Você está na página 1de 2

Religia. Encyklopedia PWN. T. 5, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2002, pp.

387-388

kasty hinduskie
dźati [sanskr. jati ‘urodzenie’, ‘plemię’], w charakterystycznym dla Indii ustroju społ.
zamknięte grupy, do których przynależność nabywa się przez urodzenie, definiowane wyłącznie
przez odniesienie do lokalnego podziału pracy. Wzajemną separację k.h. podkreślają odrębności
kultury (dialekt, rytuały wspólnotowe, tradycja ustna, ubiór), praktyka endogamii oraz
uprawianie dziedzicznych zawodów, w znacznej mierze także posiadanie własnych samorządów
(pańćajat) i ograniczonej jurysdykcji. Geneza k.h. ma związek z procesem roln. kolonizacji
subkontynentu indyjskiego i włączaniem kolejnych plemion (Adiwasi) do lokalnych
społeczności; proces ten nasilił się od 2. poł. I tysiąclecia p.n.e., wraz z upowszechnieniem
narzędzi żelaznych i urbanizacją. W miastach nowe kasty wyłaniały się w rezultacie postępującej
specjalizacji zawodowej (zwł. rzemieślnicze i kupieckie), migracji ludności i formowania się
nowych rel. prądów. Zagarnianie ziem plemiennych pod intensywne rolnictwo prowadziło
zarazem do pojawiana się na obrzeżach społeczności osiadłych, roln. i miejskich, wciąż nowych
grup ludzi wykorzenionych. Podstawowy indyjski traktat prawny  Manusmryti (ok. II w.)
odmawia takim grupom jakichkolwiek praw, nakazując ich całkowitą segregację ( ćandalowie):
miano je naznaczać, dopuszczać jedynie do niektórych, z reguły degradujących zajęć i odgradzać
— jako nieczyste — od większości form życia wspólnotowego i dóbr kultury. Budując po raz
pierwszy kompleks uzasadnień dla kastowej stratyfikacji społeczeństwa, Manusmryti odwołuje
się do podstawowych wartości i wierzeń formującego się podówczas hinduizmu ( sansara, 
karman); powstanie k.h. uznaje za przejaw moralnego zepsucia ludzkości — rezultat odstępstw
od idealnego, modelowego porządku społ. ( dharma) 4 stanów ( warna) i obowiązującego w
nim kierunku wymiany małżeńskiej.
W terminach tradycyjnego prawa pozycję kast w hierarchii społ. określa ich ranga
rytualna, tę zaś wyznacza względne oddalenie od źródeł skalania rytualnego, ujmowanego jako
stan chwilowej lub permanentnej niezdolności do uczestnictwa w życiu rytualnym wspólnoty,
wywołany przez kontakt z wydzielinami ciała ludzkiego oraz różnorakimi przejawami obecności
przemocy i śmierci. Za inną przyczynę niskiego statusu niektórych grup Manusmryti uważa
dawne zaniedbanie w spełnianiu przepisanych rytuałów; idea ta umożliwiała ceremonialne
„przywrócenie” już sprawujących władzę grup najeźdźczych (Śakowie, czyli Scytowie,
Jawanowie — Grecy, Kuszanowie, Heftalici — Hunowie) lub członków miejscowych elit
plemiennych do ongiś „utraconego” statusu, zwł.  kszatrijów ( Mahabharata). W ramach
lokalnych społeczności najwyższy status posiadają kasty  braminów oraz posiadaczy ziemi;
kasty, do których należą zajęcia takie jak: pranie, sprzątanie ulic, czyszczenie latryn, uprzątanie
padłych zwierząt czy palenie zwłok, zatem wchodzące nieustannie w kontakt z czynnikami
kalającymi, mają status najniższy i są uważane za „niedotykalne” (aspryśja).
Niezależnie od zaleceń prawodawców praktyka społ. ustanowiła jednak szereg
systemowych rozwiązań umożliwiających intensywną współpracę i stowarzyszanie się członków
kast o różnym statusie w sferze rytualnej, gosp. i polit. (m.in. patronat, wspólnoty kultowe i
pielgrzymkowe). Zauważa się, że kapłani tzw. niskich kultów ( bhopa,  dewata) współtworzą
wraz z kapłanami formalnych kultów (bramini) i wędrownymi ascetami ( sadhu,  sannjasin)
instytucjonalną strukturę zapewniającą trwanie podstawowych treści hinduizmu. Konieczność
rytualnego współdziałania kapłanów (i szeregu funkcjonariuszy rytualnych) zaznacza się mocno
w ceremoniałach związanych z 3 najważniejszymi sakramentalnymi rytuałami przejścia
(narodziny, małżeństwo, śmierć;  sanskara). Kastom, które w sprzyjających okolicznościach
uzyskały lokalnie wysoką rangę ekon., nadawano nierzadko nową rangę rytualną. Literatura
przedmiotu zwraca uwagę na bezpieczeństwo ekon. jako czynnik decydujący o akceptowaniu
przez grupy plemienne statusu kast marginalnych; oblicza się jednak, że ok. 1/3 ludności
subkontynentu odrzuciło ten status, przyjmując w 1. poł. II tysiąclecia islam. Świadomość
sytuacji upośledzenia wyraziła się w tym okresie w oddolnych ruchach protestu, przyjmujących
formę odnowionej ekstatycznej religijności ( bhakti) — bez autorytetu Wed i braminów-
kapłanów ( lingajatowie,  sikhizm), znalazła też odbicie w licznych obrazach mitologicznych.
W XIX w. postulat usunięcia praktyk kastowości zajął gł. miejsce w programach odnowy
hinduizmu ( Brahma Samadź,  Arja Samadź). Od lat 30. XX w. nasiliły się w Indiach ruchy
na rzecz praw obywatelskich kast upośledzonych (nazywanych w kontekście walki o prawa ekon.
najczęściej pariasami, o prawa rytualne  haridźanami, o prawa polit.  dalitami); szczególny
wysiłek w zmobilizowanie tych warstw włożyli B.R. Ambedkar i M.K. Gandhi. Konstytucja Rep.
Indii 1950 zniosła przywileje kastowe, wprowadzając formalne równouprawnienie w zakresie
dostępu do wody i ziemi, miejsc publicznych, świątyń, szkół i sądów; przedstawicielom grup
upośledzonych (ok. 25% ludności) zagwarantowano ustawowo odpowiedni procent stanowisk we
wszystkich rodzajach służb państw., ciałach samorządowych i ustawodawczych; w praktyce
jednak gwarancje te spotykają się nierzadko z gwałtownym sprzeciwem ze strony terenowych
struktur polit., zdominowanych, zwł. na północy kraju, przez kasty posiadaczy ziemi. W
proteście przeciw tej sytuacji zwolennicy Ambedkara (ok. 200 tys.) przyjęli 1956
demonstracyjnie buddyzm, jako religię indyjską odrzucającą fundamentalną w hinduizmie
opozycję czyste–nieczyste. W 2001 problem praktyk kastowości został podniesiony przez
niedotykalnych-dalitów po raz pierwszy na forum międzynar. na zorganizowanej przez ONZ w
Durbanie Świat. Konferencji przeciwko Rasizmowi, Rasowej Dyskryminacji, Ksenofobii i
związanej z nimi Nietolerancji. Spotkało się to z ostrym sprzeciwem rządu Rep. Indii,
uważającego, że rozwiązywanie problemu kastowości jest wewn. sprawą państw, w których to
zjawisko występuje.
Manusmryti, czyli Traktat o zacności, przekł. M.K. Byrski, Warszawa 1985
K. Dębnicki Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii, Warszawa 2000.
M. Weber The Religion of India: The Sociology of Hinduism and Buddhism, Glencoe 1960
L. Dumont Homo Hierarchicus: The Caste System and Its Implications, London 1970
C. Bouglé Essays on the Caste System, Cambridge 1971
R. Lannoy The Speaking Tree, Oxford 1971
Dissent, Protest and Reform in Indian Civilization, ed. S.C. Malik, Simla 1977
P. Kolenda Caste in Contemporary India: Beyond Organic Solidarity, Menlo Park 1978
R.M. Eaton The Rise of Islam and the Bengal Frontier, Berkeley 1996
V.K. Srivastava Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi 1997.
Artur Karp