Você está na página 1de 626

Hl

LMI P i sо г &

1
о '-SV' E T
MEDICA
ОЛЭ £ С JM ,
c
°ntenta pagina fequens ¿

• i Ж*4

Hi

ai
•на
lai
»

S'P—.
AVTORES ET T I T V L I
Librorum, qui hoc Volumine
exhibentur. <

G V L I E L M I PISONIS,
Medici Amftekedamenfis,
I. De Aeribus, Aquis, & Locis.
IL De Natura & cura Morborum, Occidentali India:, imprimis
Brafiliae, familiarium.
III. De Animalibus, aquatilibus, volatilibus, & tcrreftribus, edulibus.
I V . D e Arboribus, fructibus, &lierbis medicis, atque alimentariis,
nafcentibus in Brafìlia & regionibus vicinis.
V. De Noxiis &venenatis,eorumqueAntidotis. Quibusinferta^funt
Animalium quorundam viva? fe£tiones; Turn Sc aliquot M
tamorphofes Infedorim.

VI. Mantifla aromatica &c. Polita poll Bontii tra&atus.

GEORGII MARGRAVII^e2k$fitibt

I. Tractatus Topographicus & Meteorologicus Brafilias, cum O b -


fervanone EcTipfis Solaris.
IL Commentarius de Brafìlienfìum& Chilenfiumindole aclingua &c.

I A C O B I B O N T I I ,
Bataviae in majore Java novae Medici ordinarii,
L D e Confervanda valetudine.
II. Methodus medendi.
• I I I . Obfèrvationes in cadaveribus.
IV. Notae in Garciam ab Orta.

V. Hiftoria Animalium. ìQ u i b u s r
P a r f i m i n f e r u i t
G. P i s o Annotation

f • nes &; Additiones qua icones atque res ne-


VSIE. NHiftoria Plantarum.
E C A : Ventel J
temuta ,qttoiJÌA, ceflarias.
qua nunc latent, in lucem dies extrahtt,^
longioris avi diUgentia.
•г
SERENISSIMO ATJQPE POTENTISSIMO
PRINCIPI AC DOMINO

D O M I N O

F R I D E R ICO
G U L I U M O :
D E I G R A T I A M A R C H I O N I B R A N D E B V R G I C O : S:
R O M : IMP: A R C HI C A M E RA R I O E T E L E C T O R I :
MAGDEBVRGI: B O R V S S I 1 : C L I V I Ì : IVLIJE:
MONTIVM: STETIN: POMERANOR: CASSVBIOR:
V A N D A L O R V M : E T IN SILESIA C R O S N ì A C
IAGERSDORFFII DVCI-. B V R G R A V I O NORIBER-
GENSI: P R I N C I P I H A L B E R S T AD IENSI AC MIN-
DENSI: C O M I T I M A R C Ì ET R A V E N S B E R G ^
D Y N A S T Y I N R A V E N S T E I N : &c.
• • \A
tei.:-...... -''-f-•• * > • ^ii^o-mionMi liim
. SERENISSIME PRINCEPS, ELECTOR AVGVSTE:
Vgufta res eft Hiftoria Naturalis >
utpote eifdem, quibus hoc Vniver-
fum, terminis comprehend: Quo
ipfoconftarearbkror, quanta? moüs
opus>fuis (Ibi humeris imponant, qui
earn pofteritati tradendam fumunt.
Fecit olim , & tarn felici fucceffu ,
quam ftupendo aufu, Plinius major. Etiamne perfecit ?
Certe non potuit: non fatifcente animi qua facile vel
alterimi valuiffet Orbem completi, magnitudine fed 5

deficiente rerum materia. Defeótus illius caufà fuit, non


una j potiores tarnen dua?. Altera, quod India?, jam tum
nota?, non fatis tarnen effent cognita?, nedum perfpe-
eia?. Vtpote adiri folita?, non mari> non pace, fed ter-
ra atque bello. Quorum nihil effe aut ifto difficilius at-
que mille diferiminum plenius, docuere integri per fo-
* 3 litudn
E P I S T O L A
litudinum vaftitates &: omnium rerum egeftatem dele-
ti exercitus : aut ilio inimicius fcientiarum propagatio-
ni, omnium temporum hiftoria? loquuntur ut ne di-
;

cam-, experientia quotidiana. Altera, quod major ter-


ra? pars, univerfà America fcilicet, fpiffisignorati tia? te-
nebris involuta, velut in Cbao deliteret. Qua? tempo-
ribus avorum reperta > patrum deteéta > noftro luftrata,
pra?buic uberrimum prifcis adjiciendum copia; rerum
cornu. Quartini quia ipfe non contemnendam partem
fui & infpecTior òc notator, fub aufpiciis Illuftriffimi Io.
Mauritii, Naffavii Principis ItSt Brafilia? , terra mari-
que, Prcefecìi, Tua?que nunc Celfitudinis ad Impe-
rii Comitia L e g a t i , certe non debui hoc talentum,
quod mihi Deus ad enarrandam gloriam fuam concre-
didit ,abfcondere,&fervumme facereinutilem. Quod
à me amoliri crimen fàtagens , coepi ex obfèrvationi-
bus ilio tempore collectis concinnare Hiftoriam, cum
Naturalem, tum Medicam , eorum , quae Occidenta-
l s India fuo in finii fovet falubria humana? faluti. Qua?
nunc , cum Orientalis India? defideratis Natura? the-
fauris fimul in lucem prodire geftiens , Sereniffimam
Tuam Celfitudinem adeundan\fibiputavit,quo fub tan-
ti nominis non folum aufpiciis decus,fiquod habet, tue-
ri 5 fed & patrocinio ac favóre tuta,facilius featque efFica-
cius probare aliis pofllt. Id vero audendum fibi tanto'fi-
dentius exiftimat, quo minus, pra?fentis feculi calamita-
te, & perftrepentibus undique bellorumprocellis, fecuri
ac tranquilli feceffus conceduntur.Mufis his, qua? falli-
tati imprimis prodeffe, & , C fas eft dicere, fatalia ac de-
cretoria vivendi tempora, quafi novis rationibus propa-
gare velie, oftendunt. Qua edam de caufa, &: quod non
Interpretern fe eorum, qua? ad fenfuum blandimenta ac
voluptatum illecebras funt excogitata, vel ad pompam
&t often-
D E D I C A T O R I A.
& oftentationem vanani comparata, fed Amplici ftylo
circa fummi Creatoris opera verfari profiteatur, indigna
non debet videri, qua? Timm Nomen gèftet in fron-
tifpicio,•& Tub tarn auguftae infcriptionis tutela vive-
re ac vigere inoculis hominum defideret. Fuit ilia pri-
fcisTeculis Regia? dignitatis pars non infima, Cadique
Terrseque*racìus & Marium fpatia ätque proprietà-
tespercontari, eorumque interpretibus bene velie ;.&
combinatis pads bellique ftudiisfirmiorem ac beatiorem
imperii pofleflionem fibi aflerere : idque non adeo multa
literarum peritia, quam ex vero earum ufu. Eruditi au*
diebant Tiberius, Nero, Domitianus, aliique maxi- ;

mo interirnhumanigeneris exitio nati. Trajanus contra


& Alexander^orumque fimiles, etfi minus eruditi, lu-
cetti tarnen vel imprimis mundo intulerunt. Eadem ra-
tionerecentiores inter multi Ghriftiani Principes longe
potentiöribus pravaluerunt, & ftipra Mortalitatem fe
tantum non extulerunt, potential femper animi cultum
adjungendo,&adfuam fuorumque lalutem, in omni-
bus ceu Cynofuram intendendo. Quae procul dubio cau-
fa eft, quare omnium largitor Deus homines docuerit
tot fcientias & artes ingenio item & fàpientia atque
3

prudentia inftruxerit. T u certe, P R I N C E P S C E L -


S I S S I M E , qui copiis, & imperio tarn late patenti, non
vi&fanguine quaefitis > fed ab avis 8C atavis longa ferie,
velutipermanus, traditis, ac vigore animi corporifque
cams fimulòt fufpiciendus facTius, magnum & illuftre
ejus exemplum prabes, dum premendo majorum veili-
gia^tantarüm felicitatum cumulo, tanquam colophonem
fuperaddere illam fapientia? partem contendis, qua? in
contemplatione operum Dei naturalium confiftit. Quod
inCelfitudine Tuaftudiumprocul dubio non parum pro-
movit, recens ejufdem commatis documentumllluftrif-
* 4 fimi
\

EPISTOLA DEDICATORIA.
fimi Io. Mauritii, qui publica? omnino falutis intere!-
fe exiftimavit, fi impofterum Europasis non lateret *
quam longe lateque per univerfum terrarum Orbem
difFufa fit immenfa rerum Natura. Quod uteffedum
darei: eredioris animi Princeps , inveftigationum difFi-
cultates fumptibus fuis òc audoritate non folum fuble-
vavitolimin India Occidentali; fed & omndS illos, qui
agricultura, venatu, aucupio, pifcatu vitam tolerarent,
mihi parere juflit. Quid mirum, fi tanti Herois ftudiuni
atque favor me inflammarint, ut & volumen hoc ad tim-
biJicum perditcerem, & confedumatque meliori cura
excultum,additisquamplurimis,hadenusaut incogni-
tis, aut negledis > neque tumido aut precipiti conamine
in umbra excogitatis.fèd propria ut pluritftumexperien-
tia atque ufu comprobatis, ad Tuos pedes deponerem.
Quod fi fufcipere dignaberis , perque otium infpicere,:
& vel umbra favorisTuiprofequi, certe nihil vel audo-
ri optabilius vel operi honorabilius evenire poterit.Quod
fiiperefL D E V M O P T . M A X . venerar, utCelfitu-
dinem Tuam impleat omni benedidione, profperitate »'
felicitate.

SERENISSIMA & AVGVSTA


" CELSITVDINI TV&

Devotiflìmus cliens
G VLIELMVS PI.SO.
GVLIELMVS PISO

L E C T O R I
S A L V T E M.
Vanto cum molimìne , ac vita discrìmine olìm
majores no fri extremos mundi cardines per immenfa
marium fpatia adierint ac lufirarint ; maritarne
etiam nuncregnandi rabies, & aurì Jaera fames pe-
Bora mortalium accendat adfubigendds Orientis &•
Oed dentis Indios j neminem latere opinor. Verum
pianto contra negleFiui permulta fiupendaT>ei tsr Snatura opera, in-
terme eainfolita marium fiderumque imprimis reciprocationes &, qua
indefluunt, yirtutes inferiorum moderatrices fubjaceant > Uli potijfimum
}

experiuntur, qui lucubrationesJuas Tbyficaspofieritati reponere, & tanta


um
novitatis arcana morbis medendis applicare gefiunt. C porro cujufcun*
que ingenui Hifioriograpbi fuprema lex Ù" cura fìt> veritatufe antifiitem
prabere, & ilia omnino evitare} qua genuinam reigefia, (rpari ratio -
ne in ea, quam nosjam tra&amus, matèria, naturafaciem obfufcare pof*
ftnt : nihilominus idgenusfcriptorum ob tantam rerum caliginem in fcopu-
losfacileimpinguiti; unde quidem errores prater opinionem'propagant ximo
etiamfublefla fideifufpicionem incurrunt> imprimis fi alima vel citraye-
y

terum auckritatem, vel fupra confuetam natura Vim & ordinem facia ex-*
ponanVur. • Qua omnia tantum abefi, ut me ob rei dijficultatem &- argu-
ment} noYitatem apropofito abfierrere potuerint, ut materia ilia ipfa noyi-
tcuac dijficultas, propter utilitatem (T dignitatem ^animum addiderint.
^Prafertim cum non aliena fidei yel fama (qua tarn filli &" praYi tenax
efi,quam reUi confeia) fedfenfuumfiabilitusfujfragio, quacumque ex
ampli'fimo ilio D\Qitura Tbeatrovel ipfe obferyayi, yel a veterana indi-
genis accepi, examinl &" praxifubjecerim. Indignum quippe non tantum,
fed & detefiabile effe autumo, in re feria, & in qua tot bominum falus
verfatur, ea docere > qua experiments haut congruunt, vitamque agro-
torum
P R M F A T I O
to/urn ob manís gloriola aucupium exponerepericuhpoßunt. Ideoque,ut
telam banc felicius pertexerem, partem oneris derharam in domefiicos
meos, pra catem in doBißimum & diligentißtmum T>. (feorg. Mark-
gravium, Mathefios & Medicina candidatum > quern in Indias mecum
adduxeram, ut,prater exercitia Agronomica & (geographica, penßcu-
late obfirvaret externas potißimum figuras illarum rerum naturaììum ,
quorum egoVirtutes internas praßdiaque medica firmandoy el reßituen-
da valetudini nata, folliate experirer. Animalium denique, & avium
ac pìfcìum exta crebrisfe&ionibus lußraUi, tandemque dì>iìsterrarum per-
agratis nulliufque ante pede tritù, imagines ad yiyum à pitlore, mecum
um
per mediterráneas folìtudines peregrinante, expreßas adjunxi. C dutem
nibilfrequentìusfoleat evenire rebus exoticù minus perfpecìis, quam ut te-
mere, veladfuperßitionem ufque extollantur, vel infra meritum deprimatu
tur, &• abjicìantur:omnino intereffe putidi, quo ne confufa Mufarum
fupeìlex apud chilioris notapopulos proflituatur, ut, id quod ante decent
nium in editione Hißoria naturalis ^Braßlia (nimis pracipitanter,per
meam a pralo abfentiam in hcem protrufe) promiferam nunc tandem
y

praflem ^fcilicetutilia ab inutilibus, yer a a dubìis &•fuperßitioßs, [aiuta*


ria à noxìis feparem : tum, ut ea fimulpromam, qua difficiliorìs argumen-
ti ,& altioris indaginis , infchedis haclenm meis, ob enarrata impedi-
menta , delituerant. Quod an pari facúltate perfecerim, qua alacritate,
fufceperim,aliorum eritjudicium. Quìdquidßt> egoamoto omnifcrupu-
lo jandem laborem hunc, licet aliasfatù occupatm, fubìYi folidi/que ra-
9

tionìbm commotus, fatiusfore duxi, paucis quibufdam difplicere, quam


magnorum eruditorumque yirorum defideriis nonfatisfacere. Etenirn im-
muni a cacoethe fcripturientis avi animo hac ad ulterìorem rerum cogni-
3

tionemacquirendam, veternumque ingeniis excutiendum exhibentur. } Tra-


fertim autem, cum tot quotidie Europai Indias peragrantes, atque per
commercia perpetua peregrini cum indigenìs infinita in ufum bumanum
commutantes, frußra tarnen beatìtudinem ex earum divitiis quaritent,
nißbonaaevita utilìa feligere, atque fiocitura vel imprimis fugere <&
declinare didicerint. tantum vero abeß ut vel ab Indis petita Aroma-
y

ta> vel ab externa accepta populis temedìa, putem noßra domi natispra-
ferenda»
A D L E C T O R E M .
ferenda,utpotius exißimem, ubiquegentium majorem habere cum fiumana
natura confenfum, &-plm in eam poffe, quapropterfolum cadumque com-
munetili funtfamiliariora &• eapropter effe turpius in hu, quam in iäu
;

cacutire. Certe nulli, ut egregie Cornelius vere Celfm obfervavit , adeo fe


Snaturaprabuitnovercam , cui nonfufficientia &• medicamenta &• ali-
mentafuppeditaverit. Quo &• alluditilkdTZegumfapientiffìmi : Crea-
yit ut effentomnia ubique, &-fanabilesfecit nationes terrarum. Verum
y

perpetuus ille diverfarumundique gentium concurfm &" mutuafocietas ef-


fecerunt, utVixaliqua reperiatur terrafuis contenta bonis, <sr quanon'fub
neceßitatispratextu, omni pane luxu & intemperantia, hyberno yelutfla-
tu, fit occupata. Vnde tandempertinax confuetudo obtinuit, ut exotica fi-
mulac patria parlalo, tanquam Vita & "valetudini tuende unice necejjà^
ria ,promifcue expetantur.
Quod cum ita fit, ego, quo mult'ufimul prodeffem, conterranei mei la-
cobi ^Bontiiyolim in latomìa J\(ova Medici primarii ,fchediafmata ha-
Uenmfepulta a blattistineifquevìnàicaYi, atque fimul curas ejus priores (T
foßeriores Operi huicajjòciavi. Trimo, utdefunUi tum cineribusfua red-
derentur, tum memoria debitaperfolverentur premia. Heinde, ut ipfius
larva? &• 'Brafilia? (quautraque fub ejufdem quafi latitudini*gradu po-
fita efi) dona falutifera juxta fe pofita clarius elucefcerent, atque inde
cuique innotefceret, in quibm veldifcrepetvel cofflueniat Oriensab Occi-
dente. fhQwi ,ficut multa? Indiarum partes circa naturalìa inter[e con-
gruunt, licet ratione fitus toto calo dijferant : ita &• Vicini earundem loci
fuprafidem aliquando difcrepant, & peculiare quid pro?feferunt, quam-
yù yideantur primafronte maxime interfe concordare. Quod fi cui in-
c
ßtuta comparatane yidebitur Bontiumpra?nobisfelicius alìqua, tum am-
malia, tum vegetabilia cum Europais contuliffe j eum cogitare velim, itti,
non mihiglaciemfuiffèfraBam: illi Afiaticam antiquitatem obßetricatam 5

mihi nil nifi J\Qft>i Orbis ipfißimam barbariem noyercatam fuiffe. Vnde
&-negkclumßßi nitoremipfafacile argumenti afperitas excufabit, cum
Ü^Qxum indagationis quam elaborata Orationis potior mihi cura fuerit.
Quamobremmercibmhishederam appendere nihil neceffe efl, multo mi-
(
nmmeditionepoßhumi Bontiifatusjejunefuperbire i quum folummodo
parenti*
\

PR/EFATIO AD LECTOREM.
parenti* lujìrìci vicesjubhi ,ne quid ìlli temere accederei aut decedere^
Quippe etiamfi oh immaturam AuBoris mortem non omnibuspartibus per*
feBe conformatus prodeat, tamen ex eofacile patebit, quam
tenui rerum fub imagine multum
Natura fatique fubeft, & grandis origo.
Annotatone* autem &• Appendices per me inferite &• Latinitate donata,
aJìdijjimi* Indice Orientali* TrafeBi*Jùppeditatafunt, quas ìlli ab exer-
cìtatìjfimis indigenamm Medica fri* obfervarunt.
Siperqualecunque hoc opus combinati* yirìbusperaBum, remotijjimas
3

\Jifiie &• America cali folique regione*, a crajjis illis ignoranti^ nebulis
paulatim ^indicata*, <srficaditumad meliorafaBum cenfueris ,fati* Ju-
perque hoc labori nojhv pramii arbitrabor, Etenim quamvi* admiran*
dam unherfe J\Qttura oeconomiam, ejufque occulto* conJènfus,pro maje-
flate Divini Artifici* penetrare humana conditio non ferat : attamen, ex
quo erudita induflria in rimandi* Macrocosmi &" Microcofmi vifceribm
occupari ccepit, hautpoenitendos exindefruBu* adhumanum genti* quoti-
die redundaturos, inficiari nolent, ?ùjìquibus efficacia errori* &" ignorane
tìa impofuity Del maleferìata mens feritati* &fcientiarum ìmperat con»
temptum.
CONSTANTINVS HVGENIVS
Eques,DominusZuylichemii &c.
i N •
G V I L I E L M I VIS О N I S,

Indiarum Hiftoriam Naturalem.


L E CTORI.
Mpiger extremos fuge, vel Ipeótator, ad Indos
Currerej res facta eft futilis ifte Jabor.
P i s о N i placuit quidquid fub cardine nafei
Scrverat E o o , viderat Occiduo,
Sic Belgis predare fùis, quafi pareat uni
Natura; prope nos & procul imperium.
Ecce breves Tabulas majeftas extera rerum,
Vno ile Batavo prcécipiente* fubit;
Vtraque ad Amftelias accerfitur India ripas,
Vtraque quas jufla eft promere promit opes j
Promit opes, quas fida bonas, infida nocentes '
Terra dat, has fugias, feilieet, has ut ames,
Hìc ftupeas, ubi nafta novas ammalia formas
Gaudeat inventis Nafo favere fuis.
Nec tamen hoc Tabulai, Lettor, ne fallere, dicunt,
Sola nec has vires muta papyrus habet :
Q u o d Ipeótas nihih eft} has qua facundia tanti
De tota meruit pofteritate Viri,
Has Tabulas reverenter habe : praftantior omni eft
Icone qui doótomanat ab ore lepor:
Hoc duce dedudus per tot miracula grandi
Materia, dices, grandior ifta manus.

C O N S T ANTER.
\

T H E O DO R I G R A S W I N K E L I I ,
E Q. V I T I s &c.
c
<&fd Belgas jiiper editionem HifioriteJ\Qtttirdis
& Medico adlocutio,

Eftigatricis fublimia munera cura?,


Depofitum cadinobile, B E L G A tenes:
Quique vides diteis quas fufficit utraquegazas
India, fc cumulis addere rite tuis $
Omnem in Naturam penetrantis acumina mentis
Ingeniique fimul judiciiqueftupes.
Optima fumma foves : nihil hie nifi praemia definì t :
Hsec Themis, hxc Mufse > Numina cafta velint. s

Tollat prima Deus, iuccedat in altera, rerum


Dia parens: primus proxima P i so ferat.
A L E X A N D E R MORVS

Ecclefiajles &-facramm lineramm Trofejjb r.

D. G V I L I E L M I P I S O N I S,

De Vtriufque Indiai Re Naturali &: Medica,

L I B R O S.
Vis novus hic Myfìes Natura arcana parente
Elatebris dìas in luminis eruit orasi
Qua certat cum Sole manosi quod pagina nomen *
Prafcribet fi promit opes, quas condit Eoo
y f

Condit & Hefperio flagrans fùb cardine tellus ?


Quodnifi P I S O N I S , njel A P O L L I N I S ? auEìor Apollo
Paonii, Aoniique Chori, Medicaque repertor
Artis, amcenarumque Pater, quem Pi so Sacerdos
Non Jimplex bis nte colit Mufifque Saluterà
?

Confociat felice jugo : mea gaudia P i s o ,


DelitiaPhoebi: non & Thlegethontisavari
f

Quem Ditem nimis effe vetat <~vacuumque relinquit


7

Qua datur, & magis atque magis deludit biantemi


Evocatille animas mediis ex faucibus Orci
Pallentes : fatùque moram, quis credere pojjìt ì
Injiciens, reddit Superis &* luce redonat.
y

Non habet ille parem doUa dulcedine lingua


Multiplicique fono, feu prifca nobile gentis
Eloquium, noflmmye petis : feu nomina prifco
Et pariter noflro placeant incognita fedo.
Dottor adef, aperitque libens quod maximus olim
Nefciit Hippocrates ; non ipfe Epidaurius heros,
Phcebigenaque duo : charos docuiffet alumnos
Talia, fed P I S O N E prior nefcmt Apollo :
Si quafides, ipfas fugiunt tot barbara Mufàs,
Surdaque, nec '-vulgo tantum ignorata profano
Milk fed utilium peregrina <~vocabula rerum,
Pane timenda fono, guttur lafura loquentis :
rKes tamen ipfa magis guttur Ufura bibentis,
Quam bene ! fi <-vitam fugientem in pectore fifìat.
Non e g o , qui teneras cantu demulceat aures,
Mellitos qlobulos, & fparfà papavere multo
Verba , fed agroto minus auxiliantia fundens,
Vifcera cumfebrù torret fitibunda, requiro :
Hunc '-volo, quipollens facunda munere lingua,
lntempefìiyus non utitur : utitur berbis,
Et morbos paribus tetros medicatibm arcet,
Dulce fonat, fi qua potuit conferre falut-em
Vox mihi\ Cannibalüm quamvis fit nata fub oris,
Magajatafve inter duros, & pmguia labra
Tuppmaquum, facili <-uerfu quos dicere nun eft,
Pattagonafque truces, & nudos membra Tapuyas.
Hos ubi per populos ViBorialata <~vehebat
M A V R I T I V M Heroem , bene tu comes additus ibas,
Corporis Augufli fervator, axe fub illo
Vtilis baud raro monitor, cufiofque falutis.
lile fed indómito dum pulfat robore Solem
Occiduum, & fufco nigrantes ^vefpere frontes,
Brafiliaque domos, & forti vulnera dextra
Hoftibus impomt 'Patria, tu ^vulnera quarts
^uo patio fanare queas, <-uirefque fub illo
Vlantarum, fuccofque notas, femina ccelo:
Sic redivivo aderas Chiron redivivns Achilli.
Tugnat M A V R I T I V S , dat leges, oppida condit,
Barbarias fulgens fpoliis, laurofque recentes
Invenit Orbe Novo: tu bellum indicere morbis
Aufus, in his ipfis co lie Sí o milite campis
Gramíneo, & tanquam telis radicibus ufus,
Tebriculofa fugas procul agmina: Jkva malorum
Teftiferum dat terga cohors: pranuntia let hi
Vicia jacet legio, debellatique dolores:
Ipfe Ducem ijitJor fequeris, pariterque triumphas,
Nec minus aterna pracinfám témpora lauro.
Nam, quod pace tua lice at mihi dicer e, fanguis
N A S S A V I V S , qui nunc ad Mceni flummis oram
Imperio quarü Caput, & de Cafare certas:
Magna tui fuperant ülis refugia tenis
Et manfura diu: tamen avum proferat ultra
Cognatum P i s o N I S opus, fundataque moles
Kegifico luxu, & nigris fudatalacertis
Hoc durante cadet: qua tu faftigia calo
Eduxti, & <~uario pofuifti fplendida ligno,
Vndique marmoreis centum fuffulta columnü,
Multum Tamarica, multum admirante Varyba,
Tandem aquata folo tempusferet: atraque faxis
Mors rveniet: non huic <ueniet, me judice, chart a.
Doñee erunt morhi: dum Solem promet ab ortu
Memnonis alma parens, Thetyfque fub aquore condet,
P i s o N i s mea Mufa mei celebrabit honores,
Vivet inocciduo P i s o N i s gloria Phocbo.
Nec folum extremis, qua Sol oritur que caditque,
Gentibus a toto divifis Orbe, fed Orbis
J^uá patet, inluftrans mortalü commoda njita,
Non
Non Bat avis tantum , patriaque falutifer o%,
ViyeLiber,mundumque leyans & fecula morbù.
Tuque adeo, quern non lucri malefana cupido
Compulit, aut fuha pretiofum littus arena
Tre per Aurora th'alamos, Solifque ùub.ile \
Jgui nec pallentis penetralia caca metalli
Effbdis, quicquid prudens Natura recondit
Sub pedibus, meliufque latet, products in auras,
Tot feelerum caujfam : fed quodNoya Terra benigno
Extulit ejfuditquefìnu fub Sole propinquo
Accerjìs , noflrofque bonus dijfundis in ufus :
Non piper, aut cafus lacrymans opobalfama cortex,
"Non Amenccana qui manat arundme fuccus,
Hyblaum fuperans nebTar: tot pabula luxm,
Et re&e gladio plures occidere diffia
Scitamenta gula, merces tibifumma laboris %
Humani fed amor generis, fludiumque juyandi
Egit in ignotas alio fub fdere Terras,
Trans Indqs, extraque njias & Solis & armi;
Ac mirum in <-varias fìngens ammalia formas
Natura ludentis opus : populifque falubres
Arborei foetm : inyifaque littore nofiro
Squamigerigensudagregis: nec dulcibm herba
Indolis infoltite purgantes yifcera Juccis.
Magne opifer; J?c Utn fluant tibi tempora <-vita
i

fortunate operuml certe dignìjjìmus uniti


J>hri fuit in Batavis Phoebi exornare Lycaum,
Sett qua Khene fluis, feu qua Padus amne fuperbo
LabiturEuganeis, feu qua mons Pelion ardet:
Si non Amflelia prohiberent otia terra
Aurea, tot que falus populomm, & gratia fior ens,
Nec Procerum fpernendus amor, fanUique penates.
Has ego P 1 s o N1 s laudes laud9fque medentum
y

Ex animo cecini : noli dubitare legenda :


Quifquis enim dubitai, <-uerbo mihi v'Mus abibit:
Audiat hoc unum,quafo: diUayimmagri.

