Você está na página 1de 4

13 Stres.

qxd 7/14/07 12:28 PM Page 13

+ Projekty AVT

Polygraf 2834

– superczuły wykrywacz kłamstwa


Profesjonalny wykrywacz kłamstwa – poly- Opis układu schemacie. Natomiast częstotliwość drugiego
graf, to urządzenie mierzące i rejestrujące sze- Do wykonania i użytkowania przyrządu nie generatora, f2, jest ustalana ręcznie za pomocą
reg parametrów, między innymi ciśnienie jest potrzebna wiedza na temat sposobu jego potencjometru PR1. Przebiegi o częstotliwo-
krwi, tętno, szybkość i głębokość oddechu, działania. Wystarczy zmontować układ i ko- ściach f1, f2 są podane na mieszacz M1, na
a także rezystancję skóry. U przeciętnego rzystać zeń według wskazówek podanych którego wyjściu pojawia się też przebieg
człowieka czynniki te zmieniają się w pew- w śródtytule Montaż i uruchomienie. Warto o niewielkiej częstotliwości równej różnicy
nym niewielkim stopniu, zależnie od stanu jednak rozumieć zasadę pracy tego interesują- |f1–f2|. Z kolei drugi blok detektora fazy DF
emocjonalnego. Co istotne, zauważanie zmie- cego i bardzo czułego urządzenia. Schemat pełni tu rolę komparatora częstotliwości i za
niają się podczas mówienia nieprawdy. Wy- blokowy pokazany jest na rysunku 1. Układ pomocą dwóch diod LED pokazuje, która
kwalifikowany operator, porównując i anali- omomierza akustycznego zrealizowany jest z częstotliwości f1, f2 jest większa.
zując zapis kilku wspomnianych parametrów, w oparciu o dwa jednakowe generatory stero- Niektórzy Czytelnicy mogą się dziwić, po
potrafi określić, czy osoba badana mówi wane napięciem – VCO. Generatory takie za- co taka komplikacja, po co dwa generatory
prawdę, czy kłamie. warte są w kostkach CMOS 4046 U1 i U2. i dodatkowe bloki. Otóż rzeczywiście do
Prezentowany prosty układ mierzy tylko realizacji omomierza akustycznego wy-
jeden parametr: rezystancję skóry, więc na starczyłby tylko jeden układ U1 oraz
pewno nie jest to prawdziwy polygraf. Opisy- przełącznik rezystancji RA z siecią rezy-
wany układ jest więc w istocie superczułym storów. Dałoby to możliwość pomiaru
omomierzem, gdzie wskaźnikiem oporności w szerokim zakresie rezystancji Rx, ale
mierzonej jest wysokość tonu sygnału dźwię- niestety czułość takiego miernika byłaby
kowego. W chwilach silnego zdenerwowania zbyt mała, jak na potrzeby wykrywacza
większość osób poci się i rezystancja skóry kłamstw. Należy bowiem pamiętać, iż
radykalnie się wtedy zmniejsza. Układ pracu- w takim wykrywaczu trzeba rejestrować
je na zasadzie porównania i zdudnienia czę- znikomo małe zmiany rezystancji. Moż-
stotliwości z dwóch generatorów, przez co na się o tym łatwo przekonać, mierząc
uzyskuje się rewelacyjną czułość. I właśnie rezystancję skóry cyfrowym multime-
z uwagi na ogromną czułość układ może słu- trem – pomimo rozdzielczości rzędu
żyć do rozmaitych eksperymentów, a przede 0,05% nie jest on w stanie wykryć bar-
wszystkim może doskonale pełnić rolę za- Rys. 1 Schemat ideowy dzo małych zmian rezystancji skóry. Aby wy-
bawkowego wykrywacza kłamstwa i być pod- kryć także bardzo małe zmiany, w omawia-
stawą wesołej zabawy z przymrużeniem oka. Częstotliwość wyjściowa generatora VCO nym przyrządzie zastosowano dwa jednako-
Prezentowany układ ma prostą konstrukcję z kostki 4046 jest zależna od napięcia stałego we generatory, pracujące na zbliżonych czę-
i rozważana była jego publikacja w serii Elek- podawanego na wejście VCOin, czyli na nóż- stotliwościach rzędu kilkunastu, a nawet kil-
tronika dla Nieelektroników – . Może kę 9. Czym większe napięcie wejściowe, tym kudziesięciu kiloherców, a w głośniku Y1 po-
być zasilany z baterii lub z małego zasilacza większa częstotliwość wyjściowa. W jednym jawia się nie sygnał z któregokolwiek genera-
wtyczkowego napięciem 7...15V. Wersja stan- z generatorów jest to napięcie z dzielnika re- tora, tylko różnica częstotliwości obu genera-
dardowa z sygnalizatorem piezo pobiera przy zystorowego RA, Rx, więc częstotliwość f1 za- torów. Jeśli częstotliwości f1, f2 są identyczne,
zasilaniu 12V co najwyżej 15mA prądu. Wer- leży od badanej rezystancji Rx. Dla zwiększe- częstotliwość różnicowa równa się zeru i gło-
sja z głośnikiem 8Ω do 20mA. nia zakresu mierzonych oporności rezystor śnik Y1 nie wydaje żadnego dźwięku. Jeśli re-
Co istotne, pomiarowe napięcie i prąd (sta- odniesienia RA ma wartość zmienianą skoko- zystancja skóry, a tym samym częstotliwość f1
łe) są całkowicie bezpieczne dla człowieka. wo za pomocą przełącznika, stąd gwiazdka na zmienią się choćby tylko o 0,001%, w głośniku

