ïî- ñë.Õð., íÿìà êúäå äà ãî òúðñèì äðóãàäå, îñâåí â õðîíîëî-
ëîæåíèå îáà÷å èçâúí õðîíîëîãèÿòà îñòàâàò äâå äðóãè âàæ- ãèÿòà íà Êóøàíñêàòà èìïåðèÿ, êîÿòî ïðåç ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò
íè ñâèäåòåëñòâà. Â êèòàéñêàòà õðîíèêà íà Õñèÿíã òñàíã íà òîçè ïåðèîä å âëàäÿë öÿëà Öåíòðàëíà Àçèÿ îò Èíäèÿ
(îêîëî 500 ãîäèíè ñëåä åðàòà íà Êàíèøêà) ñå êàçâà, ÷å äî Êàñïèéñêî ìîðå è îò Êèòàé äî Ïåðñèÿ.
„Êàíèøêà îò Ãàíäõàðà (Õèíäóêóø ­ á.ì.) çàâëàäÿë âñè÷- Âòîðî, êàòî âçåìåì ïðåäâèä âñè÷êî, êîåòî êàçàõìå äî-
êè ãðàíè÷íè ïðîâèíöèè è óïðàâëÿâàë ãîëÿìà òåðèòîðèÿ, òóê çà òàçè õðîíîëîãèÿ è çà Êàíèøêà, ïðîñòî å íåâúçìîæ-
ïðîñòèðàùà ñå íà èçòîê îò ïëàíèíèòå Ғñóíãëèíã (Òèÿí íî äà íå ñå îïèòàìå äà ðåøèì ìíîãîáðîéíèòå âúïðîñè,
Øàí ­ á.ì.). Äàæå ïëåìåíàòà íà çàïàä îò Æúëòàòà ðåêà ìó èçïîëçâàéêè õðîíîëîãèÿòà íà „Èìåííèêà“. Ðåçóëòàòúò äî-
èçïðàòèëè çàëîæíèöè, êàòî çà óäîáñòâî òîé äúðæàë òåçè ðè îò ìåõàíè÷íîòî ñúîòíàñÿíå íà õðîíîëîãÿòà íà „Åðàòà
çàëîæíèöè ïðåç çèìàòà â Èíäèÿ, â Êàïèñà (Áåãðàì á.ì.) Àâèòîõîë“ êúì õðîíîëîãèÿòà íà „Åðàòà Êàíèøêà“ íè äà-
ïðåç ëÿòîòî è â Ãàíäàõàðà ïðåç åñåíòà è ïðîëåòòà. Êà- âà êîëêîòî íåî÷àêâàí, òîëêîâà è ÿñåí ðåçóëòàò. Êàêòî êà-
íèøêà ïîñòðîèë ìàíàñòèðè íà âñÿêî îò òåçè ÷åòèðè ìåñ- çàõìå ïðåäè, ãîäèíàòà íà âúçøåñòâèå íà Êàíèøêà ñå ïàäà
òà, êúäåòî ïðåñòîÿâàëè öàðñêèòå ìó çàëîæíèöè. Ñàìèÿò ìåæäó 110 è 112 ã. ñë.Õð., à íà íåãîâîòî çàâðúùàíå îò âîé-
Õñèÿíã òñàíã ïðè åäíî îò ïúòóâàíèÿòà ñè â Èíäèÿ, â Êà- íà â ãîäèíà 41 îò „âúòðåøíàòà õðîíîëîãèÿ“ íà íåãîâàòà
ïèñà, âèäÿë åäèí îò òåçè ìàíàñòèðè, íà ÷èèòî ñòåíè áèëè åðà, ò.å. ìåæäó 151 è 153 ã. ñë.Õð. Àêî ïðèåìåì „Èìåííè-
èçïèñàíè ïîðòðåòè íà çàëîæíèöèòå. Òîçè ìàíàñòèð, ïî- êà“ çà èçòî÷íèê, ïðîáëåìèòå íå ñàìî ñ Êàíèøêà, íî è ñ
òî÷íî íåãîâèòå ðóèíè, áÿõà îòêðèòè îò àðõåîëîãà Æàê Ìî- „Åðàòà Êàíèøêà“ áèõà áèëè èçÿñíåíè ­ 112 ã. âúçêà÷âàíå
íèå. Ïðè òîâà ñâèäåòåëñòâî å ÿñíî, ÷å ñòàâà âúïðîñ çà íà òðîíà, 153 ã. çàâðúùàíå íà òðîíà ­ Âàñèøêà è Õóâèøêà
Êàíèøêà, íî íå å ÿñíà ãîäèíàòà èëè ïåðèîäà, çà êîéòî ñúâëàäåòåëè, ñìúðò íà Êàíèøêà â 162 ã. ñë.Õð., êàêòî ïðåä-
ñòàâà äóìà. Íî â åäíî äðóãî ñâèäåòåëñòâî, îò ïî-ðàíåí ëàãà Ðîóëèíñîí, èëè 164 ã., êàêòî óêàçâà äàòàòà çà âúçøåñ-
ïåðèîä, õðîíèêàòà Õàî Õàí-øó ñå ðàçêàçâà êàê öàðÿò íà òâèåòî íà Âàñóäåâà.
Êàøãàð, Àí-êóî èçïðàòèë ñâîÿ âóé÷î ñ íåãîâèòå ïðèáëè- Ìîæå ëè òàçè ðåêîíñòðóêöèÿ äà îòãîâîðè è íà âúïðî-
æåíè êàòî çàëîæíèê ïðè „öàðÿ íà Éåõ-÷èõ“, êúäåòî „êúì ñèòå, ïîñòàâåíè îò „Åðàòà íà Àâèòîõîë“. Ïðîáëåìúò òóê
òÿõ ñå îòíåñëè äîáðå“. Ìíîçèíñòâîòî îò ó÷åíèòå, çàíè- å, ÷å ⠄Åðàòà Àâèòîõîë“ íà÷àëíà ãîäèíà å 153, à ⠄Åðàòà
ìàâàùè ñå ñ ïðîáëåìà ïðåäïîëàãàò, ÷å òóê ñòàâà äóìà çà Êàíèøêà“ íà÷àëíàòà ãîäèíà å 112. Òóê íå òðÿáâà ìåõàíè÷-
Êàíèøêà (öàðÿ íà Éåõ-÷èõ).  õðîíèêàòà çà ñúæàëåíèå íå íî äà òúðñèì ïàðàëåëè, òúé êàòî „Åðàòà Àâèòîõîë“ èìà
å îòáåëÿçàíî èìåòî íà òîçè öàð, íî ïúê ïîðàäè ñïîìåíà- 300 ãîäèíè, à „Åðàòà Êàíèøêà“ ñàìî 98. Î÷åâèäíî ñìèñú-
âàíåòî íà öàðÿ íà Êàøãàð, Àí-êóî, ìîæåì äà îïðåäåëèì ëúò íà ãîäèíà 153 ñë.Õð. êàòî íà÷àëíà íå ñå îòíàñÿ äî ñà-
ïðèáëèçèòåëíî çà êîé ïåðèîä ñòàâà äóìà, òúé êàòî Àí-êîó ìàòà Êóøàíñêà èìïåðèÿ, à äî èñòîðè÷åñêàòà ñúäáà íà åäèí
å áèë öàð íà Êàøãàð îò 107 äî 113 ã. Ñë.Õð. Êàêòî å èç- îò íàðîäèòå â òàçè ìíîãîíàöèîíàëíà èìïåðèÿ, íî çà òîâà
âåñòíî â ñúùåñòâóâàëèòå â Öåíòðàëíà Àçèÿ ìåæäóäúðæàâ- ùå ïðî÷åòåòå â ñëåäâàùèÿ áðîé íà „Àâè-Òîõîë“.

62
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÒÀÉÍÀÒÀ ÍÀ ÒÀÐÈÌÑÊÀÒÀ ÊÎÒËÎÂÈÍÀ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ
Íàâðåìåòî, ïðåç 30-òå ãîäèíè, ãîëåìèÿò áúëãàðñêè èñ- òàêà íàðå÷åíàòà ïîíòèéñêà ãðóïà ­ îáèòàòåëèòå íà ðàéîíè-
òîðèê è ïàòðèîò Äèìèòúð Ñúñúëîâ óïîðèòî òúðñåøå òàéíà- òå îêîëî ×åðíî ìîðå â äðåâíîñòòà. Êúì ñúùàòà ãðóïà ñå
òà íà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàñëåäñòâåíîñò â äàëå÷íàòà îòíàñÿò è äðåâíèòå òðàêè. Åòî è íÿêîëêî èíòåðåñíè ïîäðîá-
Òàðèìñêà êîòëîâèíà. Íåãîâèòå óñèëèÿ, âèíàãè çàòðóäíÿâàíè íîñòè. Ïîãðåáàíèòå ñà áèëè ïîëîæåíè â ñâèòî ïîëîæåíèå
îò ôàíàòè÷íèÿ ïàíñëàâèçúì íà çàñëåïåíèòå ìó ñúíàðîäíè- (ñúñ ñâèòè â êîëåíåòå êðàêà), êàêòî ñà áèëè ïîëàãàíè òåëàòà
öè, áÿõà çàäúëãî ïîãðåáàíè îò íàëîæåíèÿ ïî-ñåòíå ñ îðúæèå â ãðîáîâåòå îò òàêà íàðå÷åíàòà ÿìíà êóëòóðà ïî Ñåâåðíîòî
êîìóíèçúì â Áúëãàðèÿ. Ñúùèÿò êîìóíèçúì, íî â êèòàéñêèÿ Ïðè÷åðíîìîðèå, äàòèðàùà îò ïîñëåäíàòà ÷åòâúðò íà òðå-
ìó âàðèàíò, êîéòî îáñëóæâàøå íàöèîíàëèñòè÷åñêà, à íå èí- òîòî õèëÿäîëåòèå ïð.Õð. Íà÷èíúò íà ïðîèçâîäñòâî íà òúêà-
òåðíàöèîíàëèñòè÷åñêà äîêòðèíà, óñïÿ ñúùî çàäúëãî äà ïîã- íèòå (âúëíàòà), îò êîèòî ñà áèëè íàïðàâåíè äðåõèòå èì, å
ðåáå òàéíèòå íà Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà. Ïîãðåáà ãè òî÷íî â îïðåäåëåí îò ñïåöèàëèñòèòå êàòî „îïðåäåëåíî èíäîåâðî-
ìîìåíò, êîãàòî ñâåòîâíàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà ñå ïðèáëèæà- ïåéñêè“. Ñðåä âåùèòå â íÿêîëêî ãðîáà ñå îòêðèâàò òîðáè÷-
âàøå êúì ðåøàâàíåòî íà ïðèíöèïíè âúïðîñè, ñâúðçàíè íå êè ñ ìåäèöèíñêè èíñòðóìåíòè, âêëþ÷èòåëíî õèðóðãè÷åñêè,
ñàìî ñ êèòàéñêàòà, íî è ñúñ ñâåòîâíàòà öèâèëèçàöèÿ. Îòãî- êàêòî è áèëêè. Åäèí îò ïî÷èíàëèòå íîñè ÿñíèòå ñëåäè îò
âîðèòå íà òåçè âúïðîñè ñå êðèåõà â ñúùàòà Òàðèìñêà êîòëî- îïåðàöèÿ, êàòî ðàçðåçúò å áèë çàøèò ñ êîíñêè êîñìè. Èçâåñ-
âèíà (ñåãàøíàòà êèòàéñêà ïðîâèíöèÿ Ñèíêèÿíã â Êèòàéñêèÿ òíî å, ÷å äðåâíèòå êèòàéñêè ìåäèöèíñêè òðàäèöèè ñà çàáðà-
Òþðêåñòàí), íàä êîÿòî ñå èçäèãà ìîãúùèÿò ïèëîí íà âðúõ íÿâàëè õèðóðãè÷åñêèòå èíòåðâåíöèè, òúé êàòî ñïîðåä òðà-
Êàí Òåíãðè. Êèòàéöèòå ïðàâåõà âñè÷êî âúçìîæíî ïðåç ïîñ- äèöèèòå íà êèòàéñêàòà ìåäèöèíà äîáðîòî çäðàâå çàâèñè îò
ëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ äà äúðæàò ñâåòîâíàòà àðõåîëîãè÷åñêà åñòåñòâåíîòî äâèæåíèå è áàëàíñ íà ïðèðîäíèòå åíåðãèè â
íàóêà äàëå÷ îò çàãàäú÷íàòà êîòëîâèíà. Ïðåç 1966 ã. ãîëåìè- òÿëîòî. Î÷åâèäíî ñòàâà äóìà çà ÷óæäà ìåäèöèíñêà òðàäè-
ÿò èçñëåäîâàòåë íà äðåâíîñòòà Å.Ã. Ïîëèòáëàíê ïèñà ñ íåï- öèÿ (âèæ öâåòíî ïðèë. ñí. 3, 4, 5). Â ãðîáîâåòå ñà áèëè
ðèêðèòà èðîíèÿ: îòêðèòè è îñòàòúöè îò êîëåëà íà äúðâåíà êîëà, íàïðàâåíè
„Ãîëÿìàòà ïðàçíèíà â íàøåòî ïîçíàíèå å Ñèíêèÿíã, êîé- ïî ñúùèÿ íà÷èí, êàêòî êîëèòå, êîèòî ñå ïîÿâÿâàò çà ïðúâ ïúò
òî ïðîäúëæàâà äà áúäå àðõåîëîãè÷åñêà íåèçâåñòíîñò. Íèå â çåìèòå íà äíåøíà Óêðàéíà 3000 ã.ïð.Õð. Íàìåðåíè ñà è
òðÿáâà äà ÷àêàìå, äîêàòî êèòàéöèòå íàìåðÿò âðåìåòî è æå- ÿâíè ñëåäè çà ðàçâèòî êîíåâúäñòâî è ÿçäåíå, êàòî ïðè ãðàä
ëàíèåòî äà íàñî÷àò âíèìàíèåòî ñè â òàçè ïîñîêà.“ („Êèòàé- Ñóáàøè å îòêðèòî è ñåäëî îò êîæà ñ ðÿäêî êðàñèâè äåêîðà-
öè è èíäîåâðîïåéöè“ ­ ñï. Êðàëñêîòî àçèàòñêî äðóæåñòâî, òèâíè åëåìåíòè(âèæ öâåòíî ïðèë. ñí. 10, 11, 12 è 13). Âñè÷êî
1966 ã., ÷àñò 1 è 2). òîâà ãîâîðè çà åäíà ïîäâèæíà, áàçèðàíà íà êîíÿ íîìàäñêà
Ñâåòîâíàòà íàóêà òðÿáâàøå äà ïî÷àêà îùå 25 ãîäèíè çà êóëòóðà, êîÿòî ñå å ðàçïðîñòðàíèëà íà èçòîê îò ñòåïèòå íà
òîçè ìîìåíò è òî íå áëàãîâîëåíèåòî íà êèòàéñêèòå âëàñòè, à Èçòî÷íà Åâðîïà ìåæäó 3000 è 2000 ã.ïð.Õð. Ïî òîçè íà÷èí
åäèí ñúâñåì ñëó÷àåí èíöèäåíò. Ïî âðåìå íà òóðèñòè÷åñêèÿ ñòàâà îáÿñíèìî è ïðèñúñòâèåòî â Öåíòðàëíà Àçèÿ íà åäèí
òóð ëåêòîðúò ïî êèòàéñêè åçèê Âèêòîð Ìàèð ïîïàäà â ìóçåÿ êëîí íà èíäîåâðîïåéñêîòî åçèêîâî ñåìåéñòâî ­ òîõàðèéñ-
íà ãðàä Óðóì÷è íà òðè ìóìèè (íà ìúæ, æåíà è äåòå). Ìóìè- êèÿ åçèê ­ îêîëî êîéòî íÿêîëêî äåñåòèëåòèÿ ñå âîäÿò íåïðå-
èòå áèëè èçðîâåíè îò ïÿñúöèòå íà Ñèíêèÿíã è ñïîðåä êèòàé- êúñíàòè ñïîðîâå. Àðõåîëîãè÷åñêèòå íàõîäêè â Òàðèìñêèÿ
öèòå áèëè íà âúçðàñò 3000 ãîäèíè. Òå ïðåäñòàâëÿâàëè ñàìî áàñåéí èäâàò êàòî åäíî ïîòâúðæäåíèå íà òåîðèÿòà, ïîñòàâÿ-
ìàëêà ÷àñò îò ïîâå÷å îò 100-òå ìóìèè, êîèòî êèòàéöèòå áè- ùà ïðàðîäèíàòà íà èíäîåâðîïåéöèòå (àðèéöèòå) â Ñåâåðíî-
ëè èçêîïàëè ïðåç 70-òå ãîäèíè â ðàéîíà îò ïîäíîæèåòî íà òî Ïðè÷åðíîìîðèå è óñòèåòî íà Äóíàâ, òåîðèÿ, ÷èéòî ïîñ-
ïëàíèíñêàòà âåðèãà íà Òèÿí Øàí íà ñåâåð, äî ïóñòèíÿòà Òàê- ëåäåí ïðîïàãàíäàòîð â èñòîðè÷åñêàòà íàóêà å Ìàëîðè.
ëàìàêàí íà þã ­ ñúùèÿ ðàéîí, êîéòî Äèìèòúð Ñúñúëîâ ñî- Çà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà ñïîìåíàòèòå ðàçêðè-
÷åøå êàòî ïðàðîäèíà íà áúëãàðèòå. Ñúùèÿò ðàéîí, â êîéòî òèÿ ñà îñîáåíî âàæíè. Ñëåä êàòî ïîñòàíîâêàòà, ÷å áúëãàðè-
è äîñåãà íà êàðòàòà ëè÷àò èìåíà êàòî Áóãàð, ×äàð, Áóëãàð- òå ñà äîøëè â Åâðîïà îò Ñðåäíà Àçèÿ åäâà ëè ìîæå âå÷å
òàé, Êó÷è, Êàí Òåíãðè. ñåðèîçíî äà ñå îñïîðè, íåîáõîäèìî å äà ñå âçåìå ïîä âíèìà-
Íî êàêâî ïîðàçèëî Ìàèð â òåçè ìóìèè? Ìóìèèòå áèëè íèå åòíè÷åñêèÿò ñúñòàâ íà òàçè Ñðåäíà Àçèÿ è äà ñå ïðåðàç-
åâðîïåéöè! Åâðîïåéöè â Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà 2000 ã.ïð.Õð. ãëåäà ñúäúðæàíèåòî, êîåòî ñå âëàãà â ïîíÿòèåòî „àëòàéñêè
(âèæ öâåòíî ïðèëîæåíèå, ñí. 1 è 2)! Íÿêîëêî ãîäèíè Ìà- íàðîäè“ (ïîíÿòèåòî „òþðêîàëòàéñêè“ ñàìî ïî ñåáå ñè å èç-
èð íå ìîæåë äà íàïðàâè íèùî ñðåùó êèòàéñêàòà áþðîêðà- êóñòâåíî ñúçäàäåíî è ïðîòèâîðå÷èâî).
öèÿ, íî â 1991 ã., êîãàòî Êèòàé çàïî÷íà äà ñå ïîîòâàðÿ êúì Îêàçâà ñå, ÷å êàêòî íà çàïàä îò Òèÿí Øàí (Êàí Òåíãðè),
ñâåòà, Âèêòîð Ìàèð è íåãîâèÿò êîëåãà, çàíèìàâàù ñå ñ ãåíå- òàêà è íà èçòîê îò òàçè îãðîìíà ïëàíèíñêà âåðèãà îò äúëáî-
òèêà, Ïàîëî Ôðàíêàëà÷è óñïåëè äà ñå äîáåðàò äî àðõåîëî- êà äðåâíîñò (3000-2000 ã.ïð.Õð. ñà æèâååëè èíäîåâðîïåéñ-
ãè÷åñêèòå ðàçêîïêè, îòêúäåòî áèëè èçâàäåíè ìóìèèòå. Çà ïðå- êè (àðèéñêè) íàðîäè. Êàòî ñå âçåìå ïðåäâèä, ÷å íà ñåâåð îò
äîñòàâåíîòî èì ñúâñåì êðàòêî âðåìå äâàìàòà óñïåëè äà ðàç- òîçè ðàéîí, â Àëòàé, Äæóíãàðèÿ è â äîëèíàòà íà Ìàíóñèíñê,
êîïàÿò ñàìî íà åäíî ìÿñòî 113 ãðîáà è äà äàòèðàò ìóìèèòå ïîñëåäíèòå àðõåîëîãè÷åñêè îòêðèòèÿ äîêàçàõà åäíî ðåøà-
ñïîðåä ðàäèîêàðáîííèÿ ìåòîä, êàêòî è äà âçåìàò ïðîáè, ñ âàùî ïðèñúñòâèå íà ñúùèÿ åòíè÷åñêè åëåìåíò, î÷åâèäíî å,
êîèòî ïî-êúñíî äà ñå óñòàíîâè ãåíåòè÷åñêèÿò ïðîèçõîä íà ÷å öåëèÿò îãðîìåí ïðîáëåì çà åòíè÷åñêàòà ïðèíàäëåæíîñò
ïîãðåáàíèòå. Ïúðâîíà÷àëíèòå ñâåäåíèÿ ñà, ÷å ïîãðåáåíèÿ- íà õóíîðèòå è â ÷àñòíîñò íà áúëãàðèòå òðÿáâà äà ñå ïîñòàâè
òà äàòèðàò îò îêîëî 1200 ã. ïð.Õð. è ÷å íèùî íå äàâà îñíîâà- â íîâà ïåðñïåêòèâà.
íèå äà ñå îñïîðè åâðîïåèäíèÿò èì ïðîèçõîä. Íåùî ïîâå÷å, Öèòèðàìå è äâå èíòåðåñíè â òàçè íàñîêà êíèãè:
çàñåãà ñå íàëàãà ìíåíèåòî, ÷å òå ñà ïðèíàäëåæàëè íà õîðà îò — Tomas, Graves & Mummies (540 Discovers in World

63
ÀÂÈÒÎÕÎË
Archaeology) editor Paul G. Bahn (Weidenfeld & Nicolson, È íà èñòîðèöèòå:
London 1996) “... Ìîãàò ëè êàâêàçîèäíèòå ìóìèè îò Òàðèìñêèÿ áàñåéí
— Preserved corpses an illustrated Lectue by David P Pescod äà áúäàò ñâúðçàíè ñ òîõàðèéöèòå? Òîâà å âúçìîæíîñò, êîÿòî
Fls Wednesday 27 November 1996 at the Linnean Society of ñåãà ñå ïðåöåíÿâà ñåðèîçíî îò ó÷åíèòå â ðàéîíà, íî âñÿêà
London ïîäîáíà âúçìîæíîñò íå å ëèøåíà îò ïðîáëåìè. Ãëàâíàòà òðóä-
Ãîðíèòå äâå çàãëàâèÿ ïðåäñòàâëÿâàò åäíî ðàçâèòèå íà òà- íîñò èäâà îò õðîíîëîãèÿòà - òîõàðèéñêèòå òåêñòîâå äàòèðàò
çè òåìà, êîÿòî â ìîìåíòà å â öåíòúðà íà âíèìàíèåòî íà ó÷å- ïðèáëèçèòåëíî îêîëî 500-700 ã.ñë.Õð., ïîâå÷å îò 2000 ãîäè-
íèòå â íÿêîëêî îáëàñòè íà íàóêàòà. íè ñëåä íàé-ðàííèòå ìóìèè. Ñëåäîâàòåëíî â íàé-äîáðèÿ
Ïúðâîòî çàãëàâèå å çà 50 îò íàé-èçâåñòíèòå è çíà÷èìè ñëó÷àé ìóìèèòå íÿêîãà ñà ãîâîðåëè íà åçèê, ðîäñòâåí ñ òî-
ïîñòèæåíèÿ íà ñâåòîâíàòà àðõåîëîãèÿ, ïîä ðåäàêòîðñòâîòî õàðèéñêèÿ...” (ñòð. 153).
íà Ïîë Áàõí. Íåîáõîäèìî å äà êàæåì íÿêîëêî äóìè çà òîçè Òóê ñìÿòàìå çà íåîáõîäèìî äà äîáàâèì è òîâà, ÷å ñïîìå-
ó÷åí. Ïîë Áàõí å ïîëó÷èë ñâîÿ äîêòîðàò ïî àðõåîëîãèÿ â íàòèòå òîõàðèéñêè òåêñòîâå è äîêóìåíòè ñà áèëè “ïèñàíè íà
Êåéìáðèäæ, ñïåöèàëèçèðàéêè “ïðåäèñòîðèÿ”. Èçíàñÿë å ëåê- ñåâåðîèíäèéñêàòà ïèñìåíîñò áðàõìè” (çà âðúçêèòå ìåæäó
öèè â Êèòàé, ßïîíèÿ, ÑÀÙ, Àâñòðàëèÿ è Çàïàäíà Åâðîïà. ãëàãîëèöàòà, ñúçäàäåíà îêîëî ñúùèÿ ïåðèîä, è áðàõìè âæ.
Àâòîð å íà ïîâå÷å îò 250 ïóáëèêàöèè â ñïåöèàëèçèðàíè èç- ìàòåðèàëà íà Å. Äèìèòðîâà).
äàíèÿ îò äâåòå ñòðàíè íà Àòëàíòèêà, êàêòî è íà íÿêîëêî êíè- Íåêà ñåãà âèäèì êàêâè ñà àðõåîëîãè÷åñêèòå ðàçêðèòèÿ çà
ãè, åäíàòà â ñúàâòîðñòâî ñ èçâåñòíèÿ ó÷åí Êîëèí Ðúíôðàó. íàñåëåíèåòî íà äðóãàòà îãðàäåíà íà êàðòàòà òåðèòîðèÿ - Àë-
 ñâîÿ ïîäáîð íà çíà÷èìè àðõåîëîãè÷åñêè îòêðèòèÿ Ïîë òàé.
Áàõí å âêëþ÷èë äâå, êîèòî ñà îò îïðåäåëåí èíòåðåñ çà íàñ. Ïúðâèòå èíäî-åâðîïåéñêè ìîãèëíè ïîãðåáåíèÿ â ðàéîíà
Êàêòî ïîñî÷èõìå è ïðåäè, òå ñà â ïðÿêà âðúçêà ñ âñå îùå íà Àëòàé áÿõà ðàçêðèòè îò ðóñêèÿ àðõåîëîã Ñåðãåé Ðóäåíêî
íåÿñíèÿ âúïðîñ çà åòíè÷åñêàòà õàðàêòåðèñòèêà íà äðåâíèòå îùå ïðåç 1929 è áÿõà ñìåòíàòè çà èñòîðè÷åñêè èíöèäåíò.
áúëãàðè. Ñïîðåä äâå îò øêîëèòå, çàíèìàâàëè ñå ñ òîçè âúï- Ìåæäó 1947 è 1949 ã. Ðóäåíêî ðàçêðè îùå íÿêîëêî òàêèâà
ðîñ â áúëãàðñêàòà èñòîðèîãðàôèÿ, áúëãàðèòå ñà ñå ôîðìè- ïîãðåáåíèÿ, ãîâîðåùè íå çà èíöèäåíò, à çà êîìïàêòíî èíäî-
ðàëè êàòî íàðîä â Òàðèì (Ä. Ñúñúëîâ è íåãîâèòå ïîñëåäîâà- åâðîïåéñêî íàñåëåíèå íà òåçè ðàéîíè. Íàé-ìíîãî ïîãðåáå-
òåëè) èëè â Àëòàé (âñè÷êè ïîñëåäîâàòåëè íà òåîðèÿòà çà óðà- íèÿ ñå íàìèðàò ïî äîëèíàòà íà Óñò Óëàãàí, íî ñà ïî-èçâåñò-
ëî-àëòàéñêèÿ, òþðêî-àëòàéñêèÿ èëè àëòàéñêèÿ ïðîèçõîä íà íè êàòî ãðîáîâåòå îò “Ïàçúðúê”.  ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãî-
áúëãàðèòå). È äâåòå øêîëè, áåç äà óêàçâàò òî÷íî êàêúâ â åò- äèíè îùå íÿêîëêî ñåíçàöèîííè îòêðèòèÿ ðàçøèðèõà òâúðäå
íè÷åñêî îòíîøåíèå å áèë áúëãàðñêèÿò íàðîä ñå çàäîâîëÿ- ìíîãî ïðåäïîëàãàåìèòå òåðèòîðèè, çàåìàíè îò èíäîåâðî-
âàò äà ãî îïðåäåëÿò êàòî ÍÅÈÍÄÎ-ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈ. Äðóãà ïåéöè ïðåç ïúðâîòî õèëÿäîëåòèå ïð.Õð. Ïðåç ëÿòîòî íà 1990
øêîëà, òàçè íà Ï. Äîáðåâ, êîÿòî îïðåäåëÿ áúëãàðèòå êàòî ã. âèñîêî â Àëòàéñêèòå ñòåïè îêîëî Óêîê, áëèçî äî êèòàéñ-
èíäîåâðîïåéöè, ïîñî÷âà òÿõíàòà “ïðàðîäèíà” â Ïàìèð è êàòà ãðàíèöà, ðóñêàòà àðõåîëîæêà Íàòàëèÿ Ïîëîñìàê îòêðè
Õèíäó Êóø, ò.å. íåïîñðåäñòâåíî äî Òàðèì (îòäåëÿ ãè ñàìî ïúðâèòå â òîçè ðàéîí ãðîáîâå íà èíäî-åâðîïåéöè, à òðè ãîäè-
âåðèãàòà íà Àëàéñêèòå ïëàíèíè — þæíîòî ïðîäúëæåíèå íà íè ïî-êúñíî òÿ îòêðè è ãðîáà íà èçâåñòíàòà “ïðèíöåñà îò
Àëòàé). Âñè÷êè òåçè ðàçäåëåíèÿ ñà èçêóñòâåíî ñúçäàäåíè, Óêîê”, ãðîá íà îêîëî 25-ãîäèøíà æåíà, ïîãðåáàíà çàåäíî ñ
áàçèðàíè ïîâå÷å íà ïðåäðàçñúäúöè (íàé-÷åñòî ïîëèòè÷åñ- ïðèíåñåíè â æåðòâà øåñò êîíÿ. Íåéíèòå ÷åðòè, âúçñòàíîâåíè
êè), îòêîëêîòî íà ôàêòè. Ìåõàíè÷íîòî íàëàãàíå âúðõó ãåî- îò Òàòÿíà Áàëóéåâà, ïîêàçâàò ÿñíî åòíè÷åñêàòà é ïðèíàäëåæ-
ãðàôñêàòà êàðòà íà ëèíãâèñòè÷íè ìîäåëè áåç ïîäêðåïà îò íîñò. Ïîñëåäíîòî îòêðèòèå íà 2500-ãîäèøåí ãðîá íà çàãèíàë
àðõåîëîãèÿòà äîâåäå äî áåçñìèñëåíè ñïîðîâå è áåçáðîéíè âîèí îòíîâî íà ïëàòîòî íà Óêîê áåøå íàïðàâåíî ìèíàëàòà
òåîðèè. Çà ùàñòèå áëàãîäàðåíèå íà ïîñëåäíèòå àðõåîëîãè- ãîäèíà. Åòî íàé-îáùàòà êîíñòàòàöèÿ íà àðõåîëîçèòå:
÷åñêè îòêðèòèÿ âå÷å èìàìå ÿñíà êàðòèíà çà åòíè÷åñêàòà èëè “... Õîðàòà, ïîëîæåíè â ãðîáîâåòå îò Óñò Óëàãàí è Óêîê,
ðàñîâàòà õàðàêòåðèñòèêà íà äîñåãà ñïîðíè òåðèòîðèè, äâå ñà áèëè íîìàäè, îòãëåæäàùè êîíå è îâöå, èìàùè ìíîãî îáùè
îò êîèòî ñìå îãðàäèëè íà ïðèëîæåíàòà êàðòà - òå îáåäèíÿ- ÷åðòè ñ äíåøíèòå íîìàäè íà Öåíòðàëíà Àçèÿ. Òå ñà èìàëè
âàò “íåïðèìèðèìèòå” àëòàéñêà è õóíîðñêà òåîðèÿ è ñà òâúð- ñúùî ìíîãî îáùè íåùà ñúñ ñêèòèòå, êîèòî ñà æèâååëè äà-
äå áëèçêè ñ òðåòàòà - èíäî-åâðîïåéñêàòà (âèæ êàðòàòà). ëå÷ íà çàïàä â ñòåïèòå íà ñåâåð îò ×åðíî ìîðå è ñúùî ñà
Íî íåêà äàäåì äóìàòà íà àðõåîëîçèòå: ïîãðåáâàëè ñâîÿ åëèò â áîãàòè ãðîáíèöè... Îùå ïî-çàáåëåæè-
“... Ïîâå÷å îò 100 ìóìèè ñà îòêðèòè äîñåãà â îêîëî äóçè- òåëíî å, ÷å íàìåðåíèòå âåùè â ãðîáîâåòå, íàé-âå÷å òåêñòèëúò
íà îáåêòè îò äâåòå ñòðàíè íà Òàðèìñêèÿ áàñåéí, äîïúëíåíè (òúêàíèòå - á.ì.) ïîêàçâàò, ÷å òåçè õîðà äà ïîääúðæàëè êîí-
ñ õèëÿäè ñêåëåòè, íîñåùè íåñúìíåíî Êàâêàçîèäíè (èíäî- òàêòè êàêòî ñ Ïåðñèÿ, òàêà è ñ Êèòàé...” (ñòð. 151).
åâðîïåéñêè - á.ì) áåëåçè”...” (ñòð. 152). Çà çàêëþ÷åíèå ùå ñå âúçïîëçâàì îò âòîðîòî, ïîñî÷åíî îò
“... Òîâà, êîåòî íàé-âå÷å ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî ïðè òà- íàñ, çàãëàâèå. Âúïðåêè ÷å èçíåñåíàòà îò Äåéâèä Ïåñêîò ëåê-
ðèìñêèòå ìóìèè, å òÿõíîòî îáëåêëî, âêëþ÷âàùî áîòóøè, öèÿ çàñÿãàøå ãëàâíî ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñúñ çàïàçâàíåòî íà
ïàíòàëîíè, íàìåòàëà è øàïêè, èçðàáîòåíè îò êîæà, êå÷å è ÷îâåøêèòå îñòàíêè ïðè ðàçëè÷íè êëèìàòè÷íè óñëîâÿ, ëåêòî-
âúëíà. Òîâà îáëåêëî ïîêàçâà íåñúìíåíè âðúçêè ñ èíäî-åâðî- ðúò ñå ñïðÿ è âúðõó çíà÷åíèåòî íà òåçè ôåíîìåíàëíè îòêðè-
ïåéöèòå, êîèòî ñà íàñåëÿâàëè çåìèòå äàëå÷ íà çàïàä. Àíàëè- òèÿ çà èñòîðè÷åñêàòà íàóêà è çà îôîðìåíè è äîñêîðî íåïîä-
çè íà 3200-ãîäèøåí ôðàãìåíò îò ïðåäåíà âúëíà ñúñ ñèíè, ëåæàùè íà ñúìíåíèå ïðåäñòàâè. Ïî ïîâîä íà îòêðèòèÿòà â
êàôÿâè è áåëè îðíàìåíòè... ïîêàçâà, ÷å êàêòî ñòèëèñòè÷íî, Òàðèìñêàòà êîòëîâèíà è Àëòàé Äåéâèä Ïåñêîò çàÿâè:
òàêà è òåõíè÷åñêè òîçè òåêñòèë å èäåíòè÷åí ñ òåêñòèë, èç- “... Òåçè îòêðèòèÿ íåñúìíåíî òðÿáâà äà ïðîìåíÿò íàøè-
âåñòåí îò Çàïàäíà Åâðîïà îò ñúùèÿ ïåðèîä...” òå ïðåäñòàâè çà èíäî-åâðîïåéñêèòå ìèãðàöèè è çà äîñêîðî
È äóìàòà íà ñïåöèàëèñòèòå ïî ãåíåòèêà:
ñìÿòàíèòå çà ðàçâèâàëè ñå â èçîëàöèÿ öèâèëèçàöèè íà äðåâ-
“... Íîâèòå òåõíîëîãèè ïîçâîëÿâàò ìíîãî ìàëêè ïðîáè
íèÿ Èçòîê, òúé êàòî, ìàêàð ÷å àðõåîëîãèÿòà äåéñòâà ñðàâ-
îò ÄÍÊ äà ñå àíàëèçèðàò ñðàâíèòåëíî ëåñíî. Ïðåäâàðèòåë-
íèòåëíî òâúðäå áàâíî, íåéíèòå îòêðèòèÿ èìàò åäíî ðåøàâà-
íèòå ðåçóëòàòè îò ïðîáèòå, âçåòè îò ìóìèèòå îò Òàðèì, ïîò-
ùî ïðåäèìñòâî - íåîñïîðèìîñò...”
âúðæäàâàò âðúçêèòå èì ñ åâðîïåéöèòå, êîèòî òå íàïîäîáÿ-
Ìîæåì ñàìî äà ñå ïðèñúåäèíèì êúì òîâà ìíåíèå.
âàò âúíøíî...” (ïàê òàì).

64
ÀÂÈÒÎÕÎË
Ïðåäëàãàìå íà âíèìàíèåòî íà áúëãàðñêàòà íàó÷íà îáùåñòâåíîñò åäèí èçêëþ÷èòåëåí òðóä íà
íåñïðàâåäëèâî çàáðàâåíèÿ áúëãàðñêè ó÷åí Òàí÷î Òàíåâ ñ åíöèêëîïåäè÷åí ïîãëåä âúðõó ñâåòà. Çà ïðúâ è
åäèíñòâåí ïúò òîé å ïóáëèêóâàí ⠄Èçâåñòèÿ íà Áúëãàðñêàòà Îðäà” ïðåç 1941 ã. ïî èçðè÷íà çàïîâåä íà
íàìåñòíèêà íà äðóæåñòâîòî Äèìèòúð Ñúñúëîâ, òúé êàòî Òàí÷î Òàíåâ íå å áèë ÷ëåí íà Áúëãàðñêàòà
Îðäà .
 òàçè êíèæêà íà “Èçâåñòèÿ íà Áúëãàðñêàòà Îðäà” å íàïå÷àòàíà ðàáîòàòà íà ã. Òà÷î Òàíåâ çà
åëáåòèöàòà, êîÿòî ïðåäîñòàâÿìå â îðèãèíàëíèÿ £ âàðèàíò (Áåë. ðåä.).

65
ÀÂÈÒÎÕÎË

66
ÀÂÈÒÎÕÎË

67
ÀÂÈÒÎÕÎË

68
ÀÂÈÒÎÕÎË

69
ÀÂÈÒÎÕÎË

70
ÀÂÈÒÎÕÎË

71
ÀÂÈÒÎÕÎË

72
ÀÂÈÒÎÕÎË

73
ÀÂÈÒÎÕÎË

74
ÀÂÈÒÎÕÎË

75
ÀÂÈÒÎÕÎË

76
ÀÂÈÒÎÕÎË

77
ÀÂÈÒÎÕÎË

78
ÀÂÈÒÎÕÎË

79
ÀÂÈÒÎÕÎË

80
ÀÂÈÒÎÕÎË

81
ÀÂÈÒÎÕÎË

82
ÀÂÈÒÎÕÎË

83
ÀÂÈÒÎÕÎË

84
ÀÂÈÒÎÕÎË

85
ÀÂÈÒÎÕÎË

86
ÀÂÈÒÎÕÎË

87
ÀÂÈÒÎÕÎË

88
ÀÂÈÒÎÕÎË

89
ÀÂÈÒÎÕÎË

90
ÀÂÈÒÎÕÎË

91
ÀÂÈÒÎÕÎË

92
ÀÂÈÒÎÕÎË

93
ÀÂÈÒÎÕÎË

94
ÀÂÈÒÎÕÎË

95
ÀÂÈÒÎÕÎË

96
ÀÂÈÒÎÕÎË

97
ÀÂÈÒÎÕÎË

98
ÀÂÈÒÎÕÎË

99
ÀÂÈÒÎÕÎË

100
ÀÂÈÒÎÕÎË

101
ÀÂÈÒÎÕÎË

102
ÀÂÈÒÎÕÎË

103
ÀÂÈÒÎÕÎË

104
ÀÂÈÒÎÕÎË

105
ÀÂÈÒÎÕÎË

106
ÀÂÈÒÎÕÎË

107
ÀÂÈÒÎÕÎË

108
ÀÂÈÒÎÕÎË

109
ÀÂÈÒÎÕÎË

110
ÀÂÈÒÎÕÎË

111
ÀÂÈÒÎÕÎË

112
ÀÂÈÒÎÕÎË

113
ÀÂÈÒÎÕÎË

114
ÀÂÈÒÎÕÎË

115
ÀÂÈÒÎÕÎË

116
ÀÂÈÒÎÕÎË

117
ÀÂÈÒÎÕÎË

118
ÀÂÈÒÎÕÎË

119
ÀÂÈÒÎÕÎË

120
ÀÂÈÒÎÕÎË

121
ÀÂÈÒÎÕÎË

122
ÀÂÈÒÎÕÎË

123
ÀÂÈÒÎÕÎË

124
ÀÂÈÒÎÕÎË

125
ÀÂÈÒÎÕÎË

126
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÈÄÅÍÒÈÔÈÊÀÖÈß ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÀÒÀ
ÐÓÍÈ×ÅÑÊÀ ÏÈÑÌÅÍÎÑÒ È ÍÀ ÃËÀÃÎËÈÖÀÒÀ
 ÈÍÄÎÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÀÐÅÀË
ÅÊÀÒÅÐÈÍÀ ÄÈÌÈÒÐÎÂÀ, ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ
„Ãåîìåòðèÿòà è ÷èñëàòà ñà íàé-ðåäóöèðà- Èâàí Ãúëúáîâ, êàòî îùå ïðåç 1941 ã. Òà÷î Òàíåâ ïèøå: „Â
íèÿò è íàé-ñúùåñòâåí è òî÷íî ïîðàäè òîâà äåéñòâèòåëíîñò îðíàìåíòèòå ñà ïðàâíîòî (ïúðâîòî ­ á.à.)
èäåàëåí ôèëîñîôñêè åçèê.“ ÷îâåøêî ïèñìî...“2
Ïëàòîí Ðàñòóäæè ïðúâ ïðèëàãà òàçè òåîðèÿ ïðè êîíêðåòåí àíà-
ëèç ­ íà ïèñìåíîñòòà áðàõìè, ­ îïèðàéêè ñå íà äîêàçà-
Íàñòîÿùîòî èçñëåäâàíå ïðåäñòàâëÿâà ïðîäúëæåíèå è òåëñòâà çà íàëè÷èåòî íà ãåîìåòðè÷íè ïîçíàíèÿ êàêòî â
ðàçâèòèå íà íàáëþäåíèÿòà íà Åêàòåðèíà Äèìèòðîâà âúð- Õàðàïà, òàêà è âúâ âåäè÷åñêà Èíäèÿ, ïîñî÷åíè îò èíäèéñ-
õó ôîðìàëíàòà îñíîâà íà ãëàãîëèöàòà è ñòàðàòà ñàíñêðèò- êèòå ó÷åíè Á.Ê. Òàïàðà, Äõàðìà Äåâà Ìåòà è äð. Òîé ïî-
ñêà ïèñìåíîñò ­ áðàõìè. Ïúðâîíà÷àëíèÿò âàðèàíò íà òå- ñî÷âà íåéíàòà íåñúìíåíà áëèçîñò ñ ôîðìèòå íà êðúãà,
çè íàáëþäåíèÿ áåøå ïðåäñòàâåí ïðåç 1989 ã. íà „Êîëîê- åëèïñàòà, òðèúãúëíèêà, úãúëà è êâàäðàòà. Ðàñòóäæè ïðè-
âèóì ïî ñòàðîáúëãàðèñòèêà“ â Ñîôèÿ. Ïðåç 1992 ã. Å. Äè- ëàãà è äåòàéëíà êëàñèôèêàöèÿ ïî ïîñî÷åíèòå ôîðìàëíè
ìèòðîâà èçíåñå ëåêöèÿ íà ñúùàòà òåìà â Ëîíäîíñêèÿ óíè- áåëåçè íà öÿëàòà áðàõìèíñêà àçáóêà. (Ïðèëîæåíèÿ 1 ­ 4)
âåðñèòåò.  õîäà íà èçñëåäâàíèÿòà ïîñòåïåííî ñòàíà ÿñ- Ïîñî÷åíàòà êâàëèôèêàöèÿ å èíòåðåñíà ñ òèïîëîãèÿòà
íî, ÷å çàä ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëè÷åñêàòà ïèñìåíîñò ñòîè íà çíàöèòå ­ ãðóïèðàíåòî íà òîëêîâà ðàçíîîáðàçíè âàðè-
åäíî ñèíêðåòè÷íî ðàçâèòèå, èçëèçàùî äàëå÷ èçâúí ðàì- àíòè â òðè îñíîâíè òèïà:
êèòå íà ïðåäïîëàãàåìèÿ êîíêðåòåí ïîâîä çà íåéíîòî ñúç- I ­ áóêâè, ïðîèçëèçàùè îò úãúë è òðèúãúëíèê (Ïðèëî-
äàâàíå ­ ïðèåìàíåòî íà õðèñòèÿíñòâîòî â Áúëãàðèÿ. Òîâà æåíèå ­ 1)
ðàçâèòèå, ÷èéòî ñþáëèìåí çàâúðøåê ïîñòàâÿ ïðåç IÕ âåê II ­ áóêâè, ïðîèçëèçàùè îò êðúã è ïîëóêðúã (Ïðèëî-
ãåíèÿò íà Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô, âîäè íà÷àëîòî ñè æåíèå ­ 2)
îò õîëèñòè÷íè êîíöåïöèè, ïîëîæèëè îñíîâèòå íà ÷îâåø- III ­ Áóêâè, ïðîèçëèçàùè îò êâàäðàò è ÷åòèðèúãúëíèê
êàòà öèâèëèçàöèÿ. Îïèòúò çà äîêîñâàíå äî òåçè êîíöåï- (Ïðèëîæåíèå ­ 3)
öèè ïðåäñòàâëÿâà ïðåäëîæåíîòî èçñëåäâàíå íà äâàìà àâ- Äàäåíè ñà è âàðèàíòèòå íà åäèí çíàê, êîéòî â çàâèñè-
òîðè ­ Åêàòåðèíà Äèìèòðîâà è Äèìèòúð Äèìèòðîâ. ìîñò îò ñòèëà íà ïèñàíå ïîïàäàò â ðàçëè÷íè ãðóïè, íî áåç
Òóê ïðåäëàãàìå ñàìî îñíîâíèòå íàñîêè è àðãóìåíòè, ïî- äà íàðóøàâàò îáùèÿ ãåîìåòðè÷åí âèä. Åòî çàùî òîâà âñúù-
ñî÷åíè ⠄Íàáëþäåíèÿ âúðõó ôîðìàëíàòà îñíîâà íà ãëàãî- íîñò ïîòâúðæäàâà îñíîâíàòà òåçà çà ãåîìåòðè÷íàòà ôîð-
ëèöàòà è ñòàðàòà ñàíñêðèòñêà ïèñìåíîñò“, êîèòî äàâàò ïðåä- ìîîáðàçóâàùà îñíîâà íà àçáó÷íèòå çíàêîâå ­ íåçàâèñèìî
ñòàâà çà èçõîäíèòå ïðèíöèïè íà íàñòîÿùîòî èçñëåäâàíå. îò ñòèëà òå „íå èçëèçàò“ îò ïîñî÷åíèòå òðè îñíîâíè òèïà.
 êíèãàòà ñè „Origin of Brahmi Script“ Varanasi 1980 Íà- Ñ ïóíêòèð ñà ïîêàçàíè è âåðîÿòíèòå âúçìîæíîñòè çà øèô-
ðåø Ïðàñàë Ðàñòóäæè ðàçãëåæäà ïèñìåíîñòòà áðàõìè êà- ðîâà âàðèàòèâíîñò, êîèòî ïî ñúùåñòâî ïðîèçòè÷àò è ñà
òî ðàçâèòà íà áàçàòà íà ãåîìåòðèÿòà, èìàëà ñàêðàëíî çíà- îáóñëîâåíè îò ñúîòâåòíèÿ òèï. Â îòäåëíà òàáëèöà ñà ïðåä-
÷åíèå çà âåäè÷åñêèòå èíäèéöè (àðèéöèòå). Ñàìèÿò òîé ïî- ñòàâåíè áóêâèòå íà áðàõìè, êàêòî òå ñà èçïèñàíè âúðõó ïðî-
ñî÷âà Ôëèíäåðñ Ïåòðèå çà ïúðâèÿ ó÷åí, ïðåäëîæèë òåî- ÷óòèÿ ïèñìåí ïàìåòíèê îò âðåìåòî íà èìïåðàòîð Àøîêà
ðèÿòà, ÷å ïúðâèòå àçáóêè ñà èçâåäåíè îò ãåîìåòðè÷íè ñèì- (273-232 ã.ïð.Õð.), ïîäðåäåíè â àçáó÷íà ñèñòåìà è äîïúë-
âîëè, ñúùåñòâóâàëè ïî-ðàíî, òåîðèÿ, ðàçâèòà âïîñëåäñò- íèòåëíà òàáëèöà çà ÷èñëåíèòå ñòîéíîñòè (Ïðèëîæåíèå ­
âèå îò Ò.Õ.Ãàñòåð. Ïðîôåñîð Ð.À. Ñòþàðä Ìàêàëèñòúð â 4). Øèôðîâàòà âàðèàòèâíîñò è âçàèìîçàìåíÿåìîñòòà íà áóê-
ñâîåòî èçñëåäâàíå íà ìèíîéñêàòà êóëòóðà ðàçãëåæäà ðàç- âåíèòå çíàöè â ðàìêèòå íà ïîñî÷åíèòå òðè ãåîìåòðè÷íè
âèòèåòî íà ïèñìåíèòå çíàöè ⠄I ðàíåí ïåðèîä“ íà ìè- òèïà å ìíîãî âàæíà îñîáåíîñò, êîÿòî ùå âèäèì äà ñå ïðîÿ-
íîéñêàòà êóëòóðà, êàòî „ïîñòåïåííà åâîëþöèÿ íà ãåîìåò- âÿâà ìíîãîêðàòíî ïðè íàñòîÿùèÿ àíàëèç, çàòîâà òóê ùå ïðè-
ðè÷íè ôîðìè è ñèìâîëè“. Ñïîðåä íåãî òåçè ñèìâîëè ñà âåäåì åäèí ÿñåí è âå÷å ïðîâåðåí ïðèìåð. Ïðè èçðàáîòâà-
åâîëþèðàëè â ñëåäíàòà ãðàäàöèÿ ­ òðèúãúëíèê (I ðàíåí íåòî ïðåç 1958 ã. íà ñòàíäàðò çà òðàíñëèòåðàöèÿ çà íóæäè-
ïåðèîä), òðèúãúëíèê, ñïèðàëà, åëèïñà (II ðàíåí ïåðèîä), òå íà áðèòàíñêèòå èíñòèòóöèè áåøå ïóáëèêóâàí è „British
òî÷êóâàíå, êðúã (III ðàíåí ïåðèîä). Ïðîôåñîðúò ïî àñò- Standard for Transliteration for Cyrillic and Greek Caracters“
ðîëîãèÿ â Îêñôîðä, Ñ.Õ. Ëàíãòúí, èçñëåäâàéêè ïðèìè- íà British Standards House, 2 Park St. London 1958 (B.S. 2979)
òèâíèòå ïèêòîãðàôñêè çíàöè, çàêëþ÷âà: „Ôàêò å, ÷å íàé-  òàáëèöàòà íà ñòð. 17 íà òîçè ñòàíäàðò ñà äàäåíè ÷å-
ñòàðîòî ëèíåàðíî ïèñìî, êàêòî ãî âèæäàìå çà ïðúâ ïúò â òèðèòå âúçìîæíè âàðèàíòà íà áóêâàòà çà çâóêà „Ó“ â êè-
åðàòà íà êàìåííèòå íàäïèñè îò 3600 ­ 3200 ã.ïð.Õð., ÿâíî ðèëèöàòà ­ åäíà èëþñòðàöèÿ íà ñïîìåíàòèÿ ïðèí-
ïðîèçõîæäà îò ïúðâàòà êåðàìèêà îò Ñóçà. Ïðèìèòèâíèòå öèï çà âçàèìíîòî çàìåíÿíå íà êðúã ñ òðèúãúëíèê. Âñúù-
ïèêòîãðàôñêè çíàöè ñà ïðåìèíàëè ïðåç äúëúã ïåðèîä íà íîñò òóê ñòàâà äóìà çà ãëàãîëè÷åñêàòà áóêâà çà ñúùèÿ çíàê
ëèíåàðíà ñòèëèçàöèÿ, àáñîëþòíî ïîäîáíà íà ãåîìåòðè÷- „Ó“ ­ ïðåìèíàëà áåç ïðîìÿíà â êèðèëèöàòà. Òàêà
íàòà äåêîðàöèÿ îò ïúðâàòà åðà íà êåðàìèêàòà...“  Áúëãà- òóê âèæäàìå åäèí ïàðàëåë îò ïðèíöèïíî åñòåñòâî ìåæäó
ðèÿ áëèçî äî ïîäîáíè êîíöåïöèè ñà áèëè Òà÷î Òàíåâ è áðàõìè è ãëàãîëèöàòà.