Ex grabato meo Proprid.


Kal. Jun. JERJS. V V L G . V

A._M DC LYIII.
F R A N C I S G V S DE V I C Q ,

Ad Collegam fuum

G. P I S O N E M.

Dmiranda ,ßtum, mores, pofulofque locofque


Œïrafiliœ traBûs nofcere quifquis аШ :
Telegito. 'Dicet: 0 terquequdterque beatosi
Quvöißent datavi fifua nojjè Ъопа*
3\(uncquid nojjèjuvat ? Lufii dominanturtnoris f

Quas ebani* P i so tollùadaflratuis.


Attamen b¿ec olimforfan[criffiffe juvabit-
Vtßimulent Ъаш1 Vindias arma тапш. y
I N

Hißoriaht naturalem &- Medwam

G V I L IE L M O P I S O NE
Confcriptam

E L E G I A.
Via mutandts dum mercibus aquora fervent
^ua lucri cupida puppe Hatavus aràtj
P i s o meus (non illefequi mortalia natus)
A fragili tut as tempore captât opes.
Varna viro nomenque placent•', queis fata moretur:
Ter mare nec dubiam ßernit in afra ^vìam,
Hoc vehit Occiduo fjjolium pradator ab Indo :
Hos iüi exuvias viSia paravit burnus.
Quamlibet immenfum non frufiratura laborem
Vramia mercedù fert dator ipfe fua.
Incitât hortatrix , validumque, capacia laudis
Te&ora quo ßimulet, Gloria calcar habet.
Otia Lethaâ nil diflant forte, quiefque
Turpibus ajßmilat nos taciturna fem.
.Qtrpere feda labor Supera parcentia folù
Nominù aterni conciliator amat.
Vixque fhvet yotü fudore carentibus ather y

(Ardua plus humili quem prece cœpta moment.


Ignea mens natale folum fìbi yindicat orbem,
Et patrio ffatiumpro lare Solu habet.
Sic adita magno fe jaUant Hercule Çades,
Et fabula Hefjjerii Geryonea boyes.
JQc Bacchum fua cepit humus. <vos cinnama tefles ,
i- Thuraque, longinquo munus ab orbe datum.
Quodfuit Atrida medicù Vodalirius herbis ,
Sayaque confìlio bella regente, potens;
"LuUantem exagitant dum longa decennio Troiam :
Id tibi, Najfavì maxime, P i s o fuit.
P i s p fagax, Natura tuos fugitiva recejfus y

Et tacita cacos pandere noUe fnus\ ~


Mi-
'Belligeri comes arma"Duelsnon <vìè7a fecutus 7

Pracipiies Pbcebi qua rota mergit equos. •


Dumque per optata dif rimina lucis émenAas
Et rapit, &, raptas qui/que recondit opes,
Duxque triumphator dum diruta Marte Batavi)
Mcenia dat flammu> Nerea elafe premiti
P i s o Machaonia meditatur pralia lut7a :
Vauflaque cum Lachefi, cum Styge bella gerit.
P i s o N E M fama firnintempefia fatigàt:
Cura njiro fomnos efficit illa brevés.
H<ec trahityhac Jìudio <-vib~Ìoria qmritur omni,
Palmaque fèd nullo faBa cruore nocens.
y

lamque fub examen quodeunque dat Indica Tethys


y )

Mittitur, & tellus barbara quicquid alit.


Vt ncque fit regio pretiofis orba metallis
}

Gramine nec campi, fruge nec arva <~uacent :


Àrceat ut nimium denfa nemus arbore Solem :
JEquèt arundineus cerea mella liquor :
Tr<zpete quam <uaria tranetur Americus aer :
Obfeffam coluberfenie quisadflet hnmum:
Jguadrupedumfaltus ut inundet turba ferarum i
Belluapifcofas quapopuletur aquas:
Plaga quìbus fuccis ) 'nel ab afpidefixa<-vel arcu,
Cedatj & in cenam febris itura necem.
Denique confpicuifìquid novus educai orbù,
Peùìora non pigeat quo jìudio fa capi*.
Morborum domitor, Natura Myfla latentà
Intime, qua titulù Mufa jit apta tuisì
Laudù avaritie qui mentem raptus bone fa,
Nulla quod evertant facula condis opus.
7

Vifcera qui rerum rimaris inbofpita : per quem


India jam no fra non peregrina domi e fi.
Sic te dos celebret non unica-., Jhepotentis
Eloquiiy medica Jhe ft ufks opus:
Te leSior volvatque frequèns ,placitumque revohat;
Kara nec annumeret bibliotbeca fbi.
P i s o , pater Vencrum, cor amabile, P i s o , Leporum \
Seriafivelib et promerefive jocos :
PeBora fordentis non fratta cupidine lucri
Altim bumana fer fuper afira^uìa.
^updfacù, affusiamjam plaufìbus erìge mentcm.
Mnemofyne quo te lauda amica ruocat.
Ipfc tibí prafta, Jènium tature, medenti,
Tlurimm acceptam quam tulit ager opem.
Longum iter extremos cum fis molitus ad Indos,
Fagina confìciet plus tibi do Si a via.
Huic nilper térras, per terris latius <equor,
Vafius, inaccejfum, qua patet orbis, erit.
Indite barbariem domitura nepotibus arma:
Navìget exemplo pojlera turba tuo:
Cedat amans latebras injcitia: cedat, iniqua
Pallada qui Lhor rodere dente folet.
E debellato confpeBìus hofle tropaum
Nemo tulit. Dux hoc non neget ipfe tuus.

NICOLAVS HEINSIVS, DAN. F.


old
G V I L I E L M V M PISONEM,
M. a
Cum fore Opus hoc juris brevi publici,
ex itinere forte inaudiviffem.
E L E G I A.
Ando illiquid,, tirfummc,measper*venit adaùrts,
(Perplacuitquemeis auribusille Sonus)
Tefuperaturis infieculaträdere chartis,
Occidui, Boi cardints Uißoriam.
^uid Natura/erat, quid ér bine Medicina, notaffi
Dicere, Natura film atque parens.
Film-,illa deditgenium tibi nempe : parenfiate ;
Scilicet, in lucem quod venit illa, tuuni eft.
. Viveret,o,Phryxille,fuùammalialinguù.
Si quafides, faciens cum ratione loquil
^uadrupedes,bipedummifii,mi P i s o , catervis,
Proferrent laudes voce repente tuas.
Quando creatura, Medicorum Maxime, muta
Deficiunt, homines & vocat ifle labor,
Primusinexhauftam celebraret Bar barus art em,
Si Latiipoffet Barbarus ore loqui.
Primus anhelaret mundo narrare, mede las
^uotfibi, quam dextrefecerit ifia manus.
Primus anhelabam tua dicere, ineque volentem
Impulit in modulos fueta ihaleia novos.
( Cnnclorum licet iliaforet bene confeia ; cunfìa
Nam meminijjè queunt, ejr memorare Dèa )
lam male tentabam deducìum dicere carmen,
Tardior érfolito pes erat atque manus.
Miranti, quo fortefor em velfulmine tacius ,
Carmine vel Magico mens mihi taßa for et,
Adfiitit, ér torvum ridens mihi Cynthius aurem
Vellit,ér admonuit, increpuitque Lyra.
Tune veils, inquit, tot oloribus anfer adejfe,
Tune interfirepere hos ,ftrìdere tune velisi
Debeat Hugenius te detenere : nec unito ;
Infiar cunclorumfitlicet ille tibi.
Ille, aliiplures, quorum vefiigia adoras,
Hanc merito laudem praripuere tibi:
Jgui tot nominibus, toties fuperatur abifiis,
An decet hunc inter nomina tanta legi ?
Sic pater x^Aonidum : tonitrufictaclus amara
Vocis, Io, dixi, parce, 0 Apollo, precor.
Si veniam, veniamfi nefiiviffè meretur,
Nefciit, ér Bruno defiit effe nocens.
Cum magnis nequii tam dicere magna ; fatendum eß.
Sitfatis, m magnis quod voluiffefat eß.
Si tarnen affecìu primo poßrema probentur,
Non dece at me poft nomina tanta legi ì
Annuit, ér placido ridensjam Cynthius ore :
XVMINA TV POSSIS HjEC, SED VT VMBRA, SEQ.VI,

B E N R 1 C V S B R V N O .
I N

D. G V I L I E L M I P I S O N I S
L I B R Q S,
De utriufque India ^(aturali &• Medica.

I s o peragrati promit miraculamundi,


Clarior 8>c {èro Vefperc Phoebus adeft.
N o n fat Naflovium fervane Heroa putavit.
Profuit, excufïis omnibus, una falus.
Docliorindigenis, tenues, queisvefcimur, auras,
Et necis &c vitaz fercula none dedit.
D i e : quando Indarum hxc congefta volumina R e r u m
Evolvine m a n u , l u m i n e , mente j u v a t ,
E t luftras gentes, geminus quas educat Orbis-,
Brutaque, qua^ terras, aera, aquafquc colunt ;
Et quae Vefta finu parit, & penetralibus abdit -,
Q u o q u e notanda ferunt lucida regna Poli;
A n te Natura difFuia potentia Matris
Plus capit? an nunc tot grandia corde capi ?
Cundba prior perfpexit A d a m , puri Arbiter xvi;
D e i n S a l o m o n , cui n o n asmulus alter erit.
N o n erit : ut lacras produnt oracula char ta?.
P r i m u s , qui pandit plurima, P i s o redit.

TRADENTE R.
ВГЛЕЛМОЫ riEISílNA,
I'ATPO'N O Y ' T Y X О' N T А.

чад АгЦа'Зщ ßiZXag А'тпЖш ,


П E l ' E П N О S mvvjy ^a^aßpac шХару,

ií'lg ßapvciva%cßv Tsltev tÁe^.iv еяг©* •


£l''i¿¡j,lw £vazrojfA@» ïyuv щ аксон Meààg
ïiïfAoouotjç vúarm, ifyooza/qc ßoQ,vuv ¿

(jIÁaT/^Jov ок OD<pi?]ç ï(>v@* атт&ргщд ,


O'V OTÀÉUÎV dvtyav Ц&1 açea udì vóov tyva
Ко/ TitXàjyj, yaîy щХс^гч m àmy, )
NtJy ewiìv ( 7i'f Ktv T¿& mçafcete ; ) ¿l$áax\

K.a)veacß.c vatrxg , ^ ргл^с?ßoQlvctc'


T¿ny¿ íag IvbSv фанера ozÀaç r¡íXíoit
Taiav \яага) Ы<г'у 7rávtco<poV Е'сягес/ш ,
TftóJ? jttöi » A Í E ( ^ > *C97 -njuifc Э-ífiig\<nv
1
H' 9 ^57 Aa[¿7rCo¡ipav ka%i/fyi'
V
E ÇT A'çtpo7ntt@» cv itf]c¿t<n vít¡g Ti'
3

ft Alai Ъеял fflov

М А Т 9 А Г 0 2 S A А" Д О Х , А'ръХйеецлшф;
GVLIELMI PISONIS,
Medici Amßelodamenßs,

H I S T O R I C
Naturalis & Medicas

INDICE O C C I D E N T A L I S
LIB Kl OVIN QVE>
G V L I E L M I P I S O N I S - ,

H I S T O R I C
N A T V R ALIS & M E D I C A
LIBER VK l MV

T)e oleribm, qjfquis * &• Loris.


Edicinam ignotos inter homines feììciter five conftituendi fi-
ve faciendi aptior fabricari norma non poteft eä, quam Hippo-
crates , omnis in arte boni au&or optimus, tradidit initio L de
Aere, Aquis&cLocis. Quicunque artemMedicam,inquit,in-< «
tegrè confequi volet, haze faciat oportet. Primo quidem tem- cc
porum annirationemhabeat, quid unumquodqueillorumpo£ cc
fit. Nulla enim in re fimilia funt ; fed multum differunt, turn «
ipfà ad invicem , turn in propriis permutationibus. Deinde a
etiam Ventos calidos &c frigidos, maxime quidem omnibus ho- cc
minibus communes , mox autem eos, qui unicuique Regioni flint peculiares. Aqua* cc
rum item facultates examinarc convenit ; Quemadmodum enim guftu differunt, & : cc
ponder e : fic quoque virtute, alia: aliis longe prasftant. Quare fi quis ad urbemfibicc
incognitamperveniat, circumfpicere oportet ejus fitum, quomodo fciiicet adven-cc
tos, & Solis exortus jaceat. non enim idem poteft, fi ad Bor earn jaceat, &cfiad Au- cc
ftrum ; neque fi ad folis exortum, neque fi ad oecafum. Et hare quidem diligenter «
oportet perfcrutari ; tum quomodo in aquis fe habeat : utrum paluftribus utatur &; cc
tnollibus,an duris: five exfublimi, five ex faxofb loco fcaturientibus : falfis item crudif- cc
ve. Terra etiam ipfà confideranda, nudane fit &: aquis carens, an denfa Scaquofa : item cc
an concava &: aeftuofa, an alta &:frigida. Hominum infuper viclus ratio perquirenda, cc
an bibaces fint an lur cones &C otio dediti, an vero exercitiis corporis & laboribus aliis cc
ftudeant, & edaces, Se vini temperantes. Et ab his quidem fìngula conjectare oportet, cc
Nam qui haec omnia probe cognoverit, aut certe horum plurima , in quamcunque cc
urbem licet ignotam, ingreffus fuerit, neque morbos ei regioni peculiares &: pro- cc
prios, neque communium naturam, quazcunque tandem ea fuerit, ignorabit : &: pro - cc
pterea neque in eorundem curatione vel dubitabit vel errabit. Quorum utrunque illis cc
evenire folet, qui non hasc ipfà fedulo edoctus fuerit. c<
Quum ergo conftet, curari morbos non pofle, fine previa cognitione, cognofci
vero nequeant fine notitia rerum, quibuscum vivere homines confuerunt : omnino
necefTe habeo , Medicinam Indus 6c imprimis Brafilia: congruam ex propria expe-
rientia traditurus, ad exemplum Maximi Medicorum, de Natura Cadi Solique ca
prazmitterc, quae lector em meum veluti manuducant in notitiam eorum, qua: cura^
tionemmorborum iftis in oris occurrentium propius concernunt. Quod vel ideo ne-
cefTarium duxi, quia fideribus mire faventibus Sc regionibus fertiliffimis omnino ac
faluberrimis perperam folet attribui, quod erat vel incolarumvel advenarum intem-
perantiae aut imprudentiaz : eorumque imprimis infeitiaz imputandum, qui in extrc-
mas 8c: incognitas mundi piagas abeunt ^ Sc profeffione artis, fàlutis humanaz facile
prazfidis, operam prazftent mortalibus , Hippocratis interim prazcepti immemores non
raro defieiünt in fànitate curanda, five ea confervanda fit, five erigenda.
Brafilia: Continens, ut maxima Sc prazftantiffima totius novi Orbis pars magno fuo
merito cenfetur : ita, fipenitius introfpiciatur, non minus jucunda atque fàlubris de-
prehenditur. Adeo etiam, ut Aè'ris, Aquarumque Sc Locorum cum temperie tum fà-
lubritate poffit cum quibuslibet Europa: vel Afia: regionibus certare. Situm quippe fi
fpe£tes,figuramque,àfecundó circiter ab ^Equatore adquartum fiipra trigefimum la-
titudinis gradum excurrens longioris Trigoni fpeciem f efert. Bafìn habet ad Oricn-
tem: angulis^Equatoremc5c:Septentrionemfpe£tantibus. Ab illaBafi in Occidcntem
' <. Ä * retta-
4 G V L I E L M 1 P I S O N I S
r e d a porrigitur: ita ut Angulus extremus ignotis ad Meridiem regionibus abforbeatiih
Q u o d in Orientemfpedat latus,Hefperiis objacet.*Ethiopibus; interpofito vaftiffimO
mari. V n d e eft, quod non minore valetudinis ac vita: c o m m o d o j quam animi o b l e d a -
m e n t o habitetur. Etenim tota ejus frons blandum &: benignum Subfolanum, ab auris
matutinis n a t u m , c o n t i n e n t e r r e c i p i t . Is m i r u m i n m o d u m homines ca:teraque ani-
mantia demulcens, atque ab intolerabili Solis, vertici perpetuo imminentis, seflu vin-
dicans magnum quid fanitati menda: confert. Flatus ille, fìquidem accedat mare,fum-
m o mane : fin recedat, adultiori demum aurora exoritur, totofque dies pervadit. N e -
que e n i m , u t m u l t i s I n d o r u m i n l o c i s , circa vefperam langucfcit : quin intendi tur a d-
eo, virefque fùmit eundo &: comitante S o l e , ut ultra medias n o d i s horas non raro v i -
g e a t , & aéris n o d u r n a condenfàtio nequeat dilatationemipfius & m o t u m naturalem
facile hebetare ac fiiperare.
A l t e r a m latus (quod à Peruano R e g n o celfiflima m o n t i u m juga & i m m e n f a difter-
minant fpatia ) Zephyrus perflat, ventufqueMediterraneus fera n o d e infeftat. Q u i
licet o b admixtos infinitis èpaludibus furgentes vapores,.habeatur infàluber ; adeo ta-
m e n à montibus mari vicinis coèrcetur, &: propulfàtur à fùccedente marina aura, ..ut
vix queat ad littofa ufque penetrare. Q u o d f i o b pluviofàs quandoque malacias per
diem integrum (quod rarum eft valde) fpiraffe contigerit, remotiores amari, & O c c i -
denti o b j e d o s , vehementius ; maris vero accolas, atque imprimis nautas, una vix leti-
ca à littore r e m o t o s , clementius exercet.
Q u e m a d m o d u m vero annuis temporibus integri fèmeftris mutationes haud m a -
gnai: ita diurnis & n o d u r n i s evidentiores contingunt ; eo quod dies & n o d e s non ma-
gis pares lint fpatiis, quam differentes calore &: frigore. N a m Sol altius afcendens,pofl>
q u a m t e r r a r u m & h o m i n u m p o r o s aperuit, profundius & pari intervallo fe o c c u l i t i
unde condenfàtus aèr extremam n o d i s partem magis rorifluam efficit. H i n c rigidum
&C penetrans frigus corpora feri t inde à ter tia n o d u r n a , maxime vero circa gallicinium,
ufque ad exortum Solis. Ideoque incautioribus advenis hanc terram recens ingreflis
perquam moleftum atque n o x i u m effe folet, &; tantum non o m n e m fpem prsecidere
v i t a m i n hifce vel aliis Indiarum oris beatam tranlìgendi. Hujus rei non ignari indige-
nze, focum perennem juxta l e d o s penfiles alunt, ejus ut benefìcio infeda non folum
venenata, fed etiam n o d u r n u m frigus, fimul & terrai fuligincs arcere à fe queant.
Porro r e d u s afeenfus & defeenfùs Solis breviffima facit crepufcula, nodefque adeo
diebus pares, ut ne quidem unius horae diferimen agnofeant. N o d i b u s asftivis, frigus
intenfius : hybernis, quod mirere, mitius fxpc perfentifeitur : a e r e fcìlicct tranquillo,
& n u b i b u s undiquaque preffo pluviafque minante. Ruricola: poft n o d e s folito frigi-
diores, dies fèrenos & fementi proficuos : Medici vero firmam, validamque corporis
conftitutionem pollicere confuerunt : contra, fi tepida: n o d e s praecefferint.
Pluvialis temporis initiurn £t m e n f e M a r t i o vel A p r i l i ; finis eft Augufto. Q u o Sol
redux ex C a n c r o materiam pluvia: ex parte diffolvit in ventos, unde procella: &: turbi-
nes fubinde nafeuntur. Has m o x vernum tempus excipit, blandifìimeque c o m p o n i t .
Diver fìtatem quidem umbrarum, nunc in Auftrum, nunc in Septentrionem p r o j e d a -
rum,experiunturBraiilia3 c s t e r i q u e T r o p i c o r u m Incoia;, (Amphifcii propterea didi)
nullam t a m e n , ut DodifT. Scaliger, aliique non infima: fortis Philofophi, fuere arbi-
trati , circa anni tempeftates mutationem ; bis nempe a c c e d e n t i s , &: bis recedentis
Solis ; fed. tunc folummodo cum abit ab ^Equatore ad T r o p i c u m vel Cancri vel C a -
pricorni, ufque dum eo redierit & ^ E q u i n o d i u m abfòlverit. Profper Alpinus dupli-
c e m asftatem quod uno anno dari teftetur in ./Egypto, id non tam à Solis quam ad-
mirando Nili acceffu &receffu provenire exiftimandum eft.
T e m p o r a anni non nifi duo funt, calidum &c ficcum a:ftas dicitur : alterum
quod calidum & humidum , ac Veri E u r o p e o fìmile , bruma: vicem fupplet. Id-
que veriffimum omnibus in Indiis intra utrumque T r o p i c u m deprehenditur. H i e -
mis enim &: seftatis initium atque finis licet ob particularia incidentia l o c i , tum
& TEquatoris majorem vel minorem vicinitatem , non in idem tempus incidant:
plerumque tamen annus fex fere menfibus ad humidum &c totidem ad fìccum vergen-
tibus abfòlvitur. A d e o ut vel hinc etiam Veritas Strabonis d i d i confirmetur, nul-
l u m feilieet annum in Indiis inveniri utroque tempore fine pluviis. E t quidem e a r a -
t i o n e , ut hic non, ficut in multis Africa: ScACix, ejufdem npbifcum Latitudinis, oris,
maxi-
HIST. N A T V R A L SC M E D I C . L I B . I. $
maxima exinde intenfio &£ remiflio a;ftus, fed nulla vel làltem exiguà per cipiatur, (Sole
licet Brafilienfium zenith menfè Ocìobri Se Februario tranlèunte, rà'diifque fecundum
an'gulos acutiflimosreflexisfedenteterram. ) Qua;diverfitasiftarumregionumInco-
lis , ob crebras malacias noxiofque tepores , interitUrn : harum contra ob domina-
-tricem auramfalutem promittitperpetuam. Vnde facile eft colligere anni tempeftates
effe non tarn immediate ex Sole Se aftris eorumque motu xftimandas; quam ventorum
:fpecie&diverfitate,Regioni{que qualitateacfitu peculiari. Eadem caufà fòlemnibus
illisTorridx Subfòlanis velFavonnVreddipoteft. Quin inlocis hifce Mediterraneis
paulo verfus occidentem nodes nonfolum, fed &: dies aliquando flint frigidiores, quam
inorientalibuslittoralibus, ufque adeo utpruinaaliquibus quandoquc capillos riguif-
fe conftet. Etenimirt Indiis cum multa lint admiranda, illud tamenvel imprimis vi-
detur omnium phyficorum ingenia fuperare, quod in eadem Codi plaga, Solisaccefìu
Se receflu pari, iifdemque anni menfibus ab orientali parte quidem circa Oceanum
seftas Se ficcitas fit; ab occidentali vero transfuga montium Sepaludes Brafilia;, hiems,
nebula; Se pluvia:. Vt in tanta locorum vicinitate, quod ad rationem tempcftatum
attinet, iidem pa;ne populi libi mutuo antipodes videantur elle. Q_uammiramdif-
ibnamque natura;varietatem, atque aliaejufcemodi,fi quis diligentius apud ferepu-
xet,profedo mtelliget, Antiquos multa de ^Equinodiali circulo &: Torrida zona
fallò opinatos effe. Cum , contra quam Ariftoteles Se Plinius aliique fiint arbitra-
ti , non folum habitabile hoc Clima, led Se temperatura ac fertile utique reddant
turn rores perpetui, tura pluvia? Se jucundi à pelago flatus, dum vapores mane fùr-
gentes &Cnebulas tempeftivedifcutiimt, aeftumque meridionalem temperant, ac So-
les piiriflìmos &nitidifiÌmos reddunt. Hinc vero humor uni, qui in nobis (unt ^ p u -
tredine confervatio. Neque tamen precipua falubritatis yel longxvitatis ratio , ut
quidam voluerunt,^£quatoriseftvicinitas,obzequalitatem quam imaginantur tem-
peftatum. Nam multis fùb linea ^Equinoziali locis habitatis nec Solum nec Coe-
lum ad falubritatem favet: ficut Indila D, Thomas, Guinea aliasque provincia; te-
fbantur, ubi corpora à torrente calore arefcunt Se refolvuntur, minimeque longeva
fiunt. Etenimattradià Sole verticali & praefentiflimo vapores ob perpetuas malacias
non difperguntur , neque aquae agitantur , fed ftagnant. Tum fi qui perflant ven-
ti ,languidi fùnt, Se veluti longoitinere felli, Ventis fubitis aut mediterraneis facile
fe fubmittunt. Vnde tepores vaporofi,nebula; &putredìnes enafeuntur. Qupdfub
./Equatore navigantesnonfinemiferiaexperiunturin perni & aqua imprimis, qux pu-
tredine feetoreque concepto bis terve folet corrumpi in vafis recens infufa , priul-
quam incorrupta Se durabilis haberi queat. Brafilia; vero vaftiflimus Oceanus tum
pluviis, tum ventis perpetuami ad exhilarandum littus materiam fuppeditat, non te-
ipidam, ficut extra Tropicos folet, fed egelidam & ficcam, eamque à Sole illuftra-
tam ab oriente in occidentem ad milliaria aliquot fpirat. Accedit, quod paluftribus
6c male olentibus pluviis ex continenti ortis, nunquam infeftetur. Denique, ut mul-
ta; Orientalis India; Se Africa; partes, non cingitiu-vicinis Infulis, neuventis agitatur
turbidis &procellofis.
Coelumiàepe quidem nubibus, ex oriente in occidentem latis, obdudumvideas, fed
rariflimis Se tenuiffimis, inquefublimia aéris elevatis, pra;terquam diebus pluviis. Sol
oriens Se occidens inconniventibus oculis adfpici poteft : tumque fere ordinario ap-
paret ut colore, ita Se magnitudine ; adeo utperquam commode Diameter ejus menfù-
rari queat. Miraundiquefèrenitaseft,prefer tim circa vefperam. qua;nullosunquam
fuccedenti Luna; tradit vapores vel nebulas : fed nodes reddit adeo claras ut uno eo-
demque die Luna vetus Se nova confpici, litterxque ad Lunam quadratamfatis rede
legipoffint. Eadem Aftronomo Se ad cazleftia intento promittit multa circa Eclipfes-
&Nubeculas Magellanica^, Veneremquepoftemerfionemà Sole falcatam, Mercu-
riumfcintillantem Se corniculatum, accelTus denique Luna; ad ftellas cum fixas tum
Planetas, eseteraque Phainomena, partim antea Europans non vifà: ficut multoties fuit
à nobis obfervatum exfpecula eminentiori Aftronomicis ufibus per IlluftriffimumD. I.
MauritiumNallavisePrincipem, exftruda, Se àdomefticomeo accurate deferipta, ad
quem curiofiim lector emremitto.
jE-therprodiverfitate afpeduum Planetarum , accedentibus caulìs inferioribus,
fhas recipit intemperies. Crebris fulguribus Ccelum fìib vefperam corufeat, tempefta-
A 5 te


6 G V L ! E L M I P 14 0 N I $
ce vel maxime ferena, fed ficca. Tonitrua fi qua: circa ^quinodiafuboriantur,rari£
lime in Pernambuco Sc fine fragore audiuntur, utucimbres effundat: inMaranhan
ceu propiore ^Equatori, vehementius &r crebrius intonant. Multa: Irides* Hal ones , :