E l e k t ro n i k a d l a Ws z y s t k i c h 13
13 Stres.qxd 7/14/07 12:28 PM Page 14

Projekty AVT
pojawi się terkot o częstotliwości 0,1…1Hz. różnicowej. Ponieważ występują tu przebiegi zasilania. Właściwość ta została wykorzysta-
Bez obwodu mieszacza, gdyby w głośniku prostokątne, więc także wtedy, gdy częstotli- na do wskazywania za pomocą diod LED D1,
był słyszalny ton generatora U1, zmiana czę- wość będzie mniejsza od 20Hz, będą dobrze D2, która z częstotliwości f1, f2 jest większa,
stotliwości generatora pomiarowego U1 o je- słyszalne jako terkot (ze względu na dużą za- co okazuje się dużą pomocą podczas eksplo-
den herc, na przykład z 12345Hz na 12346Hz, wartość harmonicznych). atacji przyrządu.
byłaby dla ucha niezauważalna, bo chodzi Wydajność prądowa tej bramki CMOS jest
o zmianę o bardzo drobny ułamek procenta. wystarczająca, by dołączyć do niej nie tylko Montaż i uruchomienie
Natomiast w proponowanym układzie z mie- membranę piezo Y1 albo jakikolwiek zwy- Montaż układu na płytce, pokazanej na ry-
szaczem, jeśli najpierw za pomocą potencjo- czajny głośnik (8Ω…40Ω). W przypadku sunku 3, jest klasyczny. Warto zacząć od
metru PR1 zostanie ustawiona częstotliwość współpracy z membraną piezo kondensator zwór zaznaczonych na płytce. Następnie
generatora U2 równa częstotliwości U1, to C8 nie jest potrzebny i można go zastąpić montować kolejne elementy, zaczynając od
wspomniana zmiana spowoduje pojawienie zworą. Kondensator ten jest niezbędny, gdy najmniejszych. Układ prawidłowo zmonto-
się terkotu o częstotliwości 1Hz i dalsze zmia- Y1 jest zwyczajnym głośnikiem. wany ze sprawnych elementów nie wymaga
ny, nawet tylko o drobny ułamek herca, spo- Co ciekawe, kostka 4046 zwiera dwa de- uruchamiania i od razu będzie poprawnie pra-
wodują zmiany częstotliwości terkotu o kilka, tektory dazy o różnych właściwościach. Jed- cował.
kilkanaście czy kilkadziesiąt procent i będą nym jest wspomniana już prosta bramka EX- Badana rezystancja Rx (rezystancja ciała
bardzo łatwo zauważalne. OR. Drugi detektor fazy ma bardziej skompli- „ofiary” eksperymentów) będzie dołączona
Czym wyższa częstotliwość generatorów kowaną budowę. Ma też interesującą właści- do punktów oznaczonych A i O1. Na począ-