127
ÀÂÈÒÎÕÎË

128
ÀÂÈÒÎÕÎË
Íàëè÷èåòî è ïðè ãëàãîëèöàòà íà ñïîìåíàòèòå ôîðìàë-
íè áåëåçè, êîèòî ìîãàò äà ñå ãðóïèðàò ñïîðåä ñúùàòà òè-
ïîëîãèÿ, å ðàçãëåäàíî ïîäðîáíî îò Å. Äèìèòðîâà â ïúð-
âîòî £ èçñëåäâàíå („Àâè-Òîõîë“ êí.2/ñòð.25). (Ïðèëîæå-
íèå ­ 5)

êàòî çíàê ñ äâîåí ïðîèçõîä ­ îò ïðàêòèêàòà è îò ñèìâî-
ëèçìà, å çíàê îò âèñø ïîðÿäúê è îòáåëÿçâà ïðåìèíàâàíå-
òî íà èäåîãðàôñêè ñèìâîëèçúì êúì èíèöèàëè. Ñúùèÿ õà-
ðàêòåð êðúãúò ïðîÿâÿâà è â ãëàãîëèöàòà ­ òîé å ãëàâíèÿò
Êîãàòî èçñëåäâàìå áðàõìè è ãëàãîëèöàòà îò ÷èñòî ôè-
ôîðìàòèâåí åëåìåíò è â ñúùîòî âðåìå íàé-÷åñòî ñðåùà-
ãóðàòèâåí àñïåêò, ùå íàìåðèì ïîðàçèòåëíî ñõîäíè çíà-
íèÿò äåêîðàòèâåí åëåìåíò, íàðå÷åí „ïåòëèöà“.
öè. Ãëàãîëè÷åñêèòå çíàöè çà ðàçëè÷íè áóêâè ñà èäåíòè÷-
íè ñ 10 çíàêà îò áðàõìè (Ïðèëîæåíèå ­ 6), êàòî áðîÿò íà
Êàòî ðàáîòíà õèïîòåçà ïðè ïúðâîòî ñè èçñëåäâàíå Å.
èäåíòè÷íèòå çíàöè å áëèçúê, íî âñå ïàê ïî-ãîëÿì îò ïî-
Äèìèòðîâà äîïóñêà, ÷å ïðè ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëèöàòà
äîáíèòå çíàöè ìåæäó áðàõìè è ñòàðîóíãàðñêîòî ïèñìî ­
Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô å èçïîëçâàë ñâîè ïîçíàíèÿ
8=8, êàêòî ñà ïîñî÷åíè îò Ë. Ôàáðè1. Êàòî ñå èìà ïðåä-
âúðõó áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà çíàêîâà ñèñòåìà („Àâè-Òî-
âèä, ÷å „ñòàðîóíãàðñêîòî“ ïèñìî å âàðèàíò íà áúëãàðñêà-
õîë“, êí. 2, ñòð. 22-23). Ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà òàçè õèïî-
òà ðóíè÷åñêà çíàêîâà ñèñòåìà, ïðèåò îò ìàäæàðèòå âåðî-
òåçà èçõîäèõìå îò äâå ïåðñïåêòèâè ­ âúçìîæíîñòòà áúë-
ÿòíî ÷ðåç îíîãóíäóðèòå íà Àðïàä (îò òÿõ èìåòî óíãàðöè),
ãàðñêèòå ðóíè äà ñà áèëè ðàçâèòè äèðåêòíî îò áðàõìè è
òîçè òðîåí ïàðàëåë å ëåñíî îáÿñíèì. Â êðàÿ íà íàøèÿ àíà-
äà ïðåäñòàâëÿâàò ñâúðçâàùîòî çâåíî ìåæäó áðàõìè è ãëà-
ëèç ùå ðàçãëåäàìå ïî-ïîäðîáíî è òîçè ôåíîìåí.
ãîëèöàòà è âúçìîæíîñòòà òå äà ñà áèëè äèðåêòíèÿò èç-
Ïîäðîáíî äèñêóòèðàíå íà ñõîäñòâàòà ìåæäó áðàõìè è
òî÷íèê íà Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô, íî äà ñà áèëè ðàç-
ãëàãîëèöàòà êàêòî íà ãðàôè÷íî íèâî, òàêà è íà íèâî ðåëè-
âèòè íåçàâèñèìî îò áðàõìè, âåðîÿòíî îò åäèí îáù äðå-
ãèîçåí è ôèëîñîôñêè ñèìâîëèçúì, âèæòå â ïðåäèøíàòà
âåí ïðîòîòèï.
ïóáëèêàöèÿ íà Åêàòåðèíà Äèìèòðîâà. Òóê ùå äàäåì ñàìî
Îñíîâàíèåòî äà ïîòúðñèì ñðàâíåíèå ìåæäó áðàõìè,
åäèí öèòàò, ñâúðçàí ñ àíàëèçà íà êðúãà, êîéòî ùå çàåìå
ãëàãîëèöàòà è áúëãàðñêèòå ðóíè íå å ñàìî èñòîðè÷åñêî,
îñîáåíî ìÿñòî â íàñòîÿùîòî èçñëåäâàíå: „Êðúãúò, êàòî
êîåòî ñè îñòàâà äî åäíà èëè äðóãà ñòåïåí õèïîòåòè÷íî, à
ðåëèãèîçåí ñèìâîë, å èäåíòè÷åí â õðèñòèÿíñòâîòî è áðàõ-
ñå îïðàâäàâà è îò íàëè÷èåòî ïðè òÿõíîòî ôîðìèðàíå íà
ìàíèçìà. Òîé å çíàê íà Âñåñèëíèÿ Áîã è ñúâúðøåíñòâîòî
åäèí è ñúù îñíîâåí ïðèíöèï ­ ãåîìåòðè÷íèÿ ñèíòåç. Âå-
íà Áîæåñòâåíàòà ñèëà. Òîé îñâåí òîâà ñå å ïðèåìàë êàòî
÷å èëþñòðèðàõìå â Ïðèëîæåíèÿ 1, 2 è 3 çà áðàõìè è â
ñúâúðøåíàòà ôîðìà. Òàêà íàðå÷åíàòà êðúãîâà ÷àêðà ñå å
Ïðèëîæåíèå 5 çà ãëàãîëèöàòà åäíàêâèòå ïðèíöèïè íà ãåî-
ñìÿòàëî, ÷å ñå âúðòè íà ïîêàçàëåöà íà Áîã Âèøíó è å ðú-
ìåòðè÷íî ôîðìèðàíå. Ñúùèòå ïðèíöèïè ìîãàò äà ñå íàá-
êîâîäåëà ñúäáàòà íà ñìúðòíèòå. Â õàðàïñêàòà êóëòóðà êðú-
ëþäàâàò è ïðè áúëãàðñêèòå ðóíè, êàêòî ñå âèæäà îò Ïðè-
ãúò ôóíêöèîíèðà êàòî èíèöèàëíà áóêâà. Â íàé-ñòàðàòà õèí-
ëîæåíèå ­ 7 (ñ ïóíêòèð ñà ïîñî÷åíè âúçìîæíîñòèòå çà
äó-ïèñìåíîñò ñðåä èäåîãðàôñêèòå èíèöèàëè òî÷êóâàíèÿò
øðèôòîâà âàðèàòèâíîñò, ïðèëîæåíè îò Ðàñòóäæè â íåãî-
êðúã å ñðåä íàé-÷åñòî ñðåùàíèòå êîíâåíöèàëíè ñèìâîëè,
âîòî èçñëåäâàíå íà áðàõìè (Ïðèëîæåíèÿ 1, 2, 3).
íàìåðåíè èçïèñàíè âúðõó ïðåäìåòè. Â òîçè àñïåêò êðúãúò,

129
ÀÂÈÒÎÕÎË

Êúì âñÿêà òàáëèöà ïðèâåäîõìå çíàöè îò ñèñòåìàòà, îñ-
òàíàëà èçâúí àíàëèçà íà ñúñòàâèòåëèòå, íî ïðåäñòàâëÿâà-
ùà ÷àñò îò íàñòîÿùîòî òðîéíî èçñëåäâàíå. Ðåçóëòàòèòå,
íàáëþäàâàíè âúðõó Ïðèëîæåíèå ­ 9, ñà óáåäèòåëíè ­ ïðè-
áàâåíèòå âúâ âñÿêà îò äâåòå òàáëèöè çíàöè âúâ ôèãóðà-
òèâíî îòíîøåíèå ñà èëè èäåíòè÷íè, èëè ñõîäíè ñúñ çíà-
öèòå, âå÷å ñðàâíåíè îò àâòîðèòå. Íåùî ïîâå÷å, ïðè ñðàâ-
íåíèå íà òàêà ïîëó÷åíèòå äâå íîâè òàáëèöè ñå âèæäà, ÷å
âíèìàíèåòî íà àâòîðèòå å áèëî ïðèâëå÷åíî îò ñõîäñòâî-
òî è íà ðàçëè÷íè çíàöè â òðèòå àçáóêè, êîåòî ïðàâè áðîÿ
íà ñõîäíèòå çíàöè âñúùíîñò ïî-ãîëÿì, îòêîëêîòî â îðè-
Íà Ïðèëîæåíèå ­ 8 å íàïðàâåíî è ãðóïèðàíå ïî ãåî- ãèíàëíèòå òàáëèöè. Íàïðèìåð 5 çíàêà îò òàáëèöàòà íà Å.
ìåòðè÷íà òèïîëîãèÿ íà áúëãàðñêèòå ðóíè, ïîäîáíî íà òî- Äèìèòðîâà ëèïñâàò â òàçè íà Ï. Äîáðåâ, à 5 çíàêà îò òàá-
âà çà ãëàãîëè÷åñêèòå çíàöè (Ïðèëîæåíèå ­ 5). Ïðåäè äà ëèöàòà íà Ï. Äîáðåâ ëèïñâàò â òàçè íà Å. Äèìèòðîâà, êî-
íàïðàâèì ïúëíèÿ àíàëèç íà òðèòå çíàêîâè ñèñòåìè, íåêà åòî ïðàâè èäåíòè÷íèòå èëè ñõîäíè çíàöè â òðèòå ðàçãëåæ-
çàâúðøèì ñ ÷èñòî ôèãóðàòèâíîòî ñõîäñòâî ìåæäó òÿõ, êî- äàíè àçáóêè íå 9, à 14!
åòî ñå óñòàíîâÿâà ïðÿêî è èçãðàæäà èíòåðåñåí ìîäåë. Çà Îùå ïðè ðàáîòàòà íè âúðõó ãåîìåòðè÷íàòà òèïîëîãèÿ
äà ãî èëþñòðèðàìå íàé-ÿñíî, íàïðàâèõìå ïî åäíî äîïúë- íà áúëãàðñêèòå ðóíè ïðè ñðàâíåíèåòî £ ñ ãåîìåòðè÷íàòà
íåíèå êúì äâå òàáëèöè, åäíàòà íà Ï. Äîáðåâ, ñðàâíÿâàùà òèïîëîãèÿ íà ãëàãîëèöàòà íè íàïðàâè âïå÷àòëåíèå èçâåñ-
ãëàãîëèöàòà ñ áúëãàðñêèòå ðóíè (Ïðèëîæåíèå ­ 9/À), äðÿ- òíî ñõîäñòâî íà äâåòå àçáóêè è âúâ ôîíåòè÷íî îòíîøå-
ãàòà íà Å. Äèìèòðîâà, ñðàâíÿâàùà ãëàãîëèöàòà ñ áðàõìè íèå. Çíàöè ñ ïîäîáíà çâóêîâà ñòîéíîñò ïîïàäíàõà â åäíè
(Ïðèëîæåíèå ­ 9/Á). è ñúùè ãåîìåòðè÷íè äåëåíèÿ! Íàïðèìåð, êàòî ñå ñðàâíÿò

130
ÀÂÈÒÎÕÎË
Ïðèëîæåíèå ­ 5 è Ïðèëîæåíèå ­ 8, ùå âèäèì, ÷å ìíîãî äîáíè çíàöè ñ ïðèáëèçèòåëíà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò èìà ñà-
îò çíàöèòå ñ åäíàêâà çâóêîâà ñòîéíîñò â äâåòå àçáóêè ïî- ìî ìåæäó òðèòå àçáóêè â äÿñíàòà òàáëèöà è áúëãàðñêàòà
ïàäàò è â åäíî è ñúùî äåëåíèå ­ íàïðèìåð çíàöèòå çà çâó- ðóíè÷åñêà àçáóêà, çà êîÿòî íèêîé äîñåãà íå ñå å ñåòèë äà
êîâåòå „À“, „Á“, „Ó, „Í“, „Æ“, „Ï“, „Ø“, „Ù“ è äð. Òîâà ïðåäëîæè òåîðèÿ çà ïðîèçõîä íà ãðúöêàòà èëè ôèíèêèéñ-
âå÷å ïðåäïîëàãà íå ñàìî ãåîìåòðè÷íî, íî è ôîíåòè÷íî êàòà. Âïðî÷åì è â òîçè ñëó÷àé ïîäîáèÿòà ñà òâúðäå ñêðîì-
ñõîäñòâî. Òåçè äâå òàáëèöè îáà÷å íîñÿò ïðèíöèïíî, à íå íè. Çíàêúò („Á“) â áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà àçáóêà å ïî÷-
êîíêðåòíî çíà÷åíèå, òúé êàòî âå÷å ïîñî÷èõìå âçàèìíàòà òè åäíàêúâ ñúñ çíàêà çà ñúùèÿ çâóê â ãðúöêàòà è ïîäîáåí
çàìåíÿåìîñò íà ôîðìèðàùèòå ãåîìåòðè÷íè ôèãóðè âúòðå íà òîçè âúâ ôèíèêèéñêàòà. Çíàêúò („Ä“) â áúëãàðñêàòà
â ñèñòåìàòà. Çà äîêàçâàíå íà ôîíåòè÷íî ñõîäñòâî ìåæäó àçáóêà å åäíàêúâ ñúñ çíàêà â ãðúöêàòà, êúäåòî òîé îáà-
òðèòå àçáóêè å íåîáõîäèì êîíêðåòåí àíàëèç. ÷å èìà äðóãà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò („Ó). Ïî-íàòàòúøíîòî
ñðàâíåíèå ìåæäó äâåòå òàáëèöè íå âîäè äîíèêúäå.
Íå òàêà ñòîè âúïðîñúò ñ òàáëèöàòà, êîÿòî ïðåäñòàâëÿ-
âà áúëãàðñêèòå ðóíè, áðàõìè è ãëàãîëèöàòà. Ïðåäè äà ñúñ-
ÔÎÍÅÒÈ×ÍÎ-ÃÐÀÔÈ×ÅÍ ÀÍÀËÈÇ ÍÀ ÒÐÈÒÅ ÀÇÁÓÊÈ ðåäîòî÷èì âíèìàíèåòî ñè íà îòäåëíèòå çíàöè, ùå íàïîì-
íèì, ÷å „ïåòëèöàòà“ èìà ãëàâíî äåêîðàòèâíî çíà÷åíèå, êàê-
òî è òîâà, ÷å àêî ñòèëèçèðàìå „çàêðúãëåíàòà“ ãëàãîëèöà ñ
Âúðõó Ïðèëîæåíèå ­ 10 â äâå òàáëèöè ñìå ãðóïèðàëè íåéíèòå ïîëóêðúãîâå è åëèïñè, ùå ïîëó÷èì íåéíèÿ „êëà-
øåñò àçáóêè ­ â ëÿâàòà òàáëèöà áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà àç- ñè÷åñêè“ âàðèàíò ñ úãëè è òðèúãúëíèöè. Äðóãèòå äâå àç-
áóêà, áðàõìè è ãëàãîëèöàòà, à â äÿñíàòà òàáëèöà ñòàðîã- áóêè ñà èç÷èñòåíè ãðàôè÷íî. Äàäåíî å è ôîíåòè÷íî çíà-
ðúöêàòà, ñòàðîëàòèíñêàòà è ôèíèêèéñêàòà. ÷åíèå íà âñåêè çíàê, êàòî âúâ âúòðåøíè òàáëèöè ïðè áðàõ-
ìè è ãëàãîëèöà ñà ïîñòàâåíè çíàöèòå, êîèòî íÿìàò ôîíå-
òè÷åí åêâèâàëåíò ïðè áúëãàðñêèòå ðóíè èëè ãðàôè÷íî îò-
ãîâàðÿò íà äðóãà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò. Íàïðèìåð çíàêúò
â áðàõìè å èäåíòè÷åí ñ („Ô“) ïðè áúëãàðñêèòå ðóíè
è ïðè ãëàãîëèöàòà, íî å ïîñòàâåí âúâ âúòðåøíàòà òàáëèöà,
òúé êàòî â áðàõìè òîé íîñè ôîíåòè÷íàòà ñòîéíîñò „ÊÕÀ“,
à íå („Ô“) (â ñàíñêðèò òàêúâ çâóê íÿìà). Çà óäîáñòâî ùå
ñè ñëóæèì ñ èíèöèàëèòå íà íàèìåíîâàíàòà àçáóêà, ðåñ-
ïåêòèâíî:
(Ð) ­ áúëãàðñêè ðóíè
(Á) ­ áðàõìè
(Ã) ­ ãëàãîëèöà
Êàêâî âèæäàìå ïðè åäíî ñðàâíåíèå íà òðèòå àçáóêè:
­ Çâóêúò „Ó ñå èçïèñâà êàòî (Ð), (Á), (Ã),
(Á), (Ã). Ïðèëèêàòà å î÷åâèäíà êàêòî íà ïðèíöèïíî,
òàêà è íà êîíöåïòóàëíî íèâî, êàòî ùî ñå îòíàñÿ äî âòîðèÿ
âàðèàíò ïðè (Ã), „ïåòëèöàòà“ çàãàòâà çà ÷åðòèöà ,
êîåòî ãî ïðèáëèæàâà äî (Ð).
­ Çâóêúò „Å“ ñå çàïèñâà êàòî (Ð), (Á), (Ã). Â
ñëó÷àÿ (Ã) ìîæå äà ñå ðàçãëåæäà êàòî âàðèàíò íà ãåî-
ìåòðè÷íîòî . Ïðèëèêàòà îòíîâî å ïúëíà, êàòî òðÿáâà
äà ñå èìà ïðåäâèä, ÷å ïðè (Á) èìàìå çàòâàðÿíå íà úãúë
(ïðåìèíàâàíå â òðèúãúëíèê), êîåòî å åòàï ïðè ðàçâèòèåòî
íà íÿêîè ãåîìåòðè÷íè àçáóêè è â íàøèÿ ñëó÷àé ñå íàáëþ-
äàâà è ïðè òðèòå èçñëåäâàíè àçáóêè ìíîãîêðàòíî.
­ Çíàêúò „Æ“ ñå èçïèñâà êàòî (Ð), (Á), (Ã). Òóê
î÷åâèäíî èìàìå âàðèàíò íà ñðåùóïîëîæíè úãëè (òðèú-
ãúëíèöè).
Ïîñëåäíèòå òðè ñà ïîêàçàíè ïî äâå ïðè÷èíè. Ïúðâî, ­ Çâóêúò „È“ ñå èçïèñâà êàòî I (Ð), (Á), (Ã).  ñëó-
çà äà ñå óáåäèì êàêâî å íåîáõîäèìî, çà äà ñå èçãðàäè òåî- ÷àÿ ñ (Ã) çíàêúò ìîæå äà ñå îïîâåñòè êàòî Y, êîåòî ãî ïðèá-
ðèÿ çà âðúçêà èëè îáù ïðîèçõîä ìåæäó äàäåíè àçáóêè. Î÷å- ëèæàâà äî äðóãèòå äâà.
âèäíî å â ñëó÷àÿ ãðàôè÷íîòî ñõîäñòâî íà òðèòå àçáóêè, ­ Çâóêúò „Ì“ ñå èçïèñâà êàòî (Ð), (Á), (Ã).
íî êîåòî å ïî-âàæíî â ñëó÷àÿ, íàëèöå å è ïîñëåäîâàòåëíî Çíàöèòå ïðè (Ð) è (Á) ñà èäåíòè÷íè, ïðè (Ã) å ïîäîáåí è
ôîíåòè÷íî ñõîäñòâî. Ïðèåòàòà îò íàóêàòà òåîðèÿ, ÷å ñòà- àêî ïðèëîæèì ïðèíöèïà, êîéòî ñïîìåíàõìå âúâ âðúçêà ñ
ðîãðúöêàòà àçáóêà å çàèìñòâàíà îò ôèíèêèéñêàòà è íà ñâîé „áðèòàíñêèÿ ñòàíäàðò“, åäíî ðàâåíñòâî ìåæäó è å
ðåä å ñòàíàëà ïðîòîòèï àç ñòàðîëàòèíñêàòà, íàìèðà òóê íàïúëíî âúçìîæíî.
î÷åâèäíî ïîòâúðæäåíèå. Âòîðàòà ïðè÷èíà äà ïîêàæåì òàá- ­ Çâóêúò „Í“ èìà ñëåäíèòå âàðèàíòè (Ð), (Á),
ëèöàòà âäÿñíî ñà âñå îùå ïîääúðæàíèòå â íÿêîè íàó÷íè (Ã). Âòîðèÿò âàðèàíò ïðè (Ð) å èäåíòè÷åí ñ òîçè îò (Ã),
êðúãîâå òâúðäåíèÿ, ÷å ãëàãîëèöàòà ñúùî å áèëà ñúçäàäå- ïúðâèÿò è òðåòèÿò îò (Ð) ñà ïîäîáíè íà äâàòà çíàêà îò (Á).
íà íà áàçàòà íà ãðúöêàòà àçáóêà (ïîäîáíà òåîðèÿ áåøå èç- ­ Çâóêúò „Ï“ ñå èçïèñâà êàòî (Ð), (Á),
êàçàíà è ïî îòíîøåíèå íà áðàõìè).  ñëó÷àÿ ðàöèîíàëíî (Ã). Ïðèëèêàòà å ìíîãî áëèçêà, êàòî òóê å èëþñòðèðàíî
èçñëåäâàíå íà äâåòå òàáëèöè ïîçâîëÿâà äà ñå âîäè, ÷å çà ÿñíî ïðåìèíàâàíåòî ïðè (Ð) íà êðúãà â òðèúãúëíèê, èëè
ïðîèçõîä íà ãëàãîëèöàòà, èëè çà áðàõìè îò ñòàðîãðúöêàòà îáðàòíîòî, áåç äà ñå èçìåíÿ íèòî ãåîìåòðè÷íèÿò õàðàê-
àçáóêà íÿìà íèêàêâè, äîðè îòíîñèòåëíè, îñíîâàíèÿ. Ïî- òåð, íèòî ôîíåòè÷íàòà ñòîéíîñò, çàêîíîìåðíîñò, êîÿòî

131
ÀÂÈÒÎÕÎË
âå÷å êîìåíòèðàõìå çà (Á) è (Ã). Çíàêúò (Ã) å ñèíòåç îò òàâëÿâà „ïåòëèöà“, çíàêúò ñå ñòèëèçèðà äî V, èäåíòè÷åí ñ
äâàòà çíàêà â (Ð). ïúðâèÿ çíàê îò (Á). Àêî å îòäåëåí ôîðìîîáðàçóâàù åëå-
­ Çâóêúò „Г èìà ïî äâà âàðèàíòà âúâ âñÿêà àçáóêà ìåíò, òîé ìîæå äà ñå ñòèëèçèðà â òðè âàðèàíòà , êàêòî
(Ð), (Á), (Ã), êîèòî ïðåäñòàâëÿâàò ðàçëè÷íè ñòå- å èçïèñàíî, è , êîèòî ïúê ñå äîáëèæàâàò äî ïîäîáíà
ïåíè íà åâîëþöèÿòà íà ñïèðàëàòà. ñòèëèçàöèÿ íà çíàöèòå â (Ð) . Çíàöèòå â (Á) ðàçêðè-
Ðàçãëåäàíèòå 8 çíàêà ïðåäñòàâëÿâàò ïðÿêî ãðàôè÷íî, âàò ó÷àñòèåòî ñúùî íà òðè ñúñòàâíè ÷àñòè, êîåòî ãè ñáëè-
åâîëþöèîííî-ïðèíöèïíî ñõîäñòâî, êàòî çà òðåòî ñåìàí- æàâà ñ äâàòà çíàêà îò (Ã).
òè÷íî íèâî èìàò åäíàêâà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò. Ëîãè÷íî å Çíàöèòå íà çâóêîâåòå, êîèòî ëèïñâàò â åäíà èëè äðóãà
äà äîïóñíåì, ÷å òîçè ñîëèäåí ìîäåë íà ïîäîáèå ïîêàçâà îò òðèòå àçáóêè, ïðåäëàãàò èçêëþ÷èòåëíî èíòåðåñåí ìà-
íåñúìíåíà âðúçêà íà òðèòå àçáóêè è áè ìîãúë äà îáîñíîâå òåðèàë çà èçñëåäâàíå, òúé êàòî îòãîâàðÿò íà ñïåöèôè÷íè
åäíà òåîðèÿ çà òåõåí îáù èëè âçàèìîñâúðçàí ïðîèçõîä. ôîíåòè÷íè ñòîéíîñòè, êîèòî, îò åäíà ñòðàíà, èäåíòèôè-
Âïîñëåäñòâèå ïîçíàâàíåòî íà âúòðåøíàòà äèíàìèêà è ìíî- öèðàò (Ð) è (Ã) è, îò äðóãà, ãè äèôåðåíöèðàò îò (Á). Ñú-
ãîîáðàçèå íà ãåîìåòðè÷íè ñòðóêòóðè äàâà âúçìîæíîñò äà ùåñòâóâà è åäíî èçêëþ÷åíèå, êîåòî ñáëèæàâà (Ð) è (Á) è
ñå äîëîâÿò è äðóãè ïðèëèêè, êàòî òóê ùå òðúãíåì ïî îá- ãè îòäàëå÷àâà îò (Ã). Òîâà å çâóêúò „ÒՓ, êîéòî ëèïñâà â
ðàòíàòà ïðîãðåñèÿ ­ íàñî÷âàíè îò ôîíåòè÷íîòî ñõîäñò- „Ó, à ïðè äðóãèòå äâå àçáóêè èìà ñëåäíèÿ ãðàôè÷åí èç-
âî, ùå òúðñèì ãåîìåòðè÷íî òàêîâà: ðàç (Ð), (Á). È äâàòà çíàêà ñà ìíîãî èíòåðåñíè,
­ Çíàöèòå, ñ êîèòî â òðèòå àçáóêè ñå îçíà÷àâàò ðàçëè÷- òúé êàòî ñà åäèíñòâåíè ïî ãåîìåòðè÷íèÿ ñè õàðàêòåð è çà
íè íþàíñè íà çâóêà „Ñ“, ñà ñëåäíèòå (Ð). äâåòå àçáóêè. Ïðè âúðõó îñíîâàòà (úãúë-òðèúãúëíèê) å
(Á), (Ã).  ñëó÷àÿ ïðèíöèïíèÿò ôîðìîîáðàçóâàù åëå- äîáàâåíà ðîìáîèäíàòà ôèãóðà, êîÿòî íå ñå ñðåùà âúîáùå
ìåíò è ïðè òðèòå àçáóêè ñ êðúãúò, êàòî â òðè ñëó÷àÿ ïðè è â òðèòå àçáóêè. Ïîðàäè òîâà äîïóñêàìå, ÷å òóê èìàìå
(Ð) è (Ã) òîé å çàìåíåí ñ òðèúãúëíèê èëè å â ñú÷åòàíèå ðàáîòà èëè ñ êîðóìïèðàí ïðè èçïèñâàíåòî êðúã, èëè ñ äâà
êðúã ­ òðèúãúëíèê. Ñðåùóïîëîæíî ïîñòàâåíèòå äâà òðè- úãúëà = äâà ïîëóêðúãà , êàòî îòíîâî ñå ñòèãà
úãúëíèêà (úãúëà) Õ (Ð) è êðúãúò è òðèúãúëíèêúò (Ã) êî- äî êðúã. Ïðè çíàêà òî÷êàòà â òðèúãúëíèêà ïðåäñòàâëÿ-
ðåñïîíäèðàò ñ äâàòà ñðåùóïîëîæíî ïîñòàâåíè êðúãà âàò íà÷àëíàòà ôîðìà íà åâîëþöèÿòà íà êðúãà, êîÿòî ïðîñ-
(Á). Êàòî îò÷åòåì âçàèìíîòî çàìåíÿíå íà äâàòà çíàêà, íà ëåäèõìå îùå îò Õàðàïà è âåäè÷åñêàòà ãåîìåòðè÷íà ñèñ-
êîåòî âå÷å îáúðíàõìå âíèìàíèå, ïîëó÷àâàìå òðè îñíîâ- òåìà. Ñëåäîâàòåëíî è òóê ñå íàáëþäàâà ñúîòíîøåíèåòî
íè âàðèàíòà . Íåùî ïîâå÷å, òàêîâà ñòèëèçèðàíå êðúã-òðèúãúëíèê.
ñå íàáëþäàâà ïðè äðóãèÿ åëåìåíò, ïîëóêðúãà (Ð), Ñèñòåìàòèçàöèÿ íà ãðàôåìèòå çà çâóêîâåòå, êîèòî ñà
(Á), êîéòî âñúùíîñò ïðåäñòàâëÿâà ïðåñå÷åí êðúã . îáùè çà (Ð) è (Ã), íî ëèïñâàò â (Á):
çíàêà ïðè (Ã) òîé å òðàíñôîðìèðàí â ïðåñå÷åí òðèúãúë- ­ Âå÷å êîìåíòèðàõìå ñõîäñòâîòî ìåæäó çíàöèòå çà çâó-
íèê . Ïîäîáåí àíàëèç áè áèë òâúðäå õèïîòåòè÷åí, àêî êà „Ô“ â (Ð) è (Ã) Ô = Ô. Ïðè (Á) ñ òîçè çíàê ñå îçíà÷àâà
ñå áàçèðàõìå ñàìî íà ãðàôè÷íî ñõîäñòâî, íî â òîçè ñëó- çâóêúò „ØÀ“.
÷àé àíàëèçúò å ïîäïëàòåí îò èçõîäíàòà ôîíåòè÷íà èäåí- ­ Çâóêúò „Ó“, êîéòî ëèïñâà â (Á), ñå èçïèñâà â äðóãèòå
òè÷íîñò ­ „Ñ“ ïðè (Ð) è (Ã) è „ÑÀ“, „ØÀ“ ïðè (Á). Ãðà- äâå àçáóêè êàòî (Ð), (Ã). Àêî ñòèëèçèðàìå ãå-
ôè÷íàòà èëþñòðàöèÿ íà íàïðàâåíèÿ àíàëèç å ñëåäíàòà: îìåòðè÷íî çíàöèòå â (Ã), ùå ïîëó÷èì è , òâúðäå ïî-
­ êðúã äîáíè íà òåçè â (Ð), ñàìî îáúðíàòè â äðóãà ïîñîêà. Íåùî
­ òðèúãúëíèê ïîâå÷å, çâóêúò „Þ“ â (Ã) ñå èçïèñâà êàòî ­ èäåíòè÷åí ñ
­ Çâóêúò „Ä“ ñå èçïèñâà êàòî (Ð), (Á), (Ã). Àêî òîçè ïðè (Ð) .
ñòèëèçèðàìå ïåòëèöèòå ïðè (Ã), ïîëó÷àâà ñå , òâúðäå ­ Çâóêîâåòå „Ø“ è „Ù“ ñå èçïèñâàò êàòî (Ð),
ñõîäíî ñ (Ð), íî îáúðíàòî, äîêàòî ìîæå äà ñå ðàçã- (Ã), êàòî òóê íå å íåîáõîäèì êîìåíòàð. Ïðè (Á) çâóê „Ø“,
ëåæäà êàòî . Òàêà äîñòèãíàõìå äî òâúðäå ñõîäíèòå òðè „Ù“ ëèïñâà, à òàì îçíà÷àâà „ÃÕÀ“, äîêàòî Å å „ÄÆÀ“.
âàðèàíòà . Èíòåðåñíî, ÷å çíàêúò (Ã) ñå èçïîëç- ­ Çâóêúò „Ö“ ñå èçïèñâà êàòî (Ð), (Ã). Àêî
âà â òàçè àçáóêà è ⠄îáúðíàòà“ ïîçèöèÿ, , êîåòî îçíà- ñòèëèçèðàìå „ïåòëèöàòà“ ïðè (Ã) ùå ïîëó÷èì , òâúðäå
÷àâà çâóêà „Â“, êàêòî è ⠄ñâúðçàíà ïîçèöèÿ“ = çâóêà ñõîäíî ñ , êàòî î÷åâèäíî å êðúãîâ âàðèàíò íà ñúùèÿ
„Ë“, à äâåòå ÷àñòè íà çíàêà (Á) ïîêàçâàò ñúùî äâå ïî- çíàê. Îòíîâî ñðåùàìå ìíîãîêðàòíî êîìåíòèðàíîòî âçàè-
ñîêè. ìíî çàìåíÿíå ìåæäó êðúã (ïîëóêðúã ­ òðèúãúëíèê) úãúë.
Òðåòèÿò òèï àíàëèç óñòàíîâÿâà ïðèíöèïíè ôîðìîîá-  (Á) ïîäîáíèÿò çíàê ïðåäàâà çâóêà „ÂÀ“.
ðàçóâàùè ñõîäñòâà. Äîêàçàòåëñòâà íàìèðàìå ïðè èçñëåä- Çàáåëåæèòåëíî å, ÷å îñíîâíèÿò àðãóìåíò ïðè ðàçãëåæ-
âàíå íà çíàöèòå íà çâóêà“Ò“.  òðèòå àçáóêè âàðèàíòèòå ñà äàíå íà òðèòå àçáóêè å íàëè÷èåòî íà ñõîäñòâî íà äâå êîí-
ñëåäíèòå (Ð), (Á), (Ã). Íà ïðúâ ïîãëåä îá- êðåòíè íèâà ­ ãðàôè÷íî è ôîíåòè÷íî. Ïðè àçáóêè, ðàçâèëè
ùà å ñàìî ôîíåòè÷íàòà ñòîéíîñò „Ò“ (Ð, Ã), è „ÒÀ“, „ÒÕÀ“ ñå íà ãåîìåòðè÷íà îñíîâà, ìîæå äà ñå î÷àêâà åäíî ñõîäñò-
(Á), íî àêî ñå âãëåäàìå â ãåîìåòðè÷íèòå ñòðóêòóðè, ùå âî âúâ ôîðìîîáðàçóâàíåòî ïîðàäè èçíà÷àëíîòî òðèåäèíñ-
âèäèì, ÷å òå ïðåäñòàâëÿâàò ñú÷åòàíèå íà òðèúãúëíèê òâî íà òåõíèÿ àðõèòèï (Ïðèëîæåíèå ­ 11).
(úãúë) ñ ÷àñò îò êâàäðàò èëè ëèíèÿ. Ïðè (Ð) òåçè åëåìåí-
òè ñà îáåäèíåíè â åäíà ôèãóðà , ïðè (Á) òå ñà îòäåëåíè
îò äðóã , à ïðè (Ã), àêî ñòèëèçèðàìå åëèïñèòå, ïîëó÷à-
âàìå ­ ñúùèòå ñúñòàâíè åëåìåíòè â ìàëêî ïî-ðàçëè-
÷åí ïîðÿäúê îò òåçè ïðè (Ð). Íåùî ïîâå÷å, àêî ñòèëè-
çèðàìå „ïåòëèöàòà“ ïðè , ïîëó÷àâàìå ñúùèÿ åëåìåíò
êàòî ïðè (Á), íî îáúðíàò íàäîëó .
­ Çâóêúò „Õ“ ñå âïèñâà êàòî (Ð), (Á), (Ã),
âúâ âñÿêà àçáóêà ïî äâà âàðèàíòà.  òîçè ñëó÷àé ãëàâíàòà
òðóäíîñò ïðè ñðàâíåíèåòî èäâà îò ïúðâèÿ çíàê (Ã) ­ äàëè
ïðè íåãî êðúãúò ïðåäñòàâëÿâà èçâåñòíà „ïåòëèöà“, èëè å
ïúëíîïðàâåí ôîðìîîáðàçóâàù åëåìåíò? Àêî òîé ïðåäñ-

132
ÀÂÈÒÎÕÎË
Íàïðèìåð çíàêúò Ô (Ð), (Á), (Ã) ìîæåì äà îòêðèåì è ëèöà, ùå âèäèì â íåÿ òðè êîëîíêè ñ ôîíåòè÷íè ñòîéíîñ-
ïðè åäíà äðóãà âçàèìîîáâúðçàíà ãðóïà àçáóêè ­ ôèíèêèéñ- òè, êîåòî ïîêàçâà, ÷å äîðè ñàìèÿò àâòîð íà òåîðèÿòà çà
êàòà, ãðúöêàòà è ëàòèíñêàòà (Ïðèëîæåíèå ­ 10). Òàì íà- îáùèÿ ïðîèçõîä íà ïîñî÷åíèòå â òàáëèöàòà àçáóêè íå å
ìèðàìå òðèòå âàðèàíòà íà ðàçãëåæäàíèÿ çíàê , íî ìîãúë äà ïîñòèãíå ôîíåòè÷íà ñèìåòðèÿ ìåæäó òÿõ! Òîâà
òå íå îçíà÷àâàò òóê çâóêà „Ô“, à çâóêà „Êޓ. Çíàê, èäåí- äî ãîëÿìà ñòåïåí ïîäêîïàâà íåãîâàòà òåîðèÿ, îùå ïîâå÷å
òè÷åí ñ , îòêðèâàìå è â ãðúöêàòà àçáóêà, íî òàì òîé ÷å äîðè ãðàôè÷íîòî ñõîäñòâî å òâúðäå îáúðêàíî è åäâà
îçíà÷àâà çâóêà „Ã“, à íå „Ä“, êàêòî ïðè (Ð/Á/Ã). Çíàêúò Ø ëè áè ìîãëî äà ñå äîâåäå äî ïðèíöèïíî ôîðìîîáðàçóâà-
(Ð/Ã) ñå ñðåùà â ìàëêî èçìåíåí âàðèàíò Å è ïðè ãðúöêàòà ùî íèâî. Íî çà íàñ â ñëó÷àÿ âúòðåøíèòå îòíîøåíèÿ ìåæ-
àçáóêà, íî òàì òîé îçíà÷àâà „Å“, à íå „Ø“. Çíàêúò Ì â äó çíàöèòå â òàáëèöàòà íå ñà îò çíà÷åíèå, âàæåí å ôàêòúò,
ãðúöêàòà àçáóêà è (Ã) ñà ïîäîáíè ãðàôè÷íî, íî ôîíå- ÷å ìàêàð è â åäèí íàïúëíî îáúðêàí „ïîðÿäúê“ ïî÷òè âñè÷-
òè÷íàòà èì ñòîéíîñò íå ìîæå äà áúäå ïî-ðàçëè÷íà ­ ðåñ- êè çíàöè îò òàáëèöàòà ìîãàò äà íàìåðÿò ñâîå ïîäîáèå â
ïåêòèâíî „Åѓ, „Ñ“ (ãð. è „Ã“ ïðè (Ã). Çíàêúò „Õ“ â ëà- ïðåäëîæåíàòà îò íàñ ñúùî „îáúðêàíà“ êîëîíêà îò çíàöè.
òèíñêàòà àçáóêà å áëèçúê äî â (Ð/Á/Ã), íî äîêàòî Òîâà ñå îòíàñÿ äîðè äî íàé-ñëîæíèòå ãåîìåòðè÷íè ôèãó-
ïðè òÿõ òåçè çíàöè îòãîâàðÿò íà çâóêà „Æ“, „ÆÀ“, ïðè ðè â òàáëèöàòà íà Äîáëõîôåð . Íàëà-
ëàòèíñêàòà Õ = ÑÕ(Õ)“. Ìîæå áè åäèíñòâåíî „äâîéíî“ ãàùîòî ñå èñòîðè÷åñêî îáÿñíåíèå â ñëó÷àÿ å, ÷å êàêòî òþð-
ñõîäñòâî íàáëþäàâàìå ïðè ëàòèíñêîòî I = È è (Ð/ êèòå, òàêà è ïàðòèòå è Ñàñàíèäèòå ïðåç ðàçëè÷íè èñòîðè-
Á/Ã), ñúùî îçíà÷àâàùè „È“. Òóê îáà÷å òðÿáâà äà èìàìå ÷åñêè ïåðèîäè ñà èìàëè íåïîñðåäñòâåíà âðúçêà ñ êóëòóð-
ïðåäâèä âàðèàíòèòå íà òîçè çâóê â ãðúöêàòà àçáóêà, îò êî- íèòå è èñòîðè÷åñêè ïðîñòðàíñòâà, â êîèòî ñà æèâååëè áúë-
ÿòî ïðîèçëèçà ëàòèíñêàòà, à èìåííî ­ î÷åâèäíî ãàðèòå è êúäåòî ñå å îôîðìèëà íå ñàìî òÿõíàòà ïèñìå-
åâîëþöèÿ íà ñïèðàëàòà. Ïðè (Ð/Á/Ã) âå÷å óñòàíîâèõìå, íîñò, íî è ïèñìåíîñòòà áðàõìè ­ ïðîñòðàíñòâîòî, çàêëþ-
÷å îò ñïèðàëàòà ñà ñå ðàçâèëè çíàöèòå , êîèòî îáà- ÷åíî ìåæäó Êàñïèéñêî ìîðå è Òàðèì è ìåæäó Àëòàé è
÷å ïðè òÿõ îçíà÷àâàò çâóêà „Ð“. Îêàçà ñå, ÷å ïðåäïîëîæå- ðåêà Ãàíã. Íî òîâà å âúïðîñ, íà êîéòî òðÿáâà äà ñå ïîñâå-
íîòî „äâîéíî“ ñõîäñòâî å ñúâñåì èëþçîðíî. òè îòäåëíî èçñëåäâàíå.  ñëó÷àÿ îò çíà÷åíèå çà íàñ å, ÷å
Çà äà ïîëó÷èì îùå åäíî íåçàâèñèìî ïîòâúðæäåíèå íà ìåæäó çíàöèòå â òàáëèöàòà è çíàöèòå, äîáàâåíè â êîëîí-
èçõîäíèÿ ïðèíöèï çà ãðàôè÷íî-ôîíåòè÷íîòî ñõîäñòâî ïðè êàòà, íå ìîæå äà ñå îòêðèå „ïî÷òè“ íèêàêâî ñõîäñòâî è íà
(Ð/Á/Ã), âúðõó êîåòî ùå èçãðàäèì êðàéíèòå ñè èçâîäè, ùå äâåòå íåîáõîäèìè íèâà ­ ãðàôè÷íî è ôîíåòè÷íî ­ åäíîâ-
ïîòúðñèì ñðàâíåíèå ñ îùå åäíà ãðóïà àçáóêè.  òàçè ãðó- ðåìåííî. Çà äà óïîòðåáèì „ïî÷òè“, â òîçè ñëó÷àé îñíîâà-
ïà ÷åñòî áåøå òúðñåí ïúê ïðîèçõîäúò íà áúëãàðñêèòå ðó- íèåòî å ⠄ñòàðîóíãàðñêàòà“ ðóíè÷åñêà ñèñòåìà, êîÿòî
íè. Ïî-òî÷íî áåøå íàëàãàí çíàêúò çà ðàâåíñòâî ìåæäó áúë- ïðèòåæàâà òâúðäå èíòåðåñåí ñèíêðåòè÷åí õàðàêòåð. Íå å
ãàðñêèòå ðóíè è òàêà íàðå÷åíèòå òþðêñêè ðóíè. Òóê íÿìà òðóäíî äà ñå çàáåëåæè, ÷å ìåæäó òàçè àçáóêà è àçáóêèòå
äà ñå çàíèìàâàìå ñ îïðîâåðãàâàíå íà òîâà ðàâåíñòâî, êîå-
òî ìîæå äà áúäå íàïðàâåíî è îò èñòîðè÷åñêà, è îò õðîíî-
ëîãè÷åñêà, è îò ôèëîëîãè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà. Ñàìî ùå íàï-
ðàâèì ãðàôè÷íî-ôîíåòè÷íîòî ñðàâíåíèå, êîåòî å äîñòà-
òú÷íî êðàñíîðå÷èâî è äîñòúïíî çà âñåêè íåïðåäóáåäåí
íàáëþäàòåë. Çà öåëòà ïðåäëàãàìå ñõåìàòà îò Ïðèëîæå-
íèå ­ 12, èçãîòâåíà îò Åðíñò Äîáëõîôåð, çà äà èëþñòðèðà
ãëàâàòà, ïîñâåòåíà íà „òþðêñêàòà àçáóêà“ â íåãîâàòà êíè-
ãà „Voices in stone, London 1973 (ñòð. 292).
 áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà áåçêðèòè÷íî áåøå
ïðèåòà „ïðèíàäëåæíîñòòà“ íà áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà àç-
áóêà êúì „òþðêñêèòå ðóíè“. Âúïðåêè ÷å ñïîðåä óíèâåð-
ñàëíàòà äåôèíèöèÿ çà „èäåàëíàòà“ àçáóêà (íà âñåêè åäèí
çâóê îòãîâàðÿ åäèí îïðåäåëåí çíàê (áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñ-
êà àçáóêà ìîæå äà ñå îïðåäåëè êàòî „ñúâúðøåíà“, çàäúë-
ãî òÿ áåøå îïðåäåëåíà êàòî „ñèñòåìà îò çíàöè“, áèëî òî
„ñòðîèòåëíè çíàöè“, „äàìãè“ çà áåëÿçâàíå íà äîáèòúê è
äð. ïîä. Èçâåñòåí áàëàíñ íà òîâà íåùàñòíî ïîëîæåíèå
áåøå íàïðàâåí åäâà ïðåäè íÿêîëêî ãîäèíè îò Ïåòúð Äîá-
ðåâ, êîéòî ñåðèîçíî ñå îïèòà äà âúçñòàíîâè áúëãàðñêàòà
àçáóêà îò ïðåäõðèñòèÿíñêèÿ ïåðèîä íà Áúëãàðèÿ. Ïðè ñâî-
èòå àíàëèçè òîé îòðå÷å âñÿêàêâî ñõîäñòâî ìåæäó òàçè àç-
áóêà è òàêà íàðå÷åíèòå òþðêñêè ðóíè. Íà íàñ íè ñå ñòðóâà
÷å òîâà ñõîäñòâî âñå ïàê å íàëèöå. Çà äà ðàçáåðåì îáà÷å
òàáëèöàòà íà Äîáëõîôåð äîïúëíèòåëíà êîëîíêà ñúñ çíà-
öè, ñúáðàíè îò òðèòå àçáóêè, êîèòî ðàçãëåæäàõìå äîñåãà
(Ð/Á/Ò), êàòî ãè îðèåíòèðàõìå ñïðÿìî òåçè â òàáëèöàòà ïî
ãðàôè÷íà, à íå ïî ôîíåòè÷íà ñèìåòðèÿ. Ïðè÷èíàòà çà òà-
çè åäíîñòðàííà îðèåíòàöèÿ å, ÷å äîðè ïðè íàé-äîáðî âúî-
áðàæåíèå çíàöèòå îò íàøèòå òðè àçáóêè íå ìîãàò äà ñå
îðãàíèçèðàò âúâ ôîíåòè÷íà ñèìåòðèÿ ñïðÿìî òåçè â òàá-
ëèöàòà íà Äîáëõîôåð. Âïðî÷åì, àêî ïîãëåäíåì ñàìàòà òàá-