EJracones ignei volantes apparent. Grandines vix unquam confpiciuntur. Nec eft qui 5

obfèrvaverit altiffima montium cacumina nive t e d a , ant brumal em oftentaffe can>


tiem.
Pluviarumgutta: admodum fiintmagna:, gravique deciduntimpetu, quas moleftus
aliquando tepor precedere vel fequifblet.RosEuropa:o, cumpinguior, atque adeo fx-
cundior, fic ob nitri quo impregnatili- copiam penetrantior multo ac tenuior, praecipue
aeftate, exiftit. Manifestum hoc in ferro imprimis, multo magis in materiis minus fòli—
dis. Qua: fùb dio pofita facile corro duntur &: exeduntur. Intenfior enim SolisradiO r

rum fervor, poros corporum fùblunarium aperit ufque adeo de die ut nodurno rori fub,-
tiliffimo facilem ufque in profunda aditum faciat. Vnde per quotidianam viciffitudi-
nemhumiditatis &: caloris illata putredine , vermium diverforum generum fit gene-
ratio. Quantum vero omnibus his noxius eft ros, tantiun gr amini Sc pafcuis proficuus,
imo necelfarius, ne aeftate inopia pluviarum torr eantur. H o c folo enim arentfa loca Sc
humorem fitientia refocillantur. Nihil item rore magis alimentoium, quo folo tot
beftiola: Se infinita infèda vivunt : quod Sc divinus Poèta dixit ; Quantum ros nocle repe-
nti. Eftqueadeo eximia: efficacia: ros matutinus, ut Sc pecora Sc homines seftuantes,
aefpirituumprofufione fradqs mirifice roboret. Concentrando enim calorem nati-
vum ingeminat, atque appetitimi acuit, adhsec urinam provocat.
Etefiis ceu anniverfariisventisfereniffimishaEoraediverfis temporibus gaudent. Se-
meftri enim hibernofive pluviofo, ex nubilofà auftrina plaga intendimtur Sc Vultur-
ni velut naturam induimt. Hinc vehementius quam Aquilo, menfibus xftivis, domi-
nantur j aèrifque imperium obtinent. Adeo etiam utdudus aquarum inde à menfè
Martio ad O d o b r em illis obfèquia prseftent. Reliquo anni tempore ex Septentrione in
Auftrum maria coguntur. Circa Africa: latus occidentale, Brafilia: oppofitum, plane
diverfo modo feres habet. Quippe ab Aprili ad Iuliurh menfem, verfiis Septentrio-
nem rapidus eftfluxus; inde ad Odobrem tranquillummafe. Hulcadlanuariumver-
fus Meridional em plagam Oceanus truditur : mox circa medium Aprilis denuo nul-
lum Currem maris (ut liuxum ilium general em Verulamius appellai) experiuntur nau-
ta:. Atque ha: diverfitates potiffimum quidem intraTropicos libero a:quore naviganti-
bus percipiuntur. Adeo ut hi venti general es, Troppi didi, nünime fègnes, par tini re-
gendo Currens maris, partim proprio flatu (non fpontaneo aliquo raptu ab or tu in O c -
cafum, üt Scaliger Sc ante eum veter es quidam imaginati flint ) id efficiant, ut hinc na^
vigantes verfus Africa:, vel Europa: oras, eademredire, qua venerant via, nequeant.
^Equor Brafilienfè ut plurimum tranquillum eft. Cui temeritas Barbarorum fè fi-
dens, gemino ligno fùberofò, langada d i d o , infidentes, fecurepifcaturam exercent ali-
quot leucis à littore remoti. Caerulea &fùbnigra ejus facies exterius eft, interius vir
ridis. Agitatumnodu ignefeit, magnoque lumine refulget. Salfius quoque deprer
henditur quam verfus Polos', adeoque pellucidum, ut pifees ultra vigmti orgyarum
profunditatem aureo colore micantes, ex altis puppibus commode confpiciantur ,
meridiano tempore, Soleque fplendente. Ac tum fimul intueri licet, quam diverfus Sc
contrarius fiibinde fit motus in profundo mari, ab eoquiin fuperficieà tumultuariis fit
ventis. Qupdjadasbolides, aliafque artisnautica: conjeduras,non par um eludi t.
Si mare circa equinodiumnimis languidum deprehendatur , admodum infìdiofà
habetur illa tranquillitas. pra:fertim, ubi atra: Scfordida:nubes conglobata:, ut fit, a c r

cedant, quaequeuniverfb repenteimpetulèfe érfundant, unde momentoimmenfa: ra-


tes evertuntur.
Licet autem juxtalittoraa:ftu fatis vehementi falum intumefeat, non tarnen agios
invadit, aut vicinas terras depreflas inundat, fed ingenti fi:emitu rupem quandam five
maris teniam, Refijfo Lufìtanis didam, pulfàt maximoque impctu ver berat. Illam fum-
mo natura: miraculo Se beneficio ibipofitam fateri, quotquot videre, coguntur. Cré-
pido enim cautium longo tradu excurrens, inftar murife violentia: barbari &indignan-
tis elementi objicit, fidafque ac tutas navibüs ftationes Seportus prasftat. Largiffimam
pra:tereaa:dibusmateriam,qua Olindas&Parayba: tempiaacmonafteria fìiperbiunt,
fùppeditat. Maximam Brafilia: partem eadem nunc mterrupto& flexuqfo, nunc con-
^ tinuato
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. L I B . I. 7
tinuato recioqueduclu tüetuiy Ejuslatitudo (qua^planiflimaeft, &C quafiartefuperfi-
cietenus polita) ad paírusviginti,rubindetriginta6¿; ultra fe extendi t. Tantas veroal-
titudinis eft, ut yix máximo arftu inundetur.
Novaplenaque Lunamareadduodecimpedumaltitudinem (quod in Paranambu-
cenfi littore fit circa quintam) attollitur, pariteique deprimitur. Verumnon rite ob-
ièrvata fex hor arum viciffitudine, fed pro ratione decuriùs fluviorum & pelagi intempe-
rie , vel citius vel tardius aeftumvaftilílmus Oceanus abiòlvit. Ita tamen, ut menfibus
íeftivis acceíTus : hibcrnis vero receífus fint & longiores &¿ vehementiores. Q u i d ,
<juod rluxus lunares, paucis tantum à littore miliaribus i Currem vero maris per univer-
fum arquor perièntiicantnavigantes.
Cxterum ad extricandas perpetuas nautarum controveriìas circa longitudinem hu-
jus Continentis, icire intereft, magisad Occidentem à natura collocatam efle quam
peritiilìmi quique Geographi & Hydrographi hactenus funt opinati. Opera: pretium
itaque duxi illud addere, quod ex fedula obiervatione Eclipfium Lunarium nobis
conftat. Initium fiquidem deliquii, quod in vigefimum Decembris anni millefimi
ièxcentefimicrigeiìmfoctaviincidir, inter Olindam Paranambuci, &Vranoburgum
Dania:, tribus Iioris & quatuor minutis difFerredeprehendimus. Vnde reducto cai-
culo , facile erit colligere, qua: cauià fit err oris ; cum pleriqüe naucleri ultra quin-
quaginta minuta à nobis difcrepent.
Vniverfa Brafilia (cujus Incoia: Antcecì íünt Hiípanis & .¿Ethiopibus ; Periceci Ia-
Venfibus : Antipodes Aurea: Cheriònefi populis) Coloniis & Prxfe&uris quatuor-
decim, totidemque circiter fluviis diftinguitur. Horum beneficio territoria fertilità-
te &c commoditate difFerunt. Praeter quamplurimos amnes , fontibus inclytis SC
utcìmque herbotìs habitata Orientalis pars fcatet ; iiíque paiiìm, mira divina bonita-
te irrigatur,potumque hominibus juxta acpecoribus abundefubminiftrar. Armen-
ia filveftria íiti aeftuantia eo confugiunt, ieque ad luxum inebriantia aquis , pra»-
da fiunt venatoribus. Rapidi funt plerique fiuvii menfibus pluviis, & tune de iu-
feito in altum excrefcunt ac-ripas egrediurttur. Econtra vero i s , qui Paranambu-
cenfis Prasfe&urae terminator ¿¿ D . Francifco facer, totius Brafiìiaz facile maximus
eft : menfibus quidèm asftivis rapidiifimus iìmul & altiífimus exiftit, ruptiique obi-
cibus valentius ruit in campos &C mare. Menfibus autem pluviis, quad mirandum fa-
s e , aquas decreícere, modiceque tantum inpelagus fefe exonerare videas. Cujus
inaudita: diverfitatis caufam, alii aliam perhibent. Sed fub accuratiffimis Regio-
num luftratoribus & ipiìs Philoiòphis- etiam mine lis ha:ret. Quamvis autem tanti
fluminis fons autorigo nondumà quo quam fuerit luftrata, tamen evìdens ratio vide-
tur evincere ex intima parte hujus Continentis deicendere, & quidem è Lacu ilio
mediterraneo à multis celebrato, qui omnesfluvios, ut &: hunc noftritm, ab altiffi-
mis Peruviae montibus verfus ortum demifibs , recipit & i n Oceanum emittit. N 0 -
ftrates hoc flumen celò'cibus aliifque ratibus Canoas dicìis ad quadraginta milliaria
àfeendentes adhuc iàtis latum & profundum, infulifque amoenum &: icopulis horri-
dum invenerunt. Indigenarum quoque 8¿ Lufitanorum fide conftat circa quinquagin-
tamilliaribus à mari, ipiìim de al tiifimis rupibus feu catara¿tis,C4íí/ravocant,pra:-
ceps ruere nec altius ab iis qui è mari veniunt afeendi pofie. Supra catara&as fiu-
minis alveum porro pergere veriùs Coram ad aliquot milliaria, uique ad ingentem il-
ium Lacum, in quo multas fint Ínfula: perquam fértiles &: habitata:. Inque hunc La-
eum áureas arenas à rupibus auriferis veríüs Peruviani jacentibus detritas per infi-
nitos torrentes deduci.
Ca:teri plerique fluvii vel potius rivi, qui ad liane Brafilia: oram in Oceanum ef-
fiuunt,ad minimarum etiam navium onera è mediterraneis deferenda funt inepti, quod
aquis deftituantur, Illi enim paucis exceptis, licet tribus aut quatuor milliaribus non
abfint à fontibus iùis, nihilominus in oftiis magnorum fluminum fpeciem prasfe fe-
runt. Q u o d fit propter maris acceíTus, fauces illorum illudentes. Exemplo fit Rio
formojo, ítem Ri$ grande , & alii, omnes magnarum navium qua oftia capaces : qui ta-
men, utveríiis mediterranea vix duabus leucis a littore abíiint, itapedibus genu te-
ñus tranfeuritur. Cum nulli tamen alii in hac America: parte reperiantur, qui tantos
imbres alveo liio excipiant. fed conftat ratio. Vaftiííima montium juga procul a litto-
re demitcunt vimillam pluviarum à tergo, &: exonerant fe veríüs Occidentem. Mox
A 4 ver-
G V LI E I M I P1S0NI S
verfùs Orientem ad rapidiffima,ne dicam& totius mundi maxima: uno quidem bra-
ciaio vermsSeptentrionemm Amazonum&: Maranhan flumina : altero ad divi Fran-
cifci, atque illa qua; de la Piata Se de Uneiro dicuntur, verfùs Auftrum erumpunt. Hxc
receptisin fè qnibufdam amnibus invalefcunt Se aliquando ad miUiaria triginta in
. Oeeanum labuntur, tanto impetu, utinipfòmari dulces à nautis hauriantur lati-
ces., ac fi è fonte aliquo fàlirent. Porro Lacus juxta littus reperiuntur, qui mari lin-
cei vicini Se quafi contigui, aquis tamen funt dulciillmis. Prseterea putei., paucis
ante annis, circaipfùm littus, 8e quo seftus maris pertingit, effoflì, potabiles aquas
Se dulces ignoto vel dubio venarum commercio j impertiunt. Vnde percolatas omnif-
quefalfedinis expertes prorfùs haurire datumrqua; licet fontanis inferiores fint, do-
mefticis tamen officiis mfficiunt. In remotiffimis vero defertis rivuli quidam è lacu-
bus oriundi, hieme dulces, fubfalfi ajftate exrftunt; quod ftagnaintes Sohs affidui-
tateadur antan
Tellus hxc ex diverfo naturai lufìi conftat Q u a enim in planitiem longe lateque
fternitur , glebofo ponderofoque Se prsepingui ac irriguo eft fòlo Vergea Lufitanis dida:
multorum fruduumferax : cannas fàcchareas imprimis, tum Se eredita quaeque femi-
na multiplici reddit foenore. Aprici campi minus addate, fed menfibus potiffimum
pluviis -(licet terra tunc habitantibus triftior videatur) lsetiffime virefeunt, prataque
meflemnegantiapabulisvigent. Frumentum& fecale nimis celeriter in germen evo-
càntur àjugi perpetuoquefolis fervore Se indulgentia agri. Q u i proinde multa verfa-
tione (nec autefn interquiete unquam indiget) fatigari debet, additaqué potius ar e-
:

naquamftercore-, fefendis firugibus aptior reddi. Secus enim germinano nimis fefti-
nata aduritur vel exhauritur; Q u i à b exoticis feminibus Se his qua; diutitts in terra fo^
:
veri deberit, proventum expedant, maturationem retardent .oportet. Né foliis lu-
xurient pianta;, ac granis poftea &feminibus caffsereperiantur, atque ita /pem vóta-
que agricolàrum deftituant. Committere terra: plantas &femina oportet menfibus
Eebr-uario Se Mar rio, quum riempe iìnem a:ftatis excipit tempeftas humida. Fieri .ve»
ro iitrumque debec primavefpera, non de die,nec adulta node. Q u a l u n q u e pro-
fundis & quo radii iòlares non pertingunt, inhumant, in vita; diferimen ea incurriint,
quodmb cute ma intenfè frigida terra, precipua settate, taleas &femina facile eneeet.
Cujus rei advena; &novitii experimentum non fine magna jadura fecerunt. Semina
ficut & frudus colligunt diveriò piane tempore in locis acclivis &fitientibùs quam de-
clivioribus Se uliginofis. Quid quodhorum plurima toto anno & orimi tempore plan-
tentur Se germinent: felicius licet vel infelieius, prò locorum &plantarum diver-
fitate. Quod evidentiffime apparet,pra;fèrtim circa proceras illasarbores, quas Col-
cos Se Palmitas nuncupant. Etenim ha; citra ullam anni temporis, feniique arborum
obfèrvationem tran/piantata; virefcuntjuciinde, Se frudibus eximiis abundant, in lit-
tore iterili gaudentes foveri ; modo radices, quasinfinitas Se breviflìmashabent, le-
viter tantum terra cooperiantur. Harum enim casterarumque Indicarum arborum ra-
dices adeo à frigore fubterraneo abhorrere deprehenduntur , ut nonnunquam Solis
defiderio foras prorumpentes, terra fe condi vixpatiantur. Nonnulla; arbores Se qui-
dem nobiliores, ficut Acaiu, Vbapitanga, Caja, Arida, Iafapucaia,, Mure^j, letatba, Ara-
ticti, ibabiraba , Ficus &£ Myrtus fylveftres Iamacarù Se Cambuy dit\x : Pianta quoque
1

Ananas Se alia fèmel dumtaxat in anno florent, tempore verno, quod circa O d o b r e m
eft :mox frudusprofenuit, Sole ingrediente Capricornum &durant ultra tresmen-
y

fes, pofteaque quiefeunt. Solus, quantum conftat, firudus Guityceroikernel biennio; fru-
dus autem arboris 7^>^<?quod eft Guajaci Brafilienfis , vix quadriennio producitur.
Pauciores arbores nativa; liadenus ad fativas relata; : fylveftres tamen cum fint, fru-
dus elegantes, Se gratinimi faporis proferunt, maxima quidem ex parte frigidos, cum
1
aftringendi facilitate. Quafì natura benigna ha;c mortalibus immodice a;ftuanti-
bus folatio dederit, proruentibufque humoribus frenum impofiierit. Plurima; arbores
Se frutices toto fere anni tempore flores Se frudus feliciter protrudunt, fimulque Ver,
jiEftas Se Autumnus in iis confpiciuntun Horum facile principes, Murucuja, Mangaba*
Pacóba, Battana, Ianipapa , Arac a. , Pind'ova, Cocos, Mamaon Pinhoins, Piementa. Quibus
annumerantur, Vitis, Citrus, Malus Medica , Ficus, Cucumeres , Melopepones,
CitrulliMalogranatabiferaS<rtrifera,aliaque plurima ex Lufitania Se Angola o h m ,
Se nupcr è Bejgio adduda legumina, radices Se olerà paffim in hortis exculta, atque-
in
f

H ì S T. N A T V R A L & MÉDIC. LIB. ì. 0


in cuìinis domenica fac~ta¿ Imo &¿ Piper orientale, & alia infinita exótica, tam fa-
ta Europa?a,quam Arornata Afiatica benigne fert tellus. Sed regio quondam diploma-
te ne vilefcerent propter abundantiam, prohibita ¿¿prorfus eradicata. Q u i racemos
per totum annum defiderant, vineas diverfas, diveriìs putant menfibus, maturafque
poftea uvas colligunt. Vnde non ignobile vinum, creticum semulans, exprimitur.
Quin Se omnis generis fru&us atque trunienta etiam noftratia fingulari fertilitate ex-
plerent colonorum ipem , fi quod univeriàle remedium contra Formicarum illam
Stfumam inveniri poiTet. Nam locis anguftis & quoque uliginofis vel ignis Vel aqua;
beneficio per impigrum agricolam facile arcentur. Sed cum nulla regio ab orimi par-^
te beata, vix credo pótentiifimum hunc hoftem iùperatum iti poffe. Quod non tam
à Soli quam Solis vi procedat, qui ubicunque fub zona torrida j etiam in Indiis Orien-
talibus, atque in vicina Peruvia, infinitas Formicarum turmas generat. Partes auterri
India; , ut quoque Brafilias, extra Tropicum fita; , Fórmicas vix norunt ; unde Se
fruges ibi uberrima. Vtinam naturaplures feras formicavoras collocaiTet, qua; fi-
mul tot myriades abligurirent, ficut mira illa aípedu ammalia quadrupedia Tamen±
doá di£ta¿ qux Canis magnitudine, longis inftrufta unguibus, alte fodiendo formi-
carum latebras detegunt, iifque illieo exertam trium fere dodrantium linguam im-
mittunt exilem , opertamque Formicis repente contrahunt, deglutiuntque dece-
ptas. Formicai autem ha; (Rey do Brafd Lufitanis non immerito didbe , quod perpe-
tuane tyrannidem exerceant) aliquas Europasarum piane fimiles, ali qua; triplo ma-
jores & alata;, omnívora; funt. Aggeres quoque & túmulos ingentes , in modum
metarum foeni, è terra ab illis exftru&os, videas. Huc inopi metuentes iènecta;, non
te£ro vel calle anguftis, ut Virgilius eieganter de fuis Formicis cecinit, fed auguftis
convectant atque reponunt quidquid populant nigra haec Formicarum agmina ; ita
ut in campis, infylvis, àliquot leucarum ipatio, perpetuai femita;, opere earum fer-
veant. Quam vero no£tu Luna piena operentur, interlunioque ceflent, quam cele-
bres undique earum conventus, quam diligens cum obviis collocutio atque percon r