U1, U2, tym większa będzie czułość. Czułości wość, którą wykorzystujemy. Otóż ma tę tek warto dla sprawdzenia dołączyć tam do-
nie można zwiększać nadmiernie z uwagi na cechę, że średnia wartość napięcia (składowa starczony w zestawie AVT-2834 dodatkowy
wpływ różnorodnych szkodliwych czynni- stała) na wyjściu, czyli na nóżce 13, zależy od rezystor o wartości 100kΩ, w przełączniku
ków, w tym temperatury, szumów własnych różnicy częstotliwości przebiegów podawa- DIP-switch DPS1 nacisnąć (włączyć – ON)
i zewnętrznych zakłóceń. Warto jednak za- nych na jej wejścia. Gdy częstotliwości są styk, który pokazuje żółta strzałka na fotogra-
uważyć, że użycie dwóch jednakowych gene- równe, średnia wartość napięcia (składowa fii 4. Wtedy przy pokręcaniu potencjometrem
ratorów U1, U2 pozwala w dużym stopniu stała) jest równa połowie napięcia zasilania. PR1 można łatwo ustawić taki stan, żeby nie
uniezależnić się od wpływu temperatury i in- Gdy jedna z częstotliwości jest znacząco świeciła żadna z diod LED D1, D2 i żeby
nych czynników zakłócających. większa od drugiej, napięcie jest albo zbliżo- częstotliwość dźwięku (terkotu) z głośnika
Pełny schemat ideowy urządzenia pokazany ne do zera, a gdy jest odwrotnie – do napięcia była bardzo mała, poniżej 1 herca.
jest na rysunku 2. W obu generatorach częstotli-
wości minimalna i maksymal- Rys. 2
na wyznaczone są przez war-
tość rezystorów dołączonych
do nóżek 11 i 12 oraz przez
kondensator dołączony do nó-
żek 6 i 7. W generatorze
z kostką U1 częstotliwość
wyjściowa zależy od wartości
badanej rezystancji Rx, czyli
od oporności skóry badanej
osoby. Aby możliwy był po-
miar w bardzo szerokim zakre-
sie oporności Rx, w przyrzą-
dzie przewidziano przełącznik
DPS1, za pomocą którego re-
zystancję RA może tworzyć je-
den lub kilka rezystorów spo-
śród R1...R8.
Przebieg o częstotliwości
różnicowej wytwarzany jest
w bardzo prosty sposób.
Mianowicie mieszaczem
M1, który daje na wyjściu
częstotliwość różnicową
|f1–f2|, jest zwyczajna bram-
ka EX-OR, zawarta w ukła-
dzie U1. Bramka taka zasad-
niczo przewidziana jest do
pracy w roli tak zwanego de-
tektora fazy w układzie tzw.
pętli fazowej. W przypadku
bramki EX-OR z kostki U1
wykorzystuje się fakt, że jest
też bardzo prostym miesza-
czem, dającym na wyjściu
przebieg o częstotliwości

14 E l e k t ro n i k a d l a Ws z y s t k i c h
13 Stres.qxd 7/14/07 12:29 PM Page 15

Aby przeprowadzić właściwe pomiary, 1. Ustawić potencjometr PR1 w środkowym


należy odłączyć taki pomocniczy rezystor położeniu.
i do punktów A i O1 dołączyć sondy. W roli 2. Wybrać właściwy zakres czułości, włącza-
sond pomiarowych z powodzeniem mogą być jąc (ON) jeden lub kilka styków przełącznika
użyte odizolowane końce jakichkolwiek zwy- DPS1. Chodzi o ustawienie takiej rezystancji
kłych przewodów pomiarowych, jak model (RA na rysunku 1), żeby przy współpracy z re-
pokazany na fotografiach. Te gołe końce zystancją Rx częstotliwości obu generatorów
przewodu można po prostu owinąć wokół były zbliżone. Wtedy zgasną obie diody LED.
palców tej samej ręki lub dwóch rąk badanej 3. Po zgaśnięciu diod LED D1, D2, trzeba za
osoby. Zdecydowanie gorszym rozwiązaniem pomocą PR1 precyzyjnie ustawić częstotli-
byłoby trzymanie końców drutu w palcach, wość różnicową bliską zeru – z głośnika po-
bo rezystancja zależy też od siły nacisku. winien być słyszalny nie tyle niski ton, co bar-
Podczas pomiaru przez ciało popłynie pewien dzo powolny terkot. Ideałem byłoby takie
niewielki prąd. Występujące napięcie stałe ustawienie PR1, żeby głośnik milczał lub wy-
rzędu 10V i prądy znacznie poniżej 1mA są dawał pojedyncze stuki co kilka sekund. Wte-
całkowicie bezpieczne dla człowieka. Za cał- dy nawet znikome zmiany rezystancji skóry
kowicie bezpieczne uznaje się napięcia do będą powodować łatwo zauważalne zmiany
24V, a w opisywanym układzie występuje na- częstotliwości terkotu.
pięcie stałe znacznie mniejsze, które nie mo- 4. Potem zadając pytania, wystarczy zwracać
że spowodować przepływu prądu o wartości uwagę na częstotliwość dźwięku z głośnika.
szkodliwej dla zdrowia. Pytania np. o kwestie sercowe powinny spo-
Po podłączeniu badanej osoby jako Rx wodować zauważalne zmiany rezystancji skó-
należy: ry, co zasygnalizuje zmiana częstotliwości
dźwięku.
Znakomitą pomocą przy okre-
ślaniu właściwego położenia sty-
ków przełącznika DPS1 i precy-
zyjnego położenia suwaka poten-
cjometru PR1 są diody LED D1,
D2. Trzeba po prostu tak ustawić
A

DPS1, żeby w środkowym położe-


M

niu suwaka PR1 nie świeciła żadna


z diod. Gdy świeci dioda zielona
A

D1, należy za pomocą S1 dołączyć


większą rezystancję. Jeśli świeci
L

dioda czerwona D2, rezystancja


dołączona za pomocą S1 powinna
K

być mniejsza. Wprawdzie jedno-


cześnie można włączyć (zewrzeć)
E

kilka styków S1, jednak dla uła-


twienia, na początek warto włą-
R

czać-zwierać (ON) tylko jeden


z ośmiu styków S1 i lekko skory-
gować położenie PR1. Zasada jest
Rys. 3 Schemat montażowy
prosta – aktualnie świecąca dioda
Fot. 4 wskazuje, jaki powinien być „kie-
runek zmian”, czyli który styk
DPS1 trzeba włączyć i w którą
stronę pokręcać suwakiem PR1.
Ilustruje to fotografia 5.
W praktyce okaże się, że uzy-
skanie częstotliwości bliskiej zeru
wcale nie jest łatwe, ponieważ re-
zystancja Rx będzie się zmieniać
podczas pomiaru nie tylko wskutek
stresu (emocji), ale też zmian rezy-
stancji styku sond ze skórą. Bardzo
wiele zależy od rodzaju sond.
Choćby tylko z tego względu
opisywany prosty przyrząd prze-
znaczony jest wyłącznie do zaba-
wy. Jego wskazania w żadnym wy-
padku nie mogą stanowić dowodu
kłamstwa. Jeśli ktoś chciałby
sprawdzić rzeczywistą przydatność

E l e k t ro n i k a d l a Ws z y s t k i c h 15
13 Stres.qxd 7/14/07 12:30 PM Page 16

Projekty AVT
tego czułego omomierza do określania praw- W wersji podstawowej można nie monto-
da/kłamstwo, powinien zastosować sondy za- wać R11 i R16, przez co minimalna
pewniające niezmienne warunki styku ze skó- częstotliwość generatorów będzie bli-
rą oraz wcześniej przeprowadzić serię testów ska zeru. Nie ma to znaczenia, jeśli
z użyciem pytań kontrolnych, na które uczest- podczas pracy potencjometr PR1
nik powinien dawać odpowiedzi prawdziwe będzie mniej więcej w środ-
i fałszywe. kowym położeniu. Jeśli ktoś
chce, może wlutować te rezy-
Możliwości zmian story. Ich wartość nie jest krytycz-
Kto chciałby zastosować taki czuły omomierz na, może wynosić 100kΩ…1MΩ.
akustyczny do poważniejszych celów, powi- W zestawie AVT-2834 do podłączenia
nien dla zmniejszenia wpływu zewnętrznych badanej rezystancji Rx przewidziano zwykłe Fot. 6
zakłóceń cały układ umieścić w metalowej przewody bez specjalnych sond. Kto chce,
obudowie, najlepiej z blachy stalowej, a obu- może wykonać jakieś efektowne sondy,
dowę połączyć z masą układu. Zamiast DIP- na przykład na bazie dużych spinaczy do wiek głośnik, na przykład miniaturowy, jak na
-switcha S1 trzeba będzie wtedy z konieczno- bielizny. fotografii 6, najlepiej 8Ω…40Ω, ale ostatecz-
ści zastosować jakiś przełącznik wielopozy- Fotografia tytułowa pokazuje, że zamiast nie może też być 4-omowy. Dla zmniejszenia
cyjny, zapewne obrotowy. Potencjometr PR1 głośnika można dołączyć membranę piezo, poboru prądu należy obowiązkowo wlutować
też powinien wtedy być w miarę możliwości najlepiej PCA-100 lub PCA-105. Jednak kondensator C8 o pojemności 47µF...470µF.
wieloobrotowy, a jego obudowa też ma być przetworniki piezo mają silne właściwości re-
połączona z masą układu. Napięcie zasilające zonansowe – w efekcie przyjemniejszą pracę Piotr Górecki
musi być dobrze stabilizowane i filtrowane. uzyskuje się ze zwy-
Można też uzyskać jeszcze lepszą czułość, kłym głośnikiem dy-
zwiększając częstotliwości pracy generatorów namicznym. W roli Wykaz elementów
VCO. W tym celu można zmniejszyć ekspe- elementu wykonaw- PR1 . . . . . . . . . . . . . .10kΩ miniaturowy
rymentalnie pojemności C3, C6 oraz rezy- czego Y1 można za- R1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4,7MΩ C1, C4 . . . . . . . . . . . .100nF ceramiczny
stancje R10, R15. stosować jakikol- R2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,2MΩ C2, C5 . . . . . . . . . . . . . . . . . .1µF stały
R3, R9 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1MΩ C3, C6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4,7nF
R4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .470kΩ C7, C9 . . . . . . . . . . . . . . . . .470µF/16V
R5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220kΩ C8 . . . . . . . . . . . . . . .220…470µF/16V
Fot. 5 R6, R14 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100kΩ T1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .BC548B
R7 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47kΩ T2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .BC558B
R8 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22kΩ D1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .LED zielona
R10, R15, R18, R19, R20 . . . . . . .10kΩ D2 . . . . . . . . . . . . . . . . . .LED czerwona
R11, R16 . . . . . . . . . . . . .nie montować U1, U2 . . . . . . . . . . . . . . . .CMOS 4046
R12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4,7kΩ DPS1 . . . . . . . . . . . . . . . . .DIP-switch 8
R13 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .470Ω Y1 . . . . . . .głośnik miniaturowy 8…40Ω
R17 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1kΩ płytka drukowana
Rx . . . . . . . . . . . .100kΩ (tylko do testu) drut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .sonda

Komplet podzespołów z płytką jest dostępny w sieci handlowej AVT


jako kit szkolny AVT-22834.

R E K L A M A

16 E l e k t ro n i k a d l a Ws z y s t k i c h