133
ÀÂÈÒÎÕÎË
îò „òþðêñêàòà ãðóïà“ èìà èçâåñòíî ñõîäñòâî, íî ñõîäñò- òåîëîã, òâúðäå âúçìîæíî å òîé ñúçíàòåëíî äà å òúðñèë çà
âî, ìàêàð è îò äðóã õàðàêòåð, èìà è ìåæäó íåÿ è „áúëãàð- ïúðâà áóêâà â ãëàãîëèöàòà ñèìâîëà íà Èñóñ Õðèñòîñ. Àêî
ñêàòà ãðóïà“. Òúé êàòî ñõîäñòâîòî ñ „òþðêñêàòà ãðóïà“ å çà ìîäåë òîé å èçïîëçâàë áðàõìè, áèëî å íåîáõîäèìî äà
ñàìî ãðàôè÷íî è íå ñå ïîäêðåïÿ ñ ôîíåòè÷íà ñèìåòðèÿ, ðàçìåñòè ìåñòàòà íà „À“ è „Ê“ ( è ), êàòî ïî ñèëàòà íà
âñÿêàêúâ àíàëèç â òàçè ïîñîêà å áåçñìèñëåí. Êàêâî íàá- ñòðàííî ñúâïàäåíèå ïðè ðàçìÿíàòà çíàêúò å ïîëó÷èë
ëþäàâàìå îáà÷å ïðè ñðàâíåíèåòî íà (Ð/Á/Ã) ñúñ ñòàðîóí- çâóêîâàòà ñòîéíîñò „Ê“ ­ ïúðâèÿò çâóê è áóêâà â èìåòî íà
ãàðñêèòå ðóíè (ùå èçïîëçâàìå èíèöèàëèòå Ñ-Ó). Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô. Ïî òîçè íà÷èí â òîçè ñëî-
Î÷åâèäíî å, ÷å çíàöè êàòî (Ñ-Ó) ñà ñõîäíè ñ æåí ïîëèôîíè÷åí çíàê òîé å ïîñòàâèë ñâîÿ „ïîäïèñ“, ñâîÿ
â (Ð/Á/Ã) â ãðàôè÷íî îòíîøåíèå è çàåäíî ñ òî- „ìîíîãðàì“ ïîä òâîðåíèåòî ñè.
âà èìàò ïîäîáíà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò. Íî òîâà, êîåòî ïðà-
âè íàé-ñèëíî âïå÷àòëåíèå â ãðàôè÷íîòî è ôîíåòè÷íî
ñõîäñòâî íà íÿêîè ìíîãî ðåäêè è ñëîæíè ôèãóðè â ñðàâ-
íÿâàíèòå àçáóêè. Íàïðèìåð: ÈÇÂÎÄÈ
­ Çíàêúò çà çâóêà „Î“ â (Ñ-Ó) ­ Z èìà ñâîé ïàðàëåë
åäèíñòâåíî â (Á) ­ Z. Êàêâè îñíîâíè èçâîäè ñå íàëàãàò îò íàøèÿ àíàëèç?
­ Íàé-ñëîæíàòà ãðàôåìà ïðè (Ã) , êîÿòî íå ìîæå 1. Ãðàôè÷íî-ôîíåòè÷íàòà âðúçêà ìåæäó áúëãàðñêèòå
äà ñå íàìåðè â ÷èñò âèä ïðè (Ð) è (Á), ñå ñúäúðæà â (Ñ-Ó) ðóíè, áðàõìè è ãëàãîëèöàòà å íåñúìíåíà, êîåòî îçíà÷àâà,
, êàòî ïðè òîâà íîñè ñúùàòà ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò! ÷å òå èìàò îáù ïðîèçõîä ­ îò îáù àðõèòèïîâ ìîäåë èëè
Íÿêîè çíàöè ïðè (Ñ-Ó) íå ñàìî èìàò ñâîèòå åêâèâàëåí- ïðîèçëèçàò äèðåêòíî åäíà îò äðóãà.
òè â (Ð/Á/Ã), íî ñ ãðàôè÷íàòà ñè âàðèàòèâíîñò òå ïîòâúðæ- 2. Íÿìà ìÿñòî çà òâúðäåíèåòî, ÷å ãëàãîëèöàòà ïðîèçëè-
äàâàò íàïðàâåíèÿ îò íàñ ïî-ãîðå àíàëèç. Íàïðèìåð çà çíà- çà îò ãðúöêàòà àçáóêà, êàêòî è ÷å íåéíèÿò àâòîð íå å áèë
öèòå çà çâóêà „Ó“ íèå èçãðàäèõìå ïàðàëåë ìåæäó (Ð) è Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô.
(Ã), êàòî ïðåäïîëîæèõìå âçàèìíî çàìåíÿíå íà úãúë (òðè- 3. Ãëàãîëèöàòà å áèëà ñúçäàäåíà îïðåäåëåíî, çàä à îáñ-
úãúëíèê) ñ ïîëóêðúã è îáðàòíîòî, êàòî ðàçëè÷íà îñòàâàøå ëóæâà áúëãàðñêèÿ íàðîä è íåãîâèÿ åçèê. Äúëáîêîòî ïîç-
ñàìî ïîñîêàòà ­ . Ñåãà âèæäàìå â (Ñ-Ó) íå ñàìî ñú- íàâàíå íà òîçè åçèê è íà áúëãàðñêèòå ðóíè ïîòâúðæäàâàò
ùèÿ ïðèíöèï, çàìÿíà íà êðúã ñ òðèúãúëíèê çà ñúùèÿ çâóê áúëãàðñêèÿ ïðîèçõîä è áúëãàðñêîòî ñúçíàíèå íà íåéíèÿ
, íî è ïîñîêàòà íà çíàêà îòãîâàðÿ íà òàçè ïðè (Ã).
ñúçäàòåë.
Îùå ïî-èíòåðåñåí å àíàëèçúò íà çíàêà çà çâóêà „ÒÓ=ғ (Ñ-
4. Íàïúëíî íåñúñòîÿòåëíè ñà òâúðäåíèÿòà, ÷å ãëàãî-
Ó) (òóê îìåêîòÿâàíåòî íà „Ò“ ïîñòàâÿ ðàâåíñòâî ìåæäó
ëèöàòà å áèëà ñúçäàäåíà íà áàçàòà íà íÿêàêâè „ñëàâÿíñ-
„ÒÓ=ғ è „ÒՓ â (Ð/Á). Òîçè çâóê ñå èçïèñâà (Ñ-Ó),
êè“ èëè „ãîòñêè“ ðóíè.
(Ð), (Á). Ïðè íàïðàâåíèÿ ïðåäè àíàëèç íà ïîñëåäíèòå
äâà çíàêà, ïðåäïîëîæèõìå íàëè÷èåòî íà ñúîòíîøåíèåòî 5. Èíäèðåêòíî íàøèòå èçñëåäâàíèÿ ïîêàçâàò, ÷å âúçñ-
„äâà úãúëà = äâà ïîëóêðúãà“, à òî÷êàòà â òðèúãúëíèêà îï- òàíîâÿâàíåòî íà áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà àçáóêà, íàïðàâå-
ðåäåëèõìå êàòî „íà÷àëíà ôîðìà íà åâîëþöèÿ íà êðúãà“. íî îò Ï. Äîáðåâ âúç îñíîâà íà èçâåñòíèòå íàäïèñè îò Äó-
Ïðè âèæäàìå ñúùèÿ ñèíòåç, íå ñàìî äâà úãúëà ñ âïè- íàâñêà Áúëãàðèÿ, å íåîñïîðèìî.
ñàíè â òÿõ äâà êðúãà (òî÷êè), íî ïðè ïúðâèÿ âàðèàíò èìàìå 6. Ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëèöàòà ïðåäñòàâëÿâà âèñøèÿò
âïèñàíè úãëè â úãëè, êîåòî ïîòâúðæäàâà îùå åäèí îñíîâåí òâîð÷åñêè àêò â õðèñòèÿíñêàòà êóëòóðà, ïîñòèãíàò íåïîñ-
ôóíêöèîíàëåí ïðèíöèï ­ âçàèìîçàìåíÿåìîñòòà íà äâàòà ðåäñòâåíî ñëåä îêîí÷àòåëíîòî îòõâúðëÿíå íà èêîíîáîð-
îñíîâíè ôîðìîîáðàçóâàùè åëåìåíòà. ñòâîòî (847 ã.). Ïàðàäîêñàëíî, íî äîñòà âåðîÿòíî å äî-
Ùå çàâúðøèì ñðàâíèòåëíîòî èçñëåäâàíå ñ äâà çíàêà, ïóñêàíåòî, ÷å Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô, êîéòî å èìàë
êîèòî íå ñëó÷àéíî îñòàâèõìå â êðàÿ íà íàøèÿ àíàëèç ­ òå äúëáîêè ïîçíàíèÿ âúðõó èäåéíèÿ ñïîð íà ñâîåòî âðåìå,
ïðåäñòàâëÿâàò èçêëþ÷èòåëíî èíòåðåñåí ìàòåðèàë çà èçñ- ñå å çàïîçíàë è ñ òðàäèöèÿòà „Êàðìèíà Ôèãóðàòà“, êîÿòî
ëåäâàíå. Òîâà ñà çíàöèòå çà çâóêîâåòå „À“ è „Ê“, êîèòî â å áèëà äîïóñêàíà êàòî îáåêò íà âÿðàòà è ïðåäè âñè÷êî ñ
ðàçãëåæäàíèòå îò íàñ òðè àçáóêè ñå èçïèñâàò êàêòî ñëåäâà: òðàäèöèÿòà îò âðåìåòî íà Êîíñòàíòèí II çà ñúçäàâàíå íà
„À“ (Ð) (Á) (Ã) „ñèìâîëè íà âÿðàòà“, ò.å. „êóëò áåç îáðàç“, îò êîéòî äàòè-
„Ê“ (Ð) (Á) (Ã) ðàò õðèñòîãðàìèòå. Êèðèë å ïîñòèãíàë òâîð÷åñêè ñèíòåç
 ïîëó÷åíàòà ñòðàííà ñõåìà äîïóñíàõìå åêñïåðèìå- è íà òåçè ñèìâîëè â ñâîÿòà ãëàãîëèöà.
òèðàíå, ïðè êîåòî áè ñå ïîëó÷èëî àáñîëþòíî ðàâåíñòâî ­ 7. Ñúçäàâàíå íà ãëàãîëèöàòà ãîâîðè çà öÿëîñòíà ïîä-
ñàìî àêî çíàöèòå ïðè (Á) ñè ðàçìåíÿò ìåñòàòà: ãîòîâêà çà óñòàíîâÿâàíå íà õðèñòèÿíñòâîòî â Áúëãàðèÿ,
„À“ (Ð) (Á) (Ã) äàëå÷ ïðåäè íåãîâîòî ôàêòè÷åñêî ïðèåìàíå, ïðè êîåòî
„Ê“ (Ð) (Á) (Ã) íàèâíàòà âåðñèÿ çà ïðè÷èíèòå çà íåãîâîòî ïðèåìàíå òðÿáâà
Íà ïðúâ ïîãëåä òóê çíàêúò (Ð) å êàòî ÷å ëè ðàçëè÷åí äà îòïàäíå. Ñúùîòî òàêà òðÿáâà äà îòïàäíå è îùå ïî-
îò äðóãèòå äâà, íî òîâà å ïðèâèäíî. Òîçè çíàê âñúùíîñò íàèâíàòà ïðåäñòàâà, ÷å Çëàòíèÿò âåê íà Ñèìåîí Âåëèêè å
åñòåñòâåíî åâîëþèðà â , êîåòî ãî èçðàâíÿâà ñ . áèë íÿêàêúâ âíåçàïåí êóëòóðåí ôåíîìåí ­ ïî-ñêîðî òîé å
ïàëåîãðàôèÿòà òîé å èçâåñòåí êàòî „çíàêúò îòâîðåíà äëàí“ áèë ðàçöâåò íà åäíà âåêîâíà êóëòóðíà òðàäèöèÿ, íîñåíà
è íà Ïðèëîæåíèå ­ 10 (äÿñíî) âèæäàìå åâîëþöèÿòà íà îò áúëãàðèòå, êîÿòî â IÕ âåê áëàãîäàðåíèå íà Êîíñòàí-
åäèí ïîäîáåí çíàê êúì äî . Íåùî ïîâå÷å, â òðèòå òèí-Êèðèë Ôèëîñîô å âëÿçëà â õðèñòèÿíñêàòà åâðîïåéñ-
àçáóêè ­ ôèíèêèéñêàòà, ãðúöêàòà è ëàòèíñêàòà, òîçè çíàê êà êóëòóðà.
èìà ñúùî ôîíåòè÷íà ñòîéíîñò „Ê“. Ìîæå áè òóê å èìåí-
íî êëþ÷úò êúì ñòðàííîòî „ðàçìåñòâàíå“ íà çíàöèòå â ãëà-
ãîëèöàòà. Îò ãëåäíà òî÷êà íà Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëî-
ñîô òî áè áèëî íàïúëíî îïðàâäàíî. Êàòî õðèñòèÿíèí è

134
ÀÂÈÒÎÕÎË
ÄÎÏÚËÍÅÍÈÅ áúëãàðñêàòà çíàêîâà ñèñòåìà ïî÷òè ⠄íåèñòîðè÷åñêè âðå-
ìåíà“ ­ íàé-äðåâíèÿò íàäïèñ ñ ðóíè â Öåíòðàëíà Àçèÿ
äàòèðà îò 1000 ã. ïð.Õð.5
Òóê áèõìå èñêàëè äà äàäåì åäíî äîïúëíåíè, ñâúðçàíî Çà äà ñå äàäå îòãîâîð íà ãîðíèòå âúïðîñè, ñà íåîáõî-
ñ áúëãàðñêèòå ðóíè â êîíòåêñòà íà îñíîâíàòà íè òåìà. Êàê- äèìè çàäúëáî÷åíè èçñëåäâàíèÿ íà âèñøàòà êóëòóðíà íàä-
âî îçíà÷àâà â èñòîðè÷åñêè ïëàí íåñúìíåíîòî ñõîäñòâî ñòðîéêà â êèòàéñêàòà, öåíòðàëíîàçèàòñêàòà è èíäèéñêàòà
(ãðàôè÷íî è ôîíåòè÷íî) ìåæäó òÿõ è äðóãèòå äíåñ ðàçãëå- öèâèëèçàöèÿ çà åäèí ïåðèîä îò ïî÷òè äâå õèëÿäè ãîäèíè.
äàíè àçáóêè? Ïúðâî, ñòàâà ÿñåí íåñúìíåíèÿò ïðèîðèòåò
íà áúëãàðñêèòå ðóíè ïî îòíîøåíèå íà „ñàëòîâî-ìàÿöêèòå
ðóíè“ (VI-VIII âåê),“òþðêñêèòå ðóíè“ (VII-VIII âåê) è „ñòà- Áèáëèîãðàôèÿ
ðîóíãàðñêèòå ðóíè“ (Õ âåê).  òîâà îòíîøåíèå ìîæå äà ñå 1. Ïåòúð Äîáðåâ. Êàìåííàòà êíèãà íà ïðàáúëãàðèòå, Ñîôèÿ, 1992.
ïîñî÷è è ìíåíèåòî íà Àëòõàéì, ÷å çíàöèòå, èçâåñòíè îò 2. Òà÷î Òàíåâ. Áúëãàðñêîòî âåçìî è èçòîêúò. Èçâåñòèÿ íà Áúëãàð-
„ñàëòîâî-ìàÿöêàòà êóëòóðà“, ñà ìîãëè äà áúäàò ñúçäàäå- ñêàòà Îðäà, Ñîôèÿ, 1941.
íè ñàìî îò õóíîáúëãàðèòå â Êàâêàç îêîëî III-IV âåê. Âñå 3. Ernst Doblhofer. Voices in stone. London 1973.
ïàê, àêî ïðèîðèòåòúò íà áúëãàðñêèòå ðóíè å ÿñåí, òîé íå 4. John M. Rosenfield. The Dynastic Arts of the Kushans. University
èçÿñíÿâà íèòî âúïðîñà êîãà ñà áèëè ñúçäàäåíè òå, íèòî of California Press Berkely and Los Angeles, 1967.
êúäå ñà áèëè ñúçäàäåíè. Âúçìîæíè ñà íÿêîëêî ïîñîêè çà 5. Renate Rolle. The World of the Scythians. London, 1989.
èçñëåäâàíå: 6. Records of the Grand Historian of China translated from the Shih
­ Áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà ñèñòåìà å âúçìîæíî äà ñå å chi of SSU MA CH’IEN by Burton Watson. Volume ll. Columbia
ðàçâèëà â Öåíòðàëíà Àçèÿ â òàêà íàðå÷åíàòà Åðà íà Àâè- University Press (New York and London 1961.
òîõîë, êîÿòî êîðåñïîíäèðà ñ „Åðàòà Êàíèøêà“ (âèæ 7. The Cambridge Ancient History. Volumes I, II, III/alhabet, wiriting/
ñï.“Àâè-Òîõîë“, êí. 2, ñòð. 77-79). Ïðåç òîçè èñòîðè÷åñêè Cambridge, At The University Press, 1923.
ïåðèîä (çàïî÷âàù ïðåç II âåê ñë.Õð.) â öåíòðàëíà Àçèÿ 8. Past Worlds. The Times Atlas of Archaeology. BCA London ­
New York-Sydney-Toronto, 1992.
ãîñïîäñòâàùà ïèñìåíîñò å áèëà áðàõìè!
9. Atlas of World History BCA London ­ New York ­ Sydney ­
­ Âúçìîæíî å áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà ñèñòåìà äà ñå å Toronto, 1989.
ðàçâèëà â ïî-ðàíåí ïåðèîä (III-II âåê ïð.Õð.) âúâ Âúòðåø-
10. Encyclopedia Britannica: 13 edition /alhabel, writing/. London,
íà Àçèÿ, ïàê ïîä âëèÿíèå íà áðàõìè, òúé êàòî áóäèçìúò 1913.
íàâëèçà èìåííî ïðåç òîçè èñòîðè÷åñêè ïåðèîä â Êèòàé, 11. Åêàòåðèíà Äèìèòðîâà. Íàáëþäåíèÿ âúðõó ôîðìàëíàòà îñíîâà
êàòî åäèíñòâåí ïîñðåäíèê å áèëà èìïåðèÿòà íà õóíîðèòå íà ãëàãîëèöàòà è ñòàðàòà ñàíñêðèòñêà ïèñìåíîñò, „Àâè-Òîõîë“,
­ õñèóíã-íó, îò êèòàéñêèòå ñâèäåòåëñòâà. Íàé-ðàííîòî ñâè- áð. 2, 1995 ã. ÈÄ „Áúëãàðñêà îðäà“
äåòåëñòâî çà èçïîâÿäâàíåòî íà áóäèçúì îò õóíîðñêè âëà-
äåòåë å îò 121 ã.ïð.Õð.“
­ Âúçìîæíî å ñúçäàâàíåòî íà áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà Áåëåæêè
ñèñòåìà äà ïðåäõîæäà ñúçäàâàíåòî íà áðàõìè, êàòî ïðè 1
Àâè-Òîõîë, 1995, êí. 2, ñ. 21-30.
òîâà ïîëîæåíèå òå áè òðÿáâàëî äà ñà ïðîèçëåçëè íåçàâè- 2
Ò. Òàíåâ. Áúëãàðñêîòî âåçìî è Èçòîêúò ­ Èçâåñòèÿ íà Áúëãàðñêà-
ñèìî, íî îò åäèí ïðîòîòèï. Òîâà ùå îòïðàòè ñúçäàâàíåòî òà Îðäà, Ñîôèÿ, 1941, ñ. (âæ. ôîòîòèïíîòî ïðåèçäàíèå íà ñú-
íà áúëãàðñêàòà çíàêîâà ñèñòåìà ïî÷òè ⠄íåèñòîðè÷åñêè ùàòà ñòàòèÿ â Àâè-Òîõîë, 1995, êí. 3, ñ. 4).
âðåìåíà“ ­ íàé-äðåâíèÿò íàäïèñ ñ ðóíè â Öåíòðàëíà Àçèÿ 3
L.Fabri.The Ancient Hungarian Script and the Brahmi Characters ­
äàòèðà îò 1000 ã.ïð.Õð.4 In: Indian Culture. Vol. 1, 1934, p.169.
­ Âúçìîæíî å ñúçäàâàíåòî íà áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà 4
Âæ. Records of the Grand Historian of China (translated by B.
ñèñòåìà äà ïðåäõîæäà ñúçäàâàíåòî íà áðàõìè, êàòî ïðè Watson), 2. New York and London, Columbia University Prell.
òîâà ïîëîæåíèå òå áè òðÿáâàëî äà ñà ïðîèçëåçëè íåçàâèñ- 1961, p. 180.
ìî, íî îò åäèí ïðîòîòèï. Òîâà ùå îòïðàòè ñúçäàâàíåòî íà 5
Âæ. R. Rolle. The World of the Scythians. London, 1989, p. 51.

135
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÏÅ×ÅÍÅÃÈÒÅ
(ïðèìåð çà ñîöèàëíà è èêîíîìè÷åñêà òðàíñôîðìàöèÿ)
ÏÐÎÔ. ÎÌÅËßÍ ÏÐÈÖÀÊ
Ïî âñè÷êî èçãëåæäà, ÷å òåçè „òîõàðèéöè“ ­ ïîäîáíî
*** íà èðàíöèòå (ñðâ. Èðàí êàòî ïðîòèâîñòîÿùî íà Òóðàí (Íå-
2. Èìåòî „Ïå÷åíåãè“ Èðàí)9 ­ ñà áèëè ñúñòàâåíè îò äâå ïðîòèâîñòîÿùè è äî-
Èìåòî ïå÷åíåãè çà ïðúâ ïúò ñå ïîÿâÿâà â èñòîðèÿòà íà ïúëâàùè ñå åäíà äðóãà ãðóïè, îò êîèòî åäíàòà ñå å ñúñòî-
êèòàéñêàòà äèíàñòèÿ Sui (581-618; Sui-shu), ñúñòàâåíà ìåæäó ÿëà îò „íîìàäè“ è „ñúçäàòåëè íà èìïåðèè“ (ò.å. Éåõ-÷èõ,
629-636, îò Áþðîòî çà èñòîðèîãðàôèÿ ïîä ðåäàêòîðñòâî- Ó-ñóí), äîêàòî äðóãèòå ñà áèëè „îáèòàòåëè íà ãðàäîâå è
òî íà Óåé ×åíã (ï. 643). Òàì èìà ñïèñúê íà ðàçëè÷íè „áðàí- îàçèñè“ (ò.å. êàíãàðèòå). Òîâà, êîåòî ãè å îáåäèíÿâàëî, îñ-
øîâå“ îò „âàðâàðñêàòà“ êîíôåäåðàöèÿ Òå-Ëå. Ñðåä ÷åòè- âåí åçèêîâèòå âðúçêè, å áèë îáùèÿò èì èíòåðåñ êúì ìåæ-
ðèòå îðãàíèçàöèè íà èçòîê îò Ôó-ëèí (Âèçàíòèÿ) è íà çà- äóíàðîäíàòà òúðãîâèÿ.
ïàä îò Êàñïèéñêî ìîðå ôèãóðèðà (âòîðî ïî ðåä, ãåîãðàô- Òàêà íàðå÷åíèòå ìèãðàöèè íà òîõàðèéöèòå ïî-ñêîðî
ñêè â ðàéîíà íà Òàøêåíò) èìåòî Ïåé-æó (ïúê-íçèó- áè òðÿáâàëî äà ñå ðàçáèðàò êàòî óñòàíîâÿâàíå íà ñèñòåìà
îê). Ïîë Ïåëèîò èäåíòèôèöèðà òîâà èìå ñ Ïå÷åíåã (Ïà- îò òúðãîâñêè êîëîíèè è ïîñåëèùà îêîëî îñíîâíèòå òúð-
÷àíàê) è òàçè èäåíòèôèêàöèÿ áåøå ïðèåòà îò àêàäåìè÷- ãîâñêè ïúòèùà.
íèÿ ñâÿò! Ìîæå äà ñå ïðèåìå, ÷å èìåíàòà Èñïáíá â Àçèÿ: Òóí-
Ñëåäâàùèÿò èçòî÷íèê, â êîéòî îòêðèâàìå òîâà èìå (âúâ õóàíã (ñîãäèéñêîòî arw’’n), Òóðôàí, Ó÷-Òóðôàí ñà ñïîìåí
ôîðìàòà íà Áå-÷à-íàã), å òèáåòñêè ïðåâîä íà äîêëàäà îò îò òÿõíàòà òúðãîâñêà äåéíîñò10.
ñðåäàòà íà äåâåòè âåê îò ïåòèìà îéãóðñêè ïúòåøåñòâåíè- Òî÷íî â òîçè ðàéîí (Êó÷à, Òóðôàí, Êàðàøàõð, Òóí-õó-
öè-äèïëîìàòè, ïîñâåòåí íà „Çàïàäíèòå çåìè“2. àíã) áÿõà îòêðèòè òîõàðèéñêèòå òåêñòîâå (íà äâà åçèêà, À
Îáùîïðèåòàòà åòèìîëîãèÿ íà ïå÷åíåã ñâúðçâà òîâà è Â) è ïàìåòíèöè íà òÿõíîòî (ïðåäèìíî áóäèñòêî) èçêóñò-
âî îò 500-700 ã.ñë.Õð., îò åêñïåäèöèè, ïðîâåäåíè â íà÷à-
èìå ñ òþðêñêîòî ïà÷àíàã-áà÷àíàã/áà÷àíàé = „brother-in-
ëîòî íà íàøèÿ âåê11.
law“3 (ïîçíàòî íè „áàäæàíàê“ ­ áð.ïð.).
„Êàíãàðèòå“ íà Òàøêåíò ñà áèëè îáèòàòåëè íà ãðàäî-
Ïîñëåäíîòî íàçâàíèå íåñúìíåíî å áèëî îòíàñÿíî êúì
âå è òúðãîâöè è ìîæå äà ñå ïðèåìå, ÷å ïðåäè (ïî-êúñíèòå)
ïðåäñòàâèòåëèòå íà âëàäåòåëñêèÿ êëàí (äèíàñòèÿ) â ïëå-
„ïå÷åíåãè“ íà Òàøêåíò äà âëÿçàò â ñúþç ñ òþðêèòå è äà
ìåííàòà åäèíèöà, êîèòî ôîðìèðàëè „êëàñà“ íà „áàäæà- ïîëó÷àò ñâîåòî „ïîëèòè÷åñêî“ èìå, òå ñà áèëè èçâåñòíè ñ
íàöè“, ñâúðçàíà ñ åêçîãàìíàòà Òþðêóò-Òþðêñêà äèíàñòèÿ òÿõíîòî ñîáñòâåíî (íàðîäíî) èìå Êàíãàð.
À-øè-íà (552-744) ÷ðåç ñèñòåìà îò áðà÷íè âðúçêè. ***
Ñïîðåä Êîíñòàíòèí Ïîðôèðîãåíèóñ (948-952), ñîáñò-  ñòàðèòå òþðêñêè ðóíè÷åñêè íàäïèñè îò 732 ã.ñë.Õð.
âåíîòî èìå íà ïå÷åíåæêèÿ åëèò, êîéòî ñúñòàâëÿâàë òåõ- (Íàäïèñèòå Êþë Òåãèí, IE 39-41) ôèãóðèðà ôîðìàòà
íèòå òðè âîäåùè ïëåìåííè êîíôåäåðàöèè, å áèëî ÊÜããáñ (k2çr2s2) Êàíãàðàñ. Ñïîðåä íàñ òÿ ñå ñúñòîè îò äâà åëåìåí-
Êàíãàð4. òà: ïúðâàòà íè îòâåæäà íàçàä ïðÿêî êúì ñïîìåíàòàòà ïðå-
Òîâà èìå, Êàíãàð, çà ïðúâ ïúò ôèãóðèðà â ðàáîòàòà íà äè äóìà â òîõàðàéñêè À êàíê ­ „êàìúê“ è âòîðàòà ïðîèç-
àðìåíåöà Ëàçàð ϒàðïåöè îò ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ íà õîæäà îò èçòî÷íîèðàíñêîòî ïëåìåííî èìå ‘Áïñóïé (= avrs-
ïåòè âåê5 è â äâå ñèðèéñêè æèòèÿ íà ìú÷åíèöè (Mar Aba >ars>as)13.
552; Kangaraye and Mar Grigor, Hangarave) îò âòîðàòà ïî- Òúé êàòî â òþðêñêè ïúðâèÿò êîìïîíåíò, òîõàðèéñêàòà
ëîâèíà íà øåñòè âåê, êîèòî ñà áèëè ïðåâåäåíè îò ñðåäíî- äóìà êàíê, å áèëà âúçïðèåòà êàòî ÷åëíà ñèëàáè÷åñêà äó-
ïåðñèéñêè îðèãèíàëè (<‘xangaraye)6. Òàì ñòàâà äóìà çà êàâ- ìà, âîêàëèçìúò íà âòîðèÿ êîìïîíåíò å áèë ïîäëîæåí íà
êàçêèòå ïîñåëåíèÿ íà êàíãàðèòå, êîèòî ñà ñå íàìèðàëè áëè- çàêîíèòå çà ñèëàáè÷åñêà õàðìîíèÿ. Èìåòî „êàíãàðàñ“ áè
çî äî òðàíñêàâêàçêèòå êðúñòîâèùà ìåæäó åçåðîòî Ñåâàí òðÿáâàëî äà ñå èíòåðïðåòèðà êàòî êàíãàð àñ ñúñ çíà÷åíèå
è ðåêà Êóðà íà ãðàíèöàòà íà Àëáàíèÿ (Àððàí) è Èáåðèÿ „êàìåííèòå àñ (íàðîä)“.
(Ãðóçèÿ). Ôîðìàòà êàíãàð àñ ïðåäïîëàãà, ÷å â îñìè âåê êàíãàðè-
Íÿêîè ó÷åíè ñâúðçâàò èìåòî Êàíãàð ñ äóìàòà êàíê=êà- òå ñà áèëè âå÷å ñâúðçàíè ñ ìíîãî àêòèâíà Èçòî÷íîèðàíñ-
ìúê â òîõàðèéñêèÿ (À) åçèê. Êàíãàðèòå ñà áèëè ïúðâîíà- êà Àëàí-Àñ êîíôåäåðàöèÿ.
÷àëíî âëàäåòåëèòå íà „êàìåííèÿ“ ãðàä Òàøêåíò è íåãîâè- 3. Ðîäíàòà çåìÿ íà ïå÷åíåãèòå
òå îêîëíîñòè7. Ïå÷åíåãèòå, èëè êàíãàðèòå ñà îáèòàâàëè ïúðâîíà÷àë-
Êèòàéöèòå îò âðåìåòî íà äèíàñòèÿòà Õàí (209 ã.ïð.Õð. íî ðàéîíà ìåæäó Àðàëñêî ìîðå è ñðåäíîòî òå÷åíèå íà
­ 220 ñë.Õð.), ñëåä êàòî çàïî÷íàëè äà èçñëåäâàò âúíøíèÿ ðåêàòà Ñúð Äàðÿ, êúäåòî òåõíèÿò íÿêîãàøåí öåíòúð, áëè-
ñâÿò (Çàïàäíèòå çåìè) â êðàÿ íà âòîðè âåê ïð.Õð., ñà îòáå- çî äî äíåøíèÿ Òàøêåíò, ñå å íàìèðàë14. Ïå÷åíåãèòå ñà
ëÿçàëè ïðèñúñòâèåòî íà íÿêîëêî ãðóïè, êîèòî ìîæåì äà áèëè ãëàâíè ïîñðåäíèöè â ïîòîêà íà òðàíñêîíòèíåíòàë-
ïðèåìåì, ÷å ñà ãîâîðèëè òîõàðèéñêè8. íàòà òúðãîâèÿ, äîêàòî ñà ïîääúðæàëè áëèçêè âðúçêè ñ òî-
Ñðåä òÿõ ñà: Ìàëêèòå Éåõ-÷èõ â çàïàäíàòà Êèòàéñêà ãàâàøíèòå ãîñïîäàðè íà ñòåïèòå, òþðêèòå ­ òþðêñêèòå
ïðîâèíöèÿ Êàí-ñó, Ãîëåìèòå Éåõ-÷èõ, êîèòî îñòàâèëè èìå- (âèæ ðàçä. 1), ÷èéòî öåíòúð å áèë íà ðåêà Îðõîí â Ìîíãî-
òî ñè, êàòî ñòðîèòåëèòå íà Öåíòðàëíîàçèàòñêàòà è Èí- ëèÿ.  òþðêñêèòå ðóíè÷åñêè íàäïèñè íà Êþë-Òåãèí (732
äèéñêàòà êóøàíñêà èìïåðèÿ, Ó-ñóíèòå íà ñåâåð îò Òèÿí ã.ñë.Õð.) êîíôåäåðàöèÿòà íà êàíãàðèòå å îçíà÷åíà êàòî ñú-
Øàí, ʒàíã-øó (=íàøèòå êàíãàðè) â ðàéîíà íà Òàøêåíò, þçíèê íà èçòî÷íèòå (ãëàâíàòà ëèíèÿ) òþðêþòè è âðàã íà
Òà-þÿàí (=Òàõóàð „Òîõàð“) è íÿêîè äðóãè ãðóïè â Áàêòðèÿ çàïàäíèòå òþðêþòè, êîèòî ïî òîâà âðåìå ñà áèëè íà÷åëî
è Ñîãäèàíà. íà Òþðãèçêè êëàí16.

136
ÀÂÈÒÎÕÎË
 744 ã. Òþðêþòñêàòà èìïåðèÿ â Ìîíãîëèÿ ïàäíàëà è àë-Àëàì, àíîíèìíàòà Ïåðñèéñêà ãåîãðàôèÿ îò 982)30 è
õåãåìîíèÿòà âúðõó ñòåïèòå ïðåìèíàëà â ðúöåòå íà îéãóðè- äíåøíèÿ Êóáàíñêè ðàéîí („õàçàðñêèòå ïå÷åíåãè“ îò ñú-
òå, ÷èèòî ñúþçíèöè êàðëóêèòå ñúñ ñèëà èçòëàñêàëè (êàòî ùèÿ èçòî÷íèê)31.
íàêàçàíèå çà íåïîä÷èíåíèå)17 ïëåìåííàòà êîíôåäåðàöèÿ íà Ìîæåì äà äîïóñíåì, ÷å ïå÷åíåãèòå ñåãà êîíòðîëèðà-
îãóçèòå (ïî-êúñíî ñòàíàëè èçâåñòíè è êàòî òîðöè â ðóñêèòå ëè òúðãîâñêèòå ïúòèùà, ñâúðçâàùè ðåêà Äîíåö ñ ôðàíêñ-
õðîíèêè)18 îò òåõíèòå çåìè â ñåâåðîçàïàäíà Ìîíãîëèÿ. Îãó- êàòà äúðæàâà, òúé êàòî èíôîðìàöèÿòà çà òÿõ âåäíàãà íà-
çèòå ñå çàñåëèëè îòíîâî â ñòåïèòå áëèçî äî Àðàëñêîòî ìî- ìåðèëà ñâîÿ ïúò â êàðîëèíãñêàòà èñòîðèîãðàôèÿ. Ñïîìå-
ðå è äîëíîòî òå÷åíèå íà Ñúð-Äàðÿ, ñòàâàéêè ïî òîçè íà÷èí íàâàíåòî íà ïå÷åíåãèòå îò ìîíàõà îò Ëîòàðèíãèÿ Ðåãèíî
ñúñåäè íà ïå÷åíåãèòå. Òàçè ñèòóàöèÿ îïðåäåëèëà ïî-íàòà- (ï. 915) îêîëî 88932 å ïúðâîòî ñâåäåíèå çà ïå÷åíåãèòå â
òúøíèÿ êóðñ íà èñòîðèÿòà íà ïå÷åíåãèòå. åâðîïåéñêè èçòî÷íèê.
Íîâîäîøëèòå îãóçè ñêîðî çàïî÷íàëè äà ïðåòåíäèðàò Íî ïîáåäåíèòå áúäåùè óíãàðöè (ñåãà íà÷åëî ñ îíî-
çà êîíòðîë íàä òúðãîâñêèòå ïúòèùà îò Öåíòðàëíà Àçèÿ ãóðñêî-áúëãàðñêèÿ êëàí Àðïàä) ïúðâî ñå èçòåãëèëè â Åòåë-
êúì Áóëãàð íà Âîëãà, Õàçàðèÿ è Öåíòðàëíà Åâðîïà, êîèòî êèéîçè „Ìåñîïîòàìèÿ“, ò.å. Þæíà Äÿñíîáðåæíà Óêðàé-
äîòîãàâà áèëè â ðúöåòå íà ïå÷åíåãèòå. Ìåæäó äâàòà íà- íà, ïðåç êîÿòî òåêàò ïåòòå ãîëåìè ðåêè ­ Äíåïúð, Áóã, Äíåñ-
ðîäà çàïî÷íàëà áîðáà çà òåçè ïúòèùà è äîêëàäúò íà îé- òúð, Ïðóò è Ñåðåò34. Òðè35 ãîäèíè ïî-êúñíî ïå÷åíåãèòå íàñ-
ãóðñêèòå äèïëîìàòè â òèáåòñêè ïðåâîä ñâèäåòåëñòâà, ÷å òúïèëè îòíîâî è äåéñòâàéêè êàòî ñúþçíèöè íà äóíàâñêè-
îùå â îñìè âåê áå-÷à-íàã ñà âîäèëè âîéíà ñðåùó Õîð, ò.å. òå áúëãàðè è öàð Ñèìåîí36, òå ïðèíóäèëè óíãàðöèòå äà ñå
îãóçèòå19.  ïúðâàòà ïîëîâèíà íà äåâåòè âåê êîàëèöèÿ, âî- èçòåãëÿò îùå ï¥ íà çàïàä. Íèå çíàåì, ÷å ñëåä òîâà ïîñ-
äåíà îò îãóçèòå (âêëþ÷âàùà îùå êàðëóêèòå è êèìàêöèòå), ëåäíèòå ñòàíàëè ñòðàøèëèùå çà Öåíòðàëíà è Çàïàäíà Åâ-
ïîáåäèëà ïå÷åíåãèòå è òåõíèòå ñúþçíèöè (÷åðíè, áàøêèð- ðîïà äî ïîðàæåíèåòî, êîåòî èì íàíåñúë Îòîí I ïðè Àóãñ-
öè è íàóêàðäà) â áèòêà áëèçî äî Àðàëñêî ìîðå, êàêòî å áóðã â 955, ñëåä êîåòî òå ñå çàñåëèëè â Ïàíîíèÿ.
îòáåëÿçàíî îò àðàáñêèÿ ïîëèìàò Ìàñ’óäè (îê. 930)20. Ïî- Òàêà ïå÷åíåãèòå çàâëàäåëè þæíèòå ÷àñòè íà äíåøíà
ðàæåíèåòî ïðèíóäèëî ïå÷åíåãèòå äà íàïóñíàò ðîäíèòå çå- Óêðàéíà, íàä êîÿòî âëàñòâàëè ïîâå÷å îò 150 ãîäèíè. Ïðèá-
ìè è äà òúðñÿò íîâ äîì. Ñïîðåä Êîíñòàíòèí Ïîðôèðîãå- ëèçèòåëíèòå ãðàíèöè íà òåõíèòå âëàäåíèÿ áèëè ðåêà Äîí
íèóñ (îê. 948-952) òå ñå çàñåëèëè íà òåðèòîðèÿòà ìåæäó íà èçòîê è ðåêà Äóíàâ íà çàïàä.
ðåêèòå Óðàë-Åìáà è Âîëãà21. 6. Àäìèíèñòðàòèâíà îðãàíèçàöèÿ íà íîìàäñêàòà äúð-
Êàêòî áèëà ÷åñòî ïðàêòèêàòà â ñòåïèòå, ÷àñò îò ïå÷å- æàâà íà ïå÷åíåãèòå (äåâåòè è äåñåòè âåê)
íåãèòå îñòàíàëè â ðîäíèòå çåìè è ñå ïðèñúåäèíèëè êúì Äúðæàâàòà íà ïå÷åíåãèòå íà òåðèòîðèÿòà íà Óêðàéíà
êîíôåäåðàöèÿòà íà ïîáåäèòåëèòå îãóçè/òîðêè. Ïðåç 1060- ñå ñúñòîÿëà îò äâå êðèëà: ïî-âèñîêîòî ïî ðàíã äÿñíî êðè-
òå ãîäèíè, âúâ âðåìåòî íà òþðêîëîãà Ìàõìóä îò Êàøãàð, ëî è ïî-íèñêîòî ïî ðàíã ëÿâî êðèëî. Ôàêòúò, ÷å äÿñíîòî,
êîãàòî Îãóçêàòà êîíôåäåðàöèÿ áèëà âîäåíà îò Êèíèê (Ñåë- èëè çàïàäíî êðèëî å èìàëî ïî-âèñîê ðàíã, ñå îñâèäåòåëñ-
äæóê) êëàí, îãóçêèòå ïå÷åíåãè áèëè íà äåâåòíàäåñåòî ìÿñ- òâà îò çàïàäíàòà îðèåíòàöèÿ íà ãðîáîâåòå íà ïå÷åíåãèòå37
òî â ñèñòåìàòà íà äâàäåñåò è äâà êëàíà22. Òå ñêîðî áèëè è îò ðåäà, ïî êîéòî Êîíñòàíòèí Ïîðôèðîãåíèóñ çàïèñâà
òþðêèçèðàíè è ïîãðåøíî ñå ñìåñâàò îò äíåøíèòå ó÷åíè ñ èìåíàòà íà ïðîâèíöèèòå. Äâåòå êðèëà ñå ñúñòîÿëè îò ÷å-
èñòèíñêèòå íåòþðêñêè ïî ïðîèçõîä ïå÷åíåãè23. òèðè ïðîâèíöèè (ôü Èåñéá), âñÿêà îò êîèòî íà ñâîé ðåä å
4. Çàñåëâàíåòî íà ïå÷åíåãèòå áèëà ðàçäåëåíà íà ïåò ðàéîíà (ôü ñëåñïò), òàêà öÿëàòà äúð-
Íîâîòî çàñåëâàíå íà ïå÷åíåãèòå â ñúùèíñêàòà ñòåï ãè æàâà èìàëà îáùî 40 ðàéîíà38.
ïðèíóäèëî äà âúçïðèåìàò íîìàäñêè íà÷èí íà æèâîò, îñ- Ñúùåñòâóâàëà å ðàíãîâà éåðàðõèÿ ìåæäó ïðîâèíöèè-
íîâèòå íà êîèòî áèëè, çàåäíî ñ òúðãîâèÿòà, æèâîòíîâúäñ- òå. Âëàäåòåëñêèÿò èëè ãîñïîäñòâàù åòíîñ, êàíãàðèòå, æè-
òâî è âîåííî èçêóñòâî. Ïîñëåäíîòî áèëî íåîáõîäèìî çà âååëè â íàé-âèñîêèòå ïî ðàíã ïðîâèíöèè, ïúðâàòà îò äÿñ-
îõðàíÿâàíå íà òúðãîâñêèòå ïúòèùà (ñúáèðàíåòî íà òàêñè íîòî êðèëî è âòîðàòà îò ëÿâîòî êðèëî.
çà áåçîïàñíî ïðåìèíàâàíå èìàëî ãîëÿìî çíà÷åíèå) è çà „Ïå÷åíåãèòå“, ïèøå Êîíñòàíòèí, „ñå íàðè÷àò ñúùî
íàïàäàòåëíè ãðàáèòåëñêè ðåéäîâå. „êàíãàð“, ìàêàð è íå âñè÷êè, à ñàìî îáèòàâàùèòå òðèòå
*** ïðîâèíöèè Iabdierti, Kourtzitzour è Chabouxingyla, òúé êàòî
5. Âòîðîòî è òðåòîòî çàñåëâàíå íà ïå÷åíåãèòå òå ñà ïî-õðàáðè è áëàãîðîäíè îò îñòàíàëèòå: è èìåííî
 íîâàòà ñè ðîäèíà ïå÷åíåãèòå ñòàíàëè ñúñåäè íà õà- òîâà îçíà÷àâà òèòëàòà „êàíãàð“39.
çàðèòå. Ïî÷òè âñÿêà ãîäèíà òå âîþâàëè ñ òÿõ, êàêòî ñâè- Ïîäðàçäåëåíèåòî ïî ðàéîíè âåðîÿòíî å áèëî áàçèðà-
äåòåëñòâàò èñëÿìñêèòå òðàäèöèè îò äåâåòè âåê („êàñïèéñ- íî íà ñïîñîáíîñòòà íà äàäåíà òåðèòîðèÿ äà îñèãóðÿâà êîí-
êàòà êîëåêöèÿ“, ñïîðåä òåðìèíîëîãèÿòà íà Á.Í. Çàõîäåð)25, òèíãåíò îò 10 000 âúîðúæåíè êîííèöè40.
è ñ òåõíèòå âàñàëè Ïóðäàñ/Áóðòàñ (Èáí Ðóñòå, îê. 912)26. 7. Ïðîâèíöèè, îáèòàâàíè îò ãîñïîäñòâàùèÿ åòíîñ ­
Îêîëî 830 ã. õàçàðèòå è îãóçèòå ðåøèëè äà ëèêâèäèðàò êàíãàðèòå.
ïå÷åíåãèòå. Àòàêóâàíè îò äâå ñòðàíè, ïå÷åíåãèòå áèëè ðàç- Ïúðâàòà ïðîâèíöèÿ íà äÿñíàòà ñòðàíà, Éáâäéåñôßì
áèòè è ïðèíóäåíè äà íàïóñíàò ïîñåëèùàòà ñè è òÿõíàòà (Iabdiertim, íàé-âèñîêèÿ ðàíã) ñå å íàìèðàëà íàé íà ñå-
âòîðà ðîäèíà áèëà îòíîâî çàâçåòà îò îãóçèòå (Êîíñòàí- âåð. Òÿ å ãðàíè÷åëà ñ ïëåìåííè îðãàíèçàöèè ïîä âëàñòòà
òèí Ïîðôèðîãåíèóñ, îê. 948-952)27. íà Ðóñ: (êàêòî ñëåäâà îò èçòîê íà çàïàä) óãëè÷èòå, äåðåâ-
Âúïðåêè òîâà ïå÷åíåãèòå ñè ïðîáèâàëè ïúò ñ áîé ïðåç ëÿíèòå è ïîëÿíèòå41. Ñïîðåä àðõåîëîãè÷åñêèòå ñâèäåòåë-
õàçàðñêàòà òåðèòîðèÿ è íåî÷àêâàíî àòàêóâàëè è ðàçáèëè ñòâà ïå÷åíåãèòå ñà áèëè êîíöåíòðèðàíè â ðàéîíà íà þã îò
áúäåùèòå óíãàðöè, êîèòî òîãàâà ïîä âîäà÷åñòâîòî íà òþð- Êèåâ, ìåæäó ðåêèòå Ñòóõíà è Ðîñ.42
êñêè êëàí, êàáàðèòå29, áèëè íà ñëóæáà ïðè õàçàðèòå ⠄Ëå- Êîðåñïîíäèðàùàòà ïðîâèíöèÿ îò ëÿâàòà ñòðàíà
áåäèÿ“. Òå èçòëàñêàëè áúäåùèòå óíãàðöè îò òåõíèòå çåìè Êïíáñôæéôæïõñ (Konartzitzour, âòîðà ïî ðàíã) ñå å íà-
(„Ëåáåäèÿ“)29, êîèòî ñå ñúñòîÿëè îò äâå ÷àñòè: áàñåéíà íà ìèðàëà ìåæäó ðåêèòå Ñåÿì è Îðåä43. Ñúñåäíà íà íåÿ (íà
ãîðåí Ñèâåðñêè Äîíåö („òþðêñêèòå ïå÷åíåãè“ íà Õàäóä ïåò äåíà ïúò) ñå íàìèðàëà ãðàíèöàòà íà îãóçèòå, âå÷íèòå

137
ÀÂÈÒÎÕÎË
âðàãîâå íà ïå÷åíåãèòå. Èíòåðåñíî å äà ñå îòáåëåæè, ÷å íóçîáà“. Òîâà èìå ìîæå äà ñå îáÿñíè êàòî òþðêñêè ïðå-
òþðêîëîãúò À. Ñ÷åðáàê (Ø÷åáðàê) å íàìåðèë íà òåðèòî- âîä íà èìåòî íà èçâåñòíèÿ Èðàíñêè êàðèçìàòè÷åí êëàí ­
ðèÿòà íà òàçè ïðîâèíöèÿ (è â áëèçîñò äî íåÿ) ãîëÿì áðîé Áîàðèòå (ïàðñà-/âàðàç-)59, êàòî òþðêñêèÿò ïðåâîä å îò òîí-
òîïîãðàôñêè èìåíà, ñúäúðæàùè åëåìåíòà òñóð44. ãóçêîòî „áîàð“ è „îáà“ ­ „ïëåìå“.
Òðåòàòà ïî ðàíã ïðîâèíöèÿ, íà äÿñíàòà ñòðàíà, ñå íà- Çà ñúæàëåíèå ñàìî îùå äâå èìåíà íà êëàíîâå ñà äîñ-
ðè÷àëà ×áâïõîéããõëÜ (Chabouxin gyla). Òÿ å ãðàíè÷åëà ñ òèãíàëè äî íàñ, è äâåòå â åäèí è ñúù èçòî÷íèê (Àííà Êîì-
Óíãàðèÿ (íà ÷åòèðè äíè ïúò è âêëþ÷âàëà ãîðíèòå áðåãîâå íèíà, îê. 1050) è ñ åäèí è ñúù ñóôèêñ (ìåí): Ðáãõìåí/Ïà-
íà ðåêèòå Ñåðåò; Ïðóò è Äíåñòúð45. ãóìåí è Âåëåñìåí/Áåëåðìåí60.
8. Ïðîâèíöèè, îáèòàâàíè îò ïîä÷èíåíè ïëåìåíà. 12. Íàñëåäñòâåíà ñèñòåìà.
×åòâúðòàòà ïî ðàíã ïðîâèíöèÿ, íà ëÿâàòà ñòðàíà, áèëà Ïîñòîâåòå â óïðàâëåíèåòî áèëè íàñëåäñòâåíè, ñúãëàñíî
Óõñïõêáëðåé (Syroukalpei). Òÿ âêëþ÷âàëà äâàòà áðÿãà íà äîáðå ïîçíàòàòà íîìàäñêà ñèñòåìà çà íàñëåäÿâàíå. Çà ñú-
Äîíåö (ñòàðàòà Ëåáåäèÿ = „òþðêñêèòå ïå÷åíåãè“) è ñå æàëåíèå ñúùåñòâóâàùèòå èçòî÷íèöè íå ñïåöèôèöèðàò
ïðîñòèðàëà äîê ðàÿ íà Äîí. Ãðàíè÷åùà íà íåÿ áèëà Õàçà- êîëêî íåöåíòðàëíè ïîñòîâå ñà èìàëè ïå÷åíåãèòå â óïðàâ-
ðèÿ (íà ïåò äåíà ïúò)46. ëåíèåòî ñè, íèòî êàê ñà ñå íàðè÷àëè è êàêâè ôóíêöèè ñà
Ïðîâèíöèÿ ×áñáâïõ (Charaboi) îò äÿñíî áèëà ïåòà ïî èçïúëíÿâàëè. Íà áàçàòà íà íÿêîè íåïðåêè ñâèäåòåëñòâà
ðàíã. Òÿ ãðàíè÷åëà ñ Ðóñ ïî ðåêà Äíåïúð, òàêà íàðå÷åíèÿ (èçâåñòíèÿò ñïèñúê íà ïðîâèíöèèòå íà ïå÷åíåãèòå è òåõ-
Ðóñêè ïúò „îò âàðÿãèòå äî ãúðöèòå“). Ìîæåì äà ëîêàëèçè- íèòå ïðèíöîâå â Äå Àäìèíèñòðàíäî Èìïåðèî) ìîæå äà
ðàìå òàçè ïðîâèíöèÿ ïî òå÷åíèåòî íà Äíåïúð47. ñå äîïóñíå, ÷å ìåæäó îñòàíàëèòå ïîñòîâå ñà áèëè è òåçè,
Ñðåùóïîëîæíàòà ïðîâèíöèÿ îòëÿâî, øåñòà ïî ðàíã, ñå îãëàâÿâàíè îò òñîð/òñóð, ãþëà è êîïàí/æóïàí, èçâåñòíè îò
íàðè÷àëà ÂïñïôáëìÜô (Borotalmat). Òÿ ãðàíè÷åëà ñ âëà- äðóãè ñòåïíè äúðæàâè (âèæ áåë. 60). Êîíñòàíòèí Ïîðôè-
äåíèÿ íà àëàíèòå (íà øåñò äíè ïúò)48 è ìîæå äà ñå èäåíòè- ðîãåíèóñ ïèøå çà ñèñòåìàòà ñëåäíîòî:
ôèöèðà ñ „Õàçàðñêèòå ïå÷åíåãè“ íà Õàäóä àë Àëàì49. Òà- „Ñëåä òÿõíàòà ñìúðò òåõíè áðàòîâ÷åäè ãè íàñëåäÿâàò
çè ïðîâèíöèÿ êîíòðîëèðàëà Òàâðè÷åñêèÿ Áîñôîð, ò.å. Êåð- âúâ âëàñòòà. Çàùîòî çàêîíúò è äðåâíèÿò ïðèíöèï å íàä
÷êèÿ ïðîòîê50. âñè÷êî çà òÿõ, ëèøàâà ãè îò ïðàâîòî äà ïðåäàâàò òåõíèÿ
Íàäÿñíî áèëà ñåäìàòà ïî ðåä ïðîâèíöèÿ Ãéáîé÷ïðüí ðàíã íà ñâîèòå ñèíîâå è áðàòÿ, òúé êàòî å äîñòàòú÷íî çà
(Giazichopon). Ìîæåì äà ÿ ëîêàëèçèðàìå íà òåðèòîðèÿòà òåçè, êîèòî èìàò âëàñòòà äà âëàñòòà ñàìî ïðåç ñâîÿ æèâîò
ìåæäó äîëíèòå òå÷åíèÿ íà ðåêèòå Ñåðåò, Ïðóò è Äíåñòúð. è êîãàòî óìðàò, èëè òåõíèòå áðàòîâ÷åäè, èëè ñèíîâå íà
Ðåêà Äóíàâ îòäåëÿ òàçè ïðîâèíöèÿ îò äóíàâñêèòå òåõíèòå áðàòîâ÷åäè òðÿáâà äà áúäàò ïðèçâàíè, ïî òîçè íà-
áúëãàðè51. ÷èí ðàíãúò äà íå òå÷å åäèíñòâåíî â åäèí êëîí íà ñåìåéñò-
Îñìàòà ïðîâèíöèÿ Âïõ(ç)ëáôæïðüí (Bou(i)latzopon), îò âîòî, íî è ðîäñòâåíèöèòå ñúùî äà íàñëåäÿâàò è ïðèäîáè-
ëÿâàòà ñòðàíà ãðàíè÷åëà ñ âèçàíòèéñêèòå òåðèòîðèè íà âàò îòëè÷èåòî“61.
Êðèìñêèÿ ïîëóîñòðîâ (Õåðñîí/Êîðñóí, Ãîòñêàòà „Êëèìà- Êîíñòàíòèí ïîä÷åðòàâà, ÷å „íèêîé îò ñòðàíè÷íî ñå-
òà“) è âêëþ÷âàëà òåðèòîðèèòå íà þã îò çàâîÿ íà Äíåïúð, ìåéñòâî íå ìîæå äà ñå íàìåñè è äà ñòàíå ïðèíö“62.
äîñòèãàéêè äî Àçîâñêî ìîðå, êàêòî è áðåãîâåòå íà Ñàìà- Â ñìóòíèòå âðåìåíà â ñðåäàòà íà åäèíàäåñåòè âåê, ñëåä
ðà, Êîíñêà è Ìîëî÷íà52. êàòî ïå÷åíåãèòå áèëè èçòëàñêàíè îò òåðèòîðèèòå èì â Óê-
9. Óïðàâëåíèå. ðàéíà, óçóðïàòîð íà èìå Êåãåí (Êåãåíçò) ñå èçäèãíàë íà
Óïðàâëåíèåòî íà ïå÷åíåãèòå â Èçòî÷íà Åâðîïà ìîæå âëàñò è ïðèíóäèë çàêîííèÿ êàãàí Òóðàê/õ/ (Ôõñá÷) îò ñòà-
äà ñå îïèøå êàòî âîåííà äåìîêðàöèÿ. Âñè÷êè âúïðîñè îò ðàòà äèíàñòèÿ äà ãî ïðèçíàå çà ñúâëàäåòåë63.
ãîëÿìà âàæíîñò áèëè ðåøàâàíè îò „ãåíåðàëåí ñúâåò“ (ïî- 13. Ïîëèòè÷åñêè öåíòúð.
äîáåí íà „×åðíèòå ñúâåòè“ íà çàïîðîæêèòå êàçàöè ïî-êúñ- Àðõåîëîãè÷åñêèòå äàííè ïîêàçâàò, ÷å ãîëÿìà êîíöåí-
íî). Âèçàíòèéñêè èçòî÷íèöè (Éîàí Ñêèëèöà ï. ñëåä 1092) òðàöèÿ íà ïå÷åíåãè å èìàëî â Ïîðîñèÿ (ðàéîíà Ðîñ), êú-
ãè îïèñâàò ñ ïîíÿòèåòî êïíâåíôõò (ëàò. êîíâåíòóñ)54, ñúñ- äåòî ñå íàìèðàò äâàäåñåò è äâå îò èçâåñòíèòå ÷åòèðèäå-
òàâåíè îò èçáðàíè íà ìÿñòî äåëåãàòè. Ñïîðåä ïèñìîòî íà ñåò è îñåì îáåêòà, ñâúðçàíè ñ ïå÷åíåãèòå64. Òàì å áèëà ïî
ìèñèîíåðà Áðóíî îò Êþðôþðò (îêîëî 1007)56, ñúñòàâåíè âñÿêà âåðîÿòíîñò ãëàâíàòà ðåçèäåíöèÿ íà êàãàíà íà ïå÷å-
îò èçáðàíè íà ìÿñòî äåëåãàòè. Ñïîðåä ïèñìî íà ìèñèîíå- íåãèòå è ñáîðíî ìÿñòî çà Ãåíåðàëèíÿ ñúâåò. Âåðîÿòíî òî-
ðà Áðóíî îò Êþðôðþò (îêîëî 1007)56, ñàìî åäíà ñåäìèöà âà å áèë „ãðàäúò íà øàòðè“, äîñòèãíàò îò Áðóíî îò Êþð-
å áèëà íåîáõîäèìà, çà äà ñå ñâèêà ãåíåðàëíèÿò ñúâåò, êî- ôþðò (â 1007 ñëåä ÷åòèðè äíè ïúò ïåøà îò ãðàíèöàòà íà
åòî å äîêàçàòåëñòâî çà èçêëþ÷èòåëíàòà ìîáèëíîñò íà ïå- âëàäåíèÿòà íà Âëàäèìèð, ò.å. îêîëî 100-120 êì íà þã îò
÷åíåãèòå. ðåêà Ñòóõíà65).
10. Ñúâëàäåòåëñòâî. 15. Âîåííà îðãàíèçàöèÿ.
Êàêòî å áèëî ÷åñòî ïðè íîìàäñêèòå èìïåðèè, ïå÷åíå- Ïî-ãîðå îòáåëÿçàõìå, ÷å ïå÷åíåãèòå ñà èìàëè ãîëÿìà
ãèòå ñà áèëè óïðàâëÿâàíè îò äâàìà âëàäåòåëè (ñúâëàäåòå- âîéñêà îò êîííèöè, âåðîÿòíî ñúñòàâåíà îò ÷åòèðèäåñåò
ëè), ñúîòâåòíî óïðàâëÿâàùè äâåòå êðèëà íà äúðæàâàòà. äèâèçèè îò ïî 10 000 áîéíèöè, òàêà ñúñòàâëÿâàùà îáùî
Êàêòî áåøå îòáåëÿçàíî ïî-ãîðå, çàïàäíàòà, äÿñíà, ñòðàíà 400 000.
å áèëà ñ ïî-âèñîê ðàíã è çàòîâà íåéíèÿò âëàäåòåë å íîñèë Ìîæåì äà ðàçáåðåì òîãàâà çàùî Êîíñòàíòèí Ïîðôè-
èìïåðñêàòà òèòëà „êàãàí“ (îòáåëÿçàíà îò àðàáñêèÿ ïèñà- ðîãåíèóñ â ïåðèîäà 948-952 ñúâåòâà ñèíà ñè äà ïîääúðæà
òåë Èáí Ñàèä, ï. 1286, äàííèòå, ñâúðçàíè ñ òîâà, ñà çàïà- äîáðè îòíîøåíèÿ ñ ïå÷åíåãèòå, òúé êàòî „äîêàòî èìïå-
çåíè â ðàáîòà íà Àáóë Ôèäà îò 1321)57. ðàòîðúò íà ðîìåèòå å â ìèð ñ ïå÷åíåãèòå, íèòî ðóñèòå,
11. Âëàäåòåëñêèÿò êëàí è äðóãèòå ïëåìåíà. íèòî òþðêèòå (=óíãàðöèòå) ìîãàò äà àòàêóâàò ñ îðúæèå
Àíîíèìíèÿò àâòîð (ìàãèñòúð Ï.) íà Ãåñòà Õóíãàðîðóì ðîìåéñêèòå òåðèòîðèè, íèòî ùå ìîãàò òå äà èçòðúãíàò îò
(îê. 1200) å íàìåðèë â ñâîèòå èçòî÷íèöè, ÷å â äåñåòè âåê ðîìåèòå ãîëåìè ñóìè â ïàðè è ñòîêè êàòî öåíà çà ìèð,
èìåòî íà âëàäåòåëñêèÿ êëàí íà ïå÷åíåãèòå å áèëî „Òõî- ïîíåæå òå ñå ñòðàõóâàò îò ìîùòà íà òîçè íàðîä, êîéòî

138
ÀÂÈÒÎÕÎË
èìïåðàòîðúò ìîæå äà íàñî÷è ñðåùó òÿõ, äîêàòî òå âîþ- Âñè÷êî òîâà îçíà÷àâà, ÷å ïîíÿòèåòî „ïå÷åíåæêè åçèê“,
âàò ñ ðîìåèòå“71. ñúùî êàêòî ïîíÿòèåòî „õóíñêè åçèê“, ñúäúðæà íàïúëíî
Ïå÷åíåãèòå áèëè ìàéñòîðè íà ñòåïíàòà âîåííà òàêòè- ðàçëè÷íî ñåìàíòè÷íî çíà÷åíèå îò ïîíÿòèåòî „àíãëèéñêè
êà, èçïîëçâàùà áúðçî ïðèäâèæâàíå íà êîííèöà. Òå áèëè åçèê“, è å ïî-áëèçêî ñðàâíèìî âåðîÿòíî ñ ïîíÿòèåòî „åâ-
îñîáåíî èçâåñòíè ñ òåõíèÿ îïèò è èçêóñòâî äà ñå ñðàæàâàò ðåéñêè åçèê“ (êàòî ðàçëè÷åí îò õèáðó!).
çàä ïðèêðèòèåòî íà çàãðàäåí ñ êîëè ñòàí72. Ïîðàäè òîâà òðÿáâà äà ñå ðàçáåðå, ÷å „ïå÷åíåæêè åçèê“
*** îçíà÷àâà åçèêúò, èçïîëçâàí ïðåç äàäåí èñòîðè÷åñêè ïåðè-
17. Íàñåëåíèå. îä îò óïðàâëÿâàùèÿ ñëîé è êàòî òàêúâ áè ìîãúë âúâ âñåêè
Âå÷å áåøå ïîñî÷åíî, ÷å íàñåëåíèåòî íà ïå÷åíåæêàòà åäèí ìîìåíò è íàé-âå÷å ïðè ïîëîæåíèå, ÷å èìà ñìÿíà íà
äúðæàâà ñå å ñúñòîÿëî îò äâå ãðóïè: ãîñïîäñòâàùèÿ ñëîé õàðèçìàòè÷íèÿ êëàí è/èëè íà òåðèòîðèÿòà, äà áúäå çàìå-
íà êàíãàðèòå è îáèêíîâåíè õîðà. Ðîáñòâîòî íå å áèëî ïðàê- íåí ñ äðóã ðàçëè÷åí åçèê.
òèêà íà ïå÷åíåãèòå, êàêòî ñå ïîä÷åðòàâà îò èñëÿìñêèòå Ïðîòèâîïîëîæíî íà òþðêèòå, êîèòî â äåñåòè-äâàíà-
àâòîðè, íàïðèìåð Àë Áàêðè (ï. 1094) èçðè÷íî îòáåëÿçâà äåñåòè âåê ñúçäàâàò îòäåëíà Òþðêñêà èñëÿìñêà òåðèòî-
õóìàííîñòòà íà ïå÷åíåãèòå: âîåííîïëåííèöèòå ñà ìîæå- ðèÿ è ïî òîçè íà÷èí îñèãóðÿâàò çà òþðêñêèÿ åçèê õàðèç-
ëè äà èçáèðàò ñâîáîäíî äàëè äà ñå çàâúðíàò â ðîäèíàòà ìàòè÷åí ñòàòóò, ïå÷åíåãèòå íèêîãà íå ñà áèëè ïîñëåäîâà-
ñè, èëè äà ñå îæåíÿò çà ïå÷åíåæêè äåâîéêè è äà ñòàíàò òåëè íà åäíà-åäèíñòâåíà ñâåòîâíà ðåëèãèÿ. Ïîðàäè òîâà
ïúëíîïðàâíè ÷ëåíîâå íà Ïå÷åíåæêàòà êîíôåäåðàöèÿ84. íèêîé îò åçèöèòå, èçïîëçâàíè îò òåõíèÿ óïðàâëÿâàù ñëîé,
Ñïîðåä Êîíñòàíòèí Ïîðôèðîãåíèóñ ïå÷åíåãèòå áèëè íå å ìîãúë äà ïîñòèãíå „thå dignints“, íåîáõîäèìî çà ñúç-
„ñâîáîäíè õîðà, êàêòî ñå êàçâà íåçàâèñèìè, è íèêîãà íå äàâàíåòî íà íàöèîíàëåí åçèê (êóëòóðà).
Íåçàâèñèìî îò îñêúäíîñòòà íà èçòî÷íèöèòå, âúçìîæ-
èçïúëíÿâàëè íÿêàêâà ñëóæáà áåç âúçíàãðàæäåíèå“85.
íî å äà ñå ðàçëè÷àâàò ïîíå äâà åçèêà, èçïîëçâàíè îò óï-
Áðîÿò íà ïå÷åíåãèòå ìîæå äà áúäå èç÷èñëåí.  1048,
ðàâëÿâàùèÿ ñëîé íà ïå÷åíåãèòå.  íà÷àëîòî íà òÿõíîòî
êîãàòî ­ ñïîðåä Éîàí Ñêèëèöà ­ âëàäåíèÿòà íà ïå÷åíåãè-
ñàìîñòîÿòåëíî ñúùåñòâóâàíå òå, èçãëåæäà, ñà ãîâîðèëè
òå èìàëè ñàìî åäèíàäåñåò ðàéîíà îò äÿñíàòà ïîëîâèíà,
íà åäèí îò òèïîâåòå íà òîõàðèéñêèÿ. Â êðàÿ íà ïúðâîòî
òåõíèÿò áðîé áèë 800 00086, ò.å. ìîæå äà ñå ïðèåìå åäèí
õèëÿäîëåòèå ñë.Õð. ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò åçèêîâî òå ñà áè-
áîé îò 72,727 äóøè çà âñåêè ðàéîí. ëè èçòî÷íè èðàíöè, êàêòî ëè÷è îò ñâåäåíèÿòà â ðàáîòèòå
Àêî äîïóñíåì, ÷å áàçàòà çà àäìèíèñòðàòèâíîòî äåëå- íà àë-Áèðóíè (îê. 1025)92 è îò ïàñàæ â íàñêîðî ïóáëèêóâàí
íèå íà äúðæàâàòà ­ êàêòî â äðóãèòå ñòåïíè èìïåðèè ­ å (1958) ñòàðîðóñêè ïðåâîä íà „Èñòîðèÿòà íà þäåéñêàòà âîé-
áèëà ñïîñîáíà íà äàäåí ðàéîí äà èçâåäå íà áîéíîòî ïîëå íà“ îò Éîñèô Ôëàâèóñ. Òîé ñúäúðæà ñëåäíèÿ ïàñàæ...
„òþìåí“, èëè êîíòèíãåíò îò 10 000 áîéöè, ìîæå äà ñå èç- „Äîáðå èçâåñòíî å, ÷å ÿñåñêèÿò åçèê (îñåòèíñêèÿò) (èëè
÷èñëè, ÷å â äàäåí ðàéîí ïðè îáùî íàñåëåíèå îêîëî 72,727 „íàðîä“) ïðîèçõîæäà îò ïå÷åíåãèòå, êîèòî ñà æèâåëè áëèçî
äóøè, òúé êàòî òîé å òðÿáâàëî äà íàáåðå „åäèí òþìåí“ îò äî (ãðàäà) (Òàíà/èñ) è äî Àçîâñêî ìîðå“93.
10 000 áîéöè, âñåêè ñåäìè ÷îâåê å òðÿáâàëî äà áúäå ìîáè- Áåç „âèñîêà êóëòóðà“, çàêîäèðàíà âúâ ôîðìà íà „ñâå-
ëèçèðàí87. ùåíî ïèñìî“ è äðóãè „ïèñìåíè ïàìåòíèöè“ è áåç ñõîëàñ-
Ïî-ãîðå áåøå îòáåëÿçàíî, ÷å äúðæàâàòà íà ïå÷åíåãè- òè÷íà ñèñòåìà, êîÿòî äà ñúõðàíè êëîíà íà „íàöèîíàëíà
òå â Óêðàéíà îêîëî 948-952 ñå ñúñòîÿëà îò ÷åòèðèäåñåò êóëòóðà“ îò åäíî ïîêîëåíèå äî äðóãî, íîìàäñêèòå îáùåñ-
ðàéîíà88. Ïî òîçè íà÷èí åñòåñòâåíî å âîéñêàòà äà ñå å ñúñ- òâà ñà áèëè ëåñíà æåðòâà çà íîâè, ïðîôåñèîíàëíî àòðàê-
òîÿëà îò ÷åòèðèäåñåò „òþìåíà“, èëè 400 000 áîéöè. òèâíè åçèöè ­ òåõíèòå îáè÷àè è îòëè÷èòåëíî îáëåêëî íå
Ñëåä êàòî, êàêòî ïîêàçàõìå ïî-ãîðå, áîéöèòå ñà ïðåä- ñà áèëè äîñòàòú÷íî ñèëíè, çà äà èçäúðæàò òå÷åíèåòî íà
ñòàâëÿâàëè åäíà ñåäìà îò öÿëîòî íàñåëåíèå, îáùèÿò áðîé åçèêîâàòà àñèìèëàöèÿ.
íà íàñåëåíèåòî, íàìèðàùî ñå ïîä âëàñòòà íà ïå÷åíåãèòå Ñúþçíèöèòå íà ïå÷åíåãèòå, „ãîðíèòå àñ“, èëè „õàëèñ“
(âêëþ÷èòåëíî óñåäíàëîòî íàñåëåíèå è æèòåëèòå íà ãðà- ñà áèëè îò èðàíñêè ïðîèçõîä, êàêòî è „ðå÷íèòå àñ“ (îò
äîâåòå) â äåñåòè-åäèíàäåñåòè âåê òðÿáâà äà å áèëî îêîëî ðàéîíà íà Âîëãà) ­ Ôóðäàñ (Áóðòàñ)95. Èñãèëèòå (ïî-êúñ-
2,8 äî 3 ìèëèîíà äóøè. íèòå ñåêëåðè íà Óíãàðèÿ) ïúê ëåíãâèñòè÷íî áèëè òþðêè96.
18. Åòíîñ, åçèê è ïèñìåíîñò. Ñúùî âàæåí áèë õóíî-áúëãàðñêèÿò åëåìåíò (èëè õóíñ-
Äúðæàâàòà íà ïå÷åíåãèòå îò 10 è 11 âåê, êàêòî âñè÷êè êàòà êóëòóðíà òðàäèöèÿ, èëè äâåòå çàåäíî), êîèòî ìîæåì
íîìàäñêè èìïåðèè, å áèëà åòíè÷åñêè íåõîìîãåííà. Òÿ å äà îòêðèåì â èçïîëçâàíåòî íà ïðîòîáúëãàðñêè åçèê è àç-
áèëà ïî-ñêîðî ïîëèåòíè÷åñêà, ìíîãîåçèêîâà è íåòåðèòî- áóêà (áàçèðàíà âúðõó ãðúöêàòà) îò åëèòà íà ïå÷åíåãèòå.
ðèàëíà ïðîôåñèîíàëíà îáùíîñò. Çà òîâà ñâèäåòåëñòâà èçâåñòíèÿò ðóíè÷åñêè íàäïèñ íà ïå-
Íà ìíîãî ìåñòà â ìîè èçñëåäâàíèÿ ñúì ïîñî÷âàë, ÷å â ÷åíåæêèÿ âîæä Áîèëà Æóïàí îò êðàÿ íà äåâåòè (íà÷àëîòî
íîìàäñêè ÐÀÕ îñíîâíèòå åëåìåíòè ñà òðè, äâà îò êîèòî íà äåñåòè âåê), òàêà íàðå÷åíîòî ñúêðîâèùå íà Íàãè-Ñåíò-
ñà çàìåíÿåìè: õàðèçìàòè÷åí êëàí, ò.å. äèíàñòèÿòà è òåðè- Ìèêëîø)97. Ìîæå äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å ïîðàäè òàçè ïðè-
òîðèÿòà, âàæíà îò ãëåäíà òî÷êà íà èêîíîìè÷åñêàòà ñòðà- ÷èíà Ìàõìóä àë-Êàøãàðè (åäèíàäåñåòè âåê)98 è àðàáñêè-
òåãèÿ. Òðåòèÿò ïîñòîÿíåí åëåìåíò å áèë èäåÿòà çà êîíêðå- òå ãåîãðàôè îò äåñåòè âåê ñâúðçâàò åçèêà íà ïå÷åíåãèòå ñ
òåí ÐÀÕ90. Â ñòåïòà ­ êàêòî å, îáùî âçåòî, ïðè îáùåñòâà (àëòàéñêèÿ) áúëãàðñêè99.
îò òúðãîâöè ­ åçèêúò å èìàë ïðåäè âñè÷êî ôóíêöèîíàëíà Ìíîãî ðóíè÷åñêè íàäïèñè áÿõà íàìåðåíè ïî âñè÷êè
ðîëÿ. Íÿêîëêî „ïðîôåñèîíàëíè“ áåçïèñìåíè „ëèíãâà òåðèòîðèè îò Ìàëà Àçèÿ äî Áàëêàíèòå, êîèòî ïî åäíî èëè
ôðàíêà“, èëè ÷óæä „êóëòóðåí“ åçèê ñà çàåìàëè ìÿñòîòî, äðóãî âðåìå ñà áèëè íàñåëÿâàíè îò ïå÷åíåãèòå, íî îïèòè-
êîåòî ïðè òîãàâàøíèòå óñåäíàëè öèâèëèçàöèè áè ñå çàå- òå äà ñå äåøèôðèðàò òå ÷ðåç èçïîëçâàíå íà òþðêñêè åçèê
ìàëî îò åäèí ðåëèãèîçíî-êóëòóðåí åçèê, êàòî ëàòèíñêè â (çà ïîñëåäåí ïúò îò À.Ì.Ø÷åðáàê â 1959) íå äîíåñîõà çà-
Çàïàäíà Åâðîïà, ãðúöêè âúâ Âèçàíòèÿ, àðàáñêè â Õàëèôà- äîâîëèòåëíè ðåçóëòàòè, íàé-âå÷å ïîðàäè êðàòêîñòòà íà
òà, êèòàéñêè â Êèòàé. òåêñòîâåòå100.

139
ÀÂÈÒÎÕÎË
19. Ðåëèãèÿ. ñ Âèçàíòèÿ (914, 968, 972)116, ñ Ðóñ (944) è ñ äðóãè äúðæàâè.
Íàðîäèòå íà Öåíòðàëíà Àçèÿ ñà èìàëè èíòåðåñ êúì Îáèêíîâåíî òàêèâà ñúþçè íå ñà èìàëè ïîñòîÿíåí õàðàê-
âñè÷êè ñâåòîâíè ðåëèãèè. Õðèñòèÿíñòâî, áóäèçúì è ìà- òåð è ÷åñòî ñà áèëè íàñî÷âàíè ñðåùó áèâø ñúþçíèê. Ïå-
íèõåéñòâî ­ âñè÷êè ñà íàìèðàëè ñâîè ïðèâúðæåíèöè â òî- ÷åíåãèòå çà ïðúâ ïúò ïðåñè÷àò Äóíàâà 914117, êîãàòî äîø-
çè ðàéîí, êîèòî ñà æèâååëè åäèí äî äðóã áåç ðåëèãèîçíà ëè â ïîìîù íà Âèçàíòèÿ â áîðáàòà £ ñðåùó Áúëãàðèòå (â
íåòúðïèìîñò101. Äî âðåìåòî íà ñâîåòî çàñåëâàíå â Èçòî÷- 896 òå ñà áèëè ñúþçíèöè ïðè öàð Ñèìåîí ñðåùó áúäåùè-
íà Åâðîïà ïå÷åíåãèòå íåñúìíåíî ñà ïîçíàâàëè âñè÷êè òå- òå óíãàðöè)118.
çè ðåëèãèè, íî íèå èìàìå ñâåäåíèÿ, ÷å íÿêàêúâ âèä „ìà- Çà ïðúâ ïúò ïå÷åíåãèòå ñå ïîÿâÿâàò â Ðóñ â 968 ã. ïî
íèõåéñòâî“ å áèëî îñîáåíî ïîïóëÿðíî ìåæäó òÿõ102. Õðèñ- âðåìå íà áúëãàðñêàòà êàìïàíèÿ íà Ñâåòîñëàâ120, êîÿòî òúé
òèÿíñêàòà ìèñèÿ íà Áðóíî îò Êþðôþðò (1007), ïîäïîìà- ïðîâåë ïî ïîêàíà íà Âèçàíòèÿ ­ Ñâåòîñëàâ ïî-êúñíî ðå-
ãàíà îò êèåâñêèÿ ïðèíö Âëàäèìèð Âåëèêè, å èìàëà ìíîãî øèë äà îñòàíå â Áúëãàðèÿ ïîðàäè íåéíîòî óäîáíî çà òúð-
ìàëúê óñïåõ103. Îò äðóãà ñòðàíà, ñïîðåä àðàáñêèÿ ïèñàòåë ãîâèÿ ìåñòîíàõîæäåíèå (êðúñòîâèùå íà òúðãîâñêè ïúòè-
àë-Áàêðè (ï.1094) îêîëî 400 ãîäèíè ñëåä Hegiza (1009-1010) ùà) è Âèçàíòèÿ ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò íàåëà ïå÷åíåãèòå äà
èñëÿìñêè ìèñèîíåðè óñïåëè çà êðàòêî âðåìå äà îáúðíàò â ñå ñðàæàâàò ñ ðóñèòå íà Ñâåòîñëàâ. Â 972 ã., â áèòêà ïðè
èñëÿìà ãîëÿìà ÷àñò îò ïå÷åíåãèòå, êîèòî äîòîãàâà áèëè ïðàãîâåòå íà Äíåïúð, êàãàíúò íà ïå÷åíåãèòå Êóðÿ (Êóðà)
ïðàêòèêóâàëè ðåëèãèÿòà íà „ìàãè“ (çîðîàñòðèéöèòå)104. ðàçáèë àðìèÿòà íà Ñâåòîñëàâ, êîÿòî ñå âðúùàëà îò ïîõîä
20. Çàëåçúò íà ïå÷åíåãèòå. ñðåùó Âèçàíòèÿ. Ñàìèÿò Ñâåòîñëàâ áèë óáèò è êàãàíúò
 íà÷àëîòî íà 1040 ïå÷åíåãèòå çàïî÷íàëè äà èçïèòâàò ñïîðåä ñòàðèÿ îáè÷àé íà ñòåïèòå „ìó îòñÿêúë ãëàâàòà è
íàòèñêà íà èäâàùèòå îò èçòîê îãóç/òîðêè, êîèòî îò ñâîÿ îò ÷åðåïà íàïðàâèë ÷àøà, îáêîâàë ÿ ñ ìåòàë è ïèë îò
ñòðàíà áèëè ïðèíóäåíè äà ìèãðèðàò â çàïàäíà ïîñîêà îò íåÿ“121.
ïîëîâöèòå (êèï÷àêè-êóï÷àíè)105. Ïðåç 1050-1060 ïå÷åíåãèòå Ñâåäåíèÿòà, êîèòî èìàìå çà áîðáàòà ìåæäó ßðîïîëê
áèëè èçòëàñêàíè ïúðâî îò ëÿâàòà ïîëîâèíà, à ïî-êúñíî è è Âëàäèìèð, ïîêàçâàò, ÷å â Ðóñ å èìàëî ïðîïå÷åíåæêà îðè-
îò äÿñíàòà ïîëîâèíà íà òåðèòîðèÿòà ñè. Òå çàïî÷íàëè äà åíòàöèÿ, êàêâàòî å áèëà ïðåäñòàâëÿâàíà îò ñúâåòíèêà íà
ñå ïðåõâúðëÿò ïðåç Äóíàâà íà òåðèòîðèÿòà íà Âèçàíòèéñ- ßðîïîëê Âàðæàöêî122.
êàòà èìïåðèÿ, íàé-âå÷å â Áúëãàðèÿ (â 1048 ã.), êúäåòî áè- Àòàêèòå íà ïå÷åíåãèòå ñðåùó Ðóñ çàïî÷íàëè ïî âðåìå
ëè çàñåëåíè êàòî ôåäåðàòè è äî 1050 äîñòèãíàëè äî Àäðè- íà Âëàäèìèð. Â 988 è 992 òå àòàêóâàëè Ïåðåÿñëàâ123, â 996
àíîïîë106. Âàñèë’êèâ124 è â 997 Áåëãîðîä. Îò äÿñíàòà ïîëîâèíà íà òå-
 1048, ñëåä êàòî ïå÷åíåãèòå îñòàíàëè ñàìî ñ òðèíà- ðèòîðèèòå ñè ïå÷åíåãèòå ÷åñòî ïðåñè÷àëè ðåêà Ñòóõíà126,
äåñåò äåñíè ðàéîíà ñ íàñåëåíèå 800 000107 êàãàíúò Òóðàõ à îò ëÿâàòà ñòðàíà òåõíèòå íàáåçè äîñòèãàëè íå ñàìî Òðó-
ñúñ ñâîèòå ïîäàíèöè áèë ïðèíóäåí áúðçî äà ïðåìèíå Äó-
áåö, íî ñúùî Îñòåð (Âîñòð) è Ñåÿì127.
íàâà è äà íàâëåçå âúâ âèçàíòèéñêà òåðèòîðèÿ108. Íî ñêîðî
Çà äà îòáëúñíå ïå÷åíåãèòå, Âëàäèìèð íàåë òåõíèòå âå÷-
ñëåä òîâà àíòèâèçàíòèéñêè íàñòðîåíèÿ âçåëè âðúõ ñðåä
íè âðàãîâå òîðêèòå/îãóçèòå128. Îò îáùàòà òîðêî-ðóñêà êàì-
òÿõ è òå âëåçëè â ñúþç ñ îãóçèòå (ñåëäæóêèòå, êîèòî ñëåä
ïàíèÿ ñðåùó ñúþçíèöèòå íà ïå÷åíåãèòå ­ âîëæêèòå áúë-
1071, óñïåëè äà çàâëàäåÿò ãîëÿìà ÷àñò îò âèçàíòèéñêèòå
ãàðè (ïðåç 985 ã.)129 ñå âèæäà, ÷å áîðáàòà ñå å âîäåëà çà
òåðèòîðèè â Ìàëà Àçèÿ) è ñ ïðåäïðèåì÷èâèÿ òóðñêè ïè-
òúðãîâñêèòå ïúòèùà.  988 Âëàäèìèð çàïî÷âà ñòðîèòåëñ-
ðàò ×àêà (Ôæá÷áò)109. Ïå÷åíåãèòå ñåãà ñå ïðåâúðíàëè â
ñìúðòíà îïàñíîñò çà Ðîìåéñêàòà èìïåðèÿ, êîÿòî áèëà ñïà- òâîòî íà óêðåïëåíèÿ ïî òå÷åíèåòî íà Ñòóõíà è ïî ëåâèÿ
ñåíà ñàìî îò íåî÷àêâàíàòà ïîÿâà íà Èçòî÷íà Åâðîïà íà áðÿã ïî òå÷åíèåòî íà Äåñíà, Îñòåð, Òðóáåö è Ñóëà. Ïî
ïîëîâöèòå, êîèòî â 1091 (àïðèë 29), ïîìîãíàëè íà Àëåê- ñúùîòî âðåìå çàïî÷âà è çàñåëâàíåòî íà âîåííè ãàðíèçî-
ñåé Êîìíèí äà íàíåñå ðåøèòåëíî ïîðàæåíèå íà ïå÷åíå- íè â òåçè óêðåïëåíèÿ, ñúñòàâåíè îò òîðêè (ïî-êúñíî èç-
ãèòå110. Ñëåä âòîðî ïîðàæåíèå â 1122 ïå÷åíåãèòå íàïúëíî âåñòíè êàòî „÷åðíèòå êàëïàöè“/“÷åðíûå êëîáóêè“)130.
ïðåñòàâàò äà ñúùåñòâóâàò êàòî íåçàâèñèìà ãðóïà, ðàçï- Ïå÷åíåæêàòà çàïëàõà çà Ðóñ îòìèíàâà ñëåä 1036 ã., ãî-
ðúñâàéêè ñå ñðåä áúëãàðèòå è ïîëîâöèòå. Íÿêúäå îêîëî äèíàòà, â êîÿòî òå ñà ïðåòúðïåëè ðåøèòåëíî ïîðàæåíèå
òîâà âðåìå â Óíãàðèÿ ñå îáðàçóâàò âàæíè ïå÷åíåæêè ïî- îò ßðîñëàâ â áèòêà ïðåä ñòåíèòå íà Êèåâ.  ñìèðåíà áëà-
ñåëåíèÿ112. ãîäàðíîñò çà òàçè ïîáåäà ßðîñëàâ èçäèãà íà áîéíîòî ïî-
Ïîñëåäíîòî ñïîìåíàâàíå íà ïå÷åíåãèòå â ðóñêè èçòî÷- ëå êàòåäðàëàòà „Ñâ. Ñîôèÿ“131. Íåéíàòà ñòðîãà å ñàìî ÷àñò
íèöè å îò 1169. Ñëåä èç÷åçâàíåòî íà òÿõíàòà äúðæàâà ãî- îò åäíà ïî-ãîëÿìà êîíñòðóêöèÿ, êîÿòî ìîæå äà ñå âúçïðè-
ëÿìà ÷àñò îò ïå÷åíåãèòå ïîïàäíàëè ïîä çàâèñèìîñò îò òîð- åìå êàòî ìàíèôåñòàöèÿ íà èìïåðñêèòå àìáèöèè íà ßðîñ-
êèòå/îãóçèòå114, è ïî-êúñíî, îò 1055 ã. íàòàòúê, îò ïîëîâ- ëàâ. Òîçè „Ðþðèêèä“ å ðàçáèðàë ñâîÿòà ïîáåäà ïî ñúùèÿ
öèòå (êóìàíèòå)115 è áèëè àáñîðáèðàíè îò òîçè íàðîä. íà÷èí, êàêòî Êàðë Âåëèêè å ðàçáèðàë ñâîÿ òðèóìô íàä
21. Ïå÷åíåãèòå è Ðóñ: „Transatio Imperii“ àâàðèòå (800 ñë.Õð.) è êàêòî Îòî I åëèìèíèðàíåòî íà çàï-
Ñ öåë äà ïîääúðæàò ðîëÿòà íà àðáèòúð ñðåä ñúñåäíè- ëàõàòà îò óíãàðöèòå (955). Ïî òîçè íà÷èí ßðîñëàâ Êèåâñ-
òå äúðæàâè, ïå÷åíåãèòå ïîñëåäîâàòåëíî âëèçàëè â ñúþçè êè å äåéñòâàë â äóõà íà ñâîÿ ñîáñòâåí „Translatio Imperii“.

140
ÀÂÈÒÎÕÎË
Áåëåæêè esp. pp. 72-73.
26 ed. de Goeje (= BGA, viii), p. 140, I, 19-20.
1 Sui-shu, chap. 84, p.19 b,I.1 = Taiwan reprint, p. 38 see also P. 27 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 166, p. 167.
Peliot. Notes sur I’histoire de la Horde d’Or (Paris, 1949), p.226]
28 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 170.
cf. S.G. Kljastornyj, Dnevnetjurkskie runiceskie nadpisi kak istocnik
po Srednej Azii (Moscow, 1964),p.117. 29 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 170.
2 See chap. 3, and note 19 below. 30 ed. W. Barthold (Leningrad, 1930), f. 19d.
3 O. Pritsak, „Die Stammesnamen und Titulaturen der altaischen Völker“, 31. ed. W. Barthold, f. 38 a.
Ural-Altaische Jahrbucehr 24 i-ii (1952), pp. 52, 79; A.M.Scerbak, „Znaki 32 Regionis Abbatis Pruminensis Chronicon (= MGH, Scriptores
na keramike i kirpican iz Sarkela-Beloj Vezi (K voprosu o jazyke i Rerum Germanicarum in usu schol.) ed. F. Kurze (Hannover, 1890),
pismennosti pecenegov)“, Materialy i issledovanija pî arxeologii SSSR, pp. 131-132.
No 75 (Moscow-Leningrad, 1959), p. 369. 33 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 172
4 See chap. 6-7 below. 34 The literature concerning Atelkuzu is given in Gy. Moravcsik,
5 V.Langiios. Collection des historiens anciens et modernes de Byzantinoturcica2, ii (Berlin, 1958), p. 77 and Gy. Moravcsik, De
L’Arménie, II (Paris, 1869), p. 336; H. Hübschmann, „Armeniaca“, Administrando Imperio, ii. p. 148.
Indogermanische Forschungen 16 (1904), p. 354. 35 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 170, LL. 13-14. Con-
6 G. Hoffmann, Auszuge aud synischen Dkten persischer Martyner cerning the belief that here the text is corrupt see Moravcsik, De
(Leipzig, 1880), pp. 78-86; Czegiedy, Acta Orientalla Hung, 4 (1954), Administrando Imperio, ii. p. 148.
pp. 65-66; N. Pigulevskaja, „Mar Aba I“, Sobetskoe Vostokovedenie 36 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 176.
(1948), p. 77, cf. Kijastomyi, Drevnetjurkskie nadpisi (see note 1),
pp. 175-176. 37 S.A. Pletneva, „Pecenegi, Turki i Polovcy v juznorusskix stepjax“,
Materialy i issledovanija po arxeologii SSSR Nr. 62 (Moscow-
7 E.G. Pulleyblank, Asia Major 9 ii (1963), pp. 246-248; see also O. Leningrad, 1958), p. 153.
Pritsak, „The Hsiung-ru Word fo Stone“, D. Sinor Festschrift (in
print)’ cf. lbn Xurdadhbech, Kitab at-masalik wa’l-mamalik (ca. 38 Constantine presented the administrative structure of the realm of
840-880), ed M.J. de Goeje (leiden, 1889). the Pecenegs in chap. 37 of his De Administrando Imperio.
8 E.G. Pulleyblank,Chinese and lndo-Europeans. 39 Kayyap, De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, chap. 37, p.
170, ii. 68-71.
9 see, e.g., J. Markwart, Eransahr (Berlin, 1901), pp. 155-157; V.Minorsky.
„Turan“, Enzyklopaedie des Islam, iv. (1934), pp. 951-954. 40 According to a Byzantine author (Joannes Scylitzes ­ Georgius
Cedrenus) two Peceneg tribal units (= provinces) supplied 20 000
10 Pulleyblank, Chinese and Indo-Eurpeans, p. 21. warriors.
11 See, e.g. H.W. Bailey, „Recent Work in ‘Tocharian“, Trasactions of 41 see O. Pritsak, „Lenzen-in Konstantina Porfirorodnoho“, Symbolae
the Philological Society 1947 (London, 1948), pp. 126-153] W. in honorem Georgii Y. Shevelov (Munich, 1971), pp. 351-359.
Samolin, „Ethnographic Aspects of the Archaeology of the Tarim
Basin“, Central Asiatic Jumal 4 i (1958), pp. 45-67; A. . Gabain, Das 42. Pletneva, „Pecenegi“, pp. 153-161.
uigurische Konigreich von Chotcho 850-1250 (Berlin. 1961), p. 81. 43 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168, dee
13 Pulleyblank, Asia Major 9 ii (1963), p. 220. A.N.Kurat’s map (cf. note 38 above).
14 This was first discovered by J. Markwart, Die Chronologie der 44 Scerbak. „Znaki na keramike“ (see note 3 above), p. 376.
altturkischen inschriften (Leipzig, 1898), p. 10l J. Markwart, „Über 45 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168
das Volkstum der Komanen“, Osttürkische Dialektstuden (Berlin, 46 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168
1914), p. 26. 47 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168
New material supporting this thesis was published by Puleyblank,
Asia Major 9 ii (1963), pp. 246-248; and Kljastornyi Drevnetjurkskie 48 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168
runiceskie pamjatniki, pp. 163-175. 49 ed. W. Barthold, f. 38 a.
15 As international traders during the fifth-sixth centuries A.D. they 50 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168, also
also maintained their settlements in Transcaucasia on the Kura River, Pletneva’s map (see note 37 above), p. 155.
an area of primary importance to the transcontinental trade routes, 51 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168, also
The data concerning their activity in Transcaucasia were collected Pletneva’s map (see note 37 above).
by Kljastornmyj, Drevnetjurkskie runiceskie pamjatniki, pp. 175-176. 52 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166, 168
16 IE 39; cf. Kljastorni, Drevnetjurkskie runiceskie pamjatniki, pp. 53 I am using the Marxian term to ulustrate a typical phenomenon
1161-163. without any further connotation.
17 Ibn al-Athir. Chronikon, ed. C.J.Jornberg, x.p. 117. 54 The context and scholarly literature are given by Moravcsik.
18 See O. Pritsak, „The Decline of the Empire of the Oghuz Yabghu“. 55 ed. Belowski in Monumenta Poloniae Historica, i (Lviv, 1864), p. 225.
The Annals of the Ukrainian Academy of Arts and Sciences in the
U.S. 2 ii (1952), pp. 279-280. 56 Concerning the terminology see, e.g., A.Z. Togan, Ibn Fadlan’s
Reisebericht (Leipzig, 1939), pp. 271-285.
19 J. Bacot, „Reconnaissance en Haute Asie septentrionale par cinq
envoyes ougurs au VIII „siecle“, Journal Asiatique 254 ii (1956), p. 57 ed. Reinaud-de Slane (Paris. 1840), p. 205.
147; cf. Turkological notes to this Tibetian text by Sir G. Clauson, 58 Scriptores, Rerum Hungaricum, i (Budapest, 1937), pp. 116-117.
Joumal Asiatique 255 (1957), p. 16 59 I shall deal with the fate of the Varaz charizmatic clan in a special
20 Kitab at-tanbih, ed. de Goeje (=BGA, viil), p. 180, l. 15 ­ p. 181. 1, 2. study.
21 De Administrando Imperio, ed. Gy. Moravcsik (Budapest, 1949), 60 There ia a tremendous literature dealing with Peceneg lists. I will,
p. 166. therefore, give here only some basic titles: J.Nemeth, „Zur Kenntnis
22 Kitab Divan Iugat at-Turk, phototypical edition (Ankara, 1941). p. der Petschenegen“, Korosi Csoma-Archivum 1 (1921-1925), pp.
41, I.1. 219-225; J. Nemeth. „Die Petschenegischen Stammesnamen“,
Ungarsche Jahrbrucher 10 (1930), pp. 27-34; K.H.Menges. „Ety-
23 See e.g. N.A. Baskakov, Vvedenie v izucenie tjurkskix jazykov mological Notes on some Pacanag Names“, Byzantion 17 (1944-
(Moscow). 1945), pp. 256-280.
24 ed. V. Jinorsky, Marvazi on China, the Turks an India (London, 61 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166.
1942), pp. *20-*21.
62 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 166,ll. 31-32.
25 Kaspijskij svod svedenij o Vostocnoj Evrope, ii (Moscow, 1967)
63 Georgius Cedrenus, ed. Bekker, ii, pp. 582-584.

141
ÀÂÈÒÎÕÎË
65 ed. Belovski, Monumenta Histirica, i, pp. 224-225. Concerning the Streif.
frontier see M. Hrusevskyj, Istorija Ukrajiny-Rusy, i (Kiev, 1913), 105 Cf. Povest’ vremennyx let. ed. Licacev, i, p. 109, s/a/ 1054.
p. 241; A.N. Nasonov, Russkaja zemlja (Moskow, 1851), p. 67.
106 Vasil’evskij, Trudy, i, pp. 310-26.
66 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 48.
107 See note 86 above
67 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 54.
108 A.P. Kazdan, „Ioann Mavropod, Pecenegi i Russie v seredine XI
68 This Slavic word (zakon ‘law’) „can be regarded as a common v.“, Melanges G. Ostrogorsky, i (Belgrad, 1963), pp. 177-184.
locution even in Middle Greek“, Moravcsik, in De Administrando
109 Vasil’evskij, Trudy, i, pp. 67-68, 89-92.
Imperio, ii, p. 146.
110 Vasil’evskij, Trudy, i, pp. 96-106.
69 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, pp. 54, 56.
111 Moravcsik, Buzantinoturcica2, i. p. 88.
70 Povest’ vremennyx let. ed. D.S. Lixacev, i (Moscow-Leningrad,
1950), pp. 33-34. 112. Gy. Gyorffy, „Bezenyok es magyarok“, Korosi Csoma-Archivum
Sppl. 1 (1939), pp. 399-434.
71 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 50.
113 Ipat’evskaja letopis’, ed. A.A. Saxmatov = PSRL, ii (SPb, 1908),
72 Anne Comnene, Alexiade (regne de l’empereur Alexis l Comnene
col 533.
1081-1118), ed. B. Leib, ii (Paris, 1937), p. 97; cf. P. V. Golubovskij,
„S kakogo vremeni mozno prosledit’ najuge Rusi sopsob zascity 114 Cf. al-Marwazi, ed. Minorsky, p. *18 = Engl. transl., p. 30, and pp. 102-
taborom“, Trudy XI Arxeoiogiceskogo S’ezda v Kieve, ii (Moscow, 104 (Commentary)’ see O. Pritsak, „Two Migratory Movenemts in Erasian
1902), pp. 72-79. Steppe (9th-11th cent.)“ 26th Intemational Congress of Orientalists ­
Summaries of Papers, Supplement (New Delhi, 1964), pp. 5-7.
84 ed. Baron V. von Rosen (Rozen) in A. Kunik ­ V. Rozen, Izvestija
al-Bekri i drugix avtorov o Rusi i slovjanax (s.-Pv.), p. 43 (Arab. 115 Cf. Povest’ vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 109 (s.a. 1054, 1061).
text) = p.= 60. 116 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 31 (s.a. 915), p. 47 (s.a.
85 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 52, ll. 11-12. 968) und pp. 52-53 (s.a. 971, 972).
86 Georgius Cedrenus, ed. Bekker, ii. pp. 584-585. 117 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 231 (s.a. 915).
87 Concerning these computations cf. G. Vernadsky. The Mongols 118 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, chap. 40, p. 176 =
and Russia (New Naven, 1953), pp. 217-219. Engl. transl. by Jenkins, p. 502-503.
88 De Administrando Imperio, ed. Moravcsik, p. 166, ll. 32-33. 119 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. pp. 47-48; see also V. Parxomenko,
„Rus’i Pecenegi“, Slavia 8 (Praha, 1929-1931), pp. 138-144.
90 O. Pritsak, „From the Savars to the Hungarians“, Hungaro-Turcica,
Studies in Honour of Julius Nemeth (Budapest, 1975). 120. Cf. Hrusevskyi, istoria Ukrajiny-Rusy, i, thrd edition, pp. 476-477.
92 ‘Geodesy’, ed. P,G. Bulgakov (Cairo, 1962), p. 47 = Russian transl. 121 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 53 (s.a. 972).
by P.G. Bulgakov (Tashkent, 1966), pp. 95-96. 122 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 55 (s.a. 980).
93 N.A. Mescerskij, Istorija iudejskoj vojny Josifa Flavija v 123 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 83 (s.a. 988), pp. 84-85 (s.a. 992).
drevnerusskom perevode (Moscow-Leningrad, 1958), p. 454. 124 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. pp. 85-86.
95 Conceming the etymologies of Xwalis (> Xwali As) and Burtas (> 125 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. pp. 87-88.
Furd As) see N. Golb ­ O. Prisak, An original document of the
Khazarian Jews (University of Chicago Press) [in press]. Constantine 126 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 83 (s.a. 988)
calls the Burtas by mane Ìïñäßá (De Administrando Imperio, ed. 127 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 83; cf. Hrusevskyj, Istoria
Moravcsik, chap. 37 p. 168, l. 46). Ukrajiny-Rusy, i, thir edition, pp. 239-241.
97 O. Pritsak, Die Bulgarische Fürstenliste (Weisbaden, 1955, pp. 85-90. 128 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. p. 59 (s.a. 985)
98 O. Pritsak, „Kasgaris Angaben über die Sprache der Bolgaren“, 129 Pritsak, „The Decline of the Empire of the Oghuz Yabghu“, The
ZDMG, 109 i (1959), p. 106. Annalis of the Ukrainian Academy of Arts and Sciences in the U.S.
99 Pritsak, ZDMG, 109 i, p. 107. 2 ii (1952), pp. 279-280, and note 2; cf. D.A. Rasovskij, „Rus’i
kocevniki v eppoxu Svjatogo Volodimera“, Vladimirskij Sbornik
100 Scerbak, „Znaki na keramike“, pp. 385-389, pl. 6. (Belgrad, 1938), pp. 149-154.
101 See Vasil’evskij, Trudy, i, pp. 11-12; Pletneva, „Pecenegi“, pp. 130 D.A, Rasovskij, „Rus’, Cernye Klobuki i Polovcy c XII v.“,
200-212. Festschrift Petur Nikov (Sofia, 1940), pp. 369-378; D.A, Rasovskij,
102 Vasil’evskij, Trudy, i, pp. 38-57 „O roli Cernyx Klobukov v istorii Drevej Rusi“, Seminarium
103 See note 55 above. Kondakovianum 1 (1927), pp. 93-109.
104 See note 84 above, cf. Markwart, Osteuropaische und Ostasiatische 131 Povest’vremennyx let. ed. Lixacev, i. pp. 101-102.

Áåëåæêè íà ïðåâîäà÷à èìå íà ïå÷åíåãèòå å áèëî âñúùíîñò òîõàðèéñêîòî „êàí-
ãàð“, êîåòî òå ñà çàïàçèëè äî êðàÿ íà èñòîðè÷åñêîòî
Ìàêàð è êðàòêî è ìàêñèìàëíî ñèíòåçèðàíî, èçñ- ñè ñúùåñòâóâàíå êàòî èìå íà óïðàâëÿâàùèÿ ñëîé íà
ëåäâàíåòî íà ïðîô. Ïðèöàê äàâà èçêëþ÷èòåëíî öåííè òÿõíàòà äúðæàâà. Òîâà åòíè÷åñêî (êàòî ïðîòèâîñ-
çà áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêà ñâåäåíèÿ. Òå ñòà- òîÿùî íà ïîëèòè÷åñêîòî ïå÷åíåãè) èìå ôèãóðèðà â èç-
âàò äâîéíî ïî-öåííè, òúé êàòî ïå÷åíåãèòå ñà áèëè òî÷íèöèòå çà òåðèòîðèèòå îò Àðàëñêî ìîðå äî ñðåä-
åäèí âèíàãè ïðåíåáðåãâàí ïðîáëåì â áúëãàðñêàòà èñ- íîòî òå÷åíèå íà Ñúð Äàðÿ, íà çàïàä îò Òàðèì è íà
òîðèîãðàôèÿ. Ïðè÷èíàòà çà òîâà ïîäöåíÿâàíå å, ÷å çàïàä îò Òèáåò â åäèí ïåðèîä îò êðàÿ íà 2 âåê ñë.Õð.
òÿõíîòî èçó÷àâàíå å ñâúðçàíî ñ íÿêîëêî âúïðîñà, êîè- äî ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 8 âåê ñë.Õð., êàêòî è â Êàâêàç
òî ïðåäñòàâëÿâàõà òàáó çà äîñêîðî íàïúëíî ñëàâèñ- (ðàéîíà íà Òðàíñêàâêàçêèòå ïðîõîäè) íå ïî-êúñíî îò 5
òè÷íàòà íè èñòîðèîãðàôèÿ. Òóê ñúâñåì íàêðàòêî èñ- âåê ñë.Õð. Çà îòáåëÿçâàíå å òóê, ÷å îùå Äèìèòúð Ñú-
êàì äà ïîñî÷à íÿêîëêî îò òÿõ ïî ðåäà, êàêòî òå ñà ñúëîâ (êîéòî ïîñî÷âà ñúùèòå êèòàéñêè èçòî÷íèöè, êî-
ðàçãëåäàíè îò ïðîô. Ïðèöàê. èòî ïîñî÷âà è Ïðèöàê) òâúðäåøå, ÷å ãîëåìè ÷àñòè îò
Ïðè ðàçãëåæäàíåòî íà ïðîèçõîäà íà èìåòî è ïúð- õóíî-áúëãàðèòå ñà îñòàíàëè â Öåíòðàëíà Àçèÿ (èìåí-
âîíà÷àëíèòå çåìè íà ïå÷åíåãèòå, ïðîô. Ïðèöàê, áàçè- íî â ïîñî÷åíèòå ðàéîíè) „äîðè äî âðåìåòî íà Êóáðàò,
ðàéêè ñå íà ðàçíîîáðàçíè ñâèäåòåëñòâà (êèòàéñêè, òè- à ìîæå áè è íà ñèíîâåòå ìó“ („Àâè-Òîõîë“, êí. 2, ñòð.
áåòñêè, ãðóçèíñêè, ñèðèéñêè), ïîñî÷âà, ÷å èñòèíñêîòî 73), ò.å. êðàÿ íà 7, íà÷àëîòî íà 8 âåê. Êîëêîòî äî

142
ÀÂÈÒÎÕÎË
ñâåäåíèÿòà çà ïðèñúñòâèåòî íà êàíãàðèòå â Êàâêàç Îùå åäíî ïëåìåííî èìå ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî, íî
ïðåäè 5 âåê, òî å îò îãðîìíî çíà÷åíèå, òúé êàòî òîâà ïëåìåòî èñãèë, êîåòî Ïðèöàê ñìÿòà çà òþðêñêî è çà
îçíà÷àâà, ÷å òå èëè ñà áèëè ïîä÷èíåíè íà áúëãàðèòå, ïúðâîíà÷àëíî èìå íà ïî-êúñíèòå ñåêëåðè íà Óíãàðèÿ.
èëè ñà æèâååëè â íåïîñðåäñòâåíî ñúñåäñòâî ñ òÿõ. Ïðè Òóê ìîæåì äà îòáåëåæèì, ÷å åäíî îò òðèòå ïëåìå-
âñè÷êè ñëó÷àè è äâåòå ìåñòîîáèòàëèùà íà êàíãàðèòå íà, îáðàçóâàëè Âîëæêà Áúëãàðèÿ, ñå å íàðè÷àëî åñåãåë,
(ïå÷åíåãèòå), ïðåäè òå äà çàåìàò ïî-êúñíî (9-10) çå- èëè åñãåë. Êàêòî âèæäàìå îò èçñëåäâàíåòî íà ïðîô.
ìèòå íà ñåâåð îò ×åðíî ìîðå, ñ êîèòî íàé-âå÷å òå ñå Ïðèöàê, ïðåäè äà áúäàò íàïàäíàòè îò õàçàðèòå è
àñîöèèðàò â èñòîðè÷åñêàòà íàóêà, ñà áèëè òÿñíî ñâúð- îãóçèòå â 830 ã., ïå÷åíåãèòå ñà æèâååëè â íåïîñðåäñò-
çàíè ñ èñòîðè÷åñêèÿ ïúò íà áúëãàðèòå. Ñàìî åäíè ïîä- âåíà áëèçîñò äî âîëæêèòå áúëãàðè (ìåæäó Óðàë è Âîë-
ðîáíè èçñëåäâàíèÿ ùå ìîãàò äà ïîòâúðäÿò èëè îòõ- ãà) è íèùî ÷óäíî ïëåìåòî èñãèë äà å âñúùíîñò ÷àñò
âúðëÿò åäíà õèïîòåçà,÷å â ñúñòàâà íà òàêà íàðå÷åíè- îò åñãåë. Âïîñëåäñòâèå, êàêòî ñå âèæäà îò ïîñëåäíà-
òå ïå÷åíåãè îùå ïðåäè íàñòàíÿâàíåòî èì â íåïîñðåäñ- òà ãëàâà, ïå÷åíåãè è âîëæêè áúëãàðè ÷åñòî ñà áèëè
òâåíà áëèçîñò äî Äóíàâñêà Áúëãàðèÿ íå ñà ñå íàìèðà- ñúþçíèöè ñðåùó îáùèòå íåïðèÿòåëè ­ ðóñè è îãóçè.
ëè ïîñëåäíèòå ãðóïè áúëãàðè, ìèãðèðàùè â Öåíòðàëíà Âñè÷êî êàçàíî çà àäìèíèñòðàòèâíîòî äåëåíèå íà
Àçèÿ è Êàâêàç. Âúçìîæíî å è òîâà êàíãàðèòå îò Êàâ- äúðæàâàòà íà ïå÷åíåãèòå åñòåñòâåíî ïîòâúðæäàâà
êàç, çà êîèòî íÿìà ñâåäåíèÿ îò 7 âåê íàòàòúê, äà ñà çàêëþ÷åíèåòî íà ïðîô. Ïðèöàê, ÷å „õóíî-áúëãàðñêèÿò
áèëè îòâåäåíè íà çàïàä îùå îò Àñïàðóõ è äà ñà ñå åçèê è êóëòóðíà òðàäèöèÿ“ ñà áèëè âàæåí åëåìåíò â
çàñåëèëè çàåäíî ñ áúëãàðèòå íà þã îò Äóíàâà ïî÷òè 4 äúðæàâàòà. Ñâåäåíèÿòà çà àðàáñêèòå õðîíèñòè îò
âåêà ïðåäè îñíîâíàòà ãðóïà òåõíè ñúïëåìåííèöè ñúùî 10 è 11 âåê, ñâúðçàíè ñ åçèêà íà óïðàâëÿâàùèÿ åëèò íà
äà ñå çàñåëèëè òàì. ïå÷åíåãèòå, ñúùî îòãîâàðÿ íà äîñåãà î÷åðòàâàùàòà
Èìåòî íà êàíãàðèòå ñå ñâúðçâà ñ „êàìúê“ è „êàìå- ñå êàðòèíà. Íî íà êàêú⠄áúëãàðñêè“ ñà ãîâîðèëè êàí-
íåí ãðàä“ è Ïðèöàê îïðåäåëåíî ïîñî÷âà, ÷å òå ñà áèëè ãàðèòå? Ïðèöàê îòáåëÿçâà, ÷å ïðåäè òîâà òå ñå ãîâî-
îáèòàòåëè íà ãðàäîâå â Öåíòðàëíà Àçèÿ, ïðåäè äà ðåëè òîõàðèéñêè åçèê, à ïî-êúñíî èçòî÷íîèðàíñêè. Ïå-
çàïî÷íàò íîìàäñêè æèâîò ñëåä èçñåëâàíåòî ñè. Îò ÷åíåãèòå íå ñà ãîâîðåëè íà òþðêñêè åçèê, à íà åçèê,
äðóãà ñòðàíà, çà âðåìåòî, ïîñî÷åíî çà „êàâêàçêèòå“ áëèçúê äî åçèöèòå, ãîâîðåíè õèëÿäîëåòèÿ ïð.Õð. â Öåí-
êàíãàðè, êàêòî òå, òàêà è áúëãàðèòå ñà îïèñàíè êàòî òðàëíà Àçèÿ, Ïàìèð è Òàðèì ­ ïðàðîäèíàòà íà áúë-
ãðàäîñòðîèòåëè, ïðèòåæàâàùè ìíîãî ãðàäîâå. Âñè÷êî ãàðèòå. Ñàìî òàêà ìîæå äà ñå îáÿñíè êàê íà òîõà-
òîâà ãîâîðè çà áëèçêî ðîäñòâî, àêî íå çà èäåíòè÷íîñò ðèéñêè è èçòî÷íîèðàíñêè òåõíèÿò åçèê å ìîãúë äà ñòà-
íà êàíãàðè è áúëãàðè è íå å ëè òóê îòãîâîðúò íà âúï- íå „áúëãàðñêè“ çà àðàáñêèòå õðîíèñòè. Ñàìî òàêà ïåð-
ðîñà êàê è êîé å ïîñòðîèë ãðàìàäíèòå êàìåííè ñòðî- ñïåêòèâà ìîæå äà îñâåòëè îùå åäèí âúïðîñ ­ äîñåãà
åæè íà Ïëèñêà è Ïðåñëàâ, ïîäîáíè íà êîèòî èìà ñàìî óñèëåíî èçáÿãâàí îò áúëãàðñêèòå èñòîðèöè è åçèêîâå-
â Öåíòðàëíà Àçèÿ è Ñåâåðíà Èíäèÿ. äè ­ êàê å âúçìîæíî â 11-12 âåê áúëãàðñêèÿò åçèê
Âíèìàíèå çàñëóæàâàò è ñâåäåíèÿòà çà âðúçêàòà (íàðè÷àí „ñëàâÿíñêè“) äà íå ïðåòúðïè íèêàêâè èçìå-
íà ïå÷åíåãèòå ñ äèíàñòè÷åñêèÿ ðîä À-øè-íà. Âåðîÿòíî íåíèÿ, âúïðåêè ÷å áúëãàðèòå å òðÿáâàëî ïðåç òîçè ïå-
òóê ñå êðèå è çàãàäêàòà îêîëî ïðîèçõîäà íà Àñåíîâöè. ðèîä äà àñèìèëèðàò åäíî íàé-ìàëêî 800 000 íàñåëåíèå,
Ãîëÿì èíòåðåñ ïðåäèçâèêâà è äàäåíîòî àäìèíèñò- ïðåñåëèëî ñå â Áúëãàðèÿ çà ìíîãî êðàòúê ïåðèîä, ïðè
ðàòèâíî äåëåíèå íà äúðæàâàòà íà ïå÷åíåãèòå. Âòî- òîâà íàñåëåíèå, êîåòî çà íÿêîëêî äåñåòèëåòèÿ å ãîñ-
ðàòà ïî ðàíã ïðîâèíöèÿ, îò ëÿâàòà ñòðàíà, ò.å. ïðî- ïîäñòâàùî òàì. Òðÿáâà äà èìàìå ïðåäâèä, ÷å áúëãàðñ-
âèíöèÿòà íà ñúâëàäåòåëÿ ñå å íàðè÷àëà Êîóðòçèòçî- êîòî íàñåëåíèå ïî òîâà âðåìå å áèëî îáùî íå ïîâå÷å
óð, êîåòî å âñúùíîñò Êóðò-çèò-çóð, êàòî ïîñëåäíàòà îò 1,5 ìèëèîíà. Òóê òðÿáâà äà ñå äîáàâÿò è ïî-êúñíè-
÷àñò ïðåäñòàâëÿâà òèòëàòà òñóð/òñîð, êîÿòî òî÷íî òå ïðåñåëåíèÿ íà êóìàíèòå, ñ êîèòî èäâàò è ïîñëåä-
â òàçè ïðîâèíöèÿ ñå îòêðèâà ìíîãîêðàòíî. Êàêòî ïî- íèòå ãðóïè áúëãàðè îò ×åðíà Áúëãàðèÿ è êîèòî êàòî
ñî÷èõìå âúâ âòîðè áðîé íà „Àâè-Òîõîë“ òàçè òèòëà å îáù áðîé âåðîÿòíî ñúùî ñà áèëè â ãðàíèöàòà 500 000
âñúùíîñò ôîðìà íà òèòëàòà öàð, êîÿòî ïî òîâà âðå- ò.å. çà åäèí ñúâñåì êðàòúê ïåðèîä áúëãàðèòå å òðÿá-
ìå å áèëà âòîðà ïî ðàíã òèòëà ñëåä êàãàí â äúðæàâà- âàëî åçèêîâî äà àñèìèëèðàò íàñåëåíèå, ïî÷òè êîëêîòî
òà íà ïå÷åíåãèòå. Ïðîô. Ïðèöàê ïîñî÷âà àðàáñêè ñâè- ñàìèòå òÿõ íà áðîé, ïðè òîâà áåç äà „çàìúðñÿò“ „ñëà-
äåòåëñòâà, ñïîðåä êîèòî âëàäåòåëñêèÿò ñëîé íà ïå- âÿíñêèÿ“ ñè åçèê. Òàêúâ ñöåíàðèé å íåâúçìîæåí. Íåêà
÷åíåãèòå (òðèòå íàé-âèñîêè ïî ðàíã ïðîâèíöèè íà êàí- ñè ñïîìíèì êàêúâ åôåêò å èìàë ñàìèÿò áúëãàðñêè åçèê
ãàðèòå) å ãîâîðåë íà áúëãàðñêè åçèê (áóðäæàíñêè â àðàá- ïðè çàñåëâàíåòî íà ãðóïà áúëãàðè â Èòàëèÿ ­ åäèí
ñêèòå èçòî÷íèöè). Îñâåí òîâà îùå äâå ïðîâèíöèè î÷å- èòàëèàíñêè åïèñêîï å ñúæàëÿâàë çà „èç÷åçâàíåòî íà
âèäíî ñà áèëè çàñåëåíè ñ áúëãàðè ïðè çàâçåìàíåòî èì õóáàâèÿ ëàòèíñêè åçèê ñëåä èäâàíåòî íà áúëãàðèòå“.
îò ïå÷åíåãèòå. Tîâà ñà øåñòàòà è îñìàòà ïðîâèíöèÿ Ïðè òîâà òóê ñòàâà äóìà çà íåñðàâíèìè ïðîïîðöèè,
îòëÿâî ­ Áîðîòàëìàò è Áîèëà Æóïàí. Òîâà ñà òåðè- òúé êàòî áúëãàðèòå â Èòàëèÿ ñà áèëè ìíîãî ïî-ìàë-
òîðèèòå, íàñåëÿâàíè ïðåäè îò „÷åðíèòå áúëãàðè“, îáè- êî íà áðîé îò çàâàðåíîòî íàñåëåíèå è äîðè îò íàõëó-
òàâàùè òàêà íàðå÷åíàòà Åïèñêîïèÿ Îíîãîíäóðèÿ, êú- ëèòå çàåäíî ñ òÿõ ëîíãîáàðäè.
äåòî å ïðåñòîÿë Êèðèë Ôèëîñîô ïî âðåìå íà èçâåñòíà- Íà òàçè è íà äîñòà äðóãè âúïðîñè, êîèòî ïîñòàâÿ
òà ñè „Õàçàðñêà ìèñèÿ“. Íàçâàíèåòî íà îñìàòà ïðî- èçñëåäâàíåòî íà ïðîô. Ïðèöàê, áúëãàðñêàòà èñòîðè-
âèíöèÿ, Áîèëà Æóïàí, óêàçâà òèòëàòà íà íåéíèÿ óï- ÷åñêà íàóêà òðÿáâà äà îòãîâîðè, çà äà áúäàò ïîñòàâå-
ðàâèòåë è å ñúùàòà êàòî òàçè, èçïèñàíà âúðõó åäèí íè ïî ìåñòàòà èì ìàíèïóëèðàíèòå äåñåòèëåòèÿ íà
ñúä îò ñúêðîâèùåòî íà Íàãè Ñåíò Ìèêëîø, êîåòî Ïðè- ðåä âúïðîñè çà åòíè÷åñêèÿ õàðàêòåð íà áúëãàðñêàòà
öàê ñìÿòà çà ïå÷åíåæêî, íî Áîèëà Æóïàí å ïðåäè âñè÷- íàðîäíîñò è çà áúëãàðñêèÿ åçèê.
êî áúëãàðñêà òèòëà. Äèìèòúð Èë. Äèìèòðîâ

143
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÒÈÒËÀÒÀ ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ
 õîäà íà íàøåòî èçñëåäâàíå çà ïðîèçõîäà è çíà÷åíè- Êîäðóñ óìèðà îêîëî 1068 ã.ïð.Õð. Ïúðâî ÏÎËÅÌÀÐÕÚÒ
åòî íà áúëãàðñêàòà âëàäåòåëñêà òèòëà ÖÀÐ âúçíèêíàõà ðå- ïîåìà âîåííèòå ôóíêöèè íà âëàäåòåëÿ, ñëåä òîâà ÀÐÕÎÍ-
äèöà âúïðîñè, ñâúðçàíè ñ òèòëèòå „ÊÀÉ ÑÀÐ, ÊÈ ÑÀÐ, ÒÚÒ ãî îñâîáîæäàâà è îò äúðæàâíè÷åñêèòå ìó ôóíêöèè.
ÊÀÍ ÑÀÐ È ÊÍßÑ (3)“, êîèòî îñòàíàõà íåðåøåíè. Òîãà- Èíñòèòóöèÿòà íà ÀÐÕÎÍÒÈÒÅ ñòàâà èçáèðàåìà â 752
âà èçêàçàõìå ìíåíèåòî, ÷å òå ìîãàò äà áúäàò ðåøåíè ñàìî ã.ïð.Õð., à â 712 ã. òÿ ñå ïðåâðúùà â îëèãàðõèÿ, ïúðâî
àêî ñå „èçñëåäâà ïðîèçõîäúò, çíà÷åíèåòî è èñòîðèÿòà íà ïîçåìëåíà, à ñëåä òîâà ïàðè÷íà; ïîñëåäíàòà å ïî-ïîïó-
äðóãà èìïåðñêà òèòëà, íîñåíà îò áúëãàðñêèòå âëàäåòåëè ­ ëÿðíà äíåñ êàòî ­ ðåïóáëèêà. Îò ñòàðàòà ìîíàðõè÷åñêà
ÊÀÍÀÑÓÁÈÃȓ („Àâè-Òîõîë“, áðîé 2, ñòð. 16). Òóê ïðåä- èíñòèòóöèÿ îñòàâà íèùî îçíà÷àâàùàòà „êàíöåëàðèÿ“ ïî
ëàãàìå åäíî òàêîâà èçñëåäâàíå, êîåòî âñúùíîñò å ðàçâè- ðåëèãèîçíèòå äåëà, êàòî çàâåæäàùèÿò ÿ ÀÐÕÎÍÒ ïîëó-
òèå íà ïúðâîíà÷àëíàòà òåìà ­ ìîíàðõè÷åñêàòà òèòóëàòó- ÷àâà êàòî äîïúëíåíèå è äðåâíàòà èçòî÷íà òèòëà ÂÀÑÈ-
ðà íà áúëãàðñêèòå âëàäåòåëè. ËÅÂÑ, ò.å. ÀÐÕÎÍÒ-ÂÀÑÈËÅÂÑ. Ïîñëåäíàòà òèòëà âî-
äà íà÷àëîòî ñè îò ìíîãî äðåâíà òðàäèöèÿ, îòáåëÿçàíà çà
ïðúâ ïúò â Åãèïåò îò Òðåòàòà äèíàñòèÿ. Òîâà íå ïðå÷è îáà÷å
íà èìïåðàòîðà íà Èçòî÷íà Ðèìñêà èìïåðèÿ (Âèçàíòèÿ),
ÏÎÃÐÅØÍÀ ÏÅÐÑÏÅÊÒÈÂÀ çà äà èçòúêíå „åëèíèñòè÷íè òðàäèöèè“, äà ñå îêà÷è èìåí-
íî ñ òàçè íÿìàùà íèùî îáùî ñ åëèíèçìà òèòëà ÂÀÑÈ-
Èçêëþ÷èòåëíîòî ìíîãîîáðàçèå íà ñâåòîâíàòà ìîíàð- ËÅÂÑ. Âúðõúò â òîâà òâúðäå ëþáèòåëñêî îòíîøåíèå êúì
õè÷åñêà èíñòèòóöèÿ åñòåñòâåíî ïðåäïîëàãà è ìíîãîîáðà- òèòëèòå âúâ Âèçàíòèÿ å ïðåâîäúò íà áúëãàðñêàòà èìïåðñ-
çèå íà òèòëèòå, èçðàçÿâàùè íåéíèòå ïðîèçõîä, õàðàêòåð è êà òèòëà (èçâúðøåí áåç ñúìíåíèå îò ãðúöêè ïèñàð) ÊÀ-
àâòîðèòåò. Â ïðåäèøíîòî íè èçñëåäâàíå ñïîìåíàõìå çà ÍÀÑÓÁÈÃÈ ñ ÀÐÕÎÍÒ. Òàêà åäíà äðåâíà íàñëåäñòâåíà
íåâîëíè è óìèøëåíè ñìåñâàíèÿ è ñúïîñòàâÿíèÿ íà ðàç- èìïåðñêà òèòëà å áèëà ïðèðàâíåíà êúì çâàíèå, îãëàâÿâà-
ëè÷íè è íåñúïîñòàâèìè ïî ñâîÿ õàðàêòåð è çíà÷åíèå òèò- ùî ïî òîâà âðåìå åäíîãîäèøíà ìàãèñòðàòóðà!?
ëè. Íàé-÷åñòî îáúðêâàíèÿòà íà ïîíÿòèÿòà, àêî íÿìàò ñúâ- Êàêâî çíàåì íèå äíåñ çà áúëãàðñêàòà òèòëà ÊÀÍÀÑÓ-
ðåìåíåí ïîëèòè÷åñêè îòòåíúê, ñà ðåçóëòàò íà ïîãðåøíè ÁÈÃÈ? Ïî÷òè íèùî. íÿìà êîíñåíñóñ äîðè ïî âúïðîñà äà-
ïðåäñòàâè, èìàùè òâúðäå ñòàðè êîðåòè â åâðîïåéñêàòà öè- ëè òÿ òðÿáâà äà ñå ïèøå êàòî åäíà, êàòî äâå èëè êàòî òðè
âèëèçàöèÿ. äóìè.
Ñðåäíîâåêîâíà Åâðîïà íàñëåäÿâà èìïåðñêàòà êîíöåï-
öèÿ îò Ðèìñêàòà èìïåðèÿ è çàåäíî ñ íåÿ èçöÿëî ïîäìåíå-
íîòî çíà÷åíèå íà òèòëèòå â äúðæàâíàòà éåðàðõèÿ. Ñëåä
óñòàíîâÿâàíå íà ðåïóáëèêàíñêèÿ ðåæèì â Ðèì äðåâíàòà
ÄÎÊÒÐÈÍÅÐÑÒÂÎÒÎ
ìîíàðõè÷åñêà èíñòèòóöèÿ íà åòðóñêèòå çàïàçâà ñàìî æðå-
÷åñêèòå ñè ôóíêöèè ­ à ñàìàòà òèòëà ÐÅÊÑ ïî÷òè äîáèâà  ïîïóëÿðíàòà êíèæíèíà, êàêòî è â ó÷åáíèöèòå ïî èñ-
ñòàòóòà íà íåîôèöèàëíî çàáðàíåíà, ðóãàòåëíà äóìà. Òâúð- òîðèÿ ïðîäúëæàâà äà ïðèñúñòâà òèòëàòà ÕÀÍ, òèòëà, êîÿ-
äå ñêîðî îáà÷å õàðàêòåðíàòà êàêòî çà ñúâðåìåííèòå, òàêà òî íå ñàìî íèêîãà íå å áèëà èçïîëçâàíà îò ñàìèòå áúëãà-
è çà äðåâíèòå ðåïóáëèêàíñêè ìàãèñòðàòóðè êîðóïöèÿ íà- ðè, íî íå å áèëà óïîòðåáÿâàíà è îò ñúñåäíèòå èì íàðîäè,
ëàãà íàìèðàíåòî íà äðóãè òèòëè, êîèòî äà çàìåñòÿò ñòàíà- êîãàòî å òðÿáâàëî äà ñå îáúðíàò êúì áúëãàðñêè âëàäåòåë.
ëàòà íåóäîáíà òèòëà ÐÅÊÑ. Â ðåçóëòàò íà åëåìåíòàðåí Èñòîðèöèòå, êîèòî ñå îïèòâàò äà íàëîæàò â áúëãàðñêàòà
êàìóôëàæ, ïðåäíàçíà÷åí íà „îáùåñòâåíîòî ìíåíèå“, åä- èñòîðè÷åñêà íàóêà òþðêñêàòà òåîðèÿ çà ïðîèçõîäà íà áúë-
íà ÷èñòî âîåííà òèòëà ­ ÈÌÏÅÐÀÒÎÐ, å ïîñòàâåíà íà âúðõà ãàðèòå („ïðàáúëãàðèòå“, êàêòî òå ãè íàðè÷àò), îáÿñíÿâàò
íà äúðæàâíàòà ñòðóêòóðà, äîïúëâàíà ïðè íóæäà îò ÖÅ- òèòëàòà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ ñ òèòëèòå ÕÀÍ ÁÅà è ßÁÃÓ, ïîñ-
ÇÀÐ, ÏÐÈÍÖÅÏÑ è äð. Ðåçóëòàò, íàïúëíî åñòåñòâåí è òàâÿíè â íàé-ðàçëè÷íè îòíîøåíèÿ åäíà ñïðÿìî äðóãà. Ñïî-
õàðàêòåðåí çà Ðèìñêàòà ðåïóáëèêàíñêà èíñòèòóöèÿ. Ãîð- ðåä òÿõ òåçè òðè òèòëè ñà „òþðêñêè“, ÕÀÍ ñ ÊÀÍÀ, ßÁ-
íèòå „òèòëè“, èçäèãíàòè äî ñâåòîâåí ñòàòóñ îò Ðèìñêàòà ÃÓ å ÑÓÁÈÃÈ, êàòî å ïðîèçâåäåíî è òúëêóâàíåòî ÑÓÁÈ-
èìïåðèÿ, ïîñëóæèõà ñëåä íåéíîòî ðóõâàíå çà åòàëîí ïðè ÃÈ = ÑÞ-ÁÅÃ-È, êîåòî îçíà÷àâàëî „íà÷àëíèê íà âîéñ-
ôîðìèðàíåòî íà „âàðâàðñêèÿ“ õàîñ íà Åâðîïåéñêîòî ñðåä- êàòà“. Èíòåðåñíîòî â ñëó÷àÿ å, ÷å äâåòå ïîëèòè÷åñêè äîê-
íîâåêîâèå. òðèíè, êîèòî óæ ñè ñúïåðíè÷àò â áúëãàðñêàòà îôèöèàëíà
Ïîäîáíî îáðúùàíå ñ ãëàâàòà íàäîëó èìàìå ïðè Ãúð- èñòîðèîãðàôèÿ, „ïàíñëàâèçìúò“ è „ïàíòþðêèçìúò“, ñà â
öèÿ, è ïðè Âèçàíòèÿ. È äíåñ â àêàäåìè÷íèòå ñïðàâî÷íèöè ñòðàííà õàðìîíèÿ ùî ñå îòíàñÿ äî ãîðíîòî „îáÿñíåíèå“
ìîæå äà ñå íàìåðè ïðåâîäúò íà òèòëàòà ÀÐÕÎÍÒ êàòî íà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ! Ñ ïîäðîáíîñòè îòíîñíî ãîðíàòà òåî-
ÊÐÀË â òåñåí ñìèñúë è ïî-îáùî êàòî ÂËÀÄÅÒÅË. Íèùî ðèÿ ìîæå äà ñå çàïîçíàåòå â êíèãàòà íà Ñò. Ñòàíèëî⠄Áúë-
ïî-ïîãðåøíî îò òîâà. Èìåííî èíñòèòóöèÿòà íà àðõîíòè- ãàðñêàòà ìîíàðõèÿ ïðåç Ñðåäíèòå âåêîâå“, „Àíäèíà“, Âàð-
òå â êðàÿ íà âòîðîòî õèëÿäîëåòèå ïð.Õð. ñëàãà êðàÿ íà íà, 1994, ñòð. 10-22.
ãðúöêàòà ìîíàðõè÷åñêà òðàäèöèÿ è ïîñòàâÿ íà÷àëîòî íà Òóê íÿìà äà êîìåíòèðàìå âêëþ÷âàíåòî íà ÁÅà â òèò-
èçãðàæäàíåòî íà „äåìîêðàöèÿ“. Ïðîöåñúò íà ðàçãðàæäà-
ëàòà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ, òúé êàòî òîâà å ÿâåí àáñóðä, ñàìî
íå íà èíñòèòóöèÿòà å ìíîãîåòàïåí, ñïîðåä Àðèñòîòåë-ïå-
òåòàïåí. Ïîñëåäíèÿò äðåâíîãðúöêè íàñëåäñòâåí âëàäåòåë ùå îòáåëåæèì, ÷å òàçè òèòëà íå å îò òþðêñêè, à îò äðåâ-

144
ÀÂÈÒÎÕÎË
íîïåðñèéñêè ïðîèçõîä. Êîëêîòî äî òèòëàòà ÕÀÍ, îùå òà ÷àñò ÊÀÍÀ-ÊÀÍÅ íå å èçîëèðàíî ÿâëåíèå, âå÷å ïîñî-
Ìàêñ Ìþëåð ïîñî÷è èíäîåâðîïåéñêèÿ ïðîèçõîä íà òàçè ÷èõìå íÿêîëêî èçâåñòíè âàðèàíòà íà òàçè òèòëà. Çà íàñ â
òèòëà. Îñâåí òîâà òèòëàòà ÊÀÍ (ÊÀÍÀ, ÊÀÂÀ, ÊÀÍÅ, ñëó÷àÿ å âàæíà âòîðàòà ÷àñò, êîÿòî å âèíàãè ÑÓÁÈÃÈ, íî
ÊÀÍÈ) íå å ðàâíîçíà÷íà íà ÕÀÍ íèòî êàòî ñòàòóò, íèòî çà êîÿòî â áúëãàðñêàòà èñòîðè÷åñêà íàóêàòà ñå óñòàíîâè
êàòî ñúäúðæàíèå â ìîíàðõè÷åñêàòà òèòóëàòóðà. È äâåòå ôîðìàòà ÞÂÈÃÈ. Âúçìîæíî å òóê äà ñðåùàìå åäíî ïîñ-
ëåäñòâèå îò îïèòèòå äà ñå ðàç÷ëåíè äóìàòà ÊÀÍÀÑÓ-
òèòëè ñà áèëè äîáðå èçâåñòè íà êèòàéñêèòå èñòîðèöè, íî
ÁÈÃÈ, íàïðèìåð êàòî ÊÀÍÀÑ ÓÁÈÃÈ (ÞÂÈÃÈ), çà äà
â êèòàéñêèòå õðîíèêè òå ñà ÿñíî ðàçãðàíè÷åíè è íèêîãà íå ñå èíêîðïîðèðà ó÷àñòèåòî â íåÿ íà ßÁÃÓ (ßÁÓÃÀ). Âúç-
ñà áèëè ïðèðàâíÿâàíè åäíà ñ äðóãà. Â òÿõ òèòëàòà ÊÀÍ ìîæíî å äà å ïîñëåäñòâèå îò èíòåðïðåòàöèÿ íà êèòàéñêî-
(ÊÀÍ-Þ) å èìàëà çíà÷åíèåòî íà ÈÌÏÅÐÀÒÎÐ è òàêà å òî ïðîèçíîøåíèå íà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ, êàòî ñúêðàòåíîòî
áèëà ïðèðàâíÿâàíà êúì êèòàéñêàòà ìîíàðõè÷åñêà òèòóëà- ÊÀÍÞ (ÊÀÍ-Þ). Èçõîæäàéêè îò êèòàéñêèòå èçòî÷íè-
òóðà, äîêàòî ÕÀÍ å îòãîâàðÿëà íà ÂÀÍÃ (âòîðîñòåïåííà öè, Äèìèòúð Ñúñúëîâ ñúùî îïðåäåëè áúëãàðñêàòà âëàäå-
òèòëà â êèòàéñêàòà éåðàðõèÿ, îòãîâàðÿùà íà ÊÐÀË). òåëñêà òèòëà êàòî „ÊÀÕÀÍÚ ÞÂÈÃȓ.
Ùå ñå ñïðåì ìàëêî ïî-ïîäðîáíî íà òðåòàòà, ïîñî÷åíà Ñïîðåä íàñ åäèíñòâåíèÿò ïúò êúì ðåøåíèå íà òîçè
îò „òþðêîëîçèòå“, òèòëà ßÁÃÓ, òúé êàòî ôîíåòè÷íî òÿ å ïðîáëåì å äà ñå îïðåäåëè êàêâî îçíà÷àâà ñàìàòà äóìà èëè
îòíîñèòåëíî áëèçà íà ÑÓÁÈÃÈ è îñâåí òîâà èìà èíòå- ïîíÿòèå ÞÂÈÃÈ, çà äà ìîæåì èëè äà ÿ ïðèåìåì êàòî
ðåñíà èñòîðèÿ. Òàçè èñòîðèÿ îáà÷å íå ìîæå äà ñå ñâúðæå ñúñòàâíà ÷àñò íà áúëãàðñêàòà âëàäåòåëñêà òèòëà, èëè äà ÿ
â íåéíîòî íà÷àëî ñ òþðêñêèòå íàðîäè. Òàçè òèòëà å çàåì- îòõâúðëèì.  òîâà îòíîøåíèå å áåçñìèñëåíî äà ñå îáðú-
ùàìå êúì òþðêñêèòå åçèöè, òúé êàòî âå÷å ïîñî÷èõìå, ÷å
êà îò òþðêñêèòå åçèöè îò èíäîåâðîïåéñêà åçèêîâà ñðåäà
äîðè áëèçêàòà äî ÞÂÈÃÈ òèòëà ßÁÓÃÀ å çàåìêà îò òåçè
(âåðîÿòíèÿò £ ïðîèçõîä å òîõàðèéñêè). Òèòëàòà ßÁÃÓ å åçèöè.  åäèí îò íàé-ñòàðèòå èíäîåâðîïåéñêè åçèöè îáà-
áèëà íîñåíà îò ïðåäâîäèòåëèòå íà ïåòòå ïëåìåíà (èëè íà- ÷å ­ ñàíñêðèò, íàìèðàìå çíà÷åíèåòî íà òàçè äóìà íå ñàìî
ðîäè), êîèòî îêîëî 135 ã.ïð.Õð. çàâëàäÿâàò Ñðåäíà Àçèÿ. êàòî ïîíÿòèå, à è êàòî ìîíàðõè÷åñêà òèòëà. Òàì êîðåíúò
Òÿ å äîáðå äîêóìåíòèðàíà îò íóìèçìàòè÷íèòå íàõîäêè îò ÞÂÀ (ÞÁÀ) îçíà÷àâà „ìëàä“ è êîãàòî å ñâúðçàíà ñ òèò-
òîçè ïåðèîä (îò íàõëóâàíåòî íà òåçè ïëåìåíà äî èçãðàæ- ëà, îáèêíîâåíî îçíà÷àâà „ìëàä âëàäåòåë“, „ïðåñòîëîíàñ-
äàíåòî íà òÿõíàòà èìïåðèÿ îêîëî 35-25 ã.ïð.Õð.). Òèòëàòà ëåäíèê“. Íàïðèìåð ñïðÿìî ÐÀÄÆÀ(ÖÀÐ) òÿ å ñëåäâàùàòà
ßÁÃÓ ïðèñúñòâà íåèçìåííî âúðõó âñè÷êè ìîíåòè, ñå÷åíè ïî ðàíã òèòëà â äðåâíîèíäèéñêàòà ìîíàðõè÷åñêà òèòóëà-
îò ïúðâèÿ âëàäåòåë íà òàçè èìïåðèÿ, ïðåäâîäèòåëÿ íà êó- òóðà ­ ÞÂÀÐÀÄÆÀ (ÌËÀÄ ÖÀÐ). Òÿ îáà÷å ìîæå äà èìà
øàíèòå Êàäæóëà Êàäâàñà (Êàäôèñåñ ­ ãð.). Íåãîâàòà ïúë- è çíà÷åíèåòî „ñúâëàäåòåë“, êàêúâòî å áèë íàïðèìåð Õà-
íà òèòëà å èçãëåæäàëà òàêà: „ÌÀÕÀÐÀÄÆÀ-ÐÀÄÆÀÒÈ- ðàîñòðà (1 âåê ïð.Õð.) ñïðÿìî Ðàäæóëà, âëàäåòåëÿ íà èí-
ÐÀÄÆÀ-ÊÓØÀÍÀÑÀ-ßÁÓÃÀÑÀ = ÂÅËÈÊÈß-ÖÀÐ- äîñêèòñêîòî öàðñòâî ñúñ ñòîëèöà Ìàäàðà (ñåâåðíà Èí-
äèÿ). Õàðàîñòðà å áèë áàùà íà ñúïðóãàòà íà Ðàäæóëà è
ÖÀÐß-ÍÀ-ÖÀÐÅÒÅ-ÊÓØÀÍÑÊÈß-ßÁÃӓ (òóê ïóíêòó-
êàòî òàêúâ å áèë íåãîâ ñúâëàäåòåë ñ òèòëàòà ÞÂÀÐÀÄÆÀ.
àöèÿòà å ïîñòàâåíà îò íàñ çà óäîáñòâî, â îðèãèíàëíèòå Òóê ñå íàòúêâàìå íà èíòåðåñíà îñîáåíîñò. Ñàìèÿò âëàäå-
íàäïèñè òàêàâà íÿìà). Âñè÷êè èçñëåäîâàòåëè íà ïðîáëå- òåë Ðàäæóëà íîñè èìïåðàòîðñêà òèòëà ÌÀÕÀÐÀÄÆÀ (ÂÅ-
ìà ñà åäèíîäóøíè îòíîñíî ðàâåíñòâîòî ìåæäó ßÁÓÃÀ- ËÈÊ ÖÀÐ). Ñëåäâàùàòà ïî ðàíã òèòëà ÐÀÄÆÀ, íî íåãî-
ÑÀ è ßÁÃÓ. Ïðè êóøàíñêàòà òèòóëàòóðà òàçè òèòëà óêàç- âèÿò ñúâëàäåòåë Õàðàîñòðà íå íîñè òàçè òèòëà, à òèòëàòà
âà ïðîèçõîäà íà âëàäåòåëÿ, ò.å. òÿ å áèëà „íàöèîíàëíàòà“ ÞÂÀÐÀÄÆÀ. Çàùî å áèëà „ïðåñêî÷åíà“ òèòëàòà ÐÀÄÆÀ
òèòëà íà äèíàñòèÿòà, îòãîâàðÿùà â çíà÷åíèåòî ñè íà òèò- â òîçè ñëó÷àé? Îòãîâîðúò ìîæå äà áúäå ñàìî åäèí, ðàíãúò
ëàòà êàòî ÃÀÍÊÀ, ÕÀÍ, ÊÐÀË è ò.í. Ñëåä îáåäèíÿâàíå- íà Õàðàîñòðà îïðåäåëåíî ïîêàçâà ïîä÷èíåíî è çàâèñèìî
òî íà ïåòòå ïëåìåíà èëè íàðîäè îò êóøàíèòå â åäíà èìïå- ïîëîæåíèå ñïðÿìî âëàäåòåëÿ, êîåòî íå ñå äúëæè íà ðåã-
ðèÿ òèòëàòà ßÁÃÓ ñòàâà âòîðîñòåïåííà, à ñëåä âêëþ÷âà- ëàìåíòèðàíè îòíîøåíèÿ, êàêâèòî ñà ìåæäó èìïåðàòîð
íåòî â òàçè èìïåðèÿ è íà ÷àñòè îò Èíäèÿ è Ïåðñèÿ òÿ (ÌÀÕÀÐÀÄÆÀ) è ïîä÷èíåíèòå ìó âàñàëíè öàðå (ÐÀ-
ÄÆÈ), à íà âúòðåøíîäèíàñòè÷åñêè îòíîøåíèÿ.  òîçè
ñòàâà òðåòîñòåïåííà. Òÿ îáà÷å íèêîãà íå ãóáè íàöèîíàë-
ñìèñúë, íåçàâèñèìî äàëè êàòî „ìëàä öàð“ èëè êàòî „ñúâ-
íîòî ñè çíà÷åíèå çà êóøàíñêèòå âëàäåòåëè, êîèòî íå ÿ ïðî-
ëàäåòåë“, íîñèòåëÿò íà òèòëàòà ÞÂÀÐÀÄÆÀ, èëè êîÿòî
ìåíÿò íèêîãà â ñâîÿòà òèòóëàòóðà, äîêàòî èìïåðñêèòå èì è äà å òèòëà, ñúäúðæàùà êîðåíà ÞÂ (ÞÂÀ), å ìîæåë äà
òèòëè òúðïÿò íÿêîëêî ðåäàêöèè (âèæ ñï. „Àâè-Òîõîë“, áðîé èìà ñàìî âòîðîñòåïåííà ðîëÿ â óïðàâëåíèåòî, ïðÿêî ñâúð-
2). Êàêâî å áèëî êîíêðåòíîòî çíà÷åíèå íà ßÁÃÓ íà åçèêà çàíà ñ ëè÷íîñòòà íà âëàäåòåëÿ, ïðîèçõîæäàùà è ëåãèòè-
íà êóøàíèòå, êàê è êîãà òþðêñêèòå íàðîäè ñà çàåëè òàçè ìèðàíà îò íåãî.
òèòëà, å âúïðîñ, êîéòî íå ñå îòíàñÿ äî íàñòîÿùàòà òåìà, Àêî åäíè ïî-çàäúëáî÷åíè èçñëåäâàíèÿ íà âðúçêàòà ìåæ-
íî íåéíèÿò ïúðâîíà÷àëåí âàðèàíò ßÁÓÃÀÑÀ èçãëåæäà äó ßÁÓÃÀÑÀ è ÞÂÈÃÈ ïîòâúðäÿò òåõåí îáù ïðîèçõîä
ñðîäåí íà ÞÁÈÃÈ (ÞÂÈÃÈ), êîåòî íè îòâåæäà ïðàâî è çíà÷åíèå, íåñúìíåíî ùå âúçíèêíàò ìíîãî èíòåðåñíè âúï-
êúì ñëåäâàùèÿ âàæåí çà íàñ âúïðîñ. ðîñè, ñâúðçàíè ñ èìïåðñêàòà ñòðóêòóðà íà íîìàäñêèÿ ñâÿò,
íî â ñëó÷àÿ ñëåäâàíåòî íà òàêàâà ëèíèÿ íà èçñëåäâàíå íå
ùå íè ïîìîãíå äà îáÿñíèì òèòëàòà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ, à ñà-
ìî ùå íè îòêëîíè îò òåìàòà. Âñå ïàê ÷ðåç òîâà îòêëîíå-
ÑÓÁÈÃÈ ÈËÈ ÞÂÈÃÈ íèå ñòèãíàõìå äî åäèí ÿñåí èçâîä, àêî èñêàìå äà îáÿñíèì
âúðõîâíàòà âëàäåòåëñêà òèòëà íà áúëãàðèòå, å íàé-äîáðå
äà ÿ âçåìåì â íåéíèÿ îðèãèíàë, òàêà êàêòî ñà ÿ çàïèñàëè
 íàäïèñèòå, êîèòî ñà íè îñòàâèëè, áúëãàðèòå ñà çàïè- òå ­ ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ. Òîâà îáà÷å íå èçêëþ÷âà ïîðåäíèÿ
ñàëè òèòëàòà íà ñâîÿ âëàäåòåë êàòî ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ è â âúïðîñ, ñâúðçàí ñ íåÿ.
åäèí ñëó÷àé êàòî ÊÀÍÅ-ÑÓÁÈÃÈ. Ïðîìÿíàòà íà ïúðâà-

145
ÀÂÈÒÎÕÎË
ÑÓÁÈÃÈ ÈËÈ ÑÓ-ÁÈÃÈ ÌÀÇÀÍ ÎÒ ÇÂÅÇÄÈÒÅ, ÂÚÇÖÀÐÅÍ ÎÒ ÇÂÅÇÄÈÒœ. Ëè-
íèÿòà íà èçñëåäâàíå, êîÿòî òîé ñëåäâà, å òâúðäå èíòåðåñ-
íà ­ â øóìåðñêè åçèê „ñå å ñðåùàëà äóìàòà ÑÓÁ (ïî÷èò
Îáèêíîâåíî ñå òâúðäè, ÷å òèòëàòà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ å êúì çâåçäèòå), à ñúùî ØÓÍ-çâåçäà“... â åãèïåòñêèÿ åçèê
áèëà èçêëþ÷èòåëíî ïðèòåæàíèå íà áúëãàðèòå, êîèòî åäâà „çâåçäèòå ñà áèëè íàðè÷àíè ØÓ è ÑÂœ... „â Àñèðî-Âàâè-
ëè íå åäèíñòâåíè ñà èìàëè ïðàâî íà íåÿ ­ ÷å òÿ å áèëà ëîíèÿ íàé-ïî÷èòàíàòà çâåçäà ñå å íàðè÷àëà ÑÓÏÓ è ñúã-
óíèêàëíà òèòëà çà âñè÷êè îñòàíàëè íàðîäè è öèâèëèçà- ëàñíî âàâèëîíñêèòå ïîâåðèÿ òîâà å áèëî ñâåòèëîòî íà âúð-
öèè. Òâúðäå íàèâíî å äà ñå òâúðäè òàêîâà íåùî. Ïúðâî, õîâíèÿ áîã Ìàðäóê“... â çåìèòå „íà íÿêîãàøíèòå êàâêàçöè
êàêòî å èçâåñòíî, ÊÀÍÀ, ïúðâàòà ñúñòàâíà ÷àñò íà òèòëà- áúëãàðè è äî äíåñ îöåëåëè äóìè êàòî ...ÖÓ (åçè÷åñêè áîã,
òà, ñå å ñðåùàëà ïî÷òè óíèâåðñàëíî â äðåâíîñòòà è ñðåä- ñâåòèëî)“ è ò.í.  ïîäêðåïà íà ñâîèòå àðãóìåíòè Äîáðåâ
íîâåêîâèåòî ñ íåçíà÷èòåëíè èçìåíåíèÿ, äúëæàùè ñå íà ïîñî÷âà è äâå äóìè, âçåòè îò ñàíñêðèò ­ ÑÓÁÀÃÀ, êîéòî
ñïåöèôèêàòà íà ðàçëè÷íèòå åçèöè è ïèñìåíîñòè ­ âå÷å òîé ïðåâåæäà êàòî „áîæåñòâåí“ è „ÑÓÁÈÃÀ“, êîÿòî ïðå-
ïîñî÷èõìå íÿêîëêî íåéíè âàðèàíòà, à îò ñàìèòå áúëãàðè âåæäà êàòî „ëþáèìåö íà íåáåòî“. Ñïîðåä íàñ, âúïðåêè ÷å
ñà íè îñòàâåíè íàé-ìàëêî äâà ­ ÊÀÍÀ è ÊÀÍÅ. Àêî ïðåä- ãîðíàòà òåîðèÿ å âúçìîæíî íàé-áëèçêî äî èñòèíàòà, òÿ ïîä-
ëîæåíîòî îáÿñíåíèå íà òàçè òèòëà êàòî ñúñòàâíà ÷àñò îò ëåæè íà èçâåñòíà êîðåêöèÿ.  ñàíñêðèò ÑÓÁÀÃÀ è ÑÓ-
Àâè-òîõîë (âèæ ñòàòèÿòà íà Ä. Òàáàêîâ â áðîé 1 íà „Àâè- ÁÈÃÀ íå ñà îáðàçóâàíè íà áàçàòà íà êîðåíà ÑÓÁ, à íà
Òîõîë“), ñå ïðèåìå çà äîñòîâåðíî, ùå ñå îêàæå, ÷å áúëãà- áàçàòà íà êîðåíà ÑÓ, êîéòî, êàêòî âå÷å êàçàõìå, îçíà÷àâà
ðèòå ñà ïîçíàâàëè è òðåòè íåèí âàðèàíò, åäèí îò íàé-äðåâ- ÂÅËÈÊ. Òîâà îáÿñíÿâà äî èçâåñòíà ñòåïåí è çàïèñâàíåòî
íèòå ­ ÊÀÂÈ. Ïîäîáíî å ïîëîæåíèåòî è ñ âòîðàòà ñúñ- íà èíäèéñêàòà ìîíàðõè÷åñêà òèòëà ÑÓ ÁÀÃÓ, êîÿòî âå÷å
òàâíà ÷àñò îò ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ ­ ÑÓÁÈÃÈ. Òî÷íî òàêàâà ïîñî÷èõìå.  ñàíñêðèò êîðåíúò ÑÓ èçâèêâà ïðåäñòàâàòà è
òèòëà å áèëà øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíà â äðåâíà Èíäèÿ, êú- çà ïîíÿòèåòî ÂÚÐÕÎÂÅÍ, òúé êàòî ñå ñâúðçâà ñ åäèí âúð-
äåòî å áèëà åäíà îò ìíîãîòî ìîíàðõè÷åñêè òèòëè è íà ñàí- õîâåí îáðàç, òîçè íà ÑËÚÍÖÅÒÎ, çàòîâà, êîãàòî òîé ñå
ñêðèò òÿ çâó÷è êàòî ÑÓÁÀÃÓ, à òî÷íîòî £ çíà÷åíèå å áè- îòíàñÿ êúì ÁÎÃ, ÂËÀÄÅÒÅË, ÌÚÄÐÅÖ, ÃÅÐÎÉ è äð.
ëî „âëàäåòåë“, êàòî ìèíàëèÿ âåê òÿ å ïîëó÷èëà è ïúðâèÿ ïîä., òå âèíàãè ñà ÂÅËÈÊÈ, ÂÚÐÕÎÂÍÈ, ÏÚÐÂÈ.
ñè ïðåâîä íà àíãëèéñêè êàòî ÊÈÍà (âèæ „Cyclopedia of Ñïîðåä íàñ ñúùèÿò êîðåí å â îñíîâàòà è íà ÑÓÏ ­
India“ by E. Balfour, vol. 3, p. 748). Òàçè òèòëà îáà÷å ñå „ñâåòèëîòî íà âúðõîâíèÿ áîã Ìàðäóê“, êàêòî ïîñî÷âà Äîá-
ñúñòîè îò äâå äóìè, ÑÓ-ÁÀÃÓ, è òî÷íî òàêà å çàïèñàíà â ðåâ.  åãèïåòñêàòà ðåëèãèÿ, â êîÿòî åäíî îò ãëàâíèòå áî-
ïîñî÷åíèÿ èçòî÷íèê. Íî ïðåäè äà ïðîäúëæèì ïî òîçè ïúò æåñòâà å ñúùî ÑËÚÍÖÅÒÎ, åäíî îò èìåíàòà íà êîåòî å
íà èçñëåäâàíå, êîéòî â ñëó÷àÿ íè å ïîêàçàí ñúâñåì ïðÿêî, áèëî èìåííî ÑÓ (ØÓ). Êîëêîòî äî „åçè÷åñêèÿ áîã, ñâå-
íåîáõîäèìî å äà ðàçãëåäàìå åäíà òåîðèÿ çà ïðîèçõîäà íà òèëî“, íàðè÷àí è äî äíåñ, êàêòî ïîñî÷âà Äîáðåâ, â Êàâêàç
òèòëàòà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ, êîÿòî ñïîðåä íàñ å íàé-áëèçêî ñ èìåòî ÖÓ, òî òîâà å áèë âñå ñúùèÿò áîã ­ ÑËÚÍÖÅÒÎ.
äî èñòèíàòà. Âñè÷êî òåçè ïðèìåðè âîäÿò îáà÷å íå êúì êîðåíà ÑÓÁ, à
Ïåòúð Äîáðåâ ñìÿòà, ÷å ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ áè òðÿáâàëî êúì êîðåíà ÑÓ, êîéòî âúâ âñè÷êè ïîñî÷åíè äîñåãà ïðèìå-
äà ñå ñúñòîè îò äâå äóìè, ïîñî÷âàéêè òîâà, ÷å „óíãàðöèòå ðè èìà è ñâîåòî ñàìîñòîÿòåëíî çíà÷åíèå, êàòî îòäåëíà
ïðåâåæäàëè òîâà çâàíèå ÷ðåç ëàòèíñêèÿ èçðàç ÊÅÍÀÓÑ äóìà. Ïðè òîâà ïîëîæåíèå âòîðàòà ÷àñò íà ÑÓÁÈÃÈ âå-
ÌÀÃÍÓѓ (ÂÅËÈÊ ÊÀÍ). Ïîñî÷åíîòî ëàòèíñêî çàïèñ- ðîÿòíî å ïðåäñòàâëÿâàëà ñúùî îòäåëíà äóìà ñ îïðåäåëå-
âàíå îáà÷å îçíà÷àâà ñàìî, ÷å òå ñà áèëè íàÿñíî ñúñ ñòàòó- íî çíà÷åíèå, à íå ïðîñòî îêîí÷àíèå.  ñàíñêðèò òîâà çíà-
òà íà âëàäåòåëÿ, íîñåù òàçè òèòëà, è íå ñà ÿ ïðåâåëè ñàìî ÷åíèå å ïîâå÷å îò ïîêàçàòåëíî ­ ÁÀÃÕÂÀÍ = ÁÎà =
ñ îáèêíîâåíîòî ÊÀÍ. Òóê òðÿáâà äà ïîñî÷èì, ÷å çàïèñâà- GOD. Èìåííî ïîðàäè òîâà ÑÓÁÀÃÀ, êàêòî ïîñî÷âà Äîá-
íåòî áåç ïóíêòóàöèÿ, õàðàêòåðíî çà äðåâíèòå ïèñìåíîñòè ðåâ, â ñàíñêðèò îçíà÷àâà ÁÎÆÅÑÒÂÅÍ è îñâåí òîâà å èìå-
è çàïàçåíî è äî äíåñ ïðè ñàíñêðèò, ïðàâè ìåõàíè÷íîòî òî íà ÂÈØÍÓ.
îòäåëÿíå òâúðäå òðóäíî. Îñâåí òîâà â äðåâíèòå èíäîåâ- Ñëåä âñè÷êî êàçàíà äîòóê ìîæåì äà íàïðàâèì çàêëþ-
ðîïåéñêè åçèöè ÷åñòî åäíî ïîíÿòèå ìîæå äà áúäå èçïèñà- ÷åíèåòî, ÷å ïðåäè äà ñå îïèòàìå äà äàäåì îòãîâîð íà âúï-
íî ïî ðàçëè÷íè íà÷èíè ñïîðåä òîâà çà êàêâî ñå îòíàñÿ òî. ðîñà çà ïðîèçõîäà è çíà÷åíèåòî è äîðè ñàìî çà ïðîèçíà-
Íàïðèìåð, êàêòî ïîñî÷èõìå, â ñàíñêðèò èìà òèòëà, èçïè- ñÿíåòî è çàïèñâàíåòî íà òèòëàòà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ, ñà íåî-
ñàíà ñ äâå ÷àñòè ÑÓ-ÁÀÃÓ, êàòî êà÷åñòâåíîòî îïðåäåëå- áõîäèìè ìíîãî ïîâå÷å âúçìîæíîñòè çà ñðàâíåíèå è àíà-
íèå ÂÅËÈÊ ñå èçïèñâà êàòî åäíà äóìà ÑÓÁÀÃÓ, à ñàìèÿò ëèç, îòêîëêîòî èìàìå äîñåãà.
êîðåí ÑÓ ñúùî îçíà÷àâà ÂÅËÈÊ, ÈÇÊËÞ×ÈÒÅËÅÍ.  òîçè ñìèñúë òóê ùå èçëîæèì ñèñòåìàòèçèðàíè âñè÷-
Äîòóê íå áèâà äà áúðçàìå äà îïðåäåëÿìå, ÷å ÊÀÍÀÑÓ- êè çíà÷åíèÿ â ñàíñêðèò íà äóìè è ïîíÿòèÿ, èìàùè çà îñ-
ÁÈÃÈ ñå ñúñòîè íåïðåìåííî îò äâå ÷àñòè. Òîâà, êîåòî å íîâà èëè ñúñòàâíà ÷àñò ÑÓ è áëèçêè ïî çâó÷åíèå íà ÑÓ-
ÿñíî, å, ÷å ìîæåì äà îòäåëèì ÊÀÍÀ îò ÑÓÁÈÃÈ. ÁÈÃÈ.
Ñïîðåä Ïåòúð Äîáðåâ ÑÓÁÈÃÈ ñå ñúñòîè îò êîðåíà Êàêòî ñëåäâà:
ÑÓÁ è îêîí÷àíèåòî ÈÃÈ (óêàçâàùî ñïîðåä íåãî ïðèòå- ÑÓ ­ âåëèê, èçêëþ÷èòåëåí, ïðèòåæàâàù èçêëþ÷èòåë-
æàíèå). Îòòàì òî èçâåæäà è ñâîÿòà îðèãèíàëíà òåîðèÿ, íè êà÷åñòâà è äð.
êàòî âèæäà âú⠄âúðõîâíîòî ïðàáúëãàðñêî çâàíèå“ ­ „äà- Âëàäåòåëñêè òèòëè
ëå÷íè îòáëÿñúöè îò øóìåðî-àêàäñêàòà öèâèëèçàöèÿ è îò ÑÓÁÈÄÀ ­ êîãàòî ñå îòíàñÿ çà âëàäåòåë ­ ìúäðèÿ,
ïîâëèÿíèòå îò íåÿ ïî-êúñíî áëèçêîèçòî÷íè öèâèëèçàöèè“. âñåçíàåùèÿ
Òîé íàìèðà àíàëîãèè íà ÊÀÍÀÑÓÁÈÃÈ â åçèêà íà „èç- ÑÓÁÀÃÓ ­ àðèéñêà âëàäåòåëñêà òèòëà
òî÷íèòå êàâêàçöè“, íà êîéòî òÿ îçíà÷àâà „ÍÅÁÅÑÅÍ Êà÷åñòâåíè îïðåäåëåíèÿ ­ èìåíà
ÕÀ͓. Ïîäîáíî çíà÷åíèå òîé ïîñî÷âà è â ìíîãî äðóãè ÑÓÃÐÈÂÀ ­ Öàð âîéí, Ñèí íà Ñëúíöåòî, ïîìîùíèê à
ïî-ìàëêè èëè ïî-ãîëåìè åçèöè ­ àíãëèéñêè, ëàêñêè, áîò- ÐÀÌÀ ­ èìå íà Öàðÿ íà Ìàéìóíèòå îò Ðàìàÿíà
ëèõñêè, ñòàðîèðëàíäñêè è äð. Ñïîðåä Äîáðåâ êîðåíà ÑÓÁ ÑÓÁÀËÀ ­ ïðèòåæàâàù îãðîìíà ñèëà (âëàñò) ­ èìå
îçíà÷àâà „çâåçäà“ è òîé ïðåâåæäà ÑÓÁÈÃÈ êàòî „ÏÎ- íà Áîã ØÈÂÀ

146
ÀÂÈÒÎÕÎË
ÑÓÁÀÃÀ ­ ïîçëàòåí, çëàòåí, áëåñòÿù ­ èìå íà Áîã íåéíîòî ðàçâèòèå ùå ïðåäñòàâèì â ñëåäâàùèÿ áðîé íà
ÂÈØÍÓ „ÀÂÈ-ÒÎÕÎ˓. Òîâà, êîåòî äîòóê å íåñúìíåíî çà íàñ å,
Êà÷åñòâåíè îïðåäåëåíèÿ ÷å òàçè òèòëà òðÿáâà äà ñå ÷åòå êàòî ÊÀÍÀ ÑÓ ÁÈÃÈ!
ÑÓÁÀÃÓ ­ âåëèê, èçêëþ÷èòåëåí (Äî ïîäîáíî çàêëþ÷åíèå, íî â ðåçóëòàò íà ñúâñåì äðóãà
ÑÓÁÀÒ ­ ïðèòåæàâàù ñèëíà âëàñò, âñåâëàñòåí è ïåðñïåòèâà, áåøå ñòèãíàë è Â. Áåøåâëèåâ.)
äð.ïîä.
ÑÓÁÃÀÄÐÀ ­ ïîáåäîíîñåí, âñåïîáåæäàâàù ×àñòè÷íà áèáëèîãðàôèÿ
ÑÓÁÈÃÐÀÍÒÀ ­ ìíîãî õðàáúð, ãåðîè÷åí
ÑÓÁÈÄÁÀÑ ­ ìúäúð Oòíîñíî ðàçëè÷íèòå ôîðìè íà ÊÀÍÀ:
ÑÓÁÈÄÈ ­ ìúäðî óïðàâëåíèå R. Frye in „The Heritage of Persia“, History of
ÑÓÁÈÃÀÒ ­ áëÿñêàâî âåëèêîëåïèå, ìíîãî ñâåòúë, áëåñ- Civilsation, Weidenfeld & Nicolson 1962 ìíîãîêðàòíî ñïî-
òÿù è äð.ïîä. ìåíàâà äâå ôîðìè íà ÊÀÂÈ è ÊÀÈ.
Äèìèòúð Òàáàêîâ.(Àâè-Òîõîë, áðîé 1 „-Ê-àâè/Êàâè
Êàíà/Òóîõîë/Àâèòîõîë“) ðàçãëåæäà ïîäðîáíî òîçè ïðîá-
ëåì. Âèæ îùå Encyclopaedia of Islam vol. IV, 1978.
ÎÏÐÅÄÅËÅÍÈß ÇÀ ÏÐÎÈÇÕÎÄ Çà êèòàéñêàòà ôîðìà íà Êàíàñóáèãè:
êëàñè÷åñêè èçòî÷íèê å: Records of the Grand Historian
ÑÓÁÀÃÀ ­ èìàù äîáúð ïðîèçõîä, áîæåñòâåí (êîãàòî of China /Shih ­ Chi of Ssu ­ MaCh’ien vol. ll, translated by
ñå îòíàñÿ çà ÂÈØÍÓ) B. Watson CUP 1961.
ÑÓÄÆÀÒÀ ­ ðîäåí â äîáúð ðîä Äèìèòúð Ñúñúëîâ. „Ïúòÿò íà Áúëãàðèÿ“, Ñîôèÿ, Ïðèä-
ÑÓÍÀÒÈ ­ îò äîáúð ðîä, êàñòà, ïëåìå âîðíà ïå÷àòíèöà, 1936 ã.
ÑÓÈÄÀÐÀ ­ áëàãîðîäåí Çà çíà÷åíèåòî íà Ñóáèãè:
Âíèìàíèåòî ïðèâëè÷àò íàé-âå÷å ïî÷òè åäíàêâèòå ïî  ñàíñêðèò ­ À. Sanskrit-English Dictionary
çâó÷åíå è ïî ñìèñúë äóìè ÑÓÁÀÃÓ, ÑÓÁÀÃÀ, ÑÓÁÈÃÀÒ, (Ethymologically and Phylologically Arranged with Special
ÑÓÁÀÃÀ, êàòî òóê ñå ñðåùàìå è ñ òî÷íî óêàçàíà êîíêðåò- Refetence to Cognate Indoeuropean Languages) ­ sir M.M.
íà âëàäåòåëñêà òèòëà ÑÓ-ÁÀÃÓ, ïðåâåäåíà êàòî ÊÐÀË è Williams, M.A., K.G.I.E. Boden Professor of Sanskrit-Motilal
çàïèñàíà êàòî äâå äóìè! Banarsidass, Delhi, Varanasi, Patna, Madras (1899-1986/
Îñâåí òîâà âèæäàìå, ÷å ÑÓ îçíà÷àâà êàêòî ÂÅËÈÊ, 10eds).
ÈÇÊËÞ×ÈÒÅËÅÍ, ÑÂÅÒÚË, ÁËßÑÊÀÂ, ÇËÀÒÅÍ, ÂÅ- Çà ñèíñêðåòèçìà íà ðåëèãèÿ è âëàñò â äðåâíîñòòà:
ËÈÊÎËÅÏÅÍ è äð. ïîä., ñúùî è ÖÀÐ, êàòî ïðè ÑÓÃÐÈ- ïîñëåäíî ñèíòåçèðàíî îáîáùåíèå å òîâà íà Dr.
ÂÀ-ÖÀÐßÒ ÂÎÉÍ å ñúùî è ÑÈÍ íà ÑËÚÍÖÅÒÎ. E.C.Krupp in his „Echoes of the Ahcient Skies“. „The
 ìîíàðõè÷åñêàòà êîíöåïöèÿ íà äðåâíèòå öèâèëèçà- astronomu of lost civilzations“ OUP 1994.
öèè ÖÀÐßÒ å áîæåñòâåí èìåííî êàòî ïðåäñòàâèòåë íà Çà íàëè÷èåòî íà êóëò êúì Ñëúíöåòî ïðè äðåâíèòå áúë-
Áîãà íà çåìÿòà, íåãîâî Îòðàæåíèå, Äâîéíèê, Ñèí. Â Åãè- ãàðè âèæ:
ïåò ôàðàîíúò (ïúðâîíà÷àëíî íîñåù òèòëàòà ÑÀÐ) å èìåí- Ïåòúð Äîáðåâ. „Êàìåííàòà êíèãà íà ïðàáúëãàðèòå“,
íî ÑÈÍ íà ÀÌÎÍ, ÑÈÍ íà ÑËÚÍÖÅÒÎ. Àëåêñàíäúð Ñîôèÿ, 1992.
Ìàêåäîíñêè å áèë ñúâñåì íàÿñíî ñ òàçè êîíöåïöèÿ, êîãà-  „Åçèêúò íà Àñïàðóõîâèòå è Êóáåðîâèòå áúëãàðè“,
òî ñëåä çàâëàäÿâàíåòî íà Åãèïåò ïðèåìà òèòëàòà ÑÈÍ íà „Ðå÷íèê è ãðàìàòèêà“, ÈÊ, „Îãëåäàëî“, 1995 ã., ñúùèÿò
ÀÌÎÍ. àâòîð äàâà ïîñëåäíîòî ñè ñòàíîâèùå îòíîñíî òèòëàòà Êà-
Îò êèòàéñêèòå èçòî÷íèöè å äîáðå èçâåñòíî, ÷å âëàäå- íàñóáèãè (ñòð. 17).
òåëÿò íà õóíîðèòå (õóíã-íó) å áèë çàäúëæåí âñåêè äåí äà Îò ôóíäàìåíòàëíî çíà÷åíèå çà âñÿêî èçñëåäâàíå íà ãîð-
ïîñðåùà ïðè èçãðåâ è äà èçïðàùà ïðè çàëåç ÑËÚÍÖÅÒÎ. íèÿ ïðîáëåì å òðóäúò íà Òà÷î Òàíå⠄Áúëãàðñêîòî âåçìî
Àáñîëþòíî ñúùèòå çàäúëæåíèÿ å èìàë è åãèïåòñêèÿò âëà- è Èçòîêúò“, Èçâåñòèÿ íà „Áúëãàðñêà îðäà“, Ñîôèÿ, 1941
äåòåë, êàòî çàäúëæåíèÿ íà ÑÈÍ êúì ÎÒÅÖ. ã., è „Àâè-Òîõîë“, êíèæêà 3 è 4, êàêòî è âå÷å ïîñî÷åíàòà
Ïðåäëîæåíàòà òåîðèÿ çà ïðîèçõîäà è çíà÷åíèåòî íà „Cyclopedia of India and of Eastern and Southerm Asia“ by
âúðõîâíàòà âëàäåòåëñêà òèòëà íà áúëãàðèòå ÊÀÍÀÑÓÁÈ- Edward Balfour (in thee volumes) London 1885.
ÃÈ ïðåäñòàâëÿâà ñàìî íàñîêà çà áúäåùè èçñëåäâàíèÿ è

147
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÎÙÅ ÇÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈß ÅÇÈÊ È
ÑÂ. ÑÂ. ÊÈÐÈË È ÌÅÒÎÄÈÉ
ÄÈÌÈÒÚÐ ÈË. ÄÈÌÈÒÐÎÂ
ÂÚÂÅÄÅÍÈÅ êîìóíèçìà áåøå íàïèñàíî äîñòàòú÷íî, çà äà ñå ïîêàæå
ÿâíàòà íåîáîñíîâàíîñò íà òàêàâà òåîðèÿ. Òðÿáâà äà ñå
ïðèçíàå, ÷å áúëãàðñêèòå ó÷åíè ïî òîçè âúïðîñ íå îòñòú-
Îáùîïðèçíàò ôàêò å, ÷å çàåäíî ñ ïðèåìàíåòî íà õðèñ-
ïèõà âúïðåêè ïîñòîÿííèÿ íàòèñê îò Ìîñêâà; ïðèåìàéêè
òèÿíñòâîòî â 10 âåê Ðóñèÿ âúçïðèåìà è íåîáõîäèìîòî £ â
„ñëàâÿíñêè“ õàðàêòåð çà áúëãàðñêèÿ åçèê, òå îòõâúðëèõà
òàçè âðúçêà ïèñìî — åäíî îò äâåòå áúëãàðñêè ïèñìåíîñòè
îïðåäåëåíèåòî „÷åðêîâåí“. Îãðîìíà å êíèæíèíàòà ïî òî-
— êèðèëèöàòà. Ïî-ìàëêî ñå îáðúùà âíèìàíèå íà ôàêòà, çè âúïðîñ, â êîÿòî áúëãàðñêèòå ó÷åíè äîêàçàõà, ÷å áúë-
÷å òàçè ïèñìåíîñò å ïðèäðóæàâàëà åäèí åçèê — åçèê, êîé- ãàðñêèÿò åçèê îñâåí ÷åðêîâíè å èìàë ëèòåðàòóðíè îáùåñ-
òî ñïîðåä àêàäåìèê Ëèõà÷îâ å áèë „òðàíñïëàíòèðàí“ â òâåíè, àäìèíèñòðàòèâíè è äúðæàâíè ôóíêöèè — íà íåãî å
Ðóñèÿ. Çà åçèöèòå, ãîâîðåíè äîòîãàâà â ìíîãîíàöèîíàë- áèëà ñúçäàäåíà ðàçíîîáðàçíà ïî æàíðîâå õóäîæåñòâåíà è
íàòà Êèåâñêà Ðóñ, ïî÷òè íèùî íå å èçâåñòíî — çíàå ñå ñúñ íàó÷íà ëèòåðàòóðà, ïðåâîäíà è îðèãèíàëíà, îñúùåñòâÿ-
ñèãóðíîñò ñàìî êàêúâ å áèë åçèêúò íà óïðàâëÿâàùàòà âúð- âàëà ñå å ïðîñâåòíà äåéíîñò, ïðàâíà è èñòîðèîãðàôñêà
õóøêà — íîðìàíñêè (â íåãîâèÿ øâåäñêè âàðèàíò). Çà îñòà- êíèæíèíà, åïèãðàôèêà è äð. Ùå ïîñî÷èì ñàìî íÿêîëêî
íàëàòà ìàñà îò íàñåëåíèåòî ìîæå ñàìî äà ñå êàæà, ÷å å ïîêàçàòåëíè öèòàòà: „Ïðåíåñåí â Áúëãàðèÿ, êèðèëîìåòî-
áèëà ìíîãîåçè÷íà, êàòî, êîåòî å îñîáåíî âàæíî, íèêàêúâ äèåâèÿò ëèòåðàòóðåí åçèê âëèçà îòíîâî â àêòèâåí êîíòàêò
îïðåäåëåí „ñëàâÿíñêè åçèê èëè äèàëåêò íå ìîæå äà ñå âúç- ñúñ ñîáñòâåíàòà ñè ãîâîðíà ñðåäà“...“...òîé (áúëãàðñêèÿò
ñòàíîâè îò åçèêîâàòà ñðåäà â Ðóñ äî ïðèåìàíå íà õðèñòè- åçèê — á.ì.) å êíèæîâíàòà ôîðìà íà ñòàðîáúëãàðñêèÿ åçèê
ÿíñòâîòî. Òîçè „òðàíñïëàíòèðàí“ åçèê å áèë áúëãàðñêè- çà áúëãàðèòå è ìåæäóíàðîäåí êóëòóðåí åçèê çà äðóãè ñëà-
ÿò åçèê, êîéòî ïî òîâà âðåìå å áèë äúðæàâåí, àäìè- âÿíñêè è íåñëàâÿíñêè íàðîäè...“ (Å. Äîãðàìàäæèåâà „Ðàç-
íèñòðàòèâåí, ëèòåðàòóðåí è ÷åðêîâåí íà Ïúðâîòî áúë- ïðîñòðàíåíèå íà êíèæîâíèÿ ñòàðîáúëãàðñêè åçèê â áúë-
ãàðñêî öàðñòâî. Òîçè åçèê â 10 âåê å áèë â îñíîâàòà íà ãàðñêà åçèêîâà ñðåäà“ Äîêëàäè/Ñèìïîçèóì — êèðèëîìå-
„Çëàòåí âåê“, êîéòî áúëãàðñêàòà êóëòóðà òàêà è íå ìîæà òîäèåâñòêà è ñòàðîáúëãàðèñòèêà ÁÀÍ, (1982 ã.). Íåùî ïî-
äà äîñòèãíå íèêîãà âå÷å. Ïîðàäè åäèí ôåíîìåí, êîéòî Äè- âå÷å, ÿâíî àíòèáúëãàðñêî ñúäúðæàíèå íà òåîðèÿòà çà „èç-
ìèòúð Ñúñúëîâ íàðè÷àøå „ðóñêèÿ êîìïëåêñ çà ìàëîöåí- êóñòâåíèÿ“ èëè „÷åðêîâíîñëàâÿíñêè åçèê“ áåøå îñúçíàòî
íîñò“, òîçè åçèê îáà÷å íå ìîæåøå äà áúäå áúëãàðñêè — îò áúëãàðñêèòå ó÷åíè è, ìàêàð è ðÿäêî, ðàçîáëè÷àâàíî íà
ñïîðåä ðàçëè÷íè „ìîäè“ òîé òðÿáâàøå äà áúäå òó „îá- ìåæäóíàðîäíè ôîðóìè (Ä. Èâàíîâà-Ìèð÷åâà „Öúðêîâ-
ùîñëàâÿíñêè“, òó „÷åðêîâíîñëàâÿíñêè“, òó „ñëàâÿíñêî íîñëàâÿíñêèÿò åçèê“, ïàê òàì, ñòð. 304).
êîéíå“, òó „ñëàâÿíñêè ëèíãóà ñàêðà“. ×ðåç îãðîìíàòà Ïðåäè äà ïðåìèíåì êúì ðàçãëåæäàíå íà åäèíñòâåíèÿ
ïðîïàãàíäíî-èíôîðìàöèîííà ìàøèíà íà Ñúâåòñêèÿ ñåðèîçåí âúïðîñ — çà õàðàêòåðà íà áúëãàðñêèÿ åçèê — „ñëà-
ñúþç òåçè âàðèàíòè, êúäå êîé ìîæå äà ïðèõâàíå, áÿ- âÿíñêè èëè áúëãàðñêè“ — ùå íàïðàâèì åäíî óòî÷íåíèå.
õà „òðàíñïëàíòðàíè“ íà çàïàä èç ãúñòî çàñåòèòå Îáèêíîâåíî, çà äà ñå îòãîâîðè íà òîçè âúïðîñ, ñå öèòèðàò
„ñëàâÿíñêè ôàêóëòåòè“ è îòòàì â çàïàäíàòà èñòî- èçâåñòíè ëè÷íîñòè íà áúëãàðñêàòà ñðåäíîâåêîâíà êíèæ-
ðè÷åñêà íàóêà. Òàì íàïîñëåäúê ñå óòâúðäè „÷åðêîâ- íèíà, ðàçëè÷íèòå æèòèÿ èëè ìíåíèåòî íà ãðúöêè õðîíè-
íîñëàâÿíñêèÿò“ èëè „ñòàðî÷åðêîâíîñëàâÿíñêèÿò“ âà- öèñòè. Òàêúâ ïîäõîä å íàïúëíî áåçïåðñïåêòèâåí, íåùî,
ðèàíò. Çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà òàçè îïåðàöèÿ ñ áúë- êîåòî ëè÷è îò òîâà, ÷å îáèêíîâåíî ñå öèòèðàò ñåëåêòèâíî
ãàðñêèÿ åçèê íà „áðàòÿòà ïàíñëàâÿíè“ áúëãàðñêîòî èçáðàíè ñâèäåòåëñòâà, ïîäêðåïÿùè åäíàòà èëè äðóãàòà òå-
íàó÷íî ìíåíèå íå èì áåøå íåîáõîäèìî — òå ãî èìàõà îðèÿ.  ïîëçà íà „ñëàâÿíñêàòà“ òåîðèÿ ñå öèòèðàò ×åðíî-
çà ãàðàíòèðàíî. ðèçåö Õðàáúð, Êîíñòàíòèí Ïðåñëàâñêè, ÷àñòè îò äâåòå æè-
Êàêâî ìîæå äà ñå êàæå çà òâúðäåíèÿòà, ÷å áúëãàðñêè- òèÿ íà Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô è äð.  ïîëçà íà „áúë-
ÿò åçèê å „èçêóñòâåí åçèê“? Òàêèâà òâúðäåíèÿ ñàìî ïîêàç- ãàðñêàòà òåîðèÿ“ ãîâîðÿò „Ïðèçðåíñêèÿò ñáîðíèê“, „Áúë-
âàò íåðàçáèðàíå íà åëåìåíòàðíèòå ïðèíöèïè íà ëèíãâèñ- ãàðñêèÿò àïîêðèôåí ëåòîïèñ“, „×óäîòî íà Ñâ. Ãåîðãè ñ
òèêàòà. Äîñòàòú÷íî òóê å äà öèòèðàìå ïðîô. Ï.Ì. Ëîéä áúëãàðèíà“, Òåîôèëàêò Îõðèäñêè, öúðêîâíàòà ñëóæáà íà
(Óíèâåðñèòåòà â Ïåíñèëâàíèÿ): „...Åçèöèòå çà ðàçëèêà îò Ñâ. Èâàð Ðèëñêè è äð. Íÿêîè èçâåñòíè äåéöè íà ñðåäíî-
äðóãèòå ÷îâåøêè èíñòèòóöèè íå ñà òâîðåíèÿ, ñúçäàäåíè â âåêîâíàòà áúëãàðñêà êóëòóðà, êàòî Êëèìåí Îõðèäñêè è
îïðåäåëåí äåí. Åçèöèòå ìîãàò äà èç÷åçíàò, êîãàòî óìðå Êîíñòàíòèí Êîñòåí÷êè, ìîãàò äà ñå ïîñî÷àò â ïîëçà è íà
ïîñëåäíèÿò èì íîñèòåë, íî òå íèêîãà íå ñå ðàæäàò, òå ñå äâåòå òåîðèè. Ïë. Öâåòêîâ íàïðèìåð öèòèðà Êîíñòàíòèí
ðàçâèâàò â ïðîäúëæèòåëíàòà è íåïðåêúñíàòà åâîëþöèÿ íà Êîñòåíå÷êè, êîéòî áèë êàçàë, ÷å Êèðèë è Ìåòîäèé áèëè
÷îâåøêèÿ âèä.“ ñúçäàëè ïúðâèÿ ëèòåðàòóðåí ñëàâÿíñêè åçèê, êàòî „... èç-
Îòíîñíî òâúðäåíèÿòà íà ïàíñëàâèñòèòå, ÷å áúëãàðñ- áðàõà íàé-èçòúí÷åíèÿ è êðàñèâ ðóñêè åçèê...“, áåç îáà÷å
êèÿò åçèê (åçèêúò, íà áàçàòà íà êîéòî å áèëà ñúçäàäåíà ãëà- äà ñïîìåíå, ÷å ñúùèÿò àâòîð å êàçàë îùå, ÷å „...áúëãàðñ-
ãîëèöàòà íà Ñâ. Êèðèë Ôèëîñîô), å âñúùíîñò „÷åðêîâ- êàòà êíèæíèíà å íàé-ñúâúðøåíàòà è îò íåÿ òðÿáâà äà ñå
íîñëàâÿíñêè“ åçèê; â Áúëãàðèÿ äîðè ïðåç ãîäèíèòå íà ó÷àò è ðóñêàòà, è ñðúáñêàòà.“ Òóê ñòàâà âúïðîñ çà öèòèðà-

148
ÀÂÈÒÎÕÎË
íå íà èçòî÷íèê îò 15 âåê, òâúðäå îòäàëå÷åí îò åïîõàòà íà ìíîãî, íî çà äà íå ñå âçåìå ïîä âíèìàíèå, íà áàçàòà íà
Êèðèë è Ìåòîäèé, êîåòî ìåòîäîëîãè÷åñêè íå å èçäúðæà- ïðèñúñòâèåòî â íåãî íà Àäàì, ìó áåøå ïðèäàäåí èçöÿëî
íî, íî àêî òðÿáâà äà ñå öèòèðà èçòî÷íèê îò ñúùàòà åïîõà, áèáëåéñêè ñìèñúë. Íàèâíîñòòà íà ïîäîáíî îáÿñíåíèå áå-
ìîæå äà ñå ïîñî÷è ñúâðåìåííèêúò íà Êîñòàíå÷êè, Ãðèãî- øå ïîêàçàíà äîñòàòú÷íî óáåäèòåëíî îò Ì. Ìàðãàðèòîâ
ðèé Öàìáëàê, êîéòî å áèë íà ìíåíèå, ÷å Ñâåòèòå áðàòÿ ñà è À. Õîôåð îùå ïðåç 1981 ã. (Äîêëàäè/Ñèìïîçèóì ïî êè-
ïðåâåëè Åâàíãåëèåòî íà „áúëãàðñêè åçèê“. Âúîáùå òàêúâ ðèëîìåòîäèåâèñòèêà è ñòàðîáúëãàðèñòèêà. (ÁÀÍ, Ñîôèÿ,
ïîäõîä å áåçïîëåçåí è íå ìîæå äà äîâåäå äî îïðåäåëåí 1982 ã., ñòð. 96105), íî òåõíèòå àðãóìåíòè è çàêëþ÷åíèÿ
îòãîâîð íà íàøèÿ âúïðîñ — áúëãàðñêè èëè ñëàâÿíñêè å áèë íå íàìåðèõà ïóáëè÷íîñò. Ïðè÷èíàòà å â òîâà, ÷å ìàêàð
åçèêúò, íà áàçàòà íà êîéòî Êèðèë å ñúçäàë áúëãàðñêàòà äâàìàòà àâòîðè äà ïðåäïîëàãàò ñëàâÿíñêè ïðîèçõîä çà
ãëàãîëè÷åñêà ïèñìåíîñò. äâàìàòà áðàòÿ, ñàìîòî èì çàêëþ÷åíèå, ÷å „Òåõíèÿò äÿ-
Òàêà ïîñòàâåí, âúïðîñúò ñàì ïîñî÷âà îòãîâîðà, òúé êàòî äî (íà Êèðèë è Ìåòîäèé — á.ì.) å áèë çàñëóæèë ñúðàò-
òàçè ïèñìåíîñò íå å ïðèãîäåíà çà íèêàêú⠄ñëàâÿíñêè“ íèê íà åäèí áúëãàðñêè õàí, âåðîÿòíî Êàðäàì...“, âñúù-
åçèê. Òîâà å íåîñïîðèìî è çàòîâà îôèöèàëíàòà „ñëàâÿíè- íîñò ïðàâè òàêúâ ïðîèçõîä ìàëêî âåðîÿòåí. Äîðè è íàé-
çèðàíà“ èñòîðè÷åñêà íàóêà â Áúëãàðèÿ òðÿáâàøå äà íàìå- çàïàëåíèòå ïîääðúæíèöè íà „àñèìèëàòîðñêàòà òåçà“ íå
ðè íà÷èí çà çàîáèêàëÿíå èëè ïðèòúïÿâàíå íà òîâà ïðîòè-
ñà òâúðäåëè, ÷å ïî âðåìåòî íà Êàðäàì å áèëî âúçìîæíî
âîðå÷èå. Êðàñíîðå÷èâ â òîâà îòíîøåíèå å ïðèìåðúò: ...
áúëãàðñêèÿò âëàäåòåë äà èìà „ñúðàòíèöè“ ñëàâÿíè. Íåá-
òîçè åçèê (åçèêúò, êîéòî ñà èçïîëçâàëè Êèðèë è Ìåòîäèé
ëàãîäàðíàòà ðîëÿ íà ïðåäïîëàãàåì „ïðîñëàâÿíñêè“ áúë-
— á.ì.) å áèë íàïúëíî õîìîãåíåí ïî ñâîÿ õàðàêòåð, ñúñ
ãàðñêèÿ âëàäåòåë íàé-ðàíî ñå îòðåæäà íà êàí Êðóì. Òóê
ñïåöèôè÷íà ôîíåòè÷íà, ìîðôîëîãè÷íà è ñèíòàêòè÷íà ñèñ-
íå å íåîáõîäèìî äà ñå îïðîâåðãàâà „àñèìèëàòîðñêàòà
òåìà, ïî êîÿòî ñå îòëè÷àâàë îò åçèêà íà îñòàíàëèòå þæíè
ñëàâÿíè (ñúðáè, õúðâàòè, ñëîâåíöè).“ „Èñòîðèÿ íà Áúëãà- òåçà“, íèòî äà ñå òúðñè òî÷íàòà ïðè÷èíà çà åìèãðàöèÿòà
ðèÿ“, òîì. 2, ñòð. 270 (ÁÀÍ, Ñîôèÿ, 1981). íà ðîäà íà Êèðèë è Ìåòîäèé.  ñëó÷àÿ àç ñìÿòàì, ÷å
Îò âñè÷êî êàçàíî äîòóê å î÷åâèäíî, ÷å ñà ïðåíåáðåã- íåãîâàòà åìèãðàöèÿ å ñòàíàëà èìåííî âúâ âðúçêà ñ âúç-
íàòè äâà îñíîâíè âúïðîñà, êîèòî áèõà äàëè ÿñåí îòãîâîð êà÷âàíåòî íà Êðóì íà ïðåñòîëà (803 ã.) è âúçñòàíîâÿâà-
íà òîâà êàêúâ åçèê ñà èçïîëçâàëè Ñâåòèòå áðàòÿ. Ïúðâèÿò íåòî íà ñòàðèÿ âëàäåòåëñêè ðîä Äóëî. Íî òóê ñà íåîáõî-
åñòåñòâåí âúïðîñ å çà òÿõíàòà íàðîäíîñòíà ïðèíàäëåæ- äèìè ïîäðîáíè èçñëåäâàíèÿ è å âúçìîæíî òîçè âúïðîñ
íîñò, êîéòî ïðÿêî ìîæå äà íè äîâåäå äî èñòèíàòà çà òåõ- äà ñè îñòàíå çàâèíàãè õèïîòåòè÷åí. Åäèí ôàêò, ñâúðçàí
íèÿ åçèê. Âòîðèÿò å çà ñàìîòî ñúäúðæàíèå íà îïðåäåëå- ñ òîâà îáà÷å, å èçâúí ñúìíåíèå. Ïðåç 868 ã. Êèðèë è Ìå-
íèåòî „ñëàâÿíñêè“ êàêòî çà íàðîä, òàêà è çà åçèê, êîéòî òîäèé çàìèíàâàò çà Ðèì, çà äà ïðåäñòàâëÿâàò èíòåðåñè-
íåïðÿêî áè íè ïðèáëèæèë äî òúðñåíèÿ îòãîâîð. òå íå íà âèçàíèòéñêèÿ èìïåðàòîð Ìèõàèë (êîéòî å óáèò
â 867 ã.), à íà áúëãàðñêèÿ öàð (èìïåðàòîð/Ìèõàèë/Áî-
ðèñ). Çàòîâà îñâåòåíîòî â Ðèì Åâàíãåëèå å íàðå÷åíî „áúë-
ãàðñêî“ è â õðàìà íà Ñâåòè Ïåòúð å îòñëóæåíà ëèòóðãèÿ
ÊÀÊÂÈ ÏÎ ÍÀÐÎÄÍÎÑÒ ÑÀ ÁÈËÈ íà „áúëãàðñêè“. Ðúêîïîëàãàíåòî íà äîâåäåíèòå îò áðà-
ÊÈÐÈË È ÌÅÒÎÄÈÉ? òÿòà â Ðèì òåõíè ó÷åíèöè îò åïèñêîï Ôîðìîçà è ïî-êúñ-
íîòî ïðèåìàíå íà èíî÷åñòâîòî îò Êîíñòàíòèí Ôèëîñîô
Òîçè âúïðîñ å íåÿñåí, ïðîòèâîðå÷èâ è îáåêò íà ñïî- ñúùî â Ðèì íå ìîãàò äà ñå îáÿñíÿò ëîãè÷íî ïî äðóã íà-
ðîâå ñðåä ó÷åíèòå ïîðàäè ñúùèòå ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñ ÷èí, êàòî ñå èìà ïðåäâèä ñúïåðíè÷åñòâîòî è îòêðèòàòà
ïàíñëàâèçìà — çà ó÷åíèòå òå ñà èëè ãúðöè, èëè ñëàâÿíè, âðàæäà, öàðÿùà ïðåç òîçè ïåðèîä ìåæäó Êîíñòàíòèíî-
èëè ãðúêîñëàâÿíè, íî íèêîãà áúëãàðè. Âñè÷êè òåçè ìíå- ïîë è Ðèì, è, îò äðóãà ñòðàíà, äèïëîìàòè÷åñêàòà àêòèâ-
íèÿ íå ñà ñúîáðàçåíè ñ íèòî åäèí îðèãèíàëåí èçòî÷íèê, íîñò íà öàð Áîðèñ I Ìèõàèë ñïðÿìî Ðèì.  òàçè ñâåòëè-
ñúâðåìåíåí íà äâàìàòà áðàòÿ.  „Êðàòêîòî æèòèå íà Êè- íà îòíîâî ùå íàïîìíèì çàêëþ÷åíèÿòà íà Èìðå Áîáà ïî
ðèë“ îáà÷å å îòãîâîðåíî êðàòêî è ÿñíî íà ãîðíèÿ âúïðîñ îòíîøåíèå íà åòíè÷åñêèÿ îáëèê è ïîëèòè÷åñêàòà ïðè-
— òîé å áèë „áúëãàðèí ðîäîì“!  íèòî åäèí ñúâðåìåíåí íàäëåæíîñò íà ãîëÿìà ÷àñò îò Ïàíîíèÿ, ïóáëèêóâàíè â
âèçàíòèéñêè ëåòîïèñ íå ñå ñúîáùàâà íåùî äðóãî òî òîçè òîçè áðîé íà „Àâè-Òîõîë“, êàêòî è ïîäîáíèòå çàêëþ÷å-
âúïðîñ. Íåùî ïîâå÷å — ⠄Ïðîñòðàííîòî æèòèå íà Êè- íèÿ íà Ôàíè Ïîïîâà-Ìóòàôîâà, íàïðàâåíè 40 ãîäèíè ïî-
ðèë“ íå ñàìî ñå êàçâà íà êàêúâ åçèê „ñîëóíñêèòå áðàòÿ“ ðàíî (âèæ „Àâè-Òîõîë“, êíèæêà 2, ñòð. 17-20).
ñà ïðåâåëè „áîãîâäúõíîâåíèòå ïèñàíèÿ“, à èìåííî — „îò Ñúùåñòâóâàò îùå äâà ôóíäàìåíòàëíè ôàêòà, êîèòî
ãðúöêè íà áúëãàðñêè åçèê“, íî ñå äàâà è ïðÿêî óêàçàíèå õâúðëÿò ñâåòëèíà âúðõó íàðîäíîñòíàòà ïðèíàäëåæíîñò
êàêâè ïî íàðîäíîñò ñà áèëè òå, è òî ÷ðåç äóìèòå íà ñà- íà Ñâåòèòå áðàòÿ. Íà ïúðâî ìÿñòî, Õàçàðñêàòà ìèñèÿ íà
ìèÿ Êîíñòàíòèí-Êèðèë Ôèëîñîô! Íà âúïðîñà „Êàêúâ å Êîíñòàíòèí Ôèëîñîô. Çà òàçè ìèñèÿ, îñúùåñòâèëà ñå
òâîÿò ñàí, çà äà òå ïîñòàâèì íà ñúîòâåòíîòî ìÿñòî?“, ïðåç 859-860 ã., îáèêíîâåíî ñå òâúðäè, ÷å å áèëà ìèñèî-
çàäàäåí ìó ïðè íåãîâîòî ïîñåùåíèå ïðè õàçàðñêèÿ êà- íåðñêà ñ öåë ïîêðúñòâàíåòî íà õàçàðñêèÿ äâîð è íàðîä.
ãàí, òîé îòãîâàðÿ: „Èìàõ äÿäî, ìíîãî ñëàâåí è âåëèê, Òàçè ïîïóëÿðíà âåðñèÿ å õðîíîëîãè÷åñêè íåâúçìîæíà.
êîéòî ñåäåøå áëèçî äî öàðÿ. Êîãàòî îòõâúðëè äîáðîâîë- Ñïîðåä àðàáñêèòå èçòî÷íèöè (àë-Ìàñóäè è àä-Äèìàø)
íî îòäàäåíàòà ìó ÷åñò, òîé áåøå ïðîãîíåí â ÷óæäà çåìÿ, ïðèåìàíåòî íà åâðåéñêàòà ðåëèãèÿ îò õàçàðñêèÿ êàãàí å
òàì òîé îñèðîìàøà è òàì ñúì ðîäåí. Ïðè âñå ÷å äèðåõ ñòàíàëî ìåæäó 786-809 ã., à ñïîðåä åâðåéñêàòà òðàäèöèÿ
íÿêîãàøíàòà äÿäîâà ÷åñò, àç íå ìîæàõ äà ÿ ïîñòèãíà, òîâà å ñòàíàëî ìåæäó 730-740 ã. Äîðè íàé-êúñíèÿò
çàùîòî ñúì Àäàìîâ âíóê.“ Òîçè îòãîâîð êàçâà òâúðäå ïðåäëîæåí çà òîâà ñúáèòèå ïðåâîä, ìåæäó 799-809 ã. (Î.

149
ÀÂÈÒÎÕÎË
Ïðèöàê), íå îòãîâàðÿ íà ïåðèîäà íà ïîñåùåíèåòî íà Êîí- ÈÌÀÒ ËÈ ÏÎÊÐÈÒÈÅ ÏÎÍßÒÈßÒÀ
ñòàíòèí â Õàçàðèÿ. Àêî Êîíñòàíòèí å èìàë ìèñèîíåðñêà “ÑËÀÂßÍÑÊÈ ÍÀÐÎĔ È “ÑËÀÂßÑÊÈ ÅÇÈʔ
ìèñèÿ â õàçàðñêèÿ äâîð, òî òÿ å áèëà íàñî÷åíà êúì åäíà
îò íÿêîëêîòî äðóãè íàðîäíîñòè, ñúñòàâëÿâàùè ìíîãî-
Îáèêíîâåíî ñå èçòúêâà ïðèíàäëåæíîñòòà íà áúëãàðñ-
íàöèîíàëíàòà õàçàðñêà èìïåðèÿ, òúé êàòî óïðàâëÿâàùà- êèÿ íàðîä êúì „ñåìåéñòâîòî íà ñëàâÿíñêèòå íàðîäè“ è íà
òà ñòðàíà íà èìïåðèÿòà âå÷å å èçïîâÿäâàëà åäíà îò ñâå- áúëãàðñêèÿ åçèê êúì „ñåìåéñòâîòî íà ñëàâÿíñêèòå åçèöè,
òîâíèòå ðåëèãèè. Ïî òîâà âðåìå Âèçàíòèÿ ñå å ñòðåìÿëà íî àêî íÿêîé ñå îïèòà äà äåôèíèðà ñúäúðæàíèåòî, âëàãà-
äà èçãðàäè ñâîå ðåëèãèîçíî âëèÿíèå â èìïåðèÿòà, êàòî íî â òåçè ïîíÿòèÿ, ùå ñå èçïðàâè ïðåä òâúðäå ñòðàíåí
âå÷å ñà ñúùåñòâóâàëè ñåäåì åïèñêîïñòâà. Ìàëêî âíèìà- ïðîáëåì — â ñúâðåìåííàòà èñòîðè÷åñêà è ëèíãâèñòè÷íà
íèå ñå îáðúùà íà ôàêòà, ÷å êîíêðåòíàòà ñðåùà íà Êîíñ- íàóêà âñå îùå íÿìà äåôèíèöèÿ, îêîëî êîÿòî äà ñúùåñòâó-
òàíòèí Ôèëîñîô è õàçàðñêèÿ êàãàí è „ðåëèãèîçíèÿò äèñ- âà äîðè ïðèáëèçèòåëåí êîíñåíñóñ. Íèêàêâè èñòîðè÷åñ-
ïóò“ â õàçàðñêèÿ äâîð ñà ñå ñúñòîÿëè â 860 ã. â ñòîëèöàòà êè è àðõåîëîãè÷åñêè ñâèäåòåëñòâà íå ìîæåõà äà ïî-
Ñàðàè÷èí (íà Âîëãà) è ñà òðàåëè íÿêîëêî äíè, äîêàòî êàæàò ñúùåñòâóâàíåòî íà ñëàâÿíñêèÿ íàðîä ïðåäè 5
Êîíñòàíòèí ïðåñòîÿâà â Õàçàðèÿ ïî÷òè ãîäèíà è ïîëî- âåê ñë.Õð. Îò òÿõíà ñòðàíà „ëèíãâèñòèòå“ òàêà è
âèíà. Åäíà ãîäèíà òîé ïðåñòîÿâà â òàêà íàðå÷åíîòî åïèñ- íå óñïÿõà äà âúçñòàíîâÿò íÿêàêúâ ìîäåë íà òàêà íå-
êîïñòâî Îíîãóíäóðèÿ, íàìèðàùî ñå ìåæäó Õåðñîí è Ñàð- îáõîäèìèÿ íà ïàíñëàâèñòèòå ïðàñëàâÿíñêè åçèê.
êåë è íàñåëåíî ïðåäè âñè÷êî ñ áúëãàðè (ïî òÿõíîòî ïëå- Èñòîðè÷åñêàòà íàóêà âñå ïîâå÷å ñòàâà èíòåðäèñöèï-
ìåííî èìå îíîãóíäóðè å íàèìåíîâàíî è ñàìîòî åïèñêîï- ëèííà ìàòåðèÿ. Íåêà ïîãëåäíåì âúðõó ïîñòàâåíèÿ âúïðîñ
ñòâî). Íÿêîè ñâèäåòåëñòâà ñúîáùàâàò, ÷å òîé å „ó÷èë òàì ïî-îòáëèçî, íî îò íÿêîëêî ñúâñåì ðàçëè÷íè ïåðñïåêòèâè.
â ïðîäúëæåíèå íà åäíà ãîäèíà åâðåéñêè åçèê“. Òîâà èçã-
ëåæäà òâúðäå ñúìíèòåëíî — òîé å ìîæåë ñïîêîéíî äà
èçó÷àâà åâðåéñêè è â Êîíñòàíòèíîïîë. È àêî íàèñòèíà ÄÅÌÎÃÐÀÔÑÊÈÒÅ ÔÀÊÒÈ
òîâà å áèëà öåëòà íà òîçè íåãîâ äúëúã ïðåñòîé, òîâà ìî-
æå ñàìî äà ïîêàæå ÷ðåç êàêúâ åçèê òîé å èçó÷àâàë åâ-
Êàêòî êàçàõìå, ñëàâÿíèòå ãè íÿìà íà èñòîðè÷åñêàòà
ðåéñêè, à èìåííî ÷ðåç áúëãàðñêè, íåãîâèÿ ðîäåí åçèê,
ñöåíà ïî÷òè äî 5 â. ñë.Õð. Ñàìî 150-200 ã. ñëåä òîâà òå
èíà÷å îòèâàíåòî ìó ñ òàêàâà öåë â áúëãàðñêè òåðèòîðèè
ïî íÿêàêúâ ñòðàíåí íà÷èí ñà „çàëåëè“ öÿëà Èçòî÷íà,
íå áè ìîãëî äà ñå îáÿñíè. Äðóãàòà âúçìîæíà ïðè÷èíà å,
Þãîèçòî÷íà è ãîëåìè ÷àñòè îò Öåíòðàëíà Åâðîïà, è òî
÷å òîé å áèë èçïðàùàí ñ ãëàâíà ìèñèÿ äà âúâåäå â õðèñ-
â òàêîâà ìíîæåñòâî, ÷å àñèìèëèðàëè áúðçî âñè÷êè çàâà-
òèÿíñòâîòî áúëãàðèòå, íàñåëÿâàùè Õàçàðèÿ, ñ òàçè öåë ðåíè íàðîäè íà òàçè îãðîìíà òåðèòîðèÿ. Îò äåìîãðàôñ-
òîé å òðÿáâàëî äà çàùèòè ñâîÿòà ðåëèãèÿ è ìèñèÿ â õà- êà ãëåäíà òî÷êà òîçè ïàíñëàâÿíñêè ìèò íÿìà íèêàêâà ôàê-
çàðñêèÿ äâîð. Ïðè âñè÷êè ñëó÷àè íèêàêúâ ðåçóëòàò îò òîëîãè÷íà ñòîéíîñò. Çà äà èçâúðøàò òîçè „ïîäâèã“, „ñëà-
íåãîâîòî ïîñåùåíèå ïðè êàãàíà íå ìîæå äà ñå îòêðèå âÿíèòå“, çàåìàùè äîòîãàâà áëàòèñò ðàéîí íà ñåâåð îò Êàð-
ïðÿêî â õàçàðñêèÿ äâîð, íî êúì âðåìåòî íà Êîíñòàíòèí ïàòèòå, å òðÿáâàëî äà íàáðîÿâàò äåñåòêè ìèëèîíè — ñ
VII Ïîðôèðîãåíèóñ (913-959) ãîëÿìà ÷àñò îò íàñåëåíèå- äðóãè äóìè òðÿáâàëî å â ïåðèîäà ìåæäó 4 è 6 âåê äà ïðå-
òî íà åïèñêîïñòâîòî Îíîãóíäóðèÿ å áèëî õðèñòèÿíñêî. æèâåÿò íåâåðîÿòåí äåìîãðàôñêè áóì. Êàêâè ñà äåìîãðàô-
Àêî ãëàãîëèöàòà å áèëà ñúñòàâåíà îò Êîíñòàíòèí Ôèëî- ñêèòå äàííè çà òîçè ïåðèîä çà Åâðîïà? Öèôðèòå (ïîñ-
ñîô îùå â 855 ã., òî òîé å èìàë òîâà ñðåäñòâî ãîòîâî çà ëåäíî àêòóàëèçèðàíè îò Áèðàáåí â 1980 ã.) ñà ñëåäíèòå:
òàçè ìèñèÿ, àêî ïåðèîäúò íà ñúçäàâàíåòî íà ãëàãîëèöàòà êúì 1 âåê ïð.Õð. Åâðîïà (áåç òåðèòîðèèòå íà áèâøèÿ Ñú-
ñå îòíåñå ìåæäó 855-860 ã., òî íå ìîæå äà ñå äàäå îòãî- âåòñêè ñúþç) å èìàëî 35 ìèëèîíà äóøè íàñåëåíèå, à êúì
âîð íà âúïðîñà çà íåéíèÿ äèðåêòåí ïðîèçõîä, à èìåííî 6 âåê ñë.Õð. íåéíîòî íàñåëåíèå å áðîÿëî 29 ìèëèîíà,
áúëãàðñêàòà ðóíè÷åñêà çíàêîâà ñèñòåìà, øèðîêî èçïîë- ò.å. íå ñàìî íÿìà íèêàêúâ äåìîãðàôñêè âçðèâ, íî èìà
çâàíà â åïèñêîïñòâîòî ïðåç òîçè ïåðèîä (âèæ äâåòå ñòà- îãðîìåí ñðèâ, âñúùíîñò òîâà å åäèíñòâåíèÿò èñòîðè÷åñ-
òèè îòíîñíî òîçè âúïðîñ ⠄Àâè-Òîõîë“, êíèæêà 2, ñòð. êè ïåðèîä, ïðåç êîéòî Åâðîïà ïðåæèâÿâà äåìîãðàôñêè
21-30 è êíèæêà 3, ñòð. 38-46, êàêòî è ñòàòèÿòà íà ê.ò.í. Ã. ñðèâ. Àêî íÿêîé èñêà äà òúðñè „ñëàâÿíèòå“ ïðåç òîçè êà-
Ëàìáàäæèåâ â òàçè êíèæêà). Ìîæå áè èìåííî çàòîâà Êè- òàñòðîôàëåí ïåðèîä èçâúí Åâðîïà, åäèíñòâåíî âúçìîæ-
ðèë å îñòàíàë â áúëãàðñêèòå òåðèòîðèè íà Õàçàðèÿ â ïðî- íè ñà òåðèòîðèèòå íà áèâøèÿ Ñúâåòñêè ñúþç. Ïë. Öâåò-
äúëæåíèå íà öÿëà ãîäèíà. êîâ íàïðèìåð ñìÿòà, ÷å ñëàâÿíèòå ñà ñå îòäåëèëè îò áàë-
òèòå îêîëî 4 âåê ñë.Õð., òå.å ïðèáëèçèòåëíî íà òåçè òå-
Äðóãèÿò îñíîâåí àðãóìåíò å øèðîêî èçâåñòåí è íå å
ðèòîðèè.  ñëó÷àÿ íå íè îñòàâà íèùî äðóãî, îñâåí äà
íóæíî äà ãî êîìåíòèðàìå îòíîâî — ãëàãîëèöàòà, êàêòî è
òúðñèì „äåìîãðàôñêè âçðèⓠòàì. Åòî è äàííèòå: êúì 1
ïî-êúñíî êèðèëèöàòà ñà ñúçäàäåíè äà îáñëóæâàò åäèí
âåê ïð.Õð. òåðèòîðèèòå íà áèâøèÿ Ñúâåòñêè ñúþç, âêëþ-
êîíêðåòåí åçèê, à èìåííî áúëãàðñêèÿ ñ íåãîâèòå ôîíå-
÷èòåëíî àçèàòñêèòå, ñà áèëè íàñåëÿâàíè îò 12 ìèëèîíà
òè÷íè îñîáåíîñòè, íåõàðàêòåðíè çà íèêîé „ñëàâÿíñêè“ äóøè, à êúì 6 âåê ñë.Õð. — îò 11 ìèëèîíà, ò.å. ñïàä ñ 1
åçèê. Äîðè ñàìî òîçè ÿñåí ôàêò áè òðÿáâàëî äà íàïðàâè ìèëèîí. Ïðè÷èíàòà òóê äåìîãðàôñêàòà êàòàñòðîôà äà íå
ñïîðîâåòå îêîëî íàðîäíîñòíàòà ïðèíàäëåæíîñò íà Ñâå- å òîëêîâà äîáðå èçðàçåíà, êîëêîòî â Åâðîïà, å â òîâà, ÷å
òèòå áðàòÿ èçëèøíè, àêî òå íå áÿõà ïëîä íà ïîëèòè÷åñêî ïðåç òîçè ïåðèîä Àçèàòñêèòå òåðèòîðèè ñà áèëè âúâ âúç-
äîêòðèíñòâî. õîä (3 ìèëèîíà ïðèðàñò). Êàòî ñå îò÷åòå ïîñëåäíèÿò

150
ÀÂÈÒÎÕÎË
ôàêò, ñå ïîëó÷àâà ñõîäíà ñ åâðîïåéñêàòà äåìîãðàôñêà äè òÿõ, çàùîòî, àêî çà Ãúðöèÿ ìîæåì äà ãîâîðèì çà ñåðè-
ñèòóàöèÿ. Çà äà ñå äîáèå ðåàëíà ïðåäñòàâà çà äåìîãðàô- îçíî íàðóøàâàíå íà åòíè÷åñêèÿ áàëàíñ, ãëàâíî ïîðàäè
ñêèÿ ñðèâ, òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä è òîâà, ÷å â ïîñî÷å- åìèãðàöèÿòà íà ãúðöèòå, òî çà äðóãè ÷àñòè íà Áàëêàíèòå
íèÿ ïåðèîä ñå èçâúðøâà è òàêà íàðå÷åíîòî Âåëèêî ïðå- òðÿáâà äà ñå òúðñÿò âåðíèòå ñúîòíîøåíèÿ ìåæäó ðàçëè÷-
ñåëåíèå íà íàðîäèòå, êîåòî å áèëî îò Àçèÿ êúì Åâðîïà, íèòå åëåìåíòè.
ò.å. â íåÿ ñå å âëÿëî íàñåëåíèå, íàáðîÿâàùî ïîíå íÿêîë- Êàòî ãîâîðèõìå çà íàõëóâàíèÿ è çàñåëâàíèÿ, òîâà íå
êî ìèëèîíà. Î÷åâèäíî å, ÷å ïðè òåçè äàííè çà íèêàêâî çíà÷è, ÷å òå òðÿáâà äà ñå ðàçáèðàò êàòî „ñëàâÿíñêè“ — òà-
óâåëè÷åíèå íà „ñëàâÿíñêèòå íàðîäè“ íå ìîæå äà ñå ãî- êîâà íåùî îò èñòîðè÷åñêèòå ñâèäåòåëñòâà íå ìîæå äà ñå
çàêëþ÷è, äîðè çà íàé-øèðîêî êîìåíòèðàíèòå çàñåëâàíèÿ
âîðè, êàìî ëè çà äåìîãðàôñêà åêñïàíçèÿ.
â Ãúðöèÿ. Ïðèíöèïíèòå èçòî÷íèöè çà çàñåëâàíåòî íà Ãúð-
öèÿ îò „ñëàâÿíèòå“ ñà äâà — ñâèäåòåëñòâàòà íà Éîàí îò
Åôåñ, êîéòî íàðè÷à çàñåëíèöèòå „ïðîêëåòèÿ íàðîä, íàðå-
ÄÅÌÎÃÐÀÔÑÊÀÒÀ ÑÈÒÓÀÖÈß ÷åí ñëàâÿíè“ è ñïîìåíàòàòà „Õðîíèêà îò Ìîíåìáàñèÿ“,
ÍÀ ÁÀËÊÀÍÈÒÅ (6-8 ÂÅÊ) êúäåòî çà ñúùèÿ ïåðèîä è çà ñúùèòå çàñåëíèöè ñå êàçâà,
÷å òå ñà áèëè „àâàðè“. Íåùî ïîâå÷å, äîêàòî îïðåäåëåíè-
åòî íà Éîàí îñòàâà íåïîòâúðäåíî, òî êàçàíîòî â õðîíèêà-
Êúì 540 ã.ñë.Õð. íàñåëåíèåòî íà Áàëêàíèòå (âêëþ÷è- òà íàìèðà åäíî ïîòâúðæäåíèå, è òî îò äîêóìåíò, äàòèðàí
òåëíî Ãúðöèÿ) å áèëî 5 äî 6 ìèëèîíà ñïîðåä íÿêîè àâòîðè áëèçî âåê è ïîëîâèíà ñëåä ðàçãëåæäàíèÿ ïåðèîä. Åäèí „Ñè-
(Ðúñåë) è 4 ìèëèîíà ñïîðåä äðóãè (Ìàíãî). Ðàçëèêàòà òóê öèëèàíñêè òåêñò“ îò 8 âåê, ðàçêàçâà, ÷å „àâàðñêèÿò íàðîä,
èäâà îò ðàçëè÷íèòå ïðåäïî÷èòàíèÿ êúì îïðåäåëåíî âëèÿ- íåïîçíàâàù íèêàê ãðúöêèÿ åçèê, îáèòàâàù çåìèòå îêîëî
åùî íà äåìîãðàôèÿòà ñúáèòèå, îòðèöàòåëíèÿò åôåêò îò Äèðàöèóì è Àòèíà, ïî÷èòà çà áîãîâå âëå÷óãè, ÷åòèðèêðà-
âàðâàðñêèòå íàøåñòâèÿ ëè å ïî-âàæåí (Ìàíãî), èëè åôåê- êè ÷óäîâèùà, îãúí, âîäà è... ñîáñòâåíèòå ñè ìå÷îâå“ (Ìàí-
òúò îò çàñåëèëèòå ñå ïðåç ñúùèÿ ïåðèîä âàðâàðè íà Áàë- ãî, ñòð. 97-98). Êúì òåçè ñâåäåíèÿ ìîæåì äà íàïîìíèì è
êàíèòå (Ðúñåë). Òúé êàòî îòãîâîðúò íà òàêàâà ñúïîñòàâêà ïî êàêúâ íà÷èí ãëàâíèÿò èñòîðèê íà èçñëåäâàíèÿ ïåðèîä,
íå å ÷àñò îò êîíêðåòíàòà íè òåìà, ùå ïðèáåãíåì äî åäíà Ïðîêîïèóñ, îïèñâà åòíè÷åñêàòà ïðèíàäëåæíîñò íà íàõ-
ñðåäíà öèôðà îêîëî 5 ìèëèîíà, ïðèáëèçèòåëíî ïîðàâíî ëóâàùèòå àâàðè, à èìåííî — „õóíè, àâàðè, ñëàâÿíè“.
çà Ãúðöèÿ è çà îñòàíàëàòà ÷àñò îò ïîëóîñòðîâà — ïî 2,5 ßñíî å, ÷å íå ìîæå äà ñå ãîâîðè çà íèêàêâà „ñëàâÿíè-
ìèëèîíà. çàöèÿ“ íà Ãúðöèÿ, à îùå ïî-ìàëêî íà Áàëêàíèòå, àêî íåï-
Êàêâî íè êàçâàò èñòîðè÷åñêèòå ñâèäåòåëñòâà çà ïåðè- ðåäóáåäåíî ñå àíàëèçèðàò èñòîðè÷åñêèòå ñâèäåòåëñòâà.
îäà ñëåä 540 ã.? Òðè ñà èñòîðè÷åñêèòå ñúáèòèÿ ñ ðåøàâà- È âñå ïàê, àêî ïðèåìåì, ÷å îïðåäåëåíî íàõëóâàíå íà „ñëà-
ùî çíà÷åíèå çà äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèòå íà Áàëêàíèòå âÿíè“ íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ å ñòàíàëî, ìîæåì ëè äà
ïðåç 6-7 âåê — çàñåëâàíåòî íà „ñëàâÿíèòå“, çàñåëâàíåòî íà îïðåäåëèì ïîíå ïðèáëèçèòåëíèÿ èì áðîé. Òîçè âúïðîñ å
áúëãàðèòå è åôåêòúò îò ïúðâàòà ãîëÿìà ñâåòîâíà ÷óìíà ìíîãî âàæåí, çà äà ñå ñëîæè êðàé íà óïîòðåáÿâàíèòå â
åïèäåìèÿ. Îáèêíîâåíî ñå òâúðäè, ÷å íÿêúäå îò ñðåäàòà òàçè âðúçêà ïîíÿòèÿ „çàëåëè“, „ïîòîïèëè“, „ïîãúëíàëè“
íà 6 äî êðàÿ íà 7 âåê „ãîëåìè ìàñè ñëàâÿíè“ ñà áèëè çàëå- è äð.ïîä., ñ êîèòî îáèêíîâåíî ñà èçïúëíåíè ñú÷èíåíèÿòà
ëè Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ, çàñåëèëè ñà ñå òàì, èçìåñò- íà èñòîðèöèòå ïàíñëàâèñòè. Îðèãèíàëåí èçòî÷íèê, îò êîé-
âàéêè èëè „ïîñëàâÿí÷âàéêè“ çàâàðåíîòî íàñåëåíèå. Òàêà- òî ìîæå äà ñå èçâåäå áðîÿò íà ñëàâÿíèòå, íàìèðàùè ñå íà
âà ïîñòàíîâêà íå èçäúðæà äîðè è íàé-ïîâúðõíîñòíàòà ïðî- Áàëêàíèòå ñëåä 568 ã., ñúùåñòâóâà — „Codice diplomatico
âåðêà íà èñòîðè÷åñêèòå ñâèäåòåëñòâà îò ïåðèîäà. Ïúðâî, Langobardo“. Òîâà ñâèäåòåëñòâî òðÿáâà äà ñå àíàëèçèðà,
ñëàâÿíèòå ïî÷òè íèêîãà íå ñå ñïîìåíàâàò ñàìîñòîÿòåëíî, çà êîåòî å íåîáõîäèìà îòäåëíà ñòàòèÿ, íî òóê ùå èçïîëç-
òå äåéñòâàò îáèêíîâåíî çàåäíî ñ õóíè, áúëãàðè èëè àâà- âàìå çàêëþ÷åíèåòî íà åäèí ó÷åí, êîéòî ãî å èçñëåäâàë è å
ðè, èëè ñëåäâàò òåõíèòå âîåííè ïîõîäè. Âòîðî, ñâåäåíèÿ îïðåäåëèë áðîÿ íà „ñëàâÿíèòå“ íà Áàëêàíèòå çà ïåðèîäà
çà ìàñîâà åìèãðàöèÿ îò çåìèòå, â êîèòî ñà íàâëåçëè „ñëà- 6-7 âåê íà „îêîëî 1 000 000“. Òàêà êúì ïîñî÷åíèÿ ïåðèîä,
âÿíèòå“, ñå ñúîáùàâàò â èçòî÷íèöèòå ñàìî çà Ãúðöèÿ, êî- áåç äà ñå âçåìå ïîä âíèìàíèå åôåêòúò îò ÷óìíàòà åïèäå-
åòî îçíà÷àâà, ÷å ñàìî òàì èìàìå ðÿçêà åòíè÷åñêà ïðîìÿ- ìèÿ, èìàìå ñëåäíàòà äåìîãðàôñêà ñèòóàöèÿ:
íà.  òàêà íàðå÷åíàòà Õðîíèêà îò Ìîíåìáàñèÿ ñà ïîñî÷å- Áàëêàíèòå (âêëþ÷èòåëíî Ãúðöèÿ)
íè òåðèòîðèèòå, îò êîèòî ñå å èçñåëèëî ãðúöêî íàñåëå- — ìåñòíî íàñåëåíèå — ãúðöè, òðàêè, èëèðèéöè è äð. — 5
íèå, êàêòî è êúäå ñå å çàñåëèëî ñëåä åìèãðàöèÿòà: ...“æè- 000 000;
òåëèòå íà Ïàòðîñ ñå ïðåñåëâàò â Êàëàáðèÿ, àðãîñöèòå íà — ñëàâÿíñêè ïëåìåíà — 1 000 000.
îñòðîâ Îòîáå, òåçè îò Êîðèíò íà Åãèíà“ è ò.í., êàòî ñàìè- Ñïîðåä àâòîðèòå, çàíèìàâàùè ñå ñ åôåêòà îò ÷óìíàòà
ÿò îñòðîâ Ìîíåìáàñèÿ ïðèþòÿâà ãîëÿìà ãðóïà îò Àòèêà. åïèäåìèÿ, ñúùåñòâóâà êîíñåíñóñ, ÷å ñðåäíàòà çàãóáà, ïðè-
Çà Òðàêèÿ íÿìà ïîäîáíè ñâèäåòåëñòâà, à Ìèçèÿ íèêúäå íå ÷èíåíà îò íåÿ, å áèëà 40% çà ïåðèîäà 542 ã. äî 600 ã., êîå-
å ñïîìåíàòà êàòî ïîñòðàäàëà îò íàõëóâàíèÿ è çàñåëâàíèÿ òî ùå íè äàäå ñëåäíèòå öèôðè êúì 600 ã.:
íà ñëàâÿíè. Ïðè ïîñî÷åíàòà êàðòèíà çà Ãúðöèÿ áè òðÿáâà- — ìåñòíîòî íàñåëåíèå — 3 000 000;
ëî äà ñå î÷àêâà, ÷å òàêèâà ñèãóðíî óêðåïåíè ãðàäîâå êàòî — ñëàâÿíñêè ïëåìåíà — 550 000.
Ìåñåìâðèÿ è Êîíñòàíòèíîïîë áè òðÿáâàëî äà ïðèþòÿò Ðàçáèðà ñå, ãîðíèòå öèôðè îòðàçÿâàò ñàìî ñóõà ñòà-
áåæàíöè îò Òðàêèÿ — òàêèâà îáà÷å íå ñà çàïèñàíè. Íåîá- òèñòèêà, áåç äà ñå âçåìàò ïîä âíèìàíèå ðàçëè÷íè ñïåöè-
õîäèì å ïîäðîáåí è çàäúëáî÷åí àíàëèç íà ïîñî÷åíèòå ôàê- ôè÷íè îñîáåíîñòè. Íî äîðè íà òîçè åòàï å î÷åâèäíî,
òè, êàêòî è ñåðèîçåí îòãîâîð íà âúïðîñà, êàêúâ å åôåêòúò ÷å ïðåäñòàâàòà, íàñàæäàíà îò ïàíñëàâèñòèòå çà „çà-
âúðõó òðàêî-ìàêåäîíñêîòî íàñåëåíèå îò íàõëóâàíèÿòà, êà- ëèâàíå“, „ïîñëàâÿí÷âàíå“ è äð. ïîä. íà Áàëêàíèòå,
òî ñå èçñëåäâà íåãîâàòà „æèçíåíîñò“ íåïîñðåäñòâåíî ïðå- å ÷èñòî è ïðîñòî åäèí ìèò.

151
ÀÂÈÒÎÕÎË

ÍÀÐÎÄ ÁÅÇ ÑÂÎß ÈÑÒÎÐÈß
Å ÇÀÃÓÁÅÍ
Ðàçãîâîð íà Ïëàìåí Áåéêîâ ñ Òà÷î Òàíåâ,
ïðîâåäåí â äîìà ìó íà 30 àâãóñò 1996 ã.

Ïðåäè äà çàäàì ïúðâèÿò ñè âúïðîñ, ã-í Òà÷î Òàíåâ ïî- ðîä, ãîëåìèÿ âñåíàðîäåí ñú-
æåëà äà íàïðàâè ñëåäíîòî êðàòêî èçÿâëåíèå: þç „Îòåö Ïàèñèé“. Òîé èìà-
Àêî çàïèòàìå êîéòî è äà å ÷îâåê — áèë òîé ñëó÷àéíî øå âðúçêè ñ âñè÷êè áúëãàðè,
ñðåùíàò èëè ó÷åí èñòîðèê — çàùî íè å íåîáõîäèìà èñòî- ïðúñíàòè ïî ñâåòà — äîðè ñ
ðèÿòà, âñåêè ùå îòãîâîðè ïî ðàçëè÷åí íà÷èí. Íÿêîé â îò- áúëãàðèòå îò äàëå÷íè ñòðà-
÷àÿíèåòî ñè îò ñúâðåìèåòî ùå êàæå: „Ïðàçíà ðàáîòà!“ èëè íè êàòî Àâñòðàëèÿ, Íîâà Çå-
äðóã: „Õóáàâî íåùî å äà ñè çíàåì èñòîðèÿòà“, òðåòè ïðîñòî ëàíäèÿ è îñòðîâèòå îò Âåëèêèÿ îêåàí. Ñúþçúò èìàøå îã-
ùå êàæå, ÷å òðÿáâà äà ñå ó÷è... ðîìíà êàðòîòåêà è ïîääúðæàøå âðúçêèòå èì ñ Îòå÷åñò-
Íî çà ìåí èñòèíñêèÿò ñìèñúë íà èñòîðèÿòà ùå ìîæå âîòî. Åäíî îò íàé-ãîëåìèòå ïîðàæåíèÿ ñëåä 1948 ã. áå óíè-
äà ñå íàìåðè ñàìî ïðè åäíà óñïîðåäèöà. Íåêà äà ÿ êàæà. ùîæàâàíåòî íà òàçè êàðòîòåêà. Ïðè ðàáîòàòà ìè â ñúþçà
Ùå çàïèòàì: „Èìà ëè ÷îâåê ïàìåò, èëè íÿìà?“ Àêî ìè „Oòåö Ïàèñèé“ çàåäíî ñ ìîè áëèçêè è îáè÷íè äðóãàðè ñúç-
êàæàò „Òîçè ÷îâåê íÿìà ïàìåò“, âåäíàãà ùå äîéäå çàêëþ- äàäîõìå íåãîâîòî ìëàäåæêî ïîäðàçäåëåíèå — áúëãàðñêèÿ
÷åíèåòî — òîé íå ìîæå äà æèâåå ñàìîñòîÿòåëíî, íå ìîæå ìëàäåæêè ñúþç „Îòåö Ïàèñèé“, êîéòî èìàøå ðàçêëîíå-
äà ñúùåñòâóâà. È àêî íÿìà äðóãè õîðà, êîèòî äà ãî êðå- íèÿ â öÿëàòà ñòðàíà. Îñâåí ñâîèòå ëè÷íè ÷ëåíîâå ñúþçúò
ïÿò, ùå çàãèíå. Çà æèâîòà å êðàéíî íåîáõîäèìà ïàìåòòà. èìàøå îùå 4500 êîëåêòèâíè ÷ëåíîâå, ìåæäó êîèòî âñè÷-
Íÿìà ëîãèêà, íÿìà ðàçóì, íÿìà äåéñòâèÿ, àêî íÿìàìå ïà- êè åìèãðàíòñêè îðãàíèçàöèè è áúëãàðñêè ïàòðèîòè÷íè îð-
ìåò, çàùîòî ñàìî ÷ðåç íåÿ íèå ìîæåì äà ñå îáðàçîâàìå. ãàíèçàöèè â íàøèòå ñúñåäíè äúðæàâè. Ñúþçúò áåøå ñú-
Ñàìî ÷ðåç ïàìåòòà ìîæåì îò æèâîòà äà ïîëó÷èì îïèò è â äåí ñëåä 1944 ã. â ëèöåòî íà íåãîâèÿ ñåêðåòàð ïðîô. Èâàí
æèâîòà ñè äà ïîëçâàìå òîçè îïèò. À åäèí íàðîä, àêî íÿìà Ãåíîâ. Âñúùíîñò òîãàâà ïðîôåñîðèòå ìíîãî íè ïîääúð-
èñòîðèÿ, å êàòî æèâî ñúùåñòâî, êîåòî íÿìà ïàìåò. æàõà, ñúçäàâàõà íè óñëîâèÿ çà ðàáîòà. Ñàìèÿò ñúþç èçäà-
Åòî çàùî âåëèêèÿò Îòåö Ïàèñèé å íàìåðèë èñòèíñêèÿ âàøå äâå ãîëåìè èçäàíèÿ — „Le Revue Bulgare“ íà ôðåíñ-
è ïðàâ ïúò çà íîâîòî ïîðàæäàíå íà áúëãàðñêèÿ íàðîä — çà êè, êîåòî ñå ðàçïðîñòðàíÿâàøå ñðåä ïî-âèäíèòå ÷óæäåí-
íàøåòî Âúçðàæäàíå. Òî å ñòàíàëî âúçìîæíî ñàìî ÷ðåç îíèÿ öè, ñâúðçàíè ñ Áúëãàðèÿ, è ñï. „Îòåö Ïàèñèé“, â êîåòî
äâàéñåò ðúêîïèñà, êîèòî ñà ñíåòè îò íåãîâèÿ îðèãèíàë çà ó÷åíè êàòî ïðîô. Ãüîðãîâ, ïðîô. Áàëàìåçîâ, àêàä. Àðíàó-
ðàçëè÷íèòå êðàèùà íà íàøàòà Ðîäèíà è òåçè äâàéñåò ðú- äîâ è ðåäèöà äðóãè äàâàõà ìíîãî õóáàâè èñòîðè÷åñêè è
êîïèñà ñà çâåçäèòå è èñêðèòå, êîèòî ñà èçáóõíàëè êàòî ãî- åòíîãðàôñêè ñòàòèè. Èíòåðåñúò ìè êúì áúëãàðñêàòà èñ-
ëåìèÿ ïîæàð Íàöèîíàëíî âúçðàæäàíå, ñòàíàë íÿêîëêî äå- òîðèÿ ñå ðàçãîðÿ èçâúíðåäíî ìíîãî â ìåí îñîáåíî ïîðàäè
ñåòèëåòèÿ ñëåä òÿõíàòà ïîÿâà. òîâà, ÷å ñå ñáëèæèõ ñ ïðîô. Ãåçà Ôåõåð — ìàäæàðñêè àðõå-
Áåç èñòîðèÿ íèå íå ìîæåì äà èìàìå çðÿë íàðîä ñúñ îëîã, êîéòî áåøå èçïðàòåí â Áúëãàðèÿ, çà äà ñå èíòåðåñó-
ñîáñòâåí îïèò, ñîáñòâåíà ïàìåò è êîéòî äà çíàå çàùî æè- âà îò ñòàðàòà áúëãàðñêà èñòîðèÿ è äà ïîìîãíå íà íàøàòà
âåå íà òîÿ ñâÿò. À íå äà ÷àêà ÷óæäè èñòîðèöè äà ãî ó÷àò èñòîðè÷åñêà íàóêà ïðåäâèä îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å ñòàðàòà
êàêâî å áèëî íåãîâîòî ìèíàëî è êàêâî äà î÷àêâà çà ñâîåòî íè èñòîðèÿ è ïî îíîâà âðåìå áåøå çàìðÿëà äîñòà ìíîãî,
áúäåùå! êàòî èçêëþ÷èì ïðîô. Âàñèë Çëàòàðñêè. Îñîáåíî áå çàì-
Ùå êàæà â êðàÿ ñ äâå èçðå÷åíèÿ: ÷îâåê áåç ñúùèíñêà ðÿëà õóíî-áúëãàðñêàòà àðõåîëîãèÿ. Ïðîô. Ãåçà Õåôåð íàï-
ïàìåò è çàãóáåí — íÿìà ïîçíàíèÿ è íÿìà ðàçâèòî ñúçíà- ðàâè èçâúíðåäíî ìíîãî çà Áúëãàðèÿ. Òîé îòêðè Ìàäàðñ-
íèå. Íàðîä áåç ñâîÿ èñòîðèÿ å çàãóáåí — íÿìà îáùåñòâåí êèÿ êîííèê. Íà ñêåëåòî, èçïðàâåíî ñðåùó ñàìèÿ ðåëåô,
îïèò è îáùåñòâåíî ñúçíàíèå — òîâà çíà÷è: íÿìà áúäåùå. òîé ðàáîòè íåóìîðíî öåëè òðè ãîäèíè, çà äà ðàçãëåæäà
Ïëàìåí Áåéêîâ: Ðàçêàæåòå ìè çà ìëàäåæêèòå ñè ãîäè- âñÿêà âäëúáíàòèíà ïðè ðàçëè÷íèòå ÷àñîâå íà äíåâíàòà
íè, çà îáðàçîâàíèåòî ñè. Îòêúäå òðúãíà Âàøèÿò èíòåðåñ ñâåòëèíà, êîÿòî ïàäà ïîä ðàçëè÷åí úãúë. Òîé ðàç÷åòå íàä-
êúì áúëãàðñêàòà èñòîðèÿ è êîé ãî ðàçïàëè çà ïúðâè ïúò? ïèñèòå. Ñëåä òîâà ïðîñëàâåíèÿò ìó ñëåäîâíèê ïðîô. Áå-
Òà÷î Òàíåâ: Îùå êàòî ìëàäåæ â ãèìíàçèÿòà ñå ñáëúñ- øåâëèåâ ñàìî ñå îïèòà äà êðèòèêóâà ïðîïóñêèòå èëè íå-
êàõ ñ ìîùíàòà êîìóíèñòè÷åñêà ïðîïàãàíäà ñðåä ó÷åíèöè- äîãëåæäàíèÿòà, êîèòî ïðîô. Ôåõåð áåøå äîïóñíàë ïðè
òå. Ìåæäó òÿõ â Ïúðâà ìúæêà ãèìíàçèÿ èçïúêâàõà Àëåê- ñâîÿ ïðî÷èò. Òîé ðàáîòè íà òîâà ñêåëå ñ åäèí äðóã íàø
ñàíäúð Áóðìîâ, êîéòî âïîñëåäñòâèå ñòàíà ïðîôåñîð ïî àðõåîëî㠗 Ðàôàèë Ïîïî⠗ ïðåäèñòîðèê, êîéòî èìàøå
áúëãàðñêà èñòîðèÿ, è Ëþáåí Âàñèëåâ, êîéòî ñúùî ñòàíà ñïîñîáíîñò äà ðèñóâà. Ìíîãî ãîäèíè ïàçåõ îãðîìíà îðè-
ïðîôåñîð — ïî ïðàâî. Ìíîãî ñúì ñå êàðàë ñ òÿõ — Ãîñïîä ãèíàëíà íåãîâà ðèñóíêà íà Ìàäàðñêèÿ êîííèê ñ âñè÷êè
äà ìè ïðîñòè ãðåõà! È êàòî ðåçóëòàò íà òîâà ïîñòúïèõ â íàäïèñè, íî ìè ãî îòêðàäíàõà çàåäíî ñ ðåäèöà ìîè ñòàðè
ñúùåñòâóâàùèÿ òîãàâà, ìíîãî âàæíèÿ çà áúëãàðñêèÿ íà- ïèñàíèÿ, ïúê è êíèãè, ìåæäó êîèòî ìíîãî ðÿäêîòî èçäà-

152
ÀÂÈÒÎÕÎË
íèå ñ âåëèêèÿ àëàíñêè åïîñ, â êîéòî ðåäèöà îò ïåñíèòå È òàêà — â Åäâåø êîëèäæ ñå çàïîçíàõ, êàêòî âå÷å êà-
ãîâîðÿò çà áúëãàðèòå è çà îòíîøåíèÿòà ñ àëàíèòå — áîðáè çàõ, ñ òðóäîâåòå íà Ëåîïîëä äå Ñþñþð — åäèí îò òðèìàòà
è ñúþçè ñ áúëãàðèòå â îíèÿ îòäàëå÷åíè âðåìåíà. Òàì áå- áðàòÿ, ìíîãî ãîëåìè ôðàíöóçêî-øâåéöàðñêè ó÷åíè. Åäè-
øå îòêðàäíàòî è åäíî äîñòà ãîëÿìî ìîå ñú÷èíåíèå, êîå- íèÿò å åçèêîâåä, äðóãèÿò — ôèçèê, à òðåòèÿò — Ëåîïîëä äå
òî áåøå ïîðú÷êà — ïî ñòèëîçíàíèå. Òîâà ñú÷èíåíèå íå áå- Ñþñþð — å áèë ìîðñêè êàïèòàí, ïëàâàù âúâ Âåëèêèÿ îêå-
øå îäîáðåíî îò ñúîòâåòíèòå êîìóíèñòè÷åñêè ñúáðàíèÿ. àí, èç èçòî÷íèòå àçèàòñêè ìîðåòà è å ïîçíàâàë äîñòà îñ-
Òîâà áÿõà íÿêîëêî ïîñëåäîâàòåëíè îáèðà è ïðåäïîëàãàì, íîâíî êèòàéñêàòà êíèæíèíà è ïî-ñïåöèàëíî êèòàéñêàòà àñ-
÷å òå áÿõà âäúõíîâåíè è èçâúðøåíè îò òîãàâàøíàòà ìèëè- òðîíîìèÿ. Ïîâîä çà òîçè íåãîâ èíòåðåñ å äàë åäèí ãîëÿì
öèÿ. Çà òîâà ùå êàæà ïî-íàòàòúê. è ìíîãî âàæåí òðóä íà åäèí èñòîðèê — ôðàíöóçêèÿ àêàäå-
Òîãàâà àç ìíîãî ïîìàãàõ íà ïðîô. Ãåçà Ôåõåð ñ ðèñóíêè ìèê Áèéî, êîéòî ïðåç 1840 ã. å ïóáëèêóâàë âàæíàòà çà íà-
— ïðåç 1931-1936 ã. áÿõ ñòóäåíò â Áúëãàðñêàòà õóäîæåñòâåíà øàòà èñòîðèÿ êíèãà „èçñëåäâàíèÿ íà èíäèéñêàòà è êèòàéñ-
àêàäåìèÿ — è ñ áúëãàðñêèòå òåêñòîâå íà íåãîâèòå çàáåëå- êàòà àñòðîíîìèÿ“.
æèòåëíè êíèãè „Âîåííîòî äåëî íà ïðàáúëãàðèòå“ è „Ïðà- Ñþñþð áèë ïîäòèêíàò äà èçó÷è êèòàéñêàòà àñòðîíî-
áúëãàðñêàòà êóëòóðà“ — ùå âè ÿ ïîêàæà, ñ íåãîâ íàäïèñ å. ìèÿ èìåííî îò òîçè òðóä, ñ êîéòî Áèéî èñêà äà äîêàæå, ÷å
Îñîáåíî ñëåä êàòî íàïðàâèõ ðèñóíêè íà çëàòíèÿ êîëàí — íàé-äðåâíàòà èñòîðèÿ íà Èíäèÿ å ïðîíèêíàëà îò Êèòàé.
ãîëåìè ðèñóíêè ñ òåìïåðíè áîè — íèå ñå ñáëèæèõìå. Ñ íåãîâèÿ çîäèàê îò äâàäåñåò è îñåì çâåçäè îïðåäåëèòåë-
Ïðîô. Ãåçà Ôåõåð ñè áåøå íàóìèë äà ñå äîáåðå äî êè, êîéòî êîðåííî ñå ðàçëè÷àâà îò õàëäåîãðúöêèÿ äâàíà-
àðàáñêèÿ îðèãèíàë ñ îïèñàíèÿòà íà ïúòåøåñòâåíèêà Èáí äåñåòè÷åí çîäèàê, èçâåñòåí íà âñè÷êè íàñ äíåñ, òîé èçëè-
Ôàäëàí îò Âîëæêà Áúëãàðèÿ, êîéòî ñå ïàçåøå ïî îíîâà çà íà ïúòÿ íà àñòðîíîìèòå è õîðîñêîïèòå.
âðåìå â ïåðñèéñêèÿ ãðàä Ìåøõåä, â Èçòî÷íà Ïåðñèÿ.  Òóê òðÿáâà äà îòáåëåæà, ÷å â 1939 ã. àç ìîæåõ äà èìàì
êðàÿ íà 1936 ã. ñå ãîòâåøå åäèí ãîëÿì êîíãðåñ ïî òþðêî-
ïîãëåä âúðõó ñòàðàòà èñòîðèÿ ñàìî ÷ðåç òîãàâàøíîòî ñúñ-
ëîãèÿ è àðõåîëîãèÿ â Öàðèãðàä. Òîé èñêàøå äà îòèäå íà
òîÿíèå íà íàóêàòà. Ïî îòíîøåíèå íà Äàëå÷íèÿ èçòîê òî
òîçè êîíãðåñ, äà ìå âçåìå ñúñ ñåáå ñè è êàòî èçïîëçâàìå
áåøå àáñîëþòíî íèêàêâî â íàøàòà Ðîäèíà, à íà Çàïàä ñú-
êîíãðåñà, äà ïðåêîñèì öÿëà Òóðöèÿ, äà ñòèãíåì äî Ïåð-
ùåñòâóâàøå åäíî ãðàìàäíî òå÷åíèå, ïîäõâàíàòî íàé-íàï-
ñèÿ. Çà äà ïðèêîòêà òóðöèòå äà íè ïîçâîëÿò äà ìèíåì ïðåç
ðåä îò ãåðìàíñêèÿ ó÷åí ïðîô. Âåáåð îò Áåðëèíñêèÿ óíè-
Òóðöèÿ, çà äà âëåçåì â Ïåðñèÿ, òîé ïîèñêà äà íàïðàâÿ çà
âåðñèòåò è ñëåä òîâà îò ôðåíñêèÿ àêàäåìèê Ìàñïåðî —
òÿõ íÿêîëêî õóáàâè ðèñóíêè ñ òåìïåðíè áîè è íà çëàòíèÿ
îðèåíòàëèñò è ñïåöèàëèñò ïî êèòàéñêè. Òîé, êàêòî è Âå-
êîëàí, è íà äðóãè õóíî-áúëãàðñêè àðõåîëîãè÷åñêè ïðåä-
ìåòè. Ïîäàäîõìå ñè äîêóìåíòèòå â òóðñêàòà ëåãàöèÿ è îñ- áåð, òâúðäåøå, ÷å â Äàëå÷íèÿ èçòîê íÿìà íèêàêâà èñòî-
òàíà åäíà ñåäìèöà äî íàøåòî çàìèíàâàíå. Îáà÷å òóðöèòå ðèÿ ïðåäè 320 ã. ïð. Õð. è ÷å âñè÷êè êèòàéñêè ëåòîïèñè,
íå ìè äàäîõà âèçà çàðàäè „Îòåö Ïàèñèé“. Âñå ïàê ïðîôå- îòíàñÿùè ñå äî êèòàéñêàòà äðåâíîñò, ñà ôàëøèôèêàöèè
ñîðúò ñòèãíà ñàì äî Ìåøõåä, íî ïðåäè íåãî åäèí ðóñíàê îò ïî-êúñíè âðåìåíà — åäíà ëúæà. Åäíà ìíîãî ãîð÷èâà ëú-
óñïÿ äà îòìúêíå ðúêîïèñà. À îïèñàíèåòî íà Èáí Ôàä- æà... Òîâà åñòåñòâåíî áåøå íîæ ñðåùó âñè÷êî îíîâà, êîå-
ëàí å åäèí îò íàé-âàæíèòå ïàìåòíèöè çà îïîçíàâàíå íà òî áÿõ íàó÷èë çà ìèíàëîòî íà õóíî-áúëãàðèòå, çàòóé çà-
íàøàòà ñòàðà èñòîðèÿ. ùîòî ïðåäè Âåáåð è Ìàñïåðî àç ìîæàõ äà ñòèãíà äî êíè-
Ï. Á.: Ïî êîå âðåìå ñòàíà çàïîçíàíñòâîòî Âè ñ Äèìè- ãàòà íà Äå Ãðîîò „Die Hunnen der Vorchristlichen Zeit“
òúð Ñúñúëî⠗ ñúçäàòåëÿ íà èñòîðè÷åñêîòî äðóæåñòâî îùå â 1935-1936 ã. Áÿõ ïðîó÷èë îñíîâíî òîçè òðóä. Äå Ãðîîò
„Áúëãàðñêà îðäà“? áîðàâåøå ñúñ ñâåäåíèÿ îò äàëå÷íîòî ìèíàëî íà Êèòàé, à
Ò. Ò.: Çàïîçíàâàíåòî ìè ñ Äèìèòúð Ñúñúëîâ ñòàíà îùå òàêà ñúùî è îò ïî-íîâî âðåìå çà Õóíî-áúëãàðñêàòà èìïå-
ïî âðåìå íà âòîðàòà ìè ãîäèíà â Õóäîæåñòâåíàòà àêàäå- ðèÿ äî Êèòàé — Èìïåðèÿòà íà Âåëèêèÿ Øàí-Þò — òîâà å
ìèÿ — ïðåç 1932 ã. Âúïðåêè ÷å áåøå ñ 15 ãîäèíè ïî-ãîëÿì è ïîáúëãàðåíàòà òèòëà îò êèòàéñêîòî íàçâàíèå íà òèòëàòà
áåøå ìíîãî áîãàò, ñ ãîëåìè âúçìîæíîñòè, à àç áÿõ îùå ìëà- íà õóíî-áúëãàðñêèÿ âëàäåòåë Ìîòóí. Òîâà, êîåòî íà Çà-
äî ìîì÷å, òîé ñå äúðæåøå ñ ìåí êàòî ñ âðúñòíèê è îáùó- ïàä ñå ãîâîðåøå òîãàâà, áåøå â ðåøèòåëíî íåñúãëàñèå ñ
âàõìå ìíîãî, à ìåæäó äðóãîòî îò âðåìå íà âðåìå è ñå ñïðå÷- òåçàòà, ÷å áúëãàðèòå èìàò íåùî îáùî ñ Äàëå÷íèÿ èçòîê,
êâàõìå. Åäíà îò ãîëåìèòå íè ðàçïðàâèè áåøå çà èìåòî. Òîé êîåòî âïîñëåäñòâèå è ðóñêàòà è ñúâåòñêàòà íàóêà ñúùî
äúðæåøå çà èçìèñëåíîòî îò Äå Ãðîîò èìå „õóíîð“, à àç òàêà ðàçâèõà, îñîáåíî îò ñòðàíà íà èðàíèñòà Êèíñáðóê.
äúðæàõ çà èçìèñëåíîòî îò Çëàòàðñêè èìå „õóíî-áúëãàðèí“. Ïðåç 1939 ã. â Ìàäæàðñêî, êîãàòî èçó÷èõ Ëåîïîëä äå Ñþ-
Ñúñúëîâ íå ñìååøå äà ïðèåìå òîâà èìå ïîðàäè íåãîâè ñè ñþð, îñòàíàõ ñ òîãàâàøíèòå çíàíèÿ, ñúùî è îò òîâà, êîå-
ïðè÷èíè è ñå ðàçïðàâÿõìå ìíîãî íà òàÿ òåìà. Òîé áåøå òî áÿõ ÷óë è îò ïðîô. Ëèãåòè — åäèí ãîëÿì ìåæäóíàðîäåí
èçâúíðåäíî îðèãèíàëåí ìèñëèòåë. Êàêâîòî ìó êàæåø — ìî- îðèåíòàëèñò â Ìàäæàðñêèÿ óíèâåðñèòåò.
æåøå îáîñíîâàíî íàîïàêè äà òè îòâúðíå. Ïðè òîâà — óìíî! Ïðîùàâàéòå, àç íèêúäå íå óïîòðåáÿâàì äóìàòà Óíãà-
Îò íåãî íàó÷èõ äà ðàçñúæäàâàì ñúñ „çà“ è „ïðîòèâ“. Òîé ðèÿ. Áúëãàðñêèÿò íàðîä öåëè âåêîâå å íàðè÷àë ìàäæàðè-
ìíîãî äúðæåøå íà ìåí, îñîáåíî ñëåä 1940 ã. Äîòîãàâà, îùå òå „ìàäæàðè“. À ãåðìàíöèòå, ïîíåæå íà çàïàäíàòà ãðàíè-
ïðåç 1939 ã., äîêàòî áÿõ ñòóäåíò â ìàäæàðñêèÿ Åäâåø êî- öà íà Ìàäæàðñêî å èìàëî äîñòà ìíîãî êóòðèãóðè è îíîãó-
ëèäæ, àç áÿõ îòêðèë è âå÷å ïîçíàâàõ òðóäîâåòå íà åäèí íå- ðè — âñå ïëåìåíà ñ áúëãàðñêè êîðåí — ñà íàðè÷àëè ìàäæà-
îáèêíîâåí ó÷åí — Ëåîïîëä äå Ñþñþð. ðèòå, ñëåä êàòî ñà äîøëè â íà÷àëîòî íà Õ âåê, ñ èìåòî
Ïðè Ñúñúëîâ ñå çàïîçíàõ è ñ áà÷î Êîëüî Ñòàíèøåâ, „îíîãóðè“, è îòòàì å ïðîèçëÿçëî èìåòî „óíãàð“, „óíãåð“,
ñ êîãîòî ñå îáèêíàõìå ñúùî òàêà ìíîãî, à è ñ äðóãè êîåòî âñúùíîñò å íàèìåíîâàíèåòî íà òåçè ïëåìåíà.
áëèçêè íà Ñúñúëîâ êàòî Ãåíî Ìàòååâ è äðóãèòå îò „Áúë- Ï. Á.: Èíòåðåñúò Âè êúì åëáåòèöàòà òîãàâà ëè ñå ïî-
ãàðñêà îðäà“. ÿâè?

153
ÀÂÈÒÎÕÎË
Ò. Ò.: Òîãàâà.  ðàáîòàòà ìè çà äîêòîðàòà ïî èñòîðèÿ â Çíà÷è â òîçè äóõ íà ðàçâèòèå íà íàóêàòà àç òðÿáâàøå
áåðëèíñêèÿ Õóìáîëòîâ óíèâåðñèòåò, êîéòî ïðàâèõ â ïå- äà íàïðàâÿ ñâîåòî íàìèðàíå íà åëáåòèöàòà êàòî åäèí èç-
ðèîäà 1941-1944 ã., àç ðàáîòèõ ñ áúëãàðñêèòå øåâèöè è èñ- âúíðåäíî âàæåí ìåæäóíàðîäåí îðíàìåíò èëè ïî áúëãàðñ-
êàõ ïî-êúñíî îò òÿõíàòà îáùíîñò äà ñúáåðà ìàòåðèàëè çà êè êàçàíî — øàðêà. (Äóìàòà å õóíî-áúëãàðñêà îò øàð.) ×ðåç
åäíà èíòåðåñíà íàóêà, êàêòî ìè ñå âèæäàøå òîãàâà, êîÿòî Ñþñþð óñïÿõ äà ðàç÷åòà ñúäúðæàíèåòî íà òîçè îðíàìåíò
ùÿõ äà íàðåêà îáðàçîâåäñòâî. Ïî òàçè ðàáîòà èìàõ äîñòà è äà ðàçáåðà, ÷å òî÷êàòà â íåãîâàòà ñðåäà å èìåííî áî-
îáðàçöè îò íàøèòå øåâèöè. Ìàéêà ìè ìíîãî ñúáèðàøå æåñòâîòî íà íåáåñíàòà âÿðà íà õóíî-áúëãàðèòå, íàðå÷åíî
èñòèíñêè øåâèöè îò ñåëÿíêèòå íà ïåòú÷íèòå ïàçàðíè äíè, Òàíãðà. Òàíãðà — òîâà å ïîëÿðíàòà çâåçäà, îêîëî êîÿòî ñå
êîèòî ñòàâàõà â Ñîôèÿ è êîèòî áÿõà íåîáèêíîâåíî ïúñò- âúðòè öÿëàòà Âñåëåíà è êîÿòî çâåçäà, îáúðíåòå âíèìàíèå,
ðè. Ñîôèéñêèòå øîïêèíè íîñåõà ñèíè äðåõè âúâ âåëèêî- å çâåçäàòà Àëôà îò òðåòà çâåçäíà âåëè÷èíà îò ñúçâåçäèåòî
ëåïåí öâÿò, öåëèòå îáøèòè ñ áåëè ãàéòàíè. Èçâúíðåäíî Çìåé. Òÿ å áèëà Ïîëÿðíà çâåçäà ñàìî ïðåç III õèëÿäîëå-
êðàñèâè íîñèè. Òàêîâà íåùî ñåãà íÿìà, âúîáùå íå ìîãà äà òèå ïðåäè Õðèñòà, è òî íå ïðåç öÿëîòî õèëÿäîëåòèå, à ïðåç
ãî âèäÿ ïî öÿëîòî ñàìîäåéíî òâîð÷åñòâî â Áúëãàðèÿ. Òà- 3000 ã. ïð. Õð., íÿêúäå äî 2700 ã. ïð. Õð. Òàêà òÿ å åäèí îò
êà áÿõ ñúáðàë ìíîãî îáðàçöè îò áúëãàðñêè øåâèöè. ìåæ- íàé-âàæíèòå ïàìåòíèöè çà íàøåòî ìèíàëî — òîãàâàøíàòà
äó òÿõ ìè ñå íàëîæè èçâåäíúæ øåâèöàòà íà åëáåòèöàòà, Ïîëÿðíà çâåçäà. Çàåäíî ñ îáðàòíàòà ñâàñòèêà, èçîáðàçÿ-
êîÿòî, êàòî ïðî÷åòîõ ðàçäåëèòå íà Ñþñþð çà ÷åòèðèòå
âàùà âðåìåòî, ïðîòè÷àíåòî íà âðåìåòî â ïðèðîäàòà è ñëåä
íåáåñíè äâîðöè íà êèòàéñêîòî çâåçäíî íåáå, ðàçáðàõ, ÷å
òîâà ÷åòèðèòå âåëèêè èìïåðàòîðè â ñâåòîïîñîêèòå íà çâåç-
å â ïúëíà îáùíîñò ñ îðíàìåíòèòå íà êèòàéñêèòå îã-
äíîòî íåáå, êîèòî âúðõó íàøàòà øåâèöà íîñÿò èìåòî „ðî-
ëåäàëà îò íà÷àëîòî íà íàøàòà åðà.  Áóäàïåùà èìàõ
äæå“. Âñÿêî ðîäæå èìà ïî ñåäåì ðîãà, à ðîãàòà ñà ñèìâî-
âúçìîæíîñòòà äà ðàáîòÿ â òåõíèÿ äàëåêîèçòî÷åí ìóçåé.
ëè â ñòàðàòà ñèìâîëèêà îò Äàëå÷íèÿ èçòîê íà çâåçäíîòî
Òàì èìàõ ãîëÿìîòî ùàñòèå äà ðàçãëåæäàì è ñíèìàì îá-
ðàçöè îò èçâúíðåäíî áîãàòèÿ èëþñòðîâàí êàòàëîã íà ÿïîí- íåáå. Òå ïîêàçâàò, ÷å çâåçäíîòî íåáå å òàêà óñòðîåíî ñúñ
ñêîòî èìïåðñêî äîìàêèíñòâî, â êîåòî èìà çàïàçåíè ïëàòà ñâîèòå çâåçäè, ÷å çâåçäèòå ïîñî÷âàò êàêâè íà÷àëíèöè íà
îò 5.-6. âåê è áåçáðîé îãëåäàëà è äðóãè àðõåîëîãè÷åñêè çåìÿòà òðÿáâà äà èìà. È çàòóé çåìíèòå íà÷àëíèöè çàåäíî
ïðåäìåòè. Ñúùî òàêà èçâúíðåäíî âàæåí çà íàøàòà íàóêà ñ öàðåòå è êíÿçåòå ñå íàðè÷àò „ðîãîâåòå“. À èìåòî „ðîã“,
å è êàòàëîãúò íà ãúðêà Åóìîðôîïóëîñ. Òîé å áèë áîãàò ïî êèòàéñêè Äüèúó, íîñè ïúðâàòà çâåçäà îò íàé-ñòàðèÿ 28-
êîëåêöèîíåð îò êðàÿ íà ìèíàëèÿ âåê è ñè å íàóìèë äà ñú- çâåçäåí êðúãîâðàò, êîéòî ñúùî ñå íàðè÷à Äüèúó. Ñëåä êà-
áèðà ñòàðè êèòàéñêè áðîíçîâè ñúäîâå. Íåãîâèòå àãåíòè òî ðàçáðàõ òîâà, àç èçëîæèõ ìèñëèòå ñè â åäíî èçëîæå-
ñà îáèêàëÿëè èç ìíîãîáðîéíèòå àíòèêâàðíè ìàãàçèí÷åòà íèå, êîåòî ïîñëóæè ïî-íàòàòúê çà ìîÿòà äîêòîðñêà òåçà â
èç Êèòàé è êàòî å ñúáðàë åäíî äîñòàòú÷íî ãîëÿìî ìíî- Áåðëèí. Îáà÷å â èçëîæåíèåòî ïîä ñèëíîòî âïå÷àòëåíèå
æåñòâî îò òèÿ ñòàðè ñúäîâå, å çàáåëÿçàë, ÷å ïî ãúðëàòà èì îò òîãàâàøíîòî ñúñòîÿíèå íà íàóêàòà ñè ïðåäñòàâÿõ íå-
èìà íÿêàêâè çíàöè. Òîé äàë íà ãîëåìèÿ àìåðèêàíñêè îðè- ùàòà òàêà, ÷å õóíî-áúëãàðèòå, åñòåñòâåíî êàòî ïî-ïðîñò
åíòàëèñò Ïúðñèôàë Éåòñ äà ñå îïèòà äà ðàç÷åòå òèÿ çíà- íàðîä, ñà âúçïðèåëè îò êèòàéöèòå òÿõíîòî ëåòî÷èñëåíèå
öè. Òîé ïîñòåïåííî ãè ðàç÷èòà. Òîâà ñà àíòè÷íè êèòàéñêè è âñè÷êèòå ìó èäåè ñ ðîäæåòàòà, îáðàòíèòå ñâàñòèêè, òàí-
äóìîçíàöè. Íå éåðîãëèôè, êàêòî ðóñíàöèòå íè êàðàò äà ãðàòà è ò.í.
ãîâîðèì, à äóìîçíàöè. Íà òîâà îòãîðå ïàê â íà÷àëîòî íà Êîãàòî ïðåäñòàâèõ íà ìîÿ ñêúï ïðèÿòåë Ìèòêî Ñúñú-
ÕÕ âåê å ñòàíàëî åäíî ãîëÿìî ñðóòâàíå íà îòâåñåí áðÿã ëîâ òîâà ñú÷èíåíèå, òîé ìíîãî ñå âúîäóøåâè. Ïîíåæå áå-
îò íà÷àëîòî íà äîëíîòî òå÷åíèå íà âåëèêàòà ðåêà Êõóàí øå â íàé-òåñíè ðîäíèíñêè âðúçêè ñ ìíîãîáðîéíàòà òîãà-
Êõú, áëèçî äî åäíà äðåâíà ñòîëèöà íà êèòàéñêàòà äèíàñ- âà ôàìèëèÿ íà Õðèñòî Äàíîâ, èçäàòåëÿ, ïîèñêà òî äà áú-
òèÿ Èí. Ïðè ñðóòâàíåòî íà òîçè áðÿã ñà îòêðèòè ïî âîëÿ- äå îòïå÷àòàíî è â ñïèñàíèåòî íà Áúëãàðñêàòà îðäà — „Èç-
òà íà ïðèðîäàòà íàä äâåñòà õèëÿäè ÷åðóïêè îò êîñòåíóð- âåñòèÿ íà Áúëãàðñêàòà îðäà“.
êè è êîñòè. Âñè÷êè — èçäðàñêàíè ñ äðåâíèòå êèòàéñêè èìå- Òóê èñêàì äà îáúðíà âíèìàíèå, ÷å äóìàòà „îðäà“ íå
íà. Òîâà å ïðåäñòàâëÿâàëî àðõèâàòà íà êèòàéñêèòå îðàêó- îçíà÷àâà „âîéñêà“ èëè íÿêàêâà „íåîðãàíèçèðàíà òúïêà“,
ëè îùå îò äðåâíîñòòà ïðåäè Õðèñòà — îò ïúðâîòî è äîðè êîÿòî êàòî áàøèáîçóê íàâëèçà â ÷óæäèòå ñòðàíè, çà äà ãðà-
äî ñðåäàòà íà âòîðîòî õèëÿäîëåòèå ïð. Õð. Òàêà Åóìîð- áè. Õóíî-áúëãàðñêàòà äóìà „îðäà“ çíà÷è „ñðåäèùå“, „äúð-
ôîïóëîñ è òîâà ãîëÿìî ñðóòâàíå íàíåñîõà òåæúê óäàð è æàâíî ñðåäèùå“, „ñðåäåöúò“*.
íà Âåáåð, è íà Ìàñïåðî, à è íà öÿëàòà òîãàâàøíà íàó÷íà Èçëîæåíèåòî áåøå îòïå÷àòàíî è ñ áëàãîäàðíîñò âè-
ïðåäñòàâà, êîÿòî å öåëÿëà äà îñòàâè íåïðåìåííî äàëåêî- äÿõ, ÷å è ñåãà ñå îòïå÷àòâà âúâ âàøåòî ñïèñàíèå. Îáà÷å àç
èçòî÷íàòà ïîä íèâîòî íà åâðîïåéñêàòà. ñàìèÿò èìàì åäíî ãîëÿìî âúçðàæåíèå ñðåùó íåãî ñåãà,
Òðÿáâà äà êàæà, ÷å âúïðåêè òîâà äîðè äî äåí äíåøåí áëèçî 60 ãîäèíè ñëåä íàïèñâàíåòî ìó. Ñëåä êàòî íàó÷èõ
îùå èìà îïîíåíòè íà Áèéî è íà Ëåîïîëä äå Ñþñþð. Òåçè
îùå ìíîãî ðàáîòè, ðàçáðàõ, ÷å èñòèíàòà å òî÷íî îáðàòíà-
îïîíåíòè ñå îïèòâàò äà ãè îïðîâåðãàâàò, äîðè áåç çàäúë-
òà. Êèòàéöèòå ñà íàó÷èëè îò õóíî-áúëãàðèòå „ñâîÿ“ 28-
áî÷åíî äà ñà àíàëèçèðàëè êàêâî êàçâàò òå. Íà ïúðâî ìÿñ-
çâåçäåí êðúãîâðàò, à íå îáðàòíîòî, êàêòî ñúì ãî ïèñàë â
òî ñà àíãëèéñêèòå è ôðåíñêèòå èíäèàíèñòè, êîèòî íà íè-
„Åëáåòèöàòà“. Ñåãà áè òðÿáâàëî äà ÿ ïîïðàâÿ ìíîãî îñ-
êàêâà öåíà íå èñêàò äà ïðèçíàÿò, ÷å îò Êèòàé å äîøëà íà-
óêàòà çà àñòðîíîìèÿòà. Òúêìî îáðàòíîòî — èñêàò äà íàëî- íîâíî â äðóãà ïîñîêà è â ñúðöåòî íà òàçè ïîñîêà ùå ñòîÿò
æàò íà ñâåòà, ÷å îò Èíäèÿ å èçëÿçëà òàçè íàóêà ïîä ôîð- áúëãàðèòå, à íå êèòàéöèòå. Òå ñà áèëè ñàìî åäíè äîñòà
ìàòà íà 28-çâåçäíèÿ êðúãîâðàò. ñúâåñòíè, èçâúíðåäíî òðóäîëþáèâè è êðàéíî ìíîãîáðîé-

* Îçíà÷àâà îùå ðåä, ïîðÿäúê — îòòàì îòèâà â ëàòèíñêèÿ — Ordos — ðåä, Ordnung — â íåìñêèÿ (áåë. ðåä.)

154
ÀÂÈÒÎÕÎË
íè è â îíèÿ âðåìåíà õîðà, êîèòî çà êúñî âðåìå — ìîæå áè Íàïèñàõ ñè äèñåðòàöèÿòà, îò êîÿòî èìàõ ñàìî åäèí åê-
çà îêîëî òðè âåêà — ñà âúçïðèåëè ïðèíöèïèòå íà õóíî-áúë- çåìïëÿð íà íåìñêè, êîéòî äîíåñîõ òóê, â Áúëãàðèÿ. Ïî
ãàðñêàòà àñòðîíîìèÿ, íî ñëåä òîâà èì ñå å âèäÿëà ìú÷íà åäíî âðåìå, ïðåäè 6-7 ãîäèíè, ãî ïîòúðñèõ, íî è òîé áå
è ñà ñå îòêàçàëè îò íåÿ. Çàïàçèëè ñà ñàìî 28-òå õþòà (ñúç- îòêðàäíàò. È òîãàâà ïîìîëèõ ìîÿ ïîçíàòà îò Áåðëèí äà
âåçäèÿ) â ñâîÿòà àñòðîëîãèÿ, òàêà êàêòî íèå ñåãà ñìå çàïà- îòèäå â óíèâåðñèòåòà è äà ïîèñêà êîïèå îò äèñåðòàöèÿòà.
çèëè 12-òå õàëäåîãðúöêè ñúçâåçäèÿ íà çîäèèòå. Êèòàéöè- Òÿ îòèøëà, ïîñëå õîäèëà ìíîãîêðàòíî ñ àäâîêàòè äîðè è
òå ñà ãè ñúõðàíèëè íàé-ãðèæëèâî â àñòðîíîìè÷åñêèòå ñè ò.í. — ðàçáðàëî ñå, ÷å ÿ íÿìà. Íàé-íàêðàÿ àäâîêàòúò óñïÿë
ñú÷èíåíèÿ è ãëàâíî â àñòðîëîãè÷åñêèòå. Êèòàéñêèòå àñò- äà ðàçáåðå îò óíèâåðñèòåòñêèòå âëàñòè, ÷å ÙÀÇÈ ÿ å
ðîëîãè÷åñêè ñú÷èíåíèÿ è äî äåí äíåøåí óïðàæíÿâàò èç- ïðèáðàëà.
âúíðåäíî ãîëÿìî âëèÿíèå êàêòî è äâàíàäåñåòòå çîäèè â Ï. Á.: Êàêâî ñòàíà ñ Âàñ ñëåä êðàÿ íà êðúãà „Áúëãàð-
Åâðîïà. Íÿêîé äðóã ïúò áè áèëî èíòåðåñíî äà ñå ðàçêàæå ñêà îðäà“? Çíàåì, ÷å Ôàíè Ïîïîâà-Ìóòàôîâà áåøå îñú-
íàêúñî äîêúäå âñúùíîñò ñà ñòèãíàëè â àñòðîíîìèÿòà õó- äåíà îò „íàðîäíèÿ ñúä“ íà 7 ãîäèíè çàòâîð, à Äèìèòúð
íî-áúëãàðèòå. Ùå äîáàâÿ, ÷å êèòàéöèòå ñà âúçïðèåëè îò Ñúñúëîâ è Íèêîëàé Ñòàíèøåâ ñúñ ñåìåéñòâàòà ñè — èçñå-
õóíî-áúëãàðèòå íå ñàìî àñòðîíîìè÷åñêèòå çíàíèÿ çà íå- ëåíè çà äúëãè ãîäèíè äàëå÷ îò äîìîâåòå ñè â Ñîôèÿ. Êàê-
áåñíèòå ñúçâåçäèÿ, çà íåáåñíèòå äâîðöè è ÿâëåíèÿ, à ñú- âà áåøå Âàøàòà ñúäáà?
ùî òàêà èçâúíðåäíî ìíîãî äðóãè íåùà. Êàòî ïî÷íåì îò
Ò. Ò.: Â Áúëãàðèÿ ñå âúðíàõ ïðåç 1944 ã., åäèí ìåñåö
ñúâñåì îáèêíîâåíèÿ íàøåíñêè øîïñêè ñãúâàåì ñòîë, êîéòî
ïðåäè „âåëèêàòà äàòà“. Ïî åäíà ñëó÷àéíîñò âåäíàãà ìå
øîïèòå åäíî âðåìå ïðîäàâàõà ïðåç 20-òå ãîäèíè íà Æåí-
ìîáèëèçèðàõà è ïîñëå òîâà ìè ñïàñè æèâîòà. Íî âñå ïàê
ñêèÿ ïàçàð; èçâúíðåäíî ìíîãî ìóçèêàëíè èíñòðóìåíòè, ëåã-
îò 1948 äî 1953 ã. áÿõ íà çàòî÷åíèå â Áîòåâãðàä. Ñëåä 1953
ëà, äðåõè, âîåííà ìóçèêà. Õóíî-áúëãàðèòå ñà áèëè ìóçè-
ã. „äðóãàðèòå“ ìå îñâîáîäèõà ïîðàäè òîâà, ÷å ðåøèõà äà
êàëíî ìíîãî ÷óâñòâèòåëíè, çàùîòî òÿõíàòà àñòðîíîìèÿ
ñòîè âúâ âðúçêà ñ òÿõíàòà ìóçèêà, êîÿòî å íàïúëíî æèâà è íàïðàâÿò áàùà ìè „íàðîäåí àðòèñò“.
äî äåí äíåøåí â íàøàòà íàðîäíà ïåñåí. Ñïîðåä àñòðîíî- Áàùà ìè áåøå àêòüîð â Íàðîäíèÿ òåàòúð äî 1928 ã.
ìèÿòà íà õóíî-áúëãàðèòå íàøàòà íàðîäíà ìóçèêà îùå òî- Òàì îáà÷å òîé ïîëó÷è íåðâåí óäàð, êîéòî ïðåäèçâèêà ó
ãàâà å ïîñòðîåíà âúðõó íåðàâíîäåëíèòå òàêòîâå, êîèòî â íåãî ìíîãî ñèëíè òèêîâå. Òîé áåøå ìíîãî ïðåòîâàðåí ñ
Åâðîïà ìîãàò äà ñå ñðåùíàò ñàìî â Óâåðí è â Þæíà Èòà- ðàáîòà — 400 ïðåäñòàâëåíèÿ çà ïîñëåäíèÿ ìó ñåçîí! Áåç äà
ëèÿ ïîä âëèÿíèåòî íà ïðåñåëåíè áîãîìèëè èëè õóíî-áúë- ñå áðîÿò ðåïåòèöèèòå! Áåøå äîâåäåí äî ïîñëåäíî èçòî-
ãàðè. À íà Èçòîê íåðàâíîäåëíèòå òàêòîâå ãè èìà êàêòî ùåíèå. Ñ òàçè ñè áîëåñò âå÷å íå ìîæåøå äà èãðàå è ñòàíà
ïîêðàé Àçîâñêî ìîðå è â Êàâêàç, òàêà è â Óçáåêèñòàí, à ðåæèñüîð. Åñòåñòâåíî ãîëåìöèòå íå ãî äîïóñíàõà äà ïîñ-
òàêà ñúùî è â Êèòàé — íàâñÿêúäå èìà îñòàòúöè îò õóíî- òàâÿ ïèåñè â Íàðîäíèÿ òåàòúð. Òîãàâà äèðåêòîð áåøå ðóñ-
áúëãàðñêàòà íåðàâíîäåëíà àñòðîíîìè÷åñêà ìóçèêà. Äðó- íàêúò îò Ìîñêîâñêèÿ õóäîæåñòâåí òåàòúð Ìàñàëèòèíîâ è
ãèòå åâðîïåéñêè íàðîäè, äà íå ãîâîðèì çà ñëàâÿíèòå âúî- òîé íå èñêàøå äà èìà íèêîé äðóã... Òðÿáâàøå äà îòèäå â
áùå, ñà àáñîëþòíî íåñïîñîáíè äà ïåÿò, ñâèðÿò è òàíöó- ïðîâèíöèÿòà è òàì ñúñ ñâîèòå óñèëèÿ ïîìîãíà äà áúäàò
âàò òàçè ìóçèêà. Ìíîãî ìú÷íî òå ìîãàò äà ÿ âúçïðèåìàò. îôîðìåíè òåàòðèòå â Ïëîâäèâ, Áóðãàñ, Ðóñå è Ïëåâåí. Òîé
Òåçè âëèÿíèÿ íà õóíî-áúëãàðèòå âúðõó Êèòàé ñà íàèñ- ñå êàçâà ñúùî Òà÷î Òàíåâ. À èìåòî Òà÷î ïðîèçëèçà îò èìåòî
òèíà, ïîä÷åðòàâàì, ãîëåìè. Áåç äðóãî è ñàìàòà êèòàéñêà íà åäèí âðúõ íàä ãðàä Âèçà ïî ïúòÿ çà Öàðèãðàä — Òàø-
êóëòóðà å íåùî ìíîãî ãîëÿìî, íî íàèñòèíà â äðåâíîñòòà òåïå, êîåòî çíà÷è Êàìåííèÿ âðúõ. Íà òîçè âðúõ áàùà ìè
òÿ å áèëà ñèëíî ïîâëèÿíà îò õóíî-áúëãàðèòå. Òîâà èçã- áèë íàðå÷åí.
ëåæäà ñúâúðøåíî åðåòè÷íî çà ñúâðåìåííèÿ èíòåëèãåíòåí È òàêà îò 1953 ã. ñòàíàõ ãëàâåí õóäîæíèê íà Ïëîâäèâ-
÷îâåê, äà íå ãîâîðèì çà ñàìèòå êèòàéöè, êîèòî ùå ïèñíàò ñêèÿ òåàòúð äî 1955 ã. Ñëåä 1955 ã. ïîèñêàõ äà ñå îòúðâà
êàòî èíäèàíèñòèòå, àêî ãî ÷óÿò. Òîâà íàó÷èõ è îò òðóäî- îò öÿëîòî òîâà ÷óäî, äîéäîõ â Ñîôèÿ çà äâå-òðè ãîäèíè,
âåòå íà ãîëåìèÿ ãåðìàíñêè ó÷åí Åáåðõàðò. Åòî åäèí èíòå- êúäåòî íèùî îñîáåíî íå íàïðàâèõ. Èìàì íÿêîè èíòåðåñ-
ðåñåí ñëó÷àé. Õóíî-áúëãàðèòå îáè÷àëè ìóçèêàòà òîëêîâà íè ïðåæèâåëèöè òàì ñ áúëãàðñêè õóäîæíèöè — êîëåãèòå
ìíîãî, ÷å ïðè îáñàäàòà íà åäèí êèòàéñêè ãðàä, êîéòî âå÷å ìè ïî îáðàçîâàíèå, êîèòî ñòàðàòåëíî ìå äúðæàõà èçâúí
ïî÷òè áèë â ðúöåòå èì, êèòàéöèòå, çà äà íå ïàäíå ãðàäúò, âúçìîæíîñòèòå äà ðàáîòÿ êàòî õóäîæíèê. Ïî òîâà âðåìå
ðåøèëè äà ñå çàùèòÿò ïî åäèí ìíîãî íåîáè÷àåí íà÷èí. âñå ïàê ñâúðøèõ åäíà âàæíà ðàáîòà — òàáëèöèòå, êîèòî
Èçêàðàëè íà âèñîêèòå ñòåíè âñè÷êèòå ñè ìóçèêàíòè è ïåâ- íàïðàâèõ â äâå ÷àñòè. Òå ïðåäñòàâëÿâàò áúëãàðñêèÿò áóê-
öè è òå íàïðàâèëè ñïåêòàêëè. Áúëãàðèòå ñå ñúáðàëè äà ãè âîçàïèñ íà êèòàéñêèÿ åçèê. Êèòàéñêèÿò åçèê å çàïèñâàí îò
ãëåäàò è òîëêîâà ãè õàðåñàëè, ÷å ñíåëè îáñàäàòà è ãðàäúò âñè÷êè åâðîïåéñêè, âêëþ÷èòåëíî è ðóñêè áóêâîçàïèñè. Çà
ñå ñïàñèë. Òîâà ñèãóðíî å åäèíñòâåí ñëó÷àé â ÷îâåøêàòà ãîëÿìî ñúæàëåíèå îôèöèàëíèÿò áúëãàðñêè áóêâîçàïèñ,
èñòîðèÿ.
÷ðåç êîéòî äíåñ ñå çàïèñâàò êèòàéñêèòå èìåíà è èçðàçè, å
 Áåðëèí äî 1944 ã. áÿõ ó÷åíèê íà íÿêîëêî ãîëåìè ïðî-
àáñîëþòíî ïîðî÷åí. Òîâà å òàêà, çàùîòî 30-40 íà ñòî îò
ôåñîðè — Åðíñò Êðþíåë è Õåðìàí Êóí. Õåðìàí Êóí ìè
ñðè÷êî-äóìèòå íà êèòàéñêèÿ åçèê ñå çàïèñâàò äâóñìèñëå-
îòïå÷àòà „Åëáåòèöàòà“ â ïðàèñòîðè÷åñêèÿ ãîäèøíèê íà
íî. Òå ìîãàò äà ñå ÷åòàò ïî ðàçëè÷íè íà÷èíè, à èìà è äðó-
Ãåðìàíèÿ, áåç îùå äà èìàì äîêòîðñêà òèòëà, êîåòî áåøå
èçêëþ÷åíèå òîãàâà.  Áåðëèí âèäÿõ è êðàÿ íà ñâåòà... Ïðå- ãè ãðåøêè. Òîâà çà ìåí áåøå åäíà ãîëÿìà ïîäãîòâèòåëíà
æèâÿõ áëèçî ïåòñòîòèí îãíåíè äåíîíîùèÿ — è ïðåç äåíÿ, ñòúïêà, çà äà ìîãà äà ñå îðèåíòèðàì äîðè â ñàìèÿ Ñþ-
è ïðåç íîùòà — îãúí è ïîæàðèùà, áîìáè. Ñòàíàõ ïî-ãî- ñþð, çàùîòî àç çàïî÷íàõ äîðè äà ïðåâåæäàì îòäåëíî íå-
ëÿì ñïåö è îò ïîæàðíàòà êîìàíäà çà ãàñåíå íà ïîæàðè.