erario , quam denique futurorum quidam fenfus, cum, imminentibus menfibus plu-
viis, túmulos fuos caverñofos altiores ftruant, &:, quod omnem fere intelligentiam
fuperare videtur, granorum in penu reconditorum umbilicum, quo germen emitti
folet, follícite excidant, hic conipicere datur. Ita ut vel ftupidiífimus ipedator Salo-
monis proverbium inmemoriam revocet, ubi ignavos ex earum ceconomia incita-
mentum laboris capere jubet. Plura de mirando regimine dieenda forent, nifi jam
dudum propofici limites traníiiílem;
Q u a lacuftris eft hxc Regio , ob perpetuarci uíiginem funditus acque ac in fuperfi-
eie viret. Tum diverfo piane herbarum fruticumque paluftrium genere, adeoque mi-
ra natura iòlcrtia luxuriat, ut herboiàm terram, non aquam díceres ¿ amphibiorum
£eque & pifeium latibulis deftinatam. Non omnia loca paludoià <S¿lacuftria infalubria
effe 3 monumenta veterum quoque confirmant in Italia, ubi infignia quidam & fer-
tiliífima habitacula paludíbus próxima, incredibili tatnen falubritate fruebaritur,.pro-
pterea quod commercium haberent cum mari, &: motione perpetua non paterentur
ftagnantes putreicere. Circa oftia vero fluviorum, ubi paludem aqua marina iìngulis
jeftibus inundar,ab immenià Oitreorurn Se Cancrorum multitudine perreptatur, at-
que tortuoib ilio arborum genere, Mangle dicto, ita obfidetur , u t viatoribus &piica-
toribus prorfus fit inacceiTa.
Q u a montoià, raro fterilis vel otioià apparet), fed in acclives Si ameenos colles
(exceptis vaftiilimis montium jugis in defertis mediterraneis) exfurgit. Contingit qui-
dem arbores & gramina menfibus pluviis lxte virentia, aeítivis ob ardores íolares
emorf, eaque incenfa ingenti fpatio iiibinde incendium producere ; fed ipfi Incoiai iis
incommodis profpicere norunt, dum loca illa excifarum Se recenter combuftarum
cineribus fcecundant, ut frugibus Cerealibus Americanis aptiora fiant.
Q u a arbuftis fylvifque denfiifimis veftitur, multo olim labore Lufitanos ad pyxidcm
nauticam iter fuum inftituere coègit. Quod noftratibus etiam nunc S¿mihi uiùi fuit,
inmuniendis viis per deferta, patentquenemora in longitudinem aliquando ultra du-
centas Se trecentas leucas. Q u a ad arborum vaftitatem, cymbas unilignea; ex iis fiunt
centum Se quinquaginta hominum capaces. Qua ad altitudinem, iàgitta àfortifllmo
emiifa quarundam iùmmitatern haud facile fuperat. Arbores denique varia: magni-
tudi-
io G V L I E L M I P I S O N I S
tudinis indifcriminatim hinc inde per campos &: fylvas videre eft, earumque ramos
varus carduiSj imo &: integris diverfa: ipeciei arbufculis frugiferis onuftos & ornatos;
Haud dubie, quia t o t voìucrum cohortes, cum excrementis iìmul alvi núcleos femi-
naque fru&uum ibi dcponunt : qua; in fervido earum ventrículo praemacerata, faci-
alis germinant. Ex hifce nemoribus fragrantiilìma: quoque arbor es balfamis & gum-
mi gfavida:, non tantum medicine gratia, ut Copaiba, Cabureíba, Jcicariba, fed lucri cali-
fa ob colores S¿ tincluras varias, aliofque uíüs eximios ad Europeos apportantur. ut
iünt ibiraptánga arbor illa Braíilieníis HAT 6%o%tu) ita di£ta, & rubra tinótura nulli non
nota. Tataibá five lignum flàvum. Arar'tba cortice rubro. Vrúcu. Iacaranda. Antinuba
five Cedrusalba, 6¿ alia: multae qua: xdificiis navibufque ftruendis aptifíima:, quod
aquis minas pervia: fínt& ferant a:tatem. Ex quarundam corticibus nunc funes ignia-
fii, in militantium uíiim, nunc in navium neceflltates torquentur, & rudentibus ma-
teriam fubminiftrant. Deniquc è collifis lignis Caraguatá, Tataibá, Ambaíba, aliiíque
ferüláceis plantis ibidem naícentibus, ignis luculentius, quam ex concuífo filicc, à
Barbaris elicitiir.
Si qua; loca fint aridiora, mirabiles illas Climaces, feu funes potius «<ptÍA¿íff,gene-
rali nomine Timbó &¿fipó appellatos proferunt, qua: fuá flexilitate & tenacitate apud
fabros &¿ vietores ligaminum, contufa apud pifcatores, coriarios , Sdnaupegas, rhoís
& ftupa: vicem fupplenr. Inter has Climaces, non minus notatu digna illa qua; Guem-
í/nomen á Brafilianis accepit. Texitur enim Cannabis & Sparti modo , cum alios in
uíüs, tum precipue in anchoralia : ñeque materia ulla ad náuticos funes & maris im-
petus aptior ; namque ut faliùginem amat ea pianta, funis quoque ex illa confetta mari-
nis aquis immerfa, identidem revirefcit. Et anchoris alligata, fluitantes in falo naves
egregie continet, non tam ab innata duritie > vel operis firmitate, quam viriditate ipfa,
& lentitia quadam ad inftar corii : ut ièfe vel in altum elato navigio, modo in tenuita-
tem extendat, vel rendente rurfus in craffitudinem contrahat : quod fecus in noftris
evenir rudentibus, quxnimirum ipfa vi ac pertinacia faspe rumpuntur.
Nemoriim plersque arbores, cum ab Autumni &: Veris viciffitudinc nihil fere pa-
tiàntùr, frondibus tarnen & foliis non eodem fimul tempore veftiuntur &c ipoliantur.
Prsterea non unaquaìque arbor foliis fimul omnibus orbatur, fed parte una deciden-
te altera tarn diu m a n e t , donee prior repullulet. Mirari quoque iubic, primum na-
tura: hoc fcecundiifimum theatrum contemplantem,herbas & plantas in Europa à na-
tura molles, hic caulibus ligneicentibus luxuriare : Earum quoque non paucas ratio-
ne loci inter íe plurimum diícrepare ; nam qua; vix fruricis magnitudinem aaquarent
in pratis, in deniìs nemoribus fumma: videri proceritatis. Accedit, quod varii gene-
ris Hederá: fabiferaz, Phaieoliquepulcherrimi, fuprema arborum cacumina fcanden-
tes, topiarii inftar operis perpetuam umbram pra:beant. Inter ha:c virgultorum opa-
ca , ipiis Faùnis confecrata homines pariter ac fera: iè abdunt vivuntque fccure. Multi
enim in illis funt fecreti tramites ; qui fui gnaros haud parva in venando voluptate
perfundunt. Qua;fylvarum fonriumque prerogativa multis Indiarum regionibus de-
negata èft, maximeque occidentalis Africa: parti habitata: , ac propterea Torrida-
rmn regionum nomen merito obtincnt : ab immodico enim Scingenti a:ftu dehiicunt
illa:, ut ad fluvios umbrofofque faltus diifitiifimos pecorum greges amandari necef-
ium iìt. In agro enim arenofo longc majores ab incolis perferuntur calores, quam fi
terreus eifet eodem Solo, Ca:lo &¿ Sole. Ita & montofà differunt à plañís &: nemoroià
à nudis, ac perinde ut humilioribus aut altioribus montibus aflurgunt, magifque auc
minus fylvis veftita flint, frigus aut calorem aeri majorem aut minorem conciliant.
Porro ficut Peruvia crebro ex a:ftuantibus cavernarumlatebris: ita nunquam Con-
tinentis hujus tra&us orientalis terra: motum fuitexpertus. Metallis enim &igne iùb-
terraneo, ípirituum &¿ vaporum genitore paífim deftituitur. Excipe montes in Pra:-
fecìrura [eór a adeo argentíferos, ut thefauros hactenus pollicitos , nunc cum feenore
Batavis prillare eoeperint, atque etiam nunc pra:ftarent, modo Plautinum illud mi-
nus in nos quadraret.
Tum denique homines noßra ìntelligimus bona ,
Cum qu* in poleflate habuimm, ea amifimus.
Atque ha:C de diverlìtate terra: nobis cognita:.
Illa -autem defèrta & folitudincs frequentibus jugis arduas, inque Occidentem por-
reras
HIST. NATVRAL. & MEDIC L I B . I. n
recìras Anthropophagi tenent. Europsei qui inveíligando locaincognita vaftiffimos
iftos-&fragofosfàltuspeneti;arunt, teftantur,fe non minus fértiles ibi, herboíoíque
montes Se convalles vario animalium genere oceupatos vidiife, quam in littorali-
bus & habitatioribus locis. Qupd ipfùm poílea verum comperi : hoc tamen diferi-
mine, quod quo ad mediterranea loca penetres altius, co plura quidem mineralia
eaque ignobiliora fe offerunt, fed fontium inopia atque ob auras devigefeentes xiius
.diurnus major, &c nocìium frigus intenfius : írequentiores denique lacus pifeofos hy-
berna; pluvia;, in a;flivam penuriam , iiippeditant. Mediterranea enim openi pluri-
mam a cado imbrido habent, non circa vegetabilia folum, fed 8¿ ferarum atque pií-
cium miram obadìtatem , ut condimento proinde minori indigeant. Mei quoque
íylveílre, fructus Iacabucájo, Ictaíb*., Palmas & íylveílres Ficus, defectum fru&uúm
Acajú in defertis locis íupplent. Qua; tefquis & rubis , caeteriíque fpinofìs frutici-
bus paffim adeo horrent ,ut vi via faciendafit. Inter cantera, Caraguatá, aliique car-
dili, rorem & aquam pluvialem copiofe concavis foliis, calicis inflar perpetuo conti-
nent, qua; defìcientibus rivis & pluviis ingenti iòlatio hominibus a;que ac animalibus
exiflunt.
Dua; tantum indomita; fera; (ferpentibus exceptis) in tam vaila Regione extimef-
cenda; reperiuntur , Tigres & Afri. Quarum illa; infidiofà;, velocitate valent: hi
tardiorefiint curili.Vtra;que autem famelica; exiflunt. Ea;dem paila;, quodmircre, ad-
eo fiunt ignava; &meticulofà;, ut ab ipiìs Tapuyeris, & gregariis etiam canibus, in fli-
gam confeilim agantur &*capiantur. Vfque adeo fatietas non homines tantum fed
¿C feras enervat. Inter belluas marinas vero , plures invenias feroces & prodigiofas
iàtis.licet enimfummè admirabilis Dei potentia atque fòlertia in rebus codeflibus ,iifl
que qua; in aere & terra fiunt, unicuique patefeat ; maxime tamen ea in mari praducere
videtur, in quo tam varia; & flupenda; rerum forma; confpiciuntur, earumque vires &
proprietates deteguntur, ut qu.a;rendi & contemplandi nullus unquam futurus. fit fi-
nis,meritiifimoquejure eaquae dignofeitur pars,illius qua; ignoratur minima dici poifit.
Sunt autem Thynni, Delphini incredibili velocitate casteros fuperantes. Serra; porro,
òc Lamia; five Tuberones inter rapaces primum locum obtinent. Hi formidabili riefu
pifees non tantum, fed S¿ urinatores devorant, nimia;que voracitatis poenas aliquando
dant;quodpiices echinati, cornuti, turn quoque venenati, deglutiti eos interimant.
Sicut eleganter Oppianus olim cecinit : .
Occifk occìdunt hoflem, perimuntque necantem.
Serraeveroperpetuumcum Cetisbellum gerentes, eorumque prsecordia gladio radiis
acutiífimis hórrido fodicantes, mare tingunt cruore.
His ejl audacia tanta.
Hifortem Ponti Regent for midine nulla
Agrege fejunBum ajpiciunt ,fòlumque vagantem :
Atque catervatim veniunt ad mania bella.
Cetorum vero menfibus pra;fertim pluviis magna apparet copia, q l o d foetus ibi edant.
Qups cum maris receífu contingit haerere in vadis, multumoleiinde redundat. His
quoque moniiris annumerantur Vacca; marina; &: Nereides, Brafilianis Iupipiápre, Lufi-
tanis Peixemulher di&a;. de quibus Virgilius,
Frons hominem proferì, inpifeem definii alvtu.
Notatu dignum,quod eximia; tot arbor es, frútices S¿ herba;,figura,foliis & fruciibus
à veteris orbis vegetabilibus, paucis exceptis, difììmiles appareant. Idem in avibus, ani-
mantibus & pifeibus deprehenditur : ut &iníe¿tis alatis atque non alatis. Quafi ex di-
ver fitate Climatum, non tantum hominum, fed etiam íenfitivorum & vegetabilium
prodireiat differentise, iHque non adeo ex aílrorum íynergia, quam vi Solis & Soli genio
peculiari. Qua; omnia ut ineffabili colorum pulchritudine, ile 8c infinita multitudine
hifee in oris generantur, partim nota nobis, partim incognita. Quorum aliqua, fapore
&: dignitate Europea fìiperant; aliqua longe inferiora exiflunt. Ex quibus utique appa-
ret, quam mirus & varius lufùs fit in orbe terrarum. Meritoque beati Incoia; habe-
rentur fi omnium horum Creator em cognofeerent. Q u u m è contrà tam fauflo fub
coelo,tamagreflia & diflortaillisfintingenia.
Ha;c breviter de Aere, Aquis &; Locis di&a fufficiant. Quorum utique temperies
optimaparum eíl exfe culpabüis. Ñeque enim Solis calore torretur hxc tena, ñeque
fqua-
ìz G V L I E L M I P I S O N I S
iquàlor e vel aquarum penuria reficcatur , ñeque frigore extinguí tur, fed rore perpetuo
-
imbribufque multis ac fontibus irrigatiti . Vnde & feraciifimumeiTe, & multa illic
tempeftivenafcioportet. PrxtcrquamenimquodBaliàmisnativis, oleis,mellibusnon
unius generis abundet, herbarumque ac radicummedicarum& ad tutandamvaletu-
dinem potentium feraxiìt: quxftuofiifimam infoper cui turarti facit, quantum ex ali-
quot retro annorum meifibus colligipotuit. Animalium denique omne genus ác boum
imprimis armenta in maximum numerum augeri & crebrius parere, eertum eft. Quae
loci iàlubritatis fama non paucos olimfenes alioíque minus píoípera utentes valetudi-
ne, ex Hiípania, de Indus aliifque diífitis locis excivit ad aèrem& aquas has Ccelo da-
tas , tamquam ad duo validiffima vita; Sc valitudinis prsefidia. Perquam mature enim
pubefcuntIncoia: : fenefcunt tarde, idquefinecanitie aut calvitio. Quo fit*, quod loñ-
ge ultra centefimum aetatis annum, viridi fene&a, non Americani tantum, íed &¿ ipíi
Europaei fruantur, totumque adeo territórium Macrobium dicimereatur. Non ali-
ter ácfifervor juvenilis frigore íenedutis repreífus, temperatioremillamin calidiori-
bus hifceplagis efficeret. Advenarum enim proles crebris licet morbis infeftentur,
multiquefoccumbant,imprimisnoftrates infantes, nontamenidtam debet Cceli in-
"temperiei, quam prxpoftero nutriendi modo imputan. Exemplo font vel maxime
Brafilianorum liberi vivaciífimi. Qui cum ventre durofint &prominulo,folidiique
toris, quamvis fubucula tantum leviori induantur, nihilominus injurias Ccelifecúre
contemnunt. Ridentmatresineptamnoiìxatium & veftiendis & educandis parvulis
induftriam, qua peripirationem impediti & catarrhos multos generari aiunt. Nulli
inter illos, ftraboncs, lufciofi, claudi > gibbove deformati inveniuntur: cum tamen
infantes nunquam aut linteis involvantur, aut involuti fafciis Europa;orum moreli-
gentur. Frigida frequenter lavan tur. Idemprove&ioribus ufitatiífimumeft: cumob
innatam genti munditiem, turn ad firmandam & tuendam corporis fani^atem. Porro
álacres font & fucculenti omnes,-vafifque amplis, brachiis cruribufque lacertofis Sc fir-
miter compa&is, minus tamen pinguedine farclis. Qui nobifcum militant maris ac-
colse, non admodumiùnt aut moribus agreftes, aut corpore proceri,fontquemares in-
"vicem maribus, mulieres mulieribusfimiles: eo quodpaucioribus anni tempeftatibus
obnoxii, etiam rari ora vitia in íemine feminiíque eíFormatione concipiant. Plerumquc
enim ut hominum inftituta & mores, ita quoque naturam pro varia Regionis conftitu-
tione murari, videmus. Praster longaevitátis beneficium &c alterum eft quod rariilimo
adverfa valetudine afficiantur. Primo quod fortibus nafcantur incomparabili
aéris ventorumque ferenitati atque asqualitati exponantur : turn quod tantum non
ignorent, quid cura; fint, quid animi affectus, quid corporea; voluptates. Sub eodem
tecTx>, eoquelevi & ad inveria; modum carina; palmis inftrato, multa; fimul familias
degunt. Has caías peregrinaturi deièruntad tempus,íupellectilemquamcurtamha-
bent &liberos humerisimpigreportantibus foeminis. Eodemièmper victu Sc amictu,
eoque Amplici gaudent. Qujppefolum goííypium adveftitum illis foificit,juxta illud
Lucani fcilicet: •
1erra futi contenta bonii, mn indigo, merci* ¿re.
Nullus denique illis habendiamor, paupertatique ícaddicunt voluntaria;, eaquidem
aequitate, ut cui plus eft, lubens impertiat minus habentibus, pari dandi & pofcendi in-
vicem facilitate. Radices omnes alimentofas, quod dignità te Mandioca cedant,imo
ipfum panem ex oryza aut milio, Afiaticis tantopere expetitum,contemnunt. Omni-
bus fru&ibuspoma filveftria, Acajú dicta, praeferunt, quod egregie fuccofa fint, Sc ad
victum aeque ac potimi fofficiant. Namficeramipfis foppeditat, in multos menfes, fae-
cibus depofitis, duraturam; & prxftantiífimas caftaneas, penu recondi aptas. Alii
etiam fructus,praeièrtim Pacóba, Ananas ,Mangaba,Ianipába, Caraguatá expreífi limile
vinumvelficeramíiippeditant, nec minus inebriando idonea. Fiunt&alia ex radici-
bus Mandioca, Patata, Milio Turcico, Oryza, qua; mafticata multa cum faliva exipuun-
tur. Sputum hoc vafis tandiu conditur, donee ferveat, faecefque ejiciat. Vina vero
ha;c citi us aut tardius adfermentanduminforguntjprout dulciores, acidiores vel acer-
bioresfontfocciexhiíceplantis fructibuíque expreífi. An non àfimilimateria; condi-
tione dependeat quoque anticipationis ¿C poftpofitionis ratio in febriumparoxyfmis,
viderint Medicor um ichola;.
Servitutis jugum nequáquam tolerant. Tripudiis inconditis &C potationibus im-
pendio
HIST. N A T V R A L & M E D I C. L I B . I t$
pendio font dediti. Cibum capiendi fiata tempora ignorant. Recie à u t perpefani fa-
ctis, nihil pofl mortem pramiii aut fupplicii fupereffe exiflimant. Vane interim fabula-
ti, eorum , quos foa mors extinxit, animas immortales fore. Otium ámant, magnoí-
que labores declinant, íecure 8¿ in diem viventes. Cujus rationem cum Híppocrate
earn effe arbitror, quod rerum ae temporum uno modo fe habendum facies eadem in-
generet focordiam,varietas autem animum & corpus ad labores eXcitct. Quín etianl
otio &¿ quiete cr efeit ignavia ; exercitatione ve"ro, mentis & animi robür alitur. JEta-
temac vitas decurfoma^ftimant ex HeliacoPleiadum exortu, qui fit menfe Maio. Nú-
merum autem annorum a?tatisfoa;ut retiñere poflint, fingulis annis reponunt unam ca-
ílaneam de Acajú femel duntaxat in anno circa Ianuarium provenientem. Fceminre pu-
dica? non deformes ab ottennio ultra fexageiìmum annum fùprafidem fcecundae ; imo
feptuagenariaeorbos infantes laclantes viíae font. Facili negotio & iiemine obftetri-
cante pariunt, rariffime aborti entes. Pleraeque puerpera: ílatim poft pa'rtum íurgúnt,
ad proximum numen properantablutum corpus,&: impigre,cum ad eseterá d o m e n i c a
officia redeunt, vi&umhinc inde conquirendum. Liberos defunótos ultra biduurri
aut triduum non deplorant, matribus miferando ejulatutotam domum implentibus.
Lachrymis, quas inpoteftatehabent, profufis, cognatos reducefque excipiunt ami-
cos, eorumque labores peregre exantlatos, multis íufoiriis atque gemitibus deflent,
circumdatis collo brachiis & capite ad pectus adpreffo. Olim antequam Lufitanos
agnofeerent numer of ì &pxne infiniti erant, ác pagi undiquaque adeo frequentes, ut
Indiarum luñratores fagacifíimi dubitarintan ullaorbispars Brafilia popülofior fuerit
unquam. Nunc autem ad paucitatem redacti ; nam Lufitanorum farvi t i a , alii parné ad
internecionem deleti, alii in miferam fervitutem abrepti, alii fuga fibi conliilere 6¿
intra Continentem latere font coacti. Q u i inter Lufitanos &: Belgas degunt Neophy ti,
Chrifto quidem dant nomen, ejufquefacta fequuntur ; fed frigidius. Quin adulti cir-
ca eaadeò font remiffi, utmerito putes, ore duntaxat, non corde Chriftum colere. Vix
etiam piaci ta noftra, nifi tenelhe aitati, nondum prato ccupatis animis, remotifquepa-
rentibus, inftillaripoffiint; Lingua inter fe haud differunt. Et quamvis quondam eX
ferociprofapiá fuerintorti, mutuo tamen cum Europaíis commercio &confùetudine
uíque adeo font cicurati excultique, ut exuta barbarie, humanitate nonnulli Cum no-
ílratibus conten dant. ut Se hicillud Taciti uforpareliceat, Mitius circa Oceanümvi^ <
vitut. Qu¿. etiam nunc litterarum & char aéterum ignari, nimlominus antiquitatis me-
moriam, tampace quam bello gefta accurate coníervant. diligentiífime namqueju-
nioribus tradunt quae à majoribus acceperunt, imo fenes dies no&esque integras in illis
tradendis confumunt, júniores vero tradita facile accipiunt, §¿ retenta fideliter alus
quo que inculcant.
Mediterranei contra, immanes, truculenti, fine lege, fine religione, ferino prorfus
rituinhuncuíquediem, nulla ftabiliaut fixa fede morantur, quin vagantur hue illuc ,
prout victus ubertas a u t penuria tenuerit autabegerit illos. Soli vivere ainant. T u -
gurianeclatibula ferunt, fedfobdio perpetuo viclitant. Ita utpauca quae de ipfis dici
aut feribi mereantur occurrant. Piícibus & feris mira tarn odoris quam curfus fagaci-
tateinfidiantur. Iaculavalidiffimislacertis atque ftupenda arte, fine arcu torquere
norunt. Mari non nifi nantes utuntur, qua in exercitatione tantum Valent j Ut trucu-
lentum illudmaris monftrum Tuberonem five Lamiam affequantur & capiant,fìniflf a
ad natandumutentes, dextra acuminatum palumgeftantes, quern obvio hofti contra
ipfos expanfo riduhorrendoquehiatu infurgenti infidiofe in os immittunt; bellua inte-
rim marina manum apprchendere fatagens tali artificio decepta, fefe profunde defigit,
2¿ capere cupiens,, vel ab inertibus barbaris capitur , qui dorio furentis influentes
(pugna fane admirabilis, & aneipitis eventus ) jumcnti inflar illam circumagendo per
undas, minores pifces in efcam venantur. Prxterea adeo ftrenui funt urinatores, ut fi
pifcis vel aliudquid ili fundo quaerendum fit, patentibus oculis vrinentur totius hora?
ipatio. Quod Lectori non incredibile erit cum de jíEgyptiis proditum fit, per totam
diem inaquispoffe delitefcere, &ubi ad fommitatem aquae enataverint, capite non
prolato refpirare. Viri pariter ac feeminae fufis capillis, diverfa licet tonfora, ceteris
corporis partibus depilatis, vix ullo circa pudenda velamento^ incedunt, aviumque
difcolorumplumis fécxornant. Colore quodamfufeo cxlanipápa pomo expreffo,cor-
pus turpiter pingunt, ut terribiliores in bello videantur. Et ne facies ornamento de-
B _ filetta-
\

14 G V L I E L M I P I S O N IS
ftituatur, lapillos viliifimos Sdongiffimos, perforatis àprima infantia auriculis, labii£
queinferiobus &: maxillisinfigunt. Q u o d licet vifufcedum, illis taraenregium videtur.'
Ominibus &: auguriis dediti, ariolis, fàgis & impoftoribus qua?ftui funt. Alii Tonitru,
alii Vrfàm minor em, aliaque fiderà pro numine habent. Tanta eft inter illos confufio
&: diverfitas linguarum, ut exindefblum atrocifllma bella & crebra nafcantur, inimici-
tiasque inter fé exerceant perpetuas,fupraque fas humanitatis & odii fa?vas:imo vel ipfbs
ludos aliquando infèrias clades convertànt. Ad bella ituri, miro quidemfilentro &:
ordine fimplici procedunt. Ad manus ubi ventum eft, horrendo fremitu &c ululati!
aè'rem feriunt, imbrefque fagittarum utrimque emittunt, tarn lethali veneno infe-
das,ut velleviffimevulneratos crudeliffimeinterimant.Foeminaeladantes &pra?gnan-
tes deinceps à virorum confbrtio abftinent. Vbi autem pepererint, fecedunt in filvam,
&: infanti umbilicum concha pra?cidunt, & una cumiècundinis codum devorant. Ma-
ritus tempore puerperii uxoris loco decumbit primis a partu diebus, & puerpera? in-
ftar bellariis & epulis fruitur, mbindicans neceffitatemlapias vires reftaurandi. Cum
in morbum eorum quis inciderit, amici accedunt, quifque ingenium advocat, reme-
dia quorum notitiam experientia fibi comparavit, profert. Mox fpinis arborum
Carnaiba, pifciumque dentibus, quibus fagittas afperant, in torofis brachiorum &c fe-
morumpartibusalte cutemfcarificant &incidunt, membraque à laflitudine potiffi-
mum vindicant. Idem ferepra?ftantper validam mdionem, ore pando parti dolenti
applicato. Vomitimi vi concitant contortis filveftribus foliis, guise immiflìs. His & fi-
milibus remediis fruftra adhibitis, nihil ultra tentant, пес tamenajgrumrelinquunt,
fed unanimi confenm, tamquam de ejus làlute defperantes,clavis ligneis illum ferociter
interimunt : gratiflcantes tamen illi, &C ille fibi, quod mafcule inferire ipfi contingat,
omnibufque miferiis eripiatur. Hoc enim la?tabundi in ipfb mortis articulo, quafi de
Euthanafia, gloriantur. Non minori cum applaum in parentis quam violi hoftis cada-
ver f à?viunt, illud pra? turpi amore, hoc pra? immani vindida crudeliifimarum ferarum
ritu dilaniantes & intra fe fepelientes. Vtriufque carnes (modo non à veneno extindi)
offa tenus dentibus abrafa? dira? ipfis epula? exiftunt. Optimatum vero cadavera ab aliis
optimatibus tofta comeduntur, pra?ter offa; qua; àproximis confànguineis fervantur ad
nupnalia convivia, òc tunc in minutiflimas particulas contufà, bellariorumloco de-
vorantur. Quibus nondùm confumtis, capillos fibi, infignumludus, evellunt. Vix
poflum, quin his addam, quibus praeftigiis verbipotentes Saga? ( quas quoqije Medico-
rum loco in pretio habent) & alii Sortilegi miris artibus populo imponant, mifèrifque
perfiiadent, fe ex eorum corporibus-, animantia, lapides aliaque exfugere, qua? ipfis
videntibus evomimt. Imo Reguli ipfì quoque fibi medendi facultatemarrogant, ad
quos matres fuos infantes a?gros adducunt, qui ab illis fricati & Tabaco confputati fi
3

inter ea moriantur, à matre & confànguineis comeduntur.


Nemo itaque mirabitur fi majorem heibarum cognitionem habuerint Afiatici,
quam Americani : cum hi animantibus non contenti, inrationalia quoque ruant. Ilio-
rum autem multi ex inftituto Pythagora?velabjediflìmo parcentes infedo vegetabili-
bus vitam mftineant.
Nonabsreforeexiftimavi, fifada à propofito paulifperdigreffione, aberraverim,
barbariemqueillammiièram, turn qua? huic genti paterna & innata fùnt,paucis expo-
fuerim: pra?terea ut conftet,nullis creaturis adeo voluifle novercari naturanti, quin
abunde alimenta &: medi cam enta fuppeditaver it, eaque exadeà venenis diftinguere
docuerit. Q u o d cum in animantibus & plantis quamplurimis fblertiflime, turn inra-
dice Mandihóca, America? primo alimento, imprimis videre eft. Denique ut demon-
ftrem,longe liane ano bis diverfam vivendi rationem &: temperamenta diverfos ali-
quando morbos & medendi modos fuppeditare.
Reftat ut confideremus, qua? valetudini potiflìmum velprofint vel averlèntur, &
imde originem ducant morbi. foquit enim Hippocrates, Corrivatio u n a , confpira-
tio una, confentientia omnia. Quorum fi vel unum deficiat, tota hominis ftrudura fa-
cile corruit. Enimvero cum fub Zona torrida, omnia aftra verticaliavehementius
agant, &, quoadmotum annuum, cxceflumbindeficcitatis &humiditatis : quoadmo-
tum vero diurnum, perpetua viciflìtudine caloris &frigoris: nonpoteftnoneofdem
effedus microcofmus experiri. Vt enim pianta novella, Soli genium, tamquam natu-
ra? ejus minus conveniens, licet in melius tranfplantata, fiepe non fere ; ita multi Euro,
HI ST. 3M A T V R. À L . & M E D i C . L I B . I. Ij
pa:i,aut imbecilliate naturali,aut rite vivendi imperitiavel intemperahtia,aeri&:aqüi$
hifee faluberrimis, primariif que vita: fülcris , minus afluefeere poflunt. Vride hon raro
illis delaflitudinefpontanea prima: quereia:, qua: exfententiàHippoerati's, vx&xs
£x<n. Boreales, licet asque ac Meridionales corpòribus (int c o m p a d i s , mollitiem càf-
nium tarnen ex intemperie ineurrunt, nifi tempeuuveèacacochymiaexturbetiu*,mi(-
fis compofitis , folis limplicioribüs tenuioi ümque partium alimentis (e tradant, nc
cruditas & craffities hürriorum fornitemi obltrucBóni, obftmdio perfpirationi & cir-
culationifanguinisimpedimentumadferat. AdeoquefiHippocratiseffatum,'Ei^AWfiiä
p a , l o c u m h a b e a t , hic fané ejus, tarn neceflitas, quam perpetua veritas élticefcit.
Quippe immodico exiftente calore, fiperfpiratio undique ed libera, nulla exinde per--
fentifeituf moleftià ; (in minus, ponderofius fit corpus, ac brevi materia morbi futura
colligitur. Circulatione enim naturai perpetua impedita, &hünioribu's fpiritibufqüe,
five ab interna five externa caufà, cohibitis, ingeminatur fervor, pejusque inde quem-
libetfe habere oportet. Quodficut inomnivitas officio veriflìmum, ita in fomnoma-
nifefto deprehenditur. Idem cogita fi laflo vel febricitanti ihtempefìive mèdicamen-
tum vel cibus exhibeàtur. A b Iiis itaqüe (equentibus vita: inftitutum fiat.
Quisque excélfìorem locum Se contea occidentem opertum, atque inOricntem
apcrtum eligat adhabitaridum:talem ihquam ubi Continentis craffum ventum ab a*di-
busarcere, tenuemvero &rfólifèquanimarinamauramperpetuo admitterecommode
poflit. Adeo denique mediterraneis locis maritima à veteribus quoque pradata filine
conftat, ut Vitruvius narret, tr anflatum oppi di &c quatuor tantum milliar ium pr opius
mari a d m o t u m , fàlubritate morbofum ftatummutafle. Pectoris acftomàchiregio-
nemprobe t e d a m quifque domi ac foris liabeat: quodnihil hif ce corporis pàrtibus ma-
gisinimicum, quampoftxftumdiürnum, frigus nodurhum. Q u o fit, ut.claufis cutis
meatibus, fiidores retro pulfi, varios morbos progenerent. Quibus enim tempeftive
fìidoresfluunt,rariusvalétudinem adverfàm incurrunt, autfi quando i n m o r b u m i n -
cidant,minorenegotioreftituuntur. E contra fit iis qui difficulter (ùdant. Partes vefte,
umbra aüt quavis alia re teda: exudant : ex vero quas Sol ferit, infènfìbiliter perfpirant.
Per vim enim à Sole fùdor elicitur, fervatur à tegumento.
Aqua: thermales Vel balneas hadenus incognita: funt. Artificiales huniida: Se ficcar,
contra externa mala magno falutis c o m m o d o in ufù exiftunt. Qua: nunc ex pura pu-
ra aqua, nunccompofitasex odoriferis herbis (quas Brafilia producit eximias) confi-
ciuntur. Cavendum tarnen, praefertim noviciis & advenis, ab immoderato vel frigi da-
rum vel calidarumufù. Quarumilla: torpores &: obftrudioncs, materiamintus cogen-
do : ha: membrorum languores, carniumque effazminationes faciunt ob fpirituum exo-
lutionem. Quamobrem ne humor alimentarius facile foras eVocetur, temertqüe re-
folvatür , Incoia: cavent oleis balfamifque hà'tivis. Quafi barbaries commune quid
habeat cum erudita antiquitàtè, cui farhiliaris olim fiiit, licet nunc exoleverit, un-
ctionis ufùs.
Porro exercitia vehementiora fedulo vitanda funt. Aura hxc licet blandiffime ter-
ramexhilaret, Solisqueardores clementer mitiget, tamenmotu defatigatisobeft. A
vento enim adiapneuftia : ab immoderatiori vero exercitio, fummahumorumfpiri-
tuumque accenfio & acrimonia profìcifeitur. Tempus ambulationis opportunum eft
matutinum, modo maris acceflus auram intendat & maturet,exhalationesque n o d u r -
«asprius cifpellàntur: tunc enim blande ftringitur & concentratur calor naturalis. M a -
xime autem ambulare circa Solis occafum prima vefpera conducit : qüod vires Corp'ori,
robur & appetitimi ftomacho reftituat, ob temperiemoptimamaéris & a u r a m i n t e n -
fiorem : C u m tarnen aliis Europa: Sc Africa: regionibus'ealidioribus Vefpertinus flatus,
&7wLufìtanis diótus, merito éxtimerifòleat. Labores & motus vehementiores tum
animi tum corporis, maxime öbeffe : lucubratiònibiis- quoque mentem citiüs turbari,
memoriamquelabefadariafferùnt. H o c certuni eft, difficiliiis vigilias & labores ob
citamviriumexhauftionemtolerafifubZonis tofridis, quam temperata; torpor cin-
q u i advenas & defidiam primo quidem invifàm, àt poftea piaci tam contrahere. Som-
nus diürnus brevis, quem in ledis pehfilibiis promifciiamultitudó Capit, comménda-
tur. lnfuetis tamen aliquando obeft, ac pfopterèa mültüm coneedendùm hacinre
conmetudini. Corporis vigilantis decubitus merito prarferendus fomno, prxfertim eo
loci ad quem àura marina, non radii Solares pofiunt pertingere. Somnus nodurnus in
B i ledo
16 G V L I E L M I P I S O N I S
le&omolliorij&rplumis aviumreferto, admodumimprobatur, quodvifceraaccendati
u
Qifi Sanitari confilitumvult , pedibus coxifvenudisnejaceat,pra?fertimpoftmediam
no£tem. Deníato enim corporis habi tu ano ¿turno vento vena? arteria?que per fe meanti
fanguini tranfitum, tum&perípirationi infeníibili atqueíudori exitum pra?cludunt :
ac tum quidem, ob tranípirationem cohibitam, poltri di e pejus &¿ gravius habent. E di-
verfoilli qui mediocriter cooperti íomnum capiunt, jucunde ac oprime valent, le-
vior eíque íe fentiunt, emiílb pra?fertim íüdore levi & roris inflar tenui. Adeo ut faci-
le fitinhifceRegionibus, concedere Sanatorio, Per tranípirationem ùifenfibilemplus
evacuari, qùam per omnes fenfibiles junótas.
Qui Veneris a?flui frenum injicere neiciunt, hujus ca?li temperiem ferendo non funt,
ardoremjuvenilem extinguunt,ièneótutem antetempus maturant, peripirationem-
que remorantur. Vnde cruditates ad ambitum efFunduntur, catarrhos in cerebro, in
corde palpitationes moventes.
InediamIncoia? impatientius ferunt. Ante omnès biliofls vehementer obeit. Qui fi
Hornacho forte vacuo fomnum capiunt, facile tum capiti, tum cordi mala acceriunt.
Proinde a?gris juxta & iànis conducit modice & fepiufcule cibum &: potum capere.qui
quo minus compofiti vel calidi, eo coriduc¿biliores ad fanitatem. Quisquís enim iè-
ram & beatam Seneótam attingere dei!derat, iìve advena,iìve indigena, caveat fibià*
vini & carniumuiù quotidiano. Qua? enim ex nutrientium <S¿ calefacientiumíimtge-
nere , iìquidem vincantur, corpora quidem iànguine & calore réplent : Sedfinminus,
frigidi & aquofi iòlent nafci humores. Calida omnia & amara atque acria mane im-
primís vitanda. Poma vero Aurea, Limonia, Citria, Mangaba Murucujó,, melopepo-
nes, Citrulli, reliquaque refrigerantia, five cruda fìve condita utiliter comedimtur à"
jejunis, quibus inter delicias iàcrahabentur, quodcordi conferant, tum&menfibus
precipue a?itivis adjucundiilimammaturitatemperveniant. Vnde abiitinproverbium,
Non intrat a?des medicùs, in quarum veftibulo crebri Arantiorum cor tices mane con-
ipiciuntur. Sedulo cavendum ne fruótus ulli colligantur, antequamradiifolares ab
exhalationibus noclurnis eos repurgaverint. Pra?itatillos, aitringentibus exceptis, an-
te potius quam poft paifcum, Se faccharo conditos quam crudos apponere. Fugaces
enim cLim eorum muí ti fint, facile corrumpuntur, imprimís iis, quibus imbecillis SC
intemperatus eít ventriculus. Ego quidem Galenumimitatus, pepctuo fuafor fui ami-
cis, ut rarius horariis fru£tibus feièoble£tarent: unde ipiìsdiu multumque benefuic.
In quotidiano ufu potiifimum funt (nam reliquiad HiftoriamNaturalempertinent)
t^ánanas, Mangaba Acajú, Araci major Seminor, Guajába, divería? ípecies UMurucujá,
ibapitánga, MafaranMba , Acajá, AraticúGuiticarói, 'Siringela, Pinoguacú, Coces, Banana ,
Vacaba, ficus quoque filveltres. Hi omnes inter patrioshabentur, eorumque maxima
pars íponte proveni t : nonnulli à Batavis Sí Lufitanis in hortis excoluntur tam feliciter,
utipfi fruótus vileícant. ínter fubterraneafunt Radices Patata ¡te Vmbá, tum glandes
Americani Munduj optimi faporis & nutrimenti, atque fecundan menfa? delicia?. Non
procul a littore in locis ar enofis & faifa a?quoris imda imbutis,adeo fponte luxuriat Por-
tulaca? &Braífica? marina? five Soldanella? quoddam genus, ut pro acetarás quotidia-
nis íufficiant.
ínter feras plurima? exiftunt, qua? vicìuiièrvire qucunt. Aprimajores 8¿minores,
umbilicoin dorfopra?diti,carnibus optimis &íaluberrimis cenfentur. Amphibii porci,
Capiverres Lufitanis dióti, licet dignitate ca?teris inferiores, integris. militum &Bar-
barorum Cohortibus alimento probo íünt. Idem de Erinaceis diótum volo. Anta? etiam
lucifuga?, mira viíu ammalia, carnes bubulas referunt. Caprea?, tumLepores &: Cuni<-
culi, Europa?is haud cedunt. Tatufia? denique diverfa? ípeciei loricata?, Se iníignes illse
lacerta?, corrupteLeguána di¿ta?,indelicatiores epulas expofita?. Ñequeha?c tantum,
:

fed & alia identidem filveílria Se domeítica, catervatim in faltibusoberrantia, nuper


ab Europa?is inveita funt pecorum armenta, imprimís boves, porci & arietes, qua? bí-
fera &.triferautcumque exiftunt. ínter ha?cnefrendesteneritate carnis excelluntuf-
que adeo, uta?grorumdia?tamingrediantur, & ovilla? longe pra?ferantur. Experimtia
enim conflat,muka quadrupedia, pifces ac aves in ccenofis & paludofis locis viventia,
nonidcirco adeo poítponenda ene montanis <3¿ fluviatilibus, ficut plerumque fit in
feptentrionali Europa, quodinhifceregionibus calidioribus eximia aeris temperies
Se íerenitas corr eítorii vicem quafi íübire videatur circa naturam ejuímodi animalium.
Avibus
HÌST. NATVRAL. .& M E D I C L I B . I. if
Avibusfilveftribus, parrimin nemoribus, partim in aquis viventibus, optimi guftus \
haudquaquam deftituuntur. Licet non iìthuj us inibituri cas prolixe enarrare, tamen
preterire nolo, quae palato 8¿ iànitati ièrviunt. Vt funt qua; in montanis habitant, Pha-
nani. Perdices, Accipitres diverfe ipeciei, ac carne oprima & tenerrima. Hisiùcce-
dunt Piìttaci, Cotürnices, Turtures, Palumbi, Tur di, Fr ingilla;, Columba; íilveftres >
qua; omnes toftae menfís inferri iòlent. £xamph'ibiis celebrantur Anferes & Anates di-
verfíeípeciei, quarum quidam Europeas dignitate& magnitudine iùperant, qua?dam
vero iis cedunt.
Caeterum inter tot Volatilium genera riparia &: littoria ( eortim licet aliqüaíint car-
ne minus tenera) Árdea;ftellares & nonftellares, Rufticula; atque Gallina paluftr es, &
umilia, minus iùnt prartereunda. Adde &Struthionesprimarios Ambra; griièa; pra;-
dones. Nobile illudBituminis genus Ambra dictum, Spiritibus imprimis vitalibus re-
ftaurandis per omnes Indias celebre, ex ignotis Oceani faucibus copiofe in Brafilia; lit-
tora eruclans, non niiì procellofo mari alluit, Vnde fît, ut vix cenante temperiate aves
ôC quadrupèdes nonnulla; in ípíb littore certâtim cam dévorent, priuíquamipíl maris
accola; iftuc perveriiant» Quod equidem mirüm, cum omnis ante infolationem mol-
le tantum gluten fit Ambra, ingratoque adeo odore nares feriensut ab inexpertis pla-
ne reípuatur: ammalia tamen dulcem ejusodorem, licethominibus adhuc latentem,
prius perièntifcant, ejufqueiaporeftrenuefe oblecTrent.
Enarrato carnium ufu quotidiano, depifcibus nunc dicendum. Dubito nobilitate &
frequentiapiícium anülla Regio beatior hac cenferi point ; Mari,fluviis&lacubus pi£
cofiiumis, iquamatos, aiperos , laeves, molles, cartilagíneos, turbinatos, omne genus
abunde fuppeditantibus. Vnde advena; aeque ac primi Incoia; íegí'i ac fani perpetui funt
Ichtyophagi: quippenonfolum exhaufto omnipenu, pro primario fuftentaculo, fed prae
ceteris deliciis, ficut olim Romani, eos ample&untur. Inter quos Cyprini, Alburni,
Tinca;, Carpiones, Trutse, Aurata;, Lupi, imo ipiì Afelli, Europasorumfigura& iapo-
re asmuli, primum facile locum tenent. Turn Orbes, Solea;, Scombri, Acus, Raja;, di-
verfae ipeciei. Cancris quoque, Teftudinibus, Gammaris, Sqüillis, Conchis, Oftreis,
omnibufque teftaccis&cruftatis,pra;ierrimpaludesrecefrumaris exficcata;, magno-
pcrefcatent. Congridenique, Scari, Anguilla;, &huju.sgeneris alii, quibusftiperfedeo.
Quiinfuperficie maris degunt pifces, menfibus potimmumpluviis, quodimbribus
gaudeant, capiuntur: iis vero qui in recefTu fluviorum & alto mari funt, omni fere anni
tempore, fed ut plurimum abítate piicatores infidiantun atque, turn melioris pabuli
gratia, tumardoris extimefcendi cauía, próximaícopulis domiciliainque iis ialubrio-
rapafcua deligunt, ac proinde laxatiles & fundi pifces dicti. Praxipuorum nomina ,
icones, differ entias 6¿ proprietates videi e eft in fequenti libro.
In finubusvero & lacubus necpifcium copia nec varietate àmàritimisrtiperantur,
quod, licet promiícue alii aliis eel erius pariant, & crefeant, in lacubus tamen his a;que
ac influviiscitius, quamin ipfo mari id fieri contingi t. Iique licet marinis & fluviali^
bus dicantur inferiores, dignitate haud multum tamen cedunt, quodnon ftagnântes
verefintaqua;, íedperípirent, indeque fluenta & rivi aliquando egr ediantur.
Pifces "denique vel Sole exiìccantur,vel iàle (qui copioiè iniàlinis hic colligitur ) con-
diuntur, inque penu conièrvantur. Quodfi crudioris cibi imprimis pi/cium conco-
ctioni aqua;potum minus iùfficere experiantur, pulverem ex fale & modico piperis Bra-
iìlienfis preparatimi, Iuquttajá di&urti, intermiícent,condimentumque inde conficiunt
ventriculolaluberrimum, atque in omni per egrinatione merito circumferendum. Ita
ut veriiÏÏmum tandem in hifee calidioribus terris compererim illud Galeni teftimo-
nium de Grascia; piícibus. Alimentumícilicet ex pleriique pelagiorum & fluvialium
proveniens, iànguinem coniìftentia tenuior em gigner e, quam quod ex pedeftribus ani-
malibus producitur, adeo ut non copiofe nutriat, &: celerius diicutiatur. Ha;c de cibis
fufficiant.
Potus porro uiitatus & longeíáluberrimus (fupra ilium quern extotfru&ibus expri-
mí diximus) aqua eft limpidiffimaj divinitus hiíce regionibus conceifa. Quxjucun-
dorefrigerio, Solis imprimis ardore fractos, refocillare acíummopererecreare íblet¿
largius & crebrius pota, nullos in ventre vel hypochondriisflatusaut tormina excitât j
ñeque ventriculum débilitât, fed melius quifque inde fe habet : modo cv&c¿7rváj<?(&>, 8¿
Regionis temperamento conformis fuerit. Atque hinc quidem ilico íiidores &curi-
fi 5 ñas
i8 G V L I E L M I P I S O N I S
nas provocat, adeoque appetitum ftomacho aeuit, ut voraces Incolas reddat. o b mi*
r a m enim fiiam tenuitatem alimentum in partes liquidiores penetrans intimius divi-
d i t , impediens, n e vel pinguior alimenti fùccus aduratur, vel ejus cruditates adrenes
aut m e m b r a externa protrudantur. V n d e f i t , ut à calculi imprimis & articulorum
morbis praefervet, rariifima*que de duobus illis malis fint qu er eia*. Conftat, plurimos
beata admodumfenecìa. à t o t a*rumnis libera c^entefimum attigiffe anniun, n e c alium
potumpra*teraquamtoto vita* curriculo guftaiTe. V n d e facile eft affentiri V e t e r i b u s ,
dicentibus, MecK^o^tcSji^cgeffcgcntcs qua*aquamfolambiberent. C u m enim aqua* ha*
„nive &: metallis deftituta* è fontibus Orienti obverfis fcaturiant, longo itinere affiduo-
que Solis ardore excoquuntur, gratiffima* &tenuiffima*evadunt,nihilquedeponunt.
Hibernis menfibus minus quandoque limpida* o b crebras pluvias-, n e c a*que frigida* :
jEftivis, o b auram intenfiorem, frigidiflìma*fùnt, n e c tamen dura*, iìcutin frigi dioribus
regionibus; fedmolles, leves atque concocTru faciles. Aqua* eximbribus colle&aeleves
quidem fed calida* fùnt, & facile putrefcunt, quod ex plurimis & diverfls partibus c o n - '
ftent ; ravimque fiibinde inducunt nifi excoquantur. Sicut enim contingithominibus
nudisiùb S o l e fedentibus tenuiffimum educi per poros,reli£tis veluti fa*cibus : ita S o l
verticalis facile quodleviffimumfurfùmrapit ex lacubus ipfbquemari,reli&o quodfàl-
fùm eft propter craflìtiem &: gravitatem. Quse ex tumulis & montibus ptofluunt, iis
conducunt, qui ventre funt duri ore. fi qua* vero aqua* faxa & ferrum r ecipiant, iis con~
d u c u n t , q u i h u m i d i o r i & m o l l i o r i funtventre,quodrefìccent.Abaquisfùbfàlfis&pa-
luftribus intotumabftinendum, quod indomita* & dura* ventres adftringant. A c p r o -
inde o b imperitiam illi qui ventr em fblver e exiftimant, falluntur, quia raro perfluunt,
& cumftabiles funt, à Sole exuruntur, novoque accedente i m b r e , crafTa* Se olidae eva-
dunt, undefit, u t b i b e n t i b u s l i e n e s m a g n i . & c o m p a d i fiant, ventr efque duri &: calidL
Veterani non minus fbiertes funt in aquarum differentiis guftandis,quam Europa*i in di-
verfls vinorum qualitatibus difcernendis, quosimprudentia*infimulant, finullohabito
difcrimine aquas bibant.Illi enim optimas niliilquefubfidentes hauriunt,quas fliblimio-
ribuslocis (fubterraneis o b teporem negle&is) inurceis ficTrilibus no&efque diefque
fub diorefervant, ubiinvitisradiis verticalibus intenfiffime ipfb m o m e n t o refrigeren--
5 tur, ad Aphorif Hippocr. Aqua qua* cito calefit &C cito frigefit, leviflima eft. iEftuanti-
bus tamen earn licet gratiflimam, nifi offa conditura: ante deguftata, bibere non c o n -
venir. C u m è contrario pubes nautica & m i l i t e s , peffima omnino confiietudine, fri-
gida largiffime haufta Spiritum vini m e t u cruditatum fuperbjbunt. Quafi ejufmodi
vehiculo opus effet,eque duobus hifce contrariis, cordis aliorumque vifcerum tenus ni-
hil pater etur. Prseterea Afrorum & Europa*orum promifcua t u r b a , olente ilio &; ni-
mium familiaripotu, qui Garapa vulgo appellami, f è i m p l e n t , q u e m caupones, lucro
inhiantes, exnigro fàccharo & aqua conficiunt,&: vix defaxatum vili pretio divendunt,
additis fùbinde fbliis arboris Acquerà, quorum calore vapores excitantur, citiufque in-
ebriare facit. C o n c e d i tamen poteft, fi fumatur modice, fi rite factum & vetus fit. D i -
lutum quoque aliud ex aqua fontana fàccharo & limonibus confe&um fàni pariter aq
a:gri in deliciishabent. Sicut &: ilium liquor em quem Lucanus apud India* populos i n
ufìifuifìe teftatuseft.
Jguique bìbttnt tenerA dulces ab bar undinefùccos.
Cerevifiam vero Europasam, Vinum abfinthites, vini quoque Spiritum quidam ceufà-
lubriora his oris maximopere c o m m e n d a n t , fed immerito. V i n u m C r e t i c u m per
omneslndias quod per fèfine arte fubfiftat, casteris vinis Europads eft pra*ferendum.
Cujus ufùs modicus fitvefperi, mane nullus. N e c l e v i t e r p e c c a n t , qui Torridis plagis
paulo plusjufto illud bibunt. Quippcnunquam expertum eft, potus frigidioris excef-
fùm, tantumnocuifTe, quantum calidioris, quidquid nafìitiores refragentur, quibus
ob malam confuetudinem & intemperiemjam vini ufo acquifitam fècus videt-ur. V e n -
triculus enim eorum extenuatus o b inopiam cai oris nativi,atque etiam ad ipflim aliun-
de influentis, cogit eos vino u t i , atque in ejus ufù perfeverare. Q u o d quoque Galenus
lib. v . de fàni tate menda cap. x 11. confìrmat. Spiritum enim ex vino vel iruótuum fi-
cera deftillatum calere non tantum, fed & ficcare conftat, turn potiffimum quando pi-
tuita cruda ac feculenta colluvies pabulum haud fùfficiens o b j i c i u n t , in quo acerri-
m a atque exurens vis fefe hebetet. E t tunc vifcera a c c e n d i t , appetentiam profternit,
Se pedetentim nimia confiietudine exequias ante m o r t e m maturat, u t m i l t i e s , proh
dolor?
H I ST. N A T V R A L & MEDIC L I B . I. is>
-dolor, obfervatum eftin Indiis. Qmn vinumipfum, ejufque extradum,tamquam Me-
dicina infirmis rum animi tumcorporis, data flint : hoc ad nimiam Spirituum diffufio-
nemverfùs ccntrum in momento revocan dum ; illud,vel ad hilaritatem excitandam,
vel ad laffitudinem tollendam, veldenique adfèomachum in fenibus roborandum:
fed quia pauci non infirmi, fada funt tandem omnibus potus. Ex his itaque fatis li-
quere puto, veras longazvitatisfimul& incolumitatis caufàs ; cum aér, olerà, frudus,
animalium carnes aquarum naturam fequutat, per continuam gcnerationem co de-
Veniant ut hominum temperi es ferefitqualis aquarum.
Hadenus de ufu & abufii rerum, ut inde conftet, hunc orbem habitanti, quibus &
quo patio meri acfirmarevaietudinempoffit & debeat. Antequam autem de lapfar e-
ftituendaagamus, paucis attingendum duxi, quinam morbi quarvis anni tempora ac
conftellationes, precipue Luna:, xftufque aquarum refpiciant: quiqueinter diverfas
gentes, vel difcrepantes vel communes fint. Primum quidem, cum ob conftantiam
& asqualitatem tempeftatum, hxc plaga fàlubèrrimam temperiem ex calido & humi-
do fitnada, mutationes nec tam magnai, nec tam crebra:, utfùpra didum eft, fiunt :
unde certa fàlutis & longazvitatis indicia profìcifcuntur. Quia, ut ait Hippocrates,
Mutationes temporumpotiflimum pariunt morbos; &in ipfis temporibus magna: mu- c
tationes aut frigoris aut caloris, &Calia prò ratione eodem modo. Semeftrefiquidem<
^luvioflim, licet humiditas praidominetur, tamenàjugi Solis splendoremoderamen
accipit. Qupd fi ex debito & tempeftivefiat,annumproximum faluberrimum,& à mul-
tis morbis immunem pra:nunciat. Semeftre seftivum, rore copiofioreimbrium rarita-
tem compenfat. Hifce temporibus asftivis, f icut morbi citius definunt, ita acuti ut plu-
rimum &c boni judicii flint. Secundum illum Aphor. x v. lib. 1 1 1 ; Ex conftitutionibus <
anni inuniverfiim ficcitates affiduis imbribus flint fàlubriores &: minus mortifera:. <•
Hinc laterales morbi, febr es ar dentes, raro lethales. Per ficcitates autem febrcs acu-
ta: fiunt, &fiquidem annus maxima ex parte talis extiterit qualem efFecerit conftitu-
?

tionem, tales utplurimum quoque morbos expedare oportet. Licet enim Lepra 8£
Scabies hic incognita: ; impetigines tamen contumaces , pruritus, dyfenteria:, hai-
morrhoides, inflammationes ani & oculorum, ex fervido Sanguine generari contin-
git. Quibus malis medendis aqua: frigida: vel tepida: tam externus quam internus ufus
caeteris pra:fidiis facile palmam eripit. Ephemeras, ob accenfìonem fpirituum, vel ex
Sole verticali, experimur, quas multa frigida: irroratione per totum corpus fada, Em-
pirici in Athletis, uiflindu naturali potius quam Hippocratis vel Galeni prseceptis
ducili, reftituunt.
Hibernis menfibus fi Aufter perpetuus corpora exfòlvat,humedet languidaque red-
dat, qui generantur morbi, precipue flint febres putrida:, multa capitis ac ventris pi-
tuita, (juxta Aphorifm.x v i. lib. 1 1 1 Affiduis imbribus morbi ferefiuntfebres longse,,
:

fluxiones alvi, putredines.) prolapfus cartilaginis enfiformis, albus alvifluxuscceliaco ,


affedui fimillimus , hydrops, hernia. Omnium autem maxime, oppilatio hepatis
&:ventriculi imbecillitates : quseVifcera fimul cum anni tempeftatibus mutationes
acciperefolent. Spafmus, torpor, ftupor, canteriquenervorum affedus in Indiis apud
advenas frequentes flmt, atque pra: cxteris pifcatores, fabri, piftores, tum mili-
tes humi cubantes, illis infeftantur. Porro ficut capitis vulnera & ulcera, velfpon-
tevel folo gummi Elemni indigena facillime curantunita pedum ulcera tanta: flint ma-
lignitatis, ut vix curationem nifi a:ftaterecipiant. Omnibus pariter fervidioribus pla-
gis commune videtur, plurima mala tum externa tum interna,qua: infra hepatis r egio-
nem flint, difficilioris effe curationis : contravero, qua: fiipra; quodà perpetuo de-
fcenflihumorumacrium fint libera. Morbi alii ad alia tempora bene vel male feha-
bent, &fineMedicamentis aliquando, alidore quoque Hippocrate, curantur. Plerif-
que tamen his morbis asftas non vacat,juxta Aphorifin. x ix.lib. ìli. Atque hi omncs
enarrati affedus huic Regioni tamquam patrii flint. Febres quotidiana: rariffime lue
inveniuntur. Imo cum Galeno afferere audeo, me quoque nunquam'Iuvenem ullum,
aut Virum natura calidum quoquomodo aut biliofùm, iis febribus correptum vidiffe :
fedpueros tantum voraciores & hyemeprxfertimexiftente valde numida.
Quantum ad a:tatem, infamia &: Juventus, ut didumflipr a, morbis frequentiori-
bus infeftantur : Senes vero rarioribus. ad Aph. I l i . lib. i l i. Morbi alii ad alia bene
vel male fe habent : Se quaedam aetates ad anni tempora & loca, & vidus genera. Et
B 4 Apho-
ÌÒ G V L I E L M i P I S O N I S
> Aphorifhi. x x x v i i i . Üb. 11. Magnani partem fenes juvenibus minus xgtotant. C a -
tarrh! qui f rigidis Regionibus fenes, hic potiflimum Iuvenes & Infantes inreftant ; unde
nèrvofum genus quoque infieitur.
Morbi cüverfis in nationibus variant. <Noftratibus, imprimis noviciis & mulieribus,
flint compofìti plerumque & chronici. Atque eorum longcplures morbis capiuntur
frigidis quam calidis, quod à nocturnó frigore minus libi caveant, &C a diurno arftu
calorem innatum evocar! patiantur ; tum quoque ex nimia nutrientis cibi & potus
ingurgitatione, caler naturalis inftar flamma: imbecillis, cui multum ole! confertim
infunditur,furfocetur runde corpora non fòlum non calefiunt, fcd-& frigida vitia gi-
gnuntur. Quippeintam pertinacesihcurruntvelvifcerumobftructiones, vèl alviflu-
xu's, ut pàffim languentes decoloresque ac viva cadavera incedere vidcàs. Lufìtanis
minus compoììti, fed acutiores folent obvenire morbi: Brafllianis rari,iique acuti Si
iìmplices, ac proinde eorum curatiónes & prasdictioncs minus fallaces.
Qupdfi a:ftas admodum ficca fuerit, biliofis Se melancholias ob nimiam aduftio-
nem male nt. Humidum liquidem, quod in ipforum corpore adliuc reliquum eft, calor
depopulatur Se delìccat, partibus vifcof ìs &c crailioribus manentibus. Vnde Tertiana:
exquifita: Se Quartana non minus quam in Europa graves. Sed majori cumacumine
citiufque terminum attingente*. Pituitofis hxc omnia è contrario eveniunt. Hiemc
autem minus pluviofa, teporibufque ob defectum aura: marina: fufeitatis, corpora non
conftringuntur, fed cerebrum nervi que humiditate ac uligine oppi en tur, quseaaftatis
mutatione fubito accedente, circa ./Equinoctium Autumnal e valde noxia. Nam quia
venter à redundante humor e liberati nequit, aquam inter cut em, profluvium album
&; difficultates inteftinorum inde nafei oportet, lie mulier es, licet f cecundse, non con-
cipiimt tarnen, crebroqueabortiunt, aut fi quando par furiant, difficulter foetum eni-
tuntur, eumqüe debilem brevique interiturum, aut certe valetudinarium. Q u o d qui-
dem potifllmum de advenis mulieribus dictum fit. Quantumvis tempus zeflivum hiber-
no lit magis fàlubre, quoniam in Brafilia ficcitas humiditati praevalet, naturarum tarnen
alia: ad atftatem alia: ad hiemem bene vel male fè habent. Proinde mulier es Se infantes,
cum corpote lint magis pitüitofo; asftate melius quamhiemevalent. Contra gracilia
& biliofa corpora, melius hieme, pejus sellate. Et hzec quidem de intemperatis,qua:
moderato contrariorum ufu confèrvantur > corrumpuntur à fimüibus. Contrarium
Vero in temperatis fieri confìievit,
Cxterum à morbis -, qui è vaporibus ex terra aut lacubus ortis nafeuntur , non
eft libera Braiìlia. Coelo enim exiftente turbido , Se vento marino à terreftri vieto,
fubito fiunt febres, catarrhi & raueedines. Incoiar teftantur, occulta quadam vicifli-
tudine fingulis fepterìis annis humidos admodum Se morbofòs menfes hibernos da-
ri ; Se his fex alios fàlubriores ac ficciores fùcccedere. Verumque comperi, non
contemhenda effe ipfòrum monita. A b iistamen qui Epidemici vere dicuntur,&à te-
tra quali tate hinc inde erùctante, vel à maligno Syderum infiuxu, certis temporibus
farviunt, immunis femper fuit habita ; Anno millefimo fexcentefimo quadragefìmo
tertió, seftate admodum ficca, Anthraces non lethales apparuerunt. Variola: perli-
fera:, qüas teìlatiir Profper Alpinusin jfÈgypto bis in anno graffari inter pueros, hic
incognitas. Trigihta annorum decurfùm fèmel duntaxat Africana mancipia hue Va-
rious laborarites deveóta, reliqüos,nullo modo contaminatos, ingenti Barbarorum,
ftrage, inquinarüntw Pari fere modo contagiofà Lues inter pecora domeflica, hieme
pluviofa, aliquos gr egès depopulata eft. Èo tarnen malignitatis contagium afeendiffe,
Ut peftis, (fìcutin Peruvia nonfòhim, fed&in multis Afia: Se Africa: partibus con-
tingit) aut morbu&.peftiaffinis, indeexortus fuerit, ànemineunquamcompertum eft.
Magnos äüterh&frequentes illos dyfentericos affectus nunquaminEpidemios tranf-
iiffe, admiratione dignum puto. Quafì afìiduitas Euri, ex Oceanofpirantis, aèrem
fcrenet &: verrat adeo, ut fèminaria contagli impediantur haud aliter àcalidoSe fic-
co , quamfub Zonis temperatis à frigido & ficco extingui videntur. Vel quia delete-
ria miafmata, eximia Aèris puntate abfòrpta atque evicta, fi non intotumpereant,
fàltem vigore delti tuta, vernaculis quidem, fed non graffantibus illis morbis parien-
dis fufficiunt. Vnde apparet quanto Epidemici exteris vulgaribus fùnt vehementio-
res, tanto in aere ad mutandum corporis habitum, Se ad peius aut melius difponendumj
ineffe vim majorem quam in diaeta Sc ceteris non naturalibus,
Plenilu-
HIST. N A T V R A L . & M E D I C . L I B . I. zi
Plenilunioac novilunio, imo&r quadrantibusfingulis, alterationes manifeflas cor-
pora recipiunt. Quo fit, ut Medici non nifi neceffitate urgente, medicamenta propi-
nent. tunc enim dolor exafperatur, & pejus habet a:ger. Idem cogita de Solis motu
diurno, cum fuprafidem circa meridiem, biliofi morbi, nodbu vero pituitofi, ingra-
vefcant. Motus Luna: diurnus non minus quam menili"uus, mutationes evidentes fuf-
citans , obfervatu digniifima operatur. Singulis enim {'ex horis, accedente mari,
morbumingravefcereac dolorem exacerbari: viciffimfex aliis, quibusmare recedit,
cruciatus paulatimminui&: mitigari, ipfi segri teflantur. Quod in acutioribus juxta
acminus^acutis morbis, precipue in iis qui è fluxionib us & plenitudine oriuntur,ap-
paret. Adeo accrefcentibus aquis, adluque maris in plenilunium incidente confiigun-
tur cuminfirmitate nonnulli; ut etiam vitam cum morte commutare videantur : quum
.tamenvixquemquamtuncinteriine obfervatum fit. Pleroique autem pelago decre-
scente extingui a:grotos , quiaprseter aliorum teilimonia ipfe to ties experientia com-
probatum habeo, confidentius confirmare aufim. Idem in partu fieri ab obiletricibus
obfervatur. Ita Ut validiffima: ha? influenti^ & occulta: Cceli mariumque qualitates,
eofdem efFe£tus nafcenti & denafcenti impertiri videantur, &hunc à vita: anguftiis,
illum à carcere &: vinculis uteri materni abfòlvant. Hxc eadem de animantibus bru-
tisaffirmant, quodàme tamennondum expertum fateor. Ariiloteles nullum ani-
mal maris seftu exfpirare inquit. Nec eileur Plinio aliifque veterum hac in re parea-
mus, quafi ab Ailris, vel Lunxpotiifimum defectibus & auclibus id d'ependeret. Cum
fidusiìludmolle, fcEmineum,nocliirnum, fi m conchy lia, frondes, fimiliaquefiiblu-
nar ia agat tanquam caufàremota;minus veriilmile tamen,in hominem eouf que vires
fùas exerere, fed eum potius expropiore caufa pati. Cum enim abundat vaftiflimus
-hic vicinus Oceanus, omnia non folum qua: pròxima funt, fed etiam longius diifita,
multo vegetiora & quodammodo repletiora fiunt, atque alterantur emacianturque
ilio recedente, precipue qua: aliquo humore madent, ut cerebella, medulla:, fanguis,
èc fimilia. Sicut in corporibus nofhris commercia funt fpiritualia, ita quoque in pro-
fundis vaili Oceani nares quafi mundi conili tuta: per quas r emiffi anhelitus vel r edu&i
modo efflent maria, modo revocent, unde ejus accolasimprimis nonparum affi-
ciuntur. A plurimis haud vana: fidei experriffimìs viris accepi , fenes Empiricos in
praxi exercitatiffimos,ad hora: fpatium mortem fibi prxdixifle, &: tunc demum pronun-
tiafTe, poflquam jam aqua: recefluTent ; cumque illum defluxum evafiflent, fpém cer-
tam concepiffe ad fèquentem receflum fefore fliperilites. Quodipfumita contigit,
temporequediólooccubuerunt. LLec, ut admiratione digna, ita Medico per quam
neceffaria, utdealtcrius fallite,fuoquehonoreminus periclitetur. Hanc natura: la-
tentem vim anxie difputare,non eflhujus propofiti : fufficiat per effeótus feiviuè, quod
perturbano hsec criticum, aliquando fymptomaticum quidpra:feferat,pro difpofi-
tionenatura:aut materia: morbifica:. Sicut enim nox , ad Aphorifm. x 111. lib. 11.
crifinpra:cedens, a:gris moleila eflefolet, qua: vero fubfequitur,levis : ita oppreffio ha:c
aquis decrefeentibus definens,quo gravior fuerit, eo melius &: levius difpofitumre-
linquit corpus, fi modo r equifità ad crifin adfint :finminus,, mors eo cer tius fubfequi-
tùr. Obfervandum autem quod ha: perturbationes noclu fortiores, quam interdiu
exiflant. Quafi hi mptus, Luna: plerumque motum fequerentur, qua: no&umagis
quam interdiu vires fiias exerit.
Crifium obfervationes frequentiflimeoccurrunt, modo morbi natura ritecognof-
catur, principium cseteraque morbi tempora non negligantur. Et totum hoc quidem
infubjeótis ad Godi Soliquehujus temperiem conflitutis, omniumque maxime ùiln-
digenis, comperies. Crifes fa:pe petfe&a: fiunt, & quidem tempore arflivo potiffi-
mum, quia magisconilantia &aequaliatunc funt tempora. Quapropter Hippocratis
Aphorifmumlib.i 11. veriffimum quotidie experiri datur. Conftantibus temporibus, fi
tcmpeiliva tempeilivefiant, morbi flabiles & boni judicii accidunt: inconilantibus
autem inftabiles & mali judicii. fa:pc quidem per hxmorrhagias, fa:piflime vero per
fudores; quos calidos &: magna copia è corporibus fluentes , maxime falutares com-
peri, idque diebus imparibus, juxta Aphor. x x x v i. lib. i v . fin minus, ut ex defe-
&u virium fit, & citius quam die feptimo , malum. Nec minus crebro per fluxus
ventris crifes manifeile apparent. Li quantum Symptomatici fluxus alvi , morta-
les in his terris exeruciant, in tantum natura critice aliquando per eandemfè exone-
rate
22, G V L . P I S O N I S H I S T . N A T V R . .& M E D I C . Life. i.
rare afnat. T u m , ficut longo alvi profluvio detento vomitus arte concitatus, prodeft :
ita {pontefiiperveniens{àtpiflìme fòlvit mor bum.
Porro, quemadmodum hodiernal novi orbis navigationcs confirmant, quodfeeun^
dum diverfa ilia mundi Climata mores gentium & vidus divertì mntuta & morbi mor-
tefque difcrepant: Vtque veteres mor bos extingui contingit, ita&novos exinfolita
hac fiderum reciprocatione & inclinatione, atque Terrai Auftralis temperie generari :
quorum aliqui tran{èunt ad alias mundi regiones, aliqui permanent ; aliqui vero grana-
ri defierunt (ficut de ^Egypto quoque teftantur authores) obmutatam vidus ratio-
ncm. Imo, prater hzec quod Cadnm, Anni tempora, Aquarum & Ciborum diverfi-
tas, Ratioquevivendiprorlusalia, faciletemperamenta immutent, accedit variarum
quoque nationum mixtura. Sic Europad coéuntes cum Amcricanis fceminis M&melucos,
cumiEthiopiflìs MuUios: denique Americani cum Africanis Nigritis Cabocles vocatos
progenerant. Ex ./Ethiopiflìs cum Lufitanis aliquando gemellos alterum alba cute alte-
rimi nigra, criipis capillis, oculis exfiisnafci vidimus, (^uafi non folumvegetabilia
&: {"enfiava trarmata degenerarent ; fed &: gentes alio tradudas &C gentibus externis
commixta; nativum genium amitterent, haudfecus acfluvii {alum ingreffi propriam
perdunt aquarum dulcedinem. Quod cum ita fit, quis dubitet, ex cjuimodi variis in-
fitionibus &C iemente, non diverfasìruduum cralès exfargere, atque inde nunc impli-
catos, nunc novos generari morbos ; qui exercitatiflìmos quandoque viros ita defati*
garuntinpraxi,'ut circa morbi diagnofin Se prognofin, quam maxime vacillaverint ?
Atqu e in tanta rei incertitudine non minus hi circa morbos Endemios, quam illi fiiam
olim in Luce Venerea, Sudore Anglico, Scorbuto, Plica Polonica, Mentagra JEgy-
ptiorum, aliilque id genus morbis dignofcendis & curandis, infeitiam ingenue fine
confefli. Donee tandem remediis exquifitioribus inventis, morborumque tempori-
bus accuratius obfervatis, quo{dam expulerint. Nonnulli morbi ex parte novi viden-
tur, quia periodimi, tempus, cademque accidentia, non rite obfervant, curandi tamen
ratione non Temper difFerunt. Quae omnia ut rede dignofcantur, folerti &c {àgaci ju-
dicio, multaque experientia opus eft. Ego, quantum temporis publicis curis {ubci-
derepotui, Obfervationibushnce colligendis impendere volui. Spe certafretus ,poft-
venturos Iatrofophos mo ingenio atque induftria, ea quae adhuc defiderantur, aliquan-
do {uppleturos, aut fi qua; minus rede dida, candide reftituturos.

FINIS L I B R I P R I M I .

G V L I E L«
GVLIELMI PISONIS

HI S T O R. I i
NATVRALIS & MEDICA
LIBER SECFNDFS.

T)e Calura &• Cura Morborum in India Occidentali,


Imprimis vero in ^Brafilia Familiarium.

r N T R O D V C T I O.
Ndia Occidentalis atquc Orientalis cum fit Medicamentis
omnium generum & ad omnem curandi neceffitatem inftru-
6tior,quam Medicis Rationalibus: mirum effe nulli debet quod
haótenus tam multa infignium virtutum recondita infinu ge-
rat, merita in lucem protrahi. Quamvis enim plurima in hac
Barbarie occurrant cruda corruptaque & Hippocratica arte
indigna : runt tamen non pau ca infiiper utmlTTma atque antiqui-
tatis arniula , quasque vel eruditiifimos Medicos exercere
queant. Multarum fane artium rudimenta ipfis ab animantibus
(Quae benigna mater natura noluit car ere arte infita imprimis curandimorbosfuos>
adnos redundarefatendumeft. Quis dubitet ab his etiam mortalibus, licet remo-
tiifimisàDogmaticamedendiarte,non plurima iàlubeiTima &: leereta remedia at-
que antidota medendique modos veteribus incognitos ad nos poiTe derivari ; qui-
bus paulatim per manus traditis, &: tandem quafi in fuccum & fanguihem a Rationali-
bus converfis, Doctorum Scholas & Libri fiiperbiant, modo acceptis è vulgo remediis
ratio &: rectus uius adhibeatur, in quo Summa artis pofita éft? Experientia authorum-
que teftimoniis conftat, omnespaffim Indiarum Incolas Medicinam facere, &: Mor-
borum notitiam exfymptomatibus venati, accaufisneglectis, communi qua dam ani-
mi notione eruere indicationes ex Morbis, iifque fatisfacere contrarium remedium
opponendo. Calidius enim &: tenuius quod evafit, refrigerando & incraftando : quod
factum eft frigidius ÒC crafllus, calefaciendo, attenuandoque : quod abundat aut tur-
get, evacuando conantur reftituere in integrum. In quibus medendi conatibus, quan-
tum vel fibi conftent, vel deficiant, iolertiores facile viderint, ex hac qualicunque
Medicina Brafilienfi, à me per feptennium obfèrvata, &c ut potui fuccincte tradita.
Quantum vero fepten tri onalium Terr arum Incolas Indiarum Aromatibus, aliifve
medicamentis atquealimentis calefacientibus, ultra quam decetfùnt dediti: tame
contrario Indi ^gyptiiquenimis fùntproclives ihvehementiora refrigerantia, imme-.
mores autignorantes, fiparfueritutrobique error in exceflu, huncmajoremvitauro-
xam minari. Nec dubium eft, de Brafilia aliifque Indiarum locis recte dici, quod de
Grascia olim Homerus : fcilicet habere earn & luppeditare ^d^oMct, mTka, f$p èeS-Aà ^e-
[*.ty{Jfy'a, -7n>)k.a, 3 Avy£?. Interimfèniores &C exercitatiores, eximiiflint Botanici, faci-
3

liquenegotjo omnis generis medicamina ex undiquaquein filvis conquifitis conficiunt.


Qua; tantafagacitateinterne & externe illos adhibere videas, precipue in morbis a ve-
neno natis ; ut quis illorum manibus tutius 8C fecurius fè tradat, quam Medicaftris no-
ftris fciolis, qui fecreta quasdam in umbra nata atque educata crepant perpetuo, & ob
hxc Rationales dici volunt. Quos quia Andabatarum more cum morbis congredi
conftat, quis dubitet experiments per mortes agere, &: i'e Themilonesftrenue pra>
ftare ? de quo Iuvenalis ;
^uet agros ihemifen Autumno occìderat uno.
V t velhinc viderefit, quameoniònegentes, Idiota: licet, ac nullis litteris excultse, cum
nobis
a 4 • G V L l E L M i P I S O N I S
nobis Medicinam exerfceant.Per rnanús vero tradita fibi prSecépta medendi adeo mot-
dicusretinent, ut vel mortem potius fubituri flnt, quam in ear e opiniones iiiasabji-
ciánt. Memini in caftris membra militum globulis ícoloperarumida, & jamjamab
Europtfis chirufgis tam Lufltanis quam Batavis amputanda, Bárbaros recentibus gum-
mi , íúccis Se baliàmis aferró Se igneliberaffe, Sc feliciter feftituifle. Oculatus iti-
demteítis íüm,innoíbcomiis r elida ulcera Se gangrenas, ab illisvclfolo íiicco T a -
baci curata. Imo moribundos ex venenàtorum fungorum aliorumque toxicorum eíu
íblopotu influir ecentis radiéis /^^«í/nninftantialethovindicatos, me aliiíqueGa-
leninepotibus, haud par um pudore íurmíls, pofttot Alexipharmacorum Sc Theriaca-
lium Antidotalinm Írritos conatus. Ita utpoñeaejuímodi collegas Barbaros fubinde
mihi adjungi paííüs firn, non adeo quidem Noftratiumvaletudinem ad tadum arte-
riarum moderari, quam didismodis coníilii copiam pra;bere íblitos.
Febres Se morbi plerique in hoc America: tradu familiares, prognofl&: curationc
ab Europxorum fepius ; ab Indorimi Orientalium rarius differunt ; iiíque partim ex
veterum inftitutis partim ex more Rcgionis mederi contingit. R e l u j a n t e autem
mor bi per tinada, Braíilianorum pater Vel mateí familias adit vicinos, ut, il quis tali
morbo vel dolore infeítatusfuerit, remedium ilico promat, debitazque charitatis of-
ficia viciiilmprazftet. Sicut olimin Gráeciamorisfuiíleiegimus.
Quotquot hancartem profkentur, íive Indigena;, five advena;, íive mixtigeneris
Molata Sc Mamolucit, religioíi flint admoduminpra;ícribenda3egrotantium diajta. Sar-
pius SC ílatis hör is, ob citam virium proftrationem, eibant. Defedum enim quam ex-
cefTum aegris pkisf'emper in Indiis quam alibi nocuifle,multis experimentis ratum ha-
bent. In quo tarnen medium cor dadores tenent. Errores in tenui vidu, prarvalente
indicatione virtutis, deteriores in defedu ; prevalente morbo, deteriores in excef-
iii: in pari indicanone pares errores. Cum auteminfebribushifcemultifquealiismor-
bis acutioribus (raro á faifa pituita, crebro à bile ortis ) liberior exhalado fíat, Sc ípiri-
tus nimium attenuati, facile ad delirium exacuantur ; vidus paulo plenior &humi-
dior non abfque ratione conceditur , quod acrimoniam bilis retundat, exfìccationi
hedica;occurrat, &ípiritui elabenti fucceiTorem faciat copiofìorem. Hue accedit
falutaris ille ante enarratus, lotionum, irrorationum,balnearum frigidarum Se tepida-
rumuflis. Adeo deni que eos tranfpirationis libera: cura follici tat, ut nihil aeque ca-
veant, quam nequis convalefcentium vel folis radiis, vel vento terreftri nodurno fe ex-
ponat. Ita, ut ex noftris Belgis quofdam paulo rigidioris vita; impati entes ab ipiìs pror-
iiis derelidos viderim. Quamobremmorbo licetprofligato, exquifitiilìmam vivendi
rationem diutius inftituunt, ne languidis vifeeribus bilis repullulet, Se febrilis miafma-
tis incrementum fiat.
Cordialia refrigerantia Se putredini refiftentia, nunc in fyrupì, nunc in conditi for-
mam redada, hxc maxime probantur quasfiuntexpomis Cfrlurucujá five Granadillis,
(ex celebri ilio florepafflonis natis ) Limoniis, Arantiis eorumquefloribus Mangabas,
Vbafttánga, Ficubus fìlveftribus fragrantibus Umacarú didis, pulpa Citrulli, Cucur-
bita; majoris Se pomorum lampápa : tum è piris&prunispunicis quae Araci Se Guaja-
ba vulgo diciintur. Radices porro fìicculenta; arboris Vmbú ( qua; dignitate Se fàpo-
re Citrullis haiid cedimt) recentes mirifice ardorem Se fltim extinguunt : acceden-
te largiori frigida; potu, Se decantata illaptiiàna ex radice Mandihoca facta, qua; vires
imprimis refìcit.
Sipurgandiflt neceflitas, abftinent 1 medicamento fortiori, imo ultra Tamarin-
dos Mechoacannarque reccntis condituram, vel Umilia laxativa, vix afeendunt in
morbis acutioribus. Qua in re folertiores difpenfànt, quail memores Aphoriím.
x x i i i . lib. i. pro quo magnum eft quod füppeditat Barbarorum praxis. Casterum
conftitutio Sc temperamentum Regionis, vidufquc ratio ílmplicior Se alia plura fa-
cile dirimunt litem, utrum majus debeat haben remedium, Vena;fedio an Purga-
d o : addequod tum critica; Haemorrhagia;, tum praxis quotidiana, circa mor borum
rationem Sc curationem , Phlebotomia; pranrogativam fatis demonftrent: Catharfis
vero, tarde potius, benigne Se raro fiat, tantumque in Meridionalfbus tcrris poft-
ponenda, quantum in fèptentrionalibus preponi fblet, five confervanda; valetudi-
, ni, feu morbo to 11 endo id-fiat. Ad illudi Piatonis feilieet didum: Morbos non magna
, periculadenuntiantes, minime efTeirritandos medicamentis purgantibus. Quod ta-
rnen
HIST. NATVRAL. & M E D I C L I B . 11
rnen ftrictius interprimos Incolas, quam Advenas feptentrionales, vidu crafliori uten-
tes, chronicifquemorbis à cruditatibus örtis obnoxios obfervandum eft.
Ad hxc, licet anni tempeftates inter fe differant parum ,fimilef que fibi multum lint,
ut alibi notatum eft, füb fòlftitio tarnen hiberno, Sole Cancrum ingrediente, tum quo-
que /üb Cane Spante Canem, obventorum Meridionaliumtepores&humiditates
praedominantes, non aeque feliciter inftituuntur purgationes. Idem cogita de fòlftitio
azftivo , qüodin Capricorno fit, obnimias ficcitates. aitate per fùperiora, quod ob
dominium bilis in ventriculo contenta:, plurimifintfaciles ad vomitum: hieme Vero
per inferiora corpus purgare convenit, ob redundantiam pimi tie, prxfertim fi materia
peccansinfrafèptum tranfverfum hasreat,juxta Aphorifin. i v.lib. i v. Cujusneceffitas
lì tanta in Grascia, in Indus facile major eriti Quippe 7nxpó%oAoi -m KÜTU qui dicun-
tur, laevitatibus inteftinorum infeftarifolent,purgationefque per fuperiora haud fa-
cile ferunt. ad Aphorifin. x i i . lib. i v.
Dubium haeret plerifque artem medendi profitentibus -, quàre fiib zonis torridis,
medicamenta purgantia, majore licet dofi exhibeantur , minus tarnen operentur :
Cum àprazceptoribus edo£ti fint, tutius fortiora medicamenta, majorique quantità-
te in Terris fèptentrionalibusquammeridionalibusfubminiftrari, ubi lapfùs virium,
&humorum accenfio minus extimefcenda. Quam diverfitatis rationem, partim ex
dirpofitione individui nafci crediderim > quodfiibhoc ccelo calor Vitalis ab cxtraneo
ambiente attractus, minufque concentratus, debilius agatin id, quod a circumferenria
trahere debet : partim ex efEetis medicamentis exoticis, quorum plurima quia minus
durabilia,nobiliores partes deponunt, ac terreftres retinent.
Inmodo etiam pracparandi medicamenta differunt Americani ab Europads. Prar-
terquam enim quod virentes&recentes herbarumfùceos perpetuo admanus haben-
tes, Apothecis facile careant: Remedia quoque ex varus compofita admodumaver-
fantur;Sedfimpliciora in quovis medendi genere ampi ectun tur, àquibus nempe cor-
pora nonufque adeo irritantur. Quam erroneàm quorundam Medicamentorum far-
raginali Fernelius lib. v 111. eleganti fimilitudine confirmat. Adde, quod nuda &:
genuina efficacia fimplicium clarius elucef cat. Hujus autem indagationi ftrenue incu-
buifle in hoc novo rerum incognitarummimdo, non infima; utilitatis elle exiftimo.
Prarterea Lufitani aìque ac Brafiliani, nativi Medicamenti infufum raro igni, fed aeri &
rori no&urno verfixs Ori entern exponunt. Vnde frigidiufcula aura fiibtiliillmufque ros
vicemcorre&oriiattenuationeftiaprajbet, dum medicamenti acrioris & calidioris vi-
res moderatur. Certe cum confiderò gentem hanefimplieibus &cuivisobviisacvi-
lioribus herbisfelicitermederi aftectibus contranaturam, taiiiexternisquam inter-
nis : non dubito prifeam Medicinam omnino talemfuiflè, ac maximam partem com-
pofitorum iftor um Medicamentorum à recentioribus inventam effe, fùo potius quam
azgrotantiumcommodo. V t vix me contineam quin cum Plinio exclamem; Quo <c
Deorum iftam perfidiam monftrante , hiec conili tuta fimt, ut fepe contrariis qua- ce
lìtatibus conftantia medicamenta fimulmifceantur, nifiutearnificinam (addo & a u - < «
rificinam) in humanum genus exerceamus. Quod & alio in loco mecum confirmat,
c t
quivilia Medicamenta primo afpe&unon contemnit. E contrario attonitus, ut ipfe
c
ait j quorundam perfìiafiones, qui prodefle nil nifi pretioià putant, & ficutvictum ex «
Artocreis tantum, itaexfuperftitiofis compofitionibus medelam firuftra quasrerefà-
tagunt. Sed defino, ne à non emunctas naris hominibus ha;reticus vel paradoxus in
Medicina audiam.
Medendi fùpinitas infebrium fynochorum 8c ardentium prìncipiis, ut ubivis terra-
c
rum , ita in Indus imprimis nocet, ad Aphor. x x i x . lib. 11. Incipientibus morbis fi- *
quid movendum videtur, move; vigentibus autem quiefeere oportet. Nec attenden- ? «
dum ad Avicenna; confilium, qui non nifi poft conco&iones, venas fecandas prascipit,
principio & vigore morbi jam elapfis. Febres enim acuta; adeo invalefcunt fi in ipfo fta*-
timinitio magnaremedia nonadhibeantur, ut nonraro lethumfecum trahant. Qynn
fàepepoftfecundum diem nihil movendum, quodmotumpridie non fuit. Imo inacu-
tiflimis turgente materia , fiepe poft primum, ob exolutas vires, quiefeendum eft.
Cujus rei Veritas ut fuit per experientiam deprehenfa a Greeds :fic indies magis magif-
que in Indiis elucet. Et fànguinis quidem miflìones in Noftratibus ac plerifque adve-
nis novieiis religiofius cautiufque oportet inftituere, eo quod Lufitanorum &: pràrfèr-
C tim
m G V L I E L M I P Ì S O N 1 S
tini Indor urn folida & compada corpora amplis Vaiìs ac rara pinguedine taicla rerendis
3

fatigationibus & vacuationibus íanguinis aptiora fint. Aprima namque infantiaad


ipfamufquefeneciram (quxutraque firma in Indigenis euefòlet) cito, tuto &:jucunde,
amici amicis omni dici noótifve hora venas incidunt. In ilio Rhaíin, in hoc Aviccnnam
imitantes, invitis tot Galenialiorumqueveteruminterdi£tis. CeliìqUe illud di&um
,, lib. i l . c. x. refpiciendum, Non quadras fit, neque quid incorpore intus geratur,
fed quae vires íint. Ea tamen cautione, ut quanto Europeos ac Boreales íüperent fe-
candi írequentia: tanto cedant illismquantitatemittendiimavice:utenimineafunt
liberales íatis, ita hi è contrario parci. Nec unquam Hippocratis exemplum aíTecutos
memini, atque' ad animi deliquium ufque fanguinem detraxifle; quod requinta ad id
Uno infubje£toraro concurrant. Injuvenili,vegetoacplethorico corpore vixieptem
uncías excedunt: quater tamen imo quinquies uno die feliciter inciiìonem repetunt.
In quo nec Agyptios piane imitantur, qui a fumpto cibo'; nec Europeos noftros, qui
jcjunis utcunque Sanguinem educere amant. Sed ad concentrandas vires & lipothy-
mias evitandas ofFam conditura cum modico frigidaì potu exhibent.
Raro hirudinibus, qua; íünt Europads minores, utuntur: icarifìcationibus autem
frequentiifime, turn & cucurbitalis corneis rite applicatis, phlebotomias defectum
fupplent. Solus cornearum cucurbitularum apud Americanos uius exiftit, easque flint
Taurorum parva; perpolita; quibus altera extremitas lata, altera anguftiilìma parvo
meatu conííat, quas non igne velaqua calenti, fed oris fùcTrione cuti validiifime affi-
gunt, reiterantque pro lubitu. Su&um ilium ad Medicinamipe&arenovit Homerus,
qui de Machaone Menelaum vulneratum curante, Sanguinem, inquit, exiiigens, lenia
medicamenta adfparfit. Quam vero tutum &: validum fearificatio fit remedium con-
tra plurima mala externa & interna, prseter Gal enum &c Celliim, Oribaiìus ex Hero-
dotorefert.lib. v m . C X V I I . Etdefèipfeteftatur Oribafius, pefte laboranti, duas
circiter fanguinis libras, fibi cum fùcceffu per fcarifìcationem fuifle educías. Hoc idem
Indigena; faciunt volentes cute fcarificata fanguinem demere : hincque copiofior ,
quam cucurbitulis, educi folet. Verum quod ad magnasfcarificationes, ac citra cu-
curbitulas abiòlvendas, in his non convenitBrafìlianis 8c Europseis, nequeinmodo ñe-
que in quantitate. Raro enimcultello, 8¿ftiperficiarie,fedípinis arborum;vel dentibus
pifeis Lamia; (fine quibus vixquemquam eorumperegrinan videas ) fiunt, altifquepk'-
gis, non adeo inmalleolis veterummore, ca;teriique externis membris, ficutiiìgyptii
aliique folent: fed femoribus, furis, brachiis, omnibufque carnofis corporis partibus.
Hac rationelibras iànguinis educunt, non fecus ac alii per venasfeótionem. Pluri-
mumque adeo difFerunt à cucurbitulis fcarificatis. Vt vero doloribus fcarificationis
fuccurrant, antequam opus aggrediantur, noniòlum fri&ionibus, fed '8£ manuum
verberationibus crebris, ituporem quafi membris inferunt. Peraóìo opere, vulnera
aqua calida irrorant, eaque Balfamis & fiiccis linunt anodinis. Atque hisfolumre-
mcdiisplurimos afFeòlusreftituunt, internaíque partes nobiliores ànoxis liberant.
Videamus tandem qua; circa Vomitoria, Sudorifera, & Opiata animadverfione di-
gna funt.
Qui Incolarum & Regioms temperamentum calidum &: humidum effe perfpexerit,
haud difficile dijudidabit, quando S¿ qúibus per iiiperiora ventres exonerare fit neceP
fe. iEftàte enim ficca bilem qualemcunque, à. crebro frudtuum fugacium &: hora-
riorum eiii in ventriculo collcòtam , haud tutum exiftimant per inferiora ducere,
praziertim iis, qui 7nx,p¿%cÁot -m mu> dicuntur. Cum alias di£tum fit rem Medicam fe-
re hit àbfolvi meris vegetabilibus, (quarum copia facile inopiam mineralium com-
penfàt) vomitoria plurima in ufùfunt. Sed exteris facile palmam praeripiunt celebres
illa; radices Ipecacuanha, in tractatu fimplicium delineata;. Ad has primum refugium
capiunt omnes pariter íncola;, utpote tutiífimas adexturbandum five aifumtum vene-
num, five cacochymicam faburram circa pra;cordia haerentem. Prae cseteris autem
rcvulfionisgratia exhibenturcontrafluxus ventris, nimium in Indus familiares. Plü-
ribus encomiis hanc eximiam Panaceam extollerem ; fed vereor ne Satyricus quifpiam
id de mea Ipecacuanha, quod tempore Catonis de Braffica nimium laudata dixit : Brac-
ca Día Catonis. Gseteri fru&us vel herbse ufuales per fuperiora potiífimum operan-
tes, funt nuces Catharticae, Anda, turn Ricinus Americanus major & minor. Qua-
rum dotes &: noxx in traciatu fimplicium expofitse íimt. Caapombnga¡litó, Manacá,
aliajque
HIST. Ñ'ATVRAL & MEDIC. L I B . Il; iy
aliseque ejufdem quidcm farina:, fed indomita exturbandi qualitate pra;dita:. De qua-
rtini ulteriori uiù & abuiù ièdula pofteritas cogitet.
Licet autem deiudoriferis exhibendis minus foliicita eft Med'icantium turba ; atta*
men cum oporteat miniftros natura earn r e d e agentem imitan & eo ducere quo ver-
git;non difficile erit in Regionibus ad Meridiem &: a;ftuofùm cceh aípedum tendenti-
bus iùdores promovere cum Euphoria. Medici multis abhinc annis in p'raxí exer-
citati ipiì adeo Theriaca; íimilifqúe compofitionis fudorìFeris temperatius & minus
compofitum unum atquealterumlonge preferendum arbitrantur, eoque tanquamad
•factum febrifugum cuivis obvium confugiunt. Q u o d fit ex aqua fontana, & iàcchari
momento, cum multo recenti limonumacerrimorumÍLiccoadmeUisFerec'oníiften-
tiam c o d o , camque iàtis cali dam bis terve de die, praefertmi initio exacerbationUm,
réiterant. Atque hoc modo fudores copioìè educunt, ac turgentes férvidos humo-
res aciditatefim'ulfrenantfedantqúe. Q u o d ego multotìes ; paucis generalibus pra;-
miifis, fcliciiìimeimitatus íüm, ftupendoíque efFedus à tam Eùporiftó remedio, addi-
to fubiñ'de fàle prunella; vel oleo tartari, contigitvidcre. Etiamiì ehim culpahda fit
futilis illa credendi cacoèthes, qua; in Indus mire afficerefolet mor tales, defebrifu-
gis íivperftitiofis, fyriipathicis amületis &fimilibus ; tamen vel inviti cogimur fateri,
quarundàm rerum effe earn vim, ut paroxyímum Febril emfinenoxa irifringant &¿ pu-
tredini fimul reiìftant. Quoihodo creta vitium aeefcentis cercvifia; eménd'et : quo-
ihodo fuccus limonum vehementifftma; ebulli ti oni /àcchari in capaciilimo cacabò refi-
ftat : Spiritus item vitrioli cumíale tartari miftus aciditatemperdat, &¿ multa alia, qui-
bus brevitatis caufaiìiperfedeo, haud facile erit pronunciare. Interim argutulos illos
acérrimos abftrufarum rerum, fi Dis placet, inveftigatore's, qui qccultas proprietates
pro ignorantise afylo perpetuo reputant, omnemque cauiàm admanifeftas qualitates
accéptam referunt, invito, ut me h«ec & quidam iìipra enarrata natura; arcana edo-
ceant. *
Cum vero perpetua; vigilia; S¿ dolo iris vehemèntia, magnis illis reinediis evacuanti-
bus contraindicent, fomnumnunc per interna iòbòrifera &: anodyne nunc per externa
qua; cogendis fint ruentibus humoribus, conciliant. Quod totius corporis, precipue
capitis, frigida; irroratione, & undione vifeida; cujufdani &¿ frigida; materia;, è pian-
ta Frifcatu, timi erarnis Carduilittoralis contufa;,inftìtuuntBarbari, quibus ufùs opii
nondum ihnotuit.
Quia autemnar cotica non immerito tantopere extolluntur per omhes Indias, ubi
morbi acutiflìmi cum ipirìtuum & humorum orgafmo, prazièrtim ventris illi fluxus
iànguineimalemorati, Catarrhi & Hamiorrhagiae contumaces graíTantur, opera;pre-
tium erit circa eorum abuiùm breviter quaèdam monuùTe, ne temere ad auram popu-
lar cm captandáñi, ut fatpe fit, adülatoris potiús quam veri Medici officiumpranient,
& in gravifllmos ícopulos impingant. Non fine noxa datür iis, qui ex craífis humoribus
&: frigi dis morbis íaborant ; turn quoque quibus viresfiveà morbi vehemèntia, five ab
immoderata forte Venere nimis exhaufta; funt. Neque aitò exhibetur , .quibus in
morbis afluxione natisnon aliquaigeneralesevacuationespraemiflaEfunt, quodpedus
opprimant, lioftem ihcìudànt, cum evidenti segrotantis periodo. Veruni fi dolor
atròx &:vigilia; ex lpirituum & humorum tenùitate, a;ftu ¿¿mordacitatc ferociente,
nata; fint; eos non tantum fedant, fed &: naturarci armant contra inimicum, eumqu e
obortisiudoribus, quodinRegioriibus calidioribus haud raro fit,proJ3éllüri tadextima,
íjriritüfqüe Vidof foras diffìinditur , unde morbi fimul & iymptomata tolluntur.
Certe enimqüam amica eft ipiritibùs ac humoribus coagulatis diflblutio, tam grata
acceptàque diilblutis coagulano, qua; fubtiles halitus deniàtj efferos ichores figit*
mordaces íiiccos miti gat.
Atque ha:c de modo curandorum morborum acutiórum,8£ Febriuhi potiflìmiìm, in
genere dida velim- Deftillationes & Oppilationes illàs chronicas, ex quibus febres,
fluxus ventris, aliiquemorbi gravioreshon raro pullulant, advena; intempcrantervi-
veiites haud facile evaduht. Eo quod Cruditates, qua; vera femina íünt morborum,
obfupra enárratas cauiàs, non rite praecavent. Ex iis enimedüdi vapor esfaciuntln-
flationes : iidem in capite condenfatiDeftillationes : ih aliis membris & viiceribus O b -
irrudionès: undé fequitur aut Putredo aut Inflammatiò. Atque ab aliqùa liarum caufa-
rurii j intemperies humorum, exindeque nafeentes mdrbos, provenire dixerim;
G z CÁ-
G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T IL

De Catarrhìs.

QVum inftifuti noftri ratio poftulet, profèqui Cruditates, Obftru&iones, canterà--


que mala inde pUllulantia ; videndum quid no tatù dignum circa Catarrhos.
Rariflìmis deftillationibus veterani incola:, creberrimis advena: juvenes &pueri
moleftantur: Ea:que vel à frigorenoclurno,aftri6to, Se compreflo capite: vela calorihus
diurnis rarefaótis carnibus exoriuntur. Qua: plurimas fà:pe noxas vel per Te vel ratione
partis in quam fiuunt, fecum trahunt. ^£ftivo arque tempore, ac pluviofò oriuntur,hu-
moribus capitis in fàuces, quandoque in afperam ar teriam par tefque diflltas decidenti-
bus. Quemadmodum enim omnia oppleti capitis fymptomata in primigenia febre (te-
fteHippocrate) ftatim enafeuntur ; itanonminus aliquando vis Solis ciere catarrhos
animadvertitur, è cujus affiduitate maxima interdum mala oriri fòlent. Vt enim aqua:
ftillatitia; j fubtra£fco aut extin&o igne, pronuereceuantjitacatarrhus ab intenfiffimo
iòlis. calore fufcitatus,nonprius aliquando fubfiftit quam a:ftus deferbuerit.Hyeme plu-
vi ofa, perpetui r edundantes humor es vii cera laxiora pervadunt, unde tufles, tabes pra;-
cordiorum, maxime vero ventriculi oppletiones, alvi que albi fluxus, ( qui cerebrale»
vulgo practicis dióti )«cum phlegmate ex capite deicendente, proficifeuntur : ad Aphor.
x x x . lib. v i i . Sutbm fer diarrheeasJpume/a fttnt ahi exer ementa , iù k capite ft defluxio.
Quid quod ipfanervorum paria, fpinalemque medullam invadunt, quod humores op-
pido mobiles, partiumque facultatesretentrices minus valida; in histerris deprehen-
dantur. Maxime vero homines recens fallitati reftitutos, recidive quafi,iteratoquecor-
ripiunt Catarrhi, tanto impetu, ut omnes pene nervos occupent, unde csecitates in o-
pticis, ftupores Se tarditates in fenforiis &motoriis excitantur. Àtqueharc omnia gra-
viora oriri exiftima, fi ventus è continenti oriundus ante diluculum ,.apertis fudariis ca-
put &pe£tus frigido malignoque vapore Cùbito feriat, tranfpirationemque cohibeat.
Porro fi quando contingat virilemvel feftilem xtatemftillicidiis è capite, vagifque
artuum doloribus [Curimentos vocant Lufitani) tentari,diuturni Se curatu diffkiles effe
folent.-qui tempore pienilunii,tum accedente a:ftumaris,pra*fertimpoft Solis occafum,
exafperantur ufque a d e o , ut mifla caufa, fòlis fa;pe fymptomatibus occurrendum fit :
quippe fpatia inter articulos non folum alternatis vicibus, fed Se vifeera interna dolori-
bus profundis afficiuntùr. Ita ut Rheumatilmum vere experiantur de quo Hip. 1. de lo-
cisinhom. &Gal. dediff. feb. c.j. agunt. Quiobanalogiam quamhabetpartimcum
catarrho, partim cum arthritide, vulgo medicorum non raro imponit. Non quod pia-
ne negandum fit à cerebro fùbinde humores iftos immediate defeendere, cumpateat
fsepe dolores in cervice incipere,&poftmodum ad humores defeendere, fed prirnamfe-
rof bruni Se acriumhumoium generationem fieri inhepate fervidiori;unde debilius red-
ditum, non fatis conveniens nutritioni alimentum generar, qua; duo tam nobilis vifee-
risincommoda, quam fintnimis frequentiain calidis regionibus, alias fàtis fùperque
demonftratum eft. Affe&us porro hic uteunque comitem habet febrem lentam fym-
ptomaticam, Se propter diuturnitatem potius quam vita; diferimen extimefeendam.
In principio curationis abftinendum à quocunque validi ori medicamento. Evacua-
tiones enim five per alvum, five per fùdores, nunquam nifi in morbi declinatione pro-
fuiffe, expertum eft. Quapropter poft reiteratas vena;fe£tiones, prò re nata, materia
mortifica eft pratparanda, mitiganda ;intemperies corrigenda, omnefque par tes tam
mandantes quam r ecipientes roboranda;.Interim ad obtundendam humorum acrimo-
niam, &fedandam agitationem,julepi celebrantur ex Aqua canna: fàccarea:, Grana-
torum, Ianipapa Se Ptifàna: ex radice Manàìhoca preparata; cum tamarindis» Qmbus
fuccedant decoda ex luficknga Se Salfàparilla ad fudores proliciendos.
Ha:c breviter inferenda judicavi, neeaqua: de catarrho di&afùntcumhoc affeclu
confundantur. In curatione enim catarrhi proprie dic~ti,fiutroqUe remedio,fcilieetpur-
gationis Se vena;{è6tionisutendumfit,pra;cedat Vena:fe£tio, ut moti humores diver-
tantur, fluxufque è cerebro excidentes fiftantur.
Catharticum unum atque alterumpituitam ducens ex nuce^Wi, vel eXcatapotiis
qua; M'echoaeanam, Colocynthidem, Aloen Se Guttam camboidem recipiunt, infti-
i tuifle
HIST. NATVRAL. & MEDIC. LIB. It 19
tuiíTeíumciet. His íuccedat Syrupus Tabaci ad magis incidendos vifcidos humores,
atque ad arcendos afthmaticos affectus. Quod ut tuto fiat,cautione opus eft circa tarn
validum medicamentum. Scilicet ut gradatim doiìs fyrupi augeatur, atque prepa-
rano ejus riteinftituatur. Sicutinhujus libri calce docebitur.Quibus fi forte ruens acris
humor refragetur &: gravius periciúum minetur à ftupefacientibus, quod eximii fint
in rimili necemtat'e profe£tus, non ulterius abftinendum ; quia tabificam prüinamqua
pulmones madens cerebrum iùbinde perpluit, intercipiunt. Qua? tamen cautius exlii-
benda, quandiu iìgna repletionis in capite &?peclore apparent : nam tunc eorum loco
íiidorifera, fricciones & un&iones prefer en da? : maxime vero, ubi deftillationes vifee-
ra&membrajamdiuobièderinti Recipe íummi ta tes Tupeicava, radices Attinga , Betti,
Iaborandi, Aguaxima, cortices arboris febipíra, folia Iaparandiba, Caaréba , Cámara, Fi-
mentefilveflre longo. Ex quibus, accedentibus foliis Myrti, & radicibus d'Araba, balnea
8c fomenta concinnentur, partefque dolentes aliquotieslaventur. Mox Ipiritus vini,
infufo Pipere Brafilieníi, ftupa aípergantur. Fridones denique ex oleo Tabaci, Rici-
ni, Chamomeli S¿ Myrti Americani ¡, in quo thus aliquandiumaceratumfit,inftituan-
tur. Pia? ca?teris probatur linimentum,quod ex pinguedine vermium toftorum larumai,
ô£ venenoià rana Cotorá, conficitun Poftea emplaftrüm ex pra?ftantiffimo Elemni
gummi Icicaiba, Anime, Pipere Brafiìienfi OC adipe capra:, partibus afflictis apponen-
domi. Quod ab empiricis, & rationalibus, profpero eventu inilituitur.
Fonticulorum denique neceilìtas, fi ullibi, his terris magna eft, modo temporius, ob
majoremhumorummobilitatem,inferioribus a?queaciùperioribus membris applieen-
tur, quod fer or os humores ànobilioribus partibus derivante aeque exiftenti quam fien-
ti morbo opem ferunt. Adde mafticatoria, quorum principem locum facile obtinet Ia-
borandi decantata ilia radix, quae mane mo dice manducata, grato acorepituitam atte-
nuat & educit. Sternutatoria quoque ex pulvere Tabaci felici cum fuecefiu uíurpantur.
Cibus fît temperatus ad caliditatem Si ficcitatem inclinans, totalifque abftinentia
à Venere &Baccho. Ad ha?c ab illa perpetua viciffitudine no£tis atque diei libi ca-
veant, ne modo calor, modo frigus, qüidmoveant; quodincautis advenís familiare
eft. Poliremo potus fit defa?catus ex aqua fontana quemque Vbirareéfive Guataci cor-
}

tices, iàrfaparilla, faflafras, liquidtia nativa ingrediantur.


Caeterum cum cerebrum pituitas eíTe fontem Medicorum princeps affirmer; earn
partim gignit, par tim calefacîum, ut fepenumero hic fieri folet, è toto corpore tràhir,
ac ruríiis inpulmonem demittit, eumque exulcerat aliquando, unde Tabes ènaicitur.
Cujus peculiar em curandi modum opera?pretium duxi paucis addidifle. Cumcnim
non minus beato cado foloque hic America? tracìus gaudeat, quam Italia vel Grascia,
Galenum unitari lubuit. Qui ut tábidos adInfulamTabiam*,itaego adfaluberrimum
montemmarivicinum, pulmone laborantes ablegare fumfolitus, aedibus verfus or turn
apertis, Euroque expofitis, occidentem vero ipedtantibus, obte¿tis. Quod quidem
nonmenfibus pluviisfed aeftivis fieri convenit, cum eximia illa aè'ris tenuitas & ficci-
tas, pulmonis ulceribus amiciifima, collapfis vifeeribus vitalibus robur reftituat. Aè'-
rem enim pro reípiratione attraótum, non minus ventriculum &: inteftina ingredi,
quam pulmones, eleganterprobat Hofmannusinlnftitut.
Inter fquillas , cancros pifceíque cartilagíneos, ii qui facilioris eoncoótíonis íunt
eliguntur ; ut & aves montante, phaflani, columba? &:palumba?¿ atque alia?, exceptis
carnivoris & altius ad aìthera volitantibus, Utpote calidiffimis. Lac caprinum, pra? eas-
teris vero pulmenta, emulfiones, boleti, placenta? e Tipióca exficcantès o¿ coniòlidan-
tes, reliquis alimentis medicamentofis facile palmam pra?ripiunt. His addantur aqua;
florum Aurantia? 8¿lbabiráb¡e. Loco conferva? Rofar. ilia qua? ex fragrantibus primis &
piris Granatenfibusfitpra?ftantiiïrma,fubftituifolet. Navigano quoque modica circa
littus, ca?lo ac mari cleméntiori, animo & corpori proficuahabetur.
Licet autem fyrupi Tabaci iùpra enarratipra?paratio diverfis modis inftituatur,diver-
falque aliquando recipiat compefitiones pro varietate affecìnum vel temperamento-
rum: Ego relictis exteris fequentem pra?ferre folebam quem ex iùcco Tabaci maris ree,
expreili ifej. Aquae Canna?iàccariferasrec. ^iij. Meli, filveft. (grato ilio acore oxymel iii-
perantis) ïj. Prsepararijuflliècimdumregulas artis. addita tamen ea perpetua cautione
ut fucci Tabacini exquifitiifima fiat primum digeftio, qua vomitiva & purgativa atque
alia qualifcunque violenta qualitas infì'ingatur ,itcut in aliis multis validis medicameli-
tisfierifolet. C 3 G A-
G V L I E L M I P I S O N 1 S

C A P V T I I I

De Oculorum mails,
Erito quidem Hippocrates lib. de Aere, aquis&locis* oculorum mala > turn

M imprimis lippitudines duras ac vehementes meridionalem piagarti habitan-


tibus- familiares effe, turn quoque iis quibus carnes calida; & uceasíiint, tefta-
tum reliquit. ínter primas noviciorum in Indus querelas haud poftremum locum fibi
vindicant oculorum vitia cum videndi facúltate depravata vel íublata, Ex his quidam
Sole occidente, quod minus lucis prasbeatur, quam opus eft, maxime tempore pieni- .
lumi : nonnulli crepuículo matutino videre definunt. Prior aftedus wi¿G.hwma,, po-
fterior ìpiyiKoùmd, Gratis didus. Quibus fi pertinax capitis dolor accedat&non in
tempore remediisiùccurratur, periculum eft ne proríus tandem coecutiant, vocatur-
que Gutta Serena, íive cLpcwpaxng. Omni quidem anni tempore fed asílate potiífimum
ficca qua; aquarum exors fit, hie oculorum aftedus advenas, vix indígenas, infeftat, ra-
riuiquenunc quam olim dominatur. Q u o d noftrates quondam adventitii, Solis&:
Soli Indici ignari, multorum morborum origines nondumhabuer e peripecias, quas
poftea edodi evitarunt, eorumque principia declinare didicerunt. Nv)tQ,Àa7na, hax
fponteiùacuratur ,aliisadièptimanas ièx imo menfes totidem protrahitur,necraro
recidiva eft. Duplex eft hoc malum. Externum, quando nubecula; tranípar entes vel.
non traníparentesíuperveniunt. Internum, cum nihil omnino exterius in oculo ap-
paret. Pofterius hoc priori frequentius infeftat, S¿ difficilius curatur. Vtrumque ex-
ternam & internam caufamfomitemhabet. Pauper es & milites gregarii, corruptis ia-
litisià£pealimentis,aquisprastereaftagnantibus, vinoqueardenti rancido ac feculen-
to veícuntur. Addo quodintolerabilisille Solis verticalispercuírus,adtorridumlittus
(quod non raro plantas pedum viatoribus comburit) oculorumaciem vehementer
obfufcet & debilitet, catarrhoique ad ñervos uíque ópticos íblvat. Sicut fepiílime in
caftris Illuftr. Principis NaíTav. á me eft obièrvatum. Mpx delafiatis, poriique aper-r
tis,&: totas faspe nodes iùb dio, luna plena, ftante mediterraneo vento, recubanti-
bus, fluxiones figuntur.
Hascincommodaoculorum atque calígines,incolarum ritu,Iioc modo rolli vel
emendariiòlent. Primo inter didis illis alimentis,quae diuinpenuariisrecondita,muco-
rematquefitumcontraxerunt, in eorumlocumrecentia, ficca, temperata iùbftituun?
tur, quod labefadato ventrículo ípiritus viforii craífis & vaporofis halitibus facile inn%
ciantur. Prasterea tam asftum diurnum, omneque objedum jufto fortius ; quam frigus
nodurnum, quod caputreplet, arcent. Adha;e, cephalicapurgantia aliquories repe-
tunt. mox venas temporum &: poft aures aperiunt. Dein rafis capiilis, aipergines,
cucuphas adhibent. Sternutatoria ex pulvere Arboris Ibabiráb* & Tabaci momento,
cxteriique fimilibus exiìccantibus apprime prasparant. Mafticatoriis item ex radir. .
ce Iaborandi non leve folamen adferunt. Cucurbitularum cornearum & hirudinum
quoque uiùs, imprimis in cervice, commendabilis eft. Serones in nucha, veficato^
ria, fonticulos denique eodem modo quo in Europa applicant. Turn in hoc exter-
na ¿¿interno ; turn in aliis oculorum aiFedibus, aquam, quas ex fragrante ilio flore ar-
boris ibabtrába & è canna Saccharifera recenti deftillat, eximia vir tute poli ere, quoti-
die experimur. Ros fimplex, vel dilutus cerufla cum lade mulieris; denique liquor il-
le prasftantiilimus ex ipinis arboris Santouna expreflfus, oculifque infuiùs vel circum-
circaillitus, viiùmacuunt &c corroborant. Externo autem oculorum vitio cum nu-
becula ovum recens adhibent ad duritiem c o d u m , additis tribus Sacchari Candi &
pulveris lbabiráb£ par tibus, & una vitrioli albi. Ex quo liquor exprimitur, qui cubi turn
ituri oculis adhibetur. Idem quoque prasftat aqua Manipue'ra ex radice Mandihoca,
qua: licet pota ven enoiàhabeatur, oculis tamenprodeft, viiùmque emendar. Quodr-
fi malum ulterius renitatur, fumus contriti carbonis è corticc ibabiraba & Tabaci in
oculos asgroti iníiifHátur; mox mafticato alliojejimo ore, linguasque impofitis ibabìraba,
cineribus, cilia ejus identidemlambuntur. Praster remedia modo dida, Lufitani asque
ac Barbari íyncrafia quadam vifùm reftitui teftanturjecore piicis Lamia; recenti,vel iòle
paulum condito, manducato. Quod^pium I- Bontius de Indis Orientalibus memo-
rat,
HIST. N A T V RAL. & M É D Ì C L i s , IL 31
rat. Quovidetur quoqueipedareillud Hippocrat. didum lib. de Vifu. Vrium aut duo
frttfta proat maxima devorare potefi de hepate bubulo cruda, in melle tinfta exhíbelo. Mihi
utriufque enarrati remedii felicem íúbinde eftedum videre contigit. Hifce potilli-
mumiùbfidiis accedente tenui dista curatio abfolvitur ; modo aeger a iùpra didis eau-
fis externis Se internis fedulo, diuque etiam r eftitutus libi caveat, prsefertim cum in tus
dominatur affedus, nervuique opticus dudum receperit fluxiones. Átque haze quidem
mala plenilunio imprimis ingravefeunt. Vnde humores moti non parum augentur,
quo tempore caputpurgia evitare prasftat.

C A P *V T I V.

De Sfafmo*

V m nihil fere moderatimi fub hoc ccelo ea corporafublünaria recipiant quas

C aeftus diurni Se frigoris no dumi viciífitudinibus expoiita iunt, fit, ut, ficut acu-
tiifimi& calidiffimi, ita frigi di imprimis & C h r orlici morbi in Indus magis fine
familiares. Inter acutos quidem facile primus fatale hoc Spaimi genus, Gratis t^a-^og^
Belgis uCÌiilCm /nuncupatum : quodfrequens admodum eft, didoque citius hominem
ftantem fedentemve invadit, Se rigidum tanquam ftatuam, nunc Tetani, nunc Opifi>
hotoni inftar, tenet. ( Vide Hofman. Inftitut. lib. 3. cap. 8 6» ) Ita ut per intervalla mi-
ferando ipedaculo retrahatur Si concidat. Vnde tandem fit, utípafmo cynico interve-
niente, ablataque reípirationis ac deglutiendi facúltate, (ob convulfum credo diaphra-
gma Se cefophagum) terrifica nonnumquamfymptotriata concurrant,& murmur quod-
dam horridum, Epilepticorum ritu, exaudiatur. Nonnulli vero tardius, citraque tot
dida accidentia, corripiuntur, dentibusprimumftridentibus, oremoxdiftorto,adeo-
que occluiò, ut vi acipecillo ferreo effringi debeant. Tunc quidem non raro iuffoca-
tionispericulum in currunt,excrementaque retiñere nequeunt.InfeftanturpotiiTimum
hocaÍTeduvelleviífimevulnerati,Pifcatores,Fabri, Piftores:tum quodinterdiu ma-
didi ac iiidore asfixiantes, ab ingruente nodurno frigore fibinon caventjtum quod craf-
fiori 8¿ veteri alimento afliieti obftrudiones lienis gravio'res incurrant, indeque qui-
bufdamnoviciis calami toiùm Scorbutiiymptòmafejungat. (Vide Sennert.de oris corv-
vulf. Se Scorbuto. ) Tempeftive itaque remedium adhibeas oportet : fin minus, ante
quartam 8£ vicefimam à convulfione horam xger fuccumbit.
Primum, fi nullum grave contraindicans obftet, confeftim venafecanda eft, mox
acribus clyftcribus, aliquoties reiteratis infiftendum.Pofthxcfudorifera ex Alexiphàr-
macis exhibenda. Symptomata enim, Se curano, malignum quid adeiTe teftantun
Qupdfi protrahatur morbus,decodo Salfaparilla:, c o r t i c u m G u a j a c i , / » / / ' ^ ^ , Sai-
fafiras, Iaborandi Betis,Nhambi , aliifque nativis ejus generis herbis, fuccurrendum
y

eft. Hsec fùbfequantur balnea húmida Se ficca, fuffumigia è ftercore caballino, cum
gummi Anime, &fimilibus aromaticis. Poftea fudoribus alte abfterfis, fridiones
validaé inftituendíe iunt. Mox inundio colli, ipina; dorfi, partiumque vicinarum iùc-
cedat exoleis& baliàmis appropriane, nativis Se exoticis, imprimis vero oleo corti-
cumArantiorum curii iucco Tabacirecentis.-^Eger probe cooperiatur, corpore per-
petuo iùdore diffluente. 'Siepe Se modice cibetur, ob lapiùm virium, bibatque cà>-
lidum. Nequeraro,fi praedida obferventur, eludatur: precipue Vero fi febris, vel
alvi quoque profluvium fuperveniat, quod evacuet materiam convulfivam tranila-
tamè nervis ad venas. (Hippocrat. lib. i v . Aphorifin. 57. Spalmo aut Tetanovexato ,fe-
brisji Accejjerit, morbumfifott. Et Coac. 358. Convulfienesautem derepente ortasfebrisJol-
vìt, acahifluxtts. ) Sin minus ; medicuíqueacipfe zeger vel allantes officii immemoresi
vel leviffimo errore, antequam materia peccans vida fuerit, commino, certo cer-
tiusdevita erit adum. Q u o d aliquando accidùTe meminiore arde claufo, ac mo-
rn convulfivo immaniter per paroxyfmos, maximis cum doloribus Se ejulatibus, in-
Turgente.

C A»
3* G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T V.

T>e Stupore Membrorum*


Nccr Chronicosmorbos in America familiares eftille qui nervos tentar, altumque
I membrorum torporem inducit. Cujus naturam n e m o , quod iciam, tradidit. Eum
Lufitani appellant Air, quodabaèris inclementia &ex incompleta obftrudioiie,
intemperieque frigida nervofarum partium oriatur. Pituita enim lenta &: giurinola,
loco ipirituum, nunc ex capite promanans, ntxne è fpinali medulla in artus deftillans,
facile nervos occupar, ac tendines brachiorum vel pedum, vel utrorumquefimulinfe-
ftat : accedente refrigerati one non tantum nervorum, fed& venarum, arteriarum,
carnis, membf anarum, cutis. Id ex difledione iEthiopis, ex hoc ftupore dum vive-
retlaborantis, animadverti, cujus nervi frigido Se tenaci phlegmatè obdudi erant.
Senfus non in to turn tollitur, pulfù exiftente exiguo Se debili, cum profondo Se obtufo
dolore, ponderequemembrorum fummo ; ac cum titillationefubindefenius oberrat.
Stupentis fènfùs ac titillationis vera ratio ex Rod. à Veiga Comm. in Galen. delocis
affedis petenda. A paralyfì differt quod fenius hic perpetuo adfit, licet faspemole-
ftus. A Spaimo quod convulfivis motibus uteunque deftituatur, quia artus prolon-
gantur,non contrahuntur, humor e frigido &humido in jundurasfe infirmante, ita ut
ligamenta &: nervi inde laxentur. A Beribery diftinguitur, quod hoc malo divexatis
membra minus contremiicant. Aliquando praeter medullofam nervorum fùbftantiam,
membranofàm quoque cum paroxyfmis ac vehementibus doloribus tentari comperi,
precipue circa veiperam ac aeftus maris viciffitudinem. Vique adeo invalefcit aliquan-?
do hoc malum, ut obmaximos atque continuos cruciatus, facultates ornnes de tono
dejiciat. AfFedus potius asrumnofus ob diuturnitatem, quam lethalis per fe; nifi forte
recidivus ex alio m o r b o , utfiepefit, fpirituumque defedus fìtbfequatur : cum mentis
&: vocis interceptione, adfententiam Hippocratis lib. i. deprafdidion. Vocis interru-
pt iones cum exfolutione, flupore definente^fùnt periculo/k, turn & ilia quajùbito in utrantque par-
tem tranjlabuntur. Multis enim ex obftrudione morbis flipernafcitur, iifque pras cete-
ris iìiccedit, qui mali judicii funt Se tranflatione fymptomatica formidabiles fiunt.
Quibus fi accedant gravitatesi acuti capitis dolor es, convulfiones fieri foient, quod
ab Hippocrate in Coac. confirmatum eft. Citius evadunt asgri, fi febris acceiTe-
rit, quae non talis fit, ut fruftra ci endotenaceshumores oppre/fionem faciat,fèd acu-
ta , quae nervos &mufculos iis liberare, intemperiemque frigidam exficcando corri-
gere valeat. Illis vero qui calori diurno aut frigorinodurno caput 8^1umbos derepen-
te exponunt, fblutione vel compre/fione pituita in nervos partefquSvicinaslabitur,
ibique radices agir. Adeo ut paucos ante trium vel quatuor menfium decurfum, quof-
dam ne anni quidem intervallo, reftitutos viderim. Vix fùbito luiquam, fed plerum-
que fènfim Se per gradus invadit magnus hic morbus ac magnis generofifque remediis
}

propulfàri poftulat, quibus defedus virium non raro contradicit. .


Primo, aér non nifi à lolis radiis repurgatus admittatur. N o d u aèr fufTumigiis tepc-
fiat. Potus fit vinumdilutum adu calidum, vel decodum ligni SaiTafras nativi. Ci-
bus optimi, ficci tamen efto nutrimenti. Aves montana, per dices, phafiani, palum-
b i , caeterique id genus alites, tofti aegro exhibeantur. Si elixatis plus deledetur, aro-
matibus condiantur. Allium quoque Se cepas piperque Brafilienfe, fi febris non im-
pediat, atque evacuationes jam inftitutae fuerint, adjiciantur, quae ex jufeulis Se ladc
caprino pota, robur addidiffe ac multumprofuiiTememini. Semel atque iterum pur*
gationes inftituantur ex Mechoacana, quae recens Se fucculenta fit, additis corredoriis
è Spica Nardi Se Zinzibere, turn Se ftimulis ex Hermodadylis Se Coloquintide, fi ex-
tradum Mechoacanae in pilulas redigatur.
Ad haec balneis &fìirflimigiis ficcis potius quam humidis,imprimis ex accenfà herba
Ambiaembò, velftercore caballino, cum gummi Anime caeterifque fimilibus accenfis
ad decern plus minuive dies utatur. Mox pofthauftum decodum Sarfaparillae Se Saf-
fàfras, altis fridionibus fudores abftergantur, collum, fcapulae, totaquedorfi fpina
adfocum fideliter inungantur: accedente adipe colubrorum ,Se infufo Piperis Brafi-
lienfis ex fpiritu vini. Confultum quoque validiffimo per cucurbitas corneas fudu
• ìpiritus
HIST.. N A T V R A L. & M E D I C . L i B. II. $
fpiritus attrahere, turn imprimis per altas illas fcarificationes partem affedam liberare-.
Tandem, fineeeffitas ufgeat, ferro candenti cittern pertundente, membra languida
roboranda, lentaque nervorum pituita digerenda eft. Convalefcente argroj nodes
diefque partes afFedasita obteda? fint ut nullum aérem admittant, fitque exercitium
&: membrorum perpetua agitano. Mira equidem tumtuendxfànitatis ergo , tum in
plerifque morbis {ànandis, fridione & undione frequenti incola; prarftant ; illam in
frigidioribus ÒC chronicis, hancin acutioribus adhihentes. Qine rimedia lubenter
àdvenaumitantur, & u t p a r eft ex legibus artis, hasc & plura medendi Empiricorum
genera moderantur. Q u x paffim docet Galen, lib. i. D e fanitate tucnda, &r Cels-
ius cap. 1 4 .

C A P V T VI. I
c
De ObflruBionibm Vifcerum naturalìum*

V
Bique Terrarum confervatio humani corporis, inter alia in Sanguinis & {pki^-
tttum motu perpetuo confiftit, qui fi impeditus vel inordinatus fucrit, pertina-
ciores plerumque & graviores vel obftrudiones vel fluxiones concitare fòlet.
Hinc oppilationes'fllae hypochondriacs ac perniciofi ventris fluxus^ non immerito
Indiarum pefteshabentur, cum inter populäres morbos, nulli tanta vehementia do-
mincntur, aut plures Mortales è medio tollant. Qui quoniamex varus caufis, po-
tiffimum vero ex impedita tranfpiratione primam originem trahunt: de frequentio-
ribus obftrudionibus excruditatibusnatis &vifceribus naturalibus fupervenientibus,
antequam ad fluxus deferendo , quaedam neceflario prasmittenda exiftimavi. He-
par, Lien, Inteftina, pras castcris Pancreas &: Mefènterium, à Ventriculo multa patiun-
tùr mala: qui, licet per fe tot morborum caufanonfit, tarnen ab intemperantia viven-
di toties texitatus, vegeto fìio calore tandem deiìituitur, craffifque ac crudis humo-
ribusobfitus, officio rite funginon poteft. Ncque ventres hieme in his tetris cali-
diores ficut in aliis, teftante Hippocrate : fed frigidiorespotiusfùnt, multoque hu-
mor e abundant es obcrebraspluvias aèremque cali dum & humi dum, ac proinde pau-
ciori alimento indigent. Iuvenes & advenar maxime-pere hoc malo affiiguntur : (ve-
teranos enim&: fenes obftrudionibus rarius infeftari videas ) tamob faburram feor-
buticam in itinere conceptam: quam ob cacochymiam ex immoderato cibi potufque
feculenti & compofiti ufù contradam. Enimvero promifeua multitudo, nunc ad vi-
tam neceffariis deftituta, modo eifdem nimium abundans, facillime cruditates atque
obftru&iones incurrit. Pom praetereaviliflimo (quem Garapa vocant) ex fàcchari fe-
cibus & aqua confedo, tum Sc Spiritu urenti ex eodem potu concinnato, multi avi-
diflìme fe implent, unde ebrii ac aeftuantes, totiqüe fudore diffl uentes, humi procum-
bunt, ac malignis vaporibus ex terra afeendentibus corpus denudatum per integras
nodes exponunt. Q u o fit, ut venis arteriifque corporis occlufis, circulatio &: tran-
fpiratio illieo impediantur, moxque tonus ventriculi & r o b u r hepatis enerventur.
Vnde debilitas cum tanto labore & laffitudine spontanea atque naufea oritur, ut feren-
dis cibis &rmedicamentis impares fiepe exiftant. accedit quod clam glifcat malum, &:
paulatim fineullo ferefenfù doloris primuminvadat. Hincnegledo facile morbi prin-
cipio, multamalafubfequi videas, manente tamenpriori calamitate. Chylus fiquidem
crafTus, &crudus,venas ladeas tranfirenonpotens, eas obftruit: Iecori, Inteftinis, Pan-
creati , carteroque corpori, non quam debet fèd quam poteft miniftrat. Vndefundio-
nes naturales non fblum impediuntur, fed & ob diaphragmatis fympathiam ex ponder e
hepatis &lienis enatam,magna comitatur relpirandidifficultas,&exinfarduPancrea-
tis perpetua: querelas. Accedunt Sudor es frigidi in partibus fuperioribus,fiimmus virium
Janguor, canina appetentia, duri ties atque murmur utriuf que hypo chondrii: deni-
que longo ventilationis defedu, febris, fitis & infiammano. Quid quod fuffufio flava;
bilis ex feirrhofò hepateprognata, &chydrops fepe fe jungat. Idem de India Orientali
r
(cum qua India Occidentalis plurimos morbos habet communes) teftatur D B o n -
tius. Si quem à tot fimul arrumnis vindicatum iri conftet, hoc non adeo manu Medi-
ci , quamfingulari Naturar beneficio, idque fajpiftìme per liberale biliofum alvi pro-
fluvi um, critice fit. Hinc obftrudiones fluxu tolluntur. Scilicet in gravioribus &longis
morbis
T
•54 G V L I E L M ì P I S O ÌS Í :S
morbis exhàufta Medici fcientiaSifatigatààrte>, faspeficfolet Natura velut e nìacriìiià
ade-ileasgris, &fanáre deíertos.poft longam Seinfanam curationem. Quorum cxem-
;pla paflim obvia, etiamfi non memoria? iint tradita. Forte quod nihil prasfelaudis
habent% ii .. p 3 ' - •
Siquis autem Medicámentislocusfíipereft,antequam ad èórumadminiculumtonu
fugimus, óptima &:ftricìraprius diasta per multum temporisinftituenda eft, quaspotifli-
raum fit ex cibo &: pota recentibuspar tiumque tenuium ac digeftu facillimis, acceden-
te mane & veiperimotu corporis-liberali, quem ohdifHcilemreipirationem declinare
folent* Venas iècHonem,finonprasièns febris ,ialtemaltura iaspepoftulat. Etenimma-
teria morbi quamvis ex ièfitfrigida,non raro vel calidis humoribus augetur, vel ipià fer-
vor em concipit poftmodum, uthepatis quoque inflammatio merito extimeícenda fít¿
Blandioribus primo medicamentìs incidentibus Se aperientibus, ne vires dejiciantur,
torm'ina eruditateiqùe ex alto provocentur,infiftendum,utflint radices herbarufn Aca-
rkoba,lurìpeba,Vagimmòba,Tapyrapecú, Aguape, SeAguaxíma,utS¿CorticesRad. Arbo-
rum limonimi, liquiricise, Aracá, ibiraée, & fimilium, unde Apozemata reiterantur cum
áicceílu. Et quia in his implicatis morbis íaspefcorbutici quidmtercurrit,herbás&:fru-
frusminus fugaces íed aeidioresaíTumendi, utíiintBraífica marina & Portulaca aceto
conditas, ínter liase primas tenent nuces quas CUCOS appellant, quarum liquor recens
meduílaque, prasterquam quod gulas lenocinentur, íklutiproíünt: ut &mala Aurantia,
Citria, Citrulli, Caraguatá, Guajaba, Ananas, MurucujL Deinde conducit ut Pharmacia
cathartica Diastam excipiat ex more Regionis, & materia preparata exturbetur per fu-
periora vel inferiora. Id autem nullo remedio tutius vel convenientius fit, quaminfila
Ib duarum drachmarum radiéis Pecacuánha, vel nucleo nucis AnúL Exinde ipfiusmali
quaíi antidotumper triginta dies & ultra,fi morbi pertinacia expofcat,exhibeatur,quod
fit ex pulverecorticis/¿/wí,fcoriae ferri, ana ^ij,Milij Indici Fabarumminorum,
cucúrbitas amaras, fem. &Tpulp. foL fen. ana ^ j . Qua; trita inpulverem exhíbeantur á
g i j ad ¿¡ 8 mane Se veíperi cum liquore convenienti.Huic mox exereitium corporis ític-
cedat, curíus ícilicet aliquotpaíTum, quiindies, accrefeente liberaliori motu diaphra-
matis major inftituitur. A quo redeuntes cibis facilis digeftionis refocillentur, prasfer-
tim pulte è farina Tipíoca cum íacchaf o. Nemo miretur remedio tam populari, tam gra-
vem morbum exftirpari. Medicamenti enim hujus bafis eft Chalybs S¿ Cortcxlbiraee,
(quod. eft Guajacum Brafiliénfe:) quorum hic cum primo gradu calidüs, tenuium par-
ti um,dulcis Se aromatici fàporis fit, valide aperit: illelentos in vifeerum oppilatione hu-
mor es incidens, merito casteris prasfertunlnter Topica (quas magni lue uíüs effe íblent)
Emplaftrum ex gummi Elemni, Ificariba Se balíamo Capaiba vel Cobureiba cum melle íil-
veftri applicatur ventriculi Se hepatis regioni. His omnibus accurate obfervatis;, pluri-
mi convaluerunt, nififortealiquidpejusinhepate deliteícat, quod accedentibusreli—
quiis Se debilitate viícerum, recidivam faciat. Quapropter confíütum eft, fublato mali
fomite, morboqueíecundumprasícriptum artis expugnato,decoctum SalfeparillasBra-
filienfis aliquandiu exhibere. Tametíi autem hascmedicamenta eorumque utendi me-
thodus,ñequeratione,ñeque experientia, deftituta fint, & minime improbanda,ne-
cefle tam en ad rationii amuííim èa exiger e, Se nonnihil inventis adder e vel demere.
Cum vero has obftructiones exiifdemcaufis enarratis pronatas, midieres quoque
Europasas grávidas asque ac non grávidas exerceant, quid mirüm fi generationí defti-
natusuterus per intemperiem magno illi naturas operi ìneptus cloaca fiat multorum
excrementorum & cruditatum, unde varias calamitates maxime ver o uteri profluvia
albaíuccedunt: Quod dum pudore vel negligentia asgras occultare ftudent, fiunt pal-
udas Se triftes atqueingratas viris. Temporis decurfu conduplicatur ¡te eo ufquc auge-
tur malum,utnonminus de corroborantibus viícerumque tonum reftituentibüs, quam
de evacuantibus remediis cogitandum fit. Quod quidem, partim balneis artificiahbus
fictis ex fragrantibusherbis indigenis calefacientibus & aftringentibus, partim fupra-
díctis medicamentis deoppilantibus, accedente fyrupo Tabaci 6¿ melle filveftri, vel
fimplici vel cum aromatibus mixto, abfolvitur i Non negleófis interim quibufdam
pituitoíam cacochymiam evacuantibus, tum cum profluvia hseemodum, tempus&:
colorem variant, fecundum Aphor. x x x v i lib- v.
Infantes autem noftrates praster hasreditaria genitricummala, facile ex praspoftera
educationefuperius enarratanovaaccumulante Vndeaquoíbhumoreinflantiu*,durif^
que
H I ST. N A T V R À L & MEDIC, L I B . II, 35
qùchypochondriispaulatim contabefcunt antequam ad pùeritiani attfngunt. Si qua:
medendi prsefidia ex fupradidis adliiberi contingat, raro profùnt, exceptis quibui-
dam ventris externis fridionibus & undionibus deobftruentibus ; Se pra: carteris, fi>
remota matte, Brafiìienfes &: -/EthiopifTa: nutrices ladefuo vegeto eos ad biennium
circa educant.

C A P V T V I I.

T)e Hydrope,

I
Ntef morbos qui ex obftrudionibuspronafcifblent, &inhaccumaiteriusrhùndi
parte communes font, eft ille qui Latinis Aqua Intercus dicitur, advenas pueros at-
que juvenes precipue infeftans. Illis enim potiffimum ex imperita educatione &
tranfpiratione impedita ; his ex fupradida vivendi intemperantia, vifcerafànguifìcatio-
his affliguntur, omnifque generis Hydrops vel primario inducitur -, vel fècundario alii's
morbis, ut Cachexia: ; I d e r o , Dyfènteriis, Quartanis, febribufque acutioribus male
expurgatis, ut Hipp, paffim comprobat 1. de affed., fuccedit. Quemadmodum omnes
hepatis affedus in Indiis facilius &: cr ebrius quam in frigidioribus plagis generantun ita
non adeo infeliciter curationem r ecipiunt ii qui non ex alio morbo nati fuerint,Facilius
tamen quam canteri morbi recidivano patiuntur. Hinc cautio in pr ognofi &c curatione
exfurgit, fecundumillud Hipp, effatum. Hydrops qui Medicina revenit ac concedit, defpe-
ratta eft : precipuefi ex dio morbo, quod pepefit,profetiti* fuerit. Quippe fi atonia hepatis vcl
fcirrhus, extindio item caloris naturalis, omnes denique alienata: vel impedita: virtu-
tis fànguificà: caufàz inferantur, multum quidem folatii ea remedia xgrotanti tunc con-
ciliant, quibus abdomen & pedes detumefcunt : fed cedantc Medicina (à qua neceflìtas
fradaeque vires fepemedicumrecedere cogunt) morbus a perennitate caufà:morbifi~
cx renafcitur. In cadaverum diffedione, eorum imprimis, qui ex Anafarca aut Afcite
interierant > quandoque hepar colore albicante rimifqùe fatifcens reperi, neveftigio
quidem fanguinis in jecinore apparente. Vnde facile liquet qua: fpes à vifceribus ca-
ptandafit. Contrarium vero non raro eontingit, fi malum hoc cadat in fubjedum vi-
fceribus bene moratis quando Afcites defubito naicitur iis quibus ex aqua inordinate
4

ingurgitata fànguiflcus calor lasditur. Tunc enim & per cognitas & latentes vias irifpe-
ratae excretiones, medicamentorum vir tute, tum per alvum Utr amque egeruntur. Quas
Viasfifponte fua natura inveniat, non exiguum folatium aegro tanti pradtat ; quod verba
Hipp, in Coac. de Hydrope c. x 1 x . fentent. v 1 1 1 . comprobant. Iam vero ineunte Hy-
drope,fi aquefit incidat diarrhcea eruditati! expers, morbutn exofoit:fèctts enimager, non morbm,
tollitur. Si vero medicamentorum adminiculo opus, confùltiushocper Perirrhceam
quam Diarrhoeam inftituitur,quoniam difficile cft exer etionem illam hydropici humo -
ris fufeeptam, ex lege critica per inteftina perflcer e. T u m alvus, arte liberaliter mota*
merito in;Indiis fufpicionis pienahabetur, quodin diuturnum imo lethiferum proflu-
vium non raro degeneret. Perirrhcea tutius aqua: educuntur ; tum ob majorem in vif-
ceribus pororum apertionem ; tum ob eximiorum medicamentorum indigenarum
affluentiam,qua:aperiendo, ficcando, aftringendo'mirabiliter fane curationem ab-
folvimt; Quippe non rarocontigit, ut fola radice diuretica Caapèba (in tradatu firri-
plicium dida) ex vino vel aqua, fubinde a:gro propinata, latex intercus fuerit edu-
dus. Idem praeftant Mirabilis Pervana:, Caapomonga, Iaborandi, SafTafr. Sa^apariì-
la, Liquiritia,cortic. Limoniorum & prunorum Granatenfìum, radices luripéba, Agua-
aima Guabìpocaiba, Ivapecanga.
> Quibus nativis,utpòte recentibus & validiffimis j
plus confidentia:,quamexoticiseffa:tis & adnaufeamfa:perefervatis j ponendum eft.
Alvus purgatur commode fequentibus remediis. Pilulis, qua: recipiunt Guttam Cam-
boidin aceto maceratam, cum Zalapa:&Mechòacana:recentisvel faxula, velcxtra-
d o . Chjorum ulterior empraeparandi modum videre eft ih capite de fluxu albo. Sy>
rupus itidem Tabaci, fìvefìmplex, five compofitus, tenaces & vifeidos humores tuto
&potenter educit, fireiteratis vicibus cochleatim exhibeatur. His fùccedantaroma-
tica &diaphoretica, qua: tranf]iiràtione recuperata difTolvendivimhabeanttcnuiores
humores fèrofos, eofqueper laxiores abdominis &vifcerum por osexpellant cum Eu-
phoria. Balnea conducunt qua: parantur ex foliispiperis longi, Mali aurea:, Betel, Arte-
mifìa: $
0 C V L I E L M I P I S O N 1 S
inifla:, faìviae íilveítris, Cámara , Tupeicavá, altheas, ^ílbaháta , labor andíba, aliifque
quam plurimis. His adítringentia addi íolent, ut funt febipira, radices Aracá frudus
¿ f o l i a MytriSilveíixis. Inunciones expra:didarum herbarum oléis. Accedit Spi-
ritus ex corticibus Áuriac. &: Citri deftillatus, valide corroboransfiveextusílve in-
tus exhibitus. Sed ut dicam quod res eft, ad myraculum fere Paracenthefìs > qua: ma-
xime Aíciti convenit, folet iriítitui,idque ex lcge Magni Praeceptoris, ubifexto Epi-
demion Aquofos cito fecari debere pr&cipit. Qupd per epicraíin ter quatervc uno die,
mediantibus perpetuis corroborantibus, in ipíb umbelìco toties cum inopinato íuc-
ceíTufadumvidi. Sinminusob virium jaduram licuerit, pedibus exleucophlegma-
tia tumentibus, cutis íupra & infra talos, in carnoíis quoque membris, ex more Re-
gi onis incidi tur. Plurimi ex ulcere in crure, modo íponte orto, modo igne compa-
rato , curantur. Quidquid enim Paracentheíis (adeo apud Authores &: hodiernos
pafíim pradicos decantata) vane utcunque promittit , in feptentrionalibus preci-
pue Europa: regionibus, ubi hydropes calamitoía: ex diutina plerumque vivendi in-
temperantia Se fervidiori potu clam glifcunt : id illa in Indiis ob cnarratam cauía-
rumdiveríltatemfeliciffimefepeprseítat, ut ego cummultis alus rei medica: peritis
teílari poífum; modo requinta, tamin íubjedo aegri quam in moderamine medentis,
concurrant, antequam ea tentetur, ne iàiutare remedium h o c , u t aliquando fit,
proftituatur.
Casterum Hernia: in ventrem inferior e m , precipue vero in icrotum defeendentes,
non raro hydropum comités iùnt. In expeditionibus per aipera Se confragoià loca mi-
lites armati iter facientes hanc calamitatem incurrunt: mox fradi, toto corporc
aeftuantes , frigidiflìmam reftinguendo calori affluentius hauriunt ; iòmnumque iùb
aperto love capiunt. Hinc cruditates Se flatus generahtur, 8¿peritona:um nonunquam
rumpitur. Ratio vero curandieadem qua: in Europa, fomentis icilicet, inundioni-
bus, ligaturis &fimilibus.
C A P V T • • V I I I.

De Trolapfi Cattìliginu Mucronate.

M
Orbus ille cujus Codronchius, Sennertus Se ahi videntur meminùTe, Spitela,
Lufitanis appellatus, interque Endemios habitus, non infrequens in his terra-
rum oris graiTatur. Fernelitrs quoque v i. Patholog. cap. 3. iìngultus orti ex
compreflìone ventricidi à cofta: extremo meminit. Hanc cartilaginem prolabi non
poíTe, incurvari poife, putat Hofman.
Corporis totius languor em inducir, cum dolore Stomachi, aliquando vomitu,
fumma reipirationis diificultate, qua: ex refrigeratione pedoris mufculorum, tum
imprimís mucronata: cartilaginis compreflìone oritur. Hinc mox ex dejedione appc-
titus magna virium imbecillitas fubfequitur, Se atrophiam minatur. Chronicus eft
morbus Se frigidus, non tamen per iè lethalis, paulatim invadens, S¿ cognitu in princi-
pio difficilis.
Empirici primarium, ut putant, ejus ílgnum ex inípedione &: contadi! colligunt
brachiia:groti,in quo fivalvularum inflar nodos comperiant, morbum hunc adefle
pronuntiant. DifFert ab oppilatione cachedica, quod pedoris hoc vitio moleftati,
vultu tametiì dejedo Se triiti, non tamen decoloro Se livido iìnt, nec pondus aut du-
ritiemutriufquehypochondrii fentiant: tum comedendi quoque concupifeentia pri-
maeque concodionis inftrumentum langueat. Frequentius forte graiTatur quod pauci
ièntentiam Celi!lib. r.cap. 2. tam Aride obfervaridebere exiftimant,quando ait; Siquis
interdiufeimplcvit ,poJlcibum ncquefrigori ncque aftui ncque laborijè debet committcre. Curar
tio autem difeutientibus, calefacientibus Se corroborantibus, tam internis quam ex-
ternis abfolvi poftulat. Interna funt Pilula: ftomachica:, Mei iìlveftre, Syrupus Tabaci:
Vinum generofum Se guttaealiquot Ballami de Copaiba diflòluti : decoda Saliàparillae,
Saflafras, cum femine Anifi Se Cinnamomo, pugilloque pulveris lbiraéeScNbambi.
Iuícula, quibus utitur ieger, croco terreftri Vrucú, pipete Braíilienfi iàtivo Sí iìlveftri,
Se, il nihil impediat, ciepis atque aHio condiantur.
Externa flint, cucurbitula:ficca:reiterata:, mammarumque regioni appofita:. Mox
ftomaehi
HIST. N A T V R A L . & M E D I C L I B . II.

ftomachi &pedoris inundiones exoleo conic. Tabaci, Aurant. Artemifia; & Menta-
ftri. Scutum deinftomachale, exherbis corroborantibus. Atque confortans tandem
emplaftrum ex pra;didis gummi &c balfàmis toties enarratis fuccedat.
Non indigna eft obfervatu topicorum 8c externorum omnium remediorum necefll-
tas, quod eorum efficacia cutis & carnis porös patentes alcius penetret, quam in frigi-
dioribus regionibus; Cucurbitulas quoque corneas, qua; folo fiidu ex alto trahant,
omnes pariter incola; feliciffimo mccefluapplicant.Ego totprofpens efFedibus moras,
ufum harum imprimis Chirurgis noftris commendavi, iifque in colicis cruciatibus &C
ventris fluxibus fanguineis fiftendis , atque principio atrophia; membrorum occur-
rendo, infigniprofedufùmufùs.

C A P V T I &
c
De Ventri* Fluxibus*

V lfcera naturaliaoppilata, ac toties abhumoribus qualitate&rquantitatepec-


cantibus laceffita -, tandem exonerationem moliuntur. Et tunc quidem fluxus
varii,pro diverfitate partis affeda;&:natura;humorisvelbenevelmale morati,
fèquuntur. Vndevel critici, vel fymptomaticijudicantur. Si cut enim ex crudi tate
ventriculi, & chylificationis fruftratione, fymptoma Lienteriae fe prodit, & fluxum he-
paticum Ixfa hepatis fubftantia & venarummefaraicarum regurgitatio profert:Pra;ter-
ea ficut inteftinorum eorumque venarum er ofio, ulcus dyfèntericum; ita ani exefio in-
flammationem&putredinemcauiatur,qua;£/^ö Lufitanis dici tur. Adhzec orgaimus
acerrimi hum oris ex aere &frudibus calidis & humidis prognatus, choleram, mul-
tafque colicas paffiones prodticit. Horum omnium proxima;& immediata; caufa; im-
pedita; tranfpirationes vel obftrudiones nonfunt;fedillorumpotiffimum qui diarrhoea;
& fluxus alvi vocantur. Sin vero ab aliqua acrimonia & malignitate materia; morbifica;,
vel atonia partium, incidant tales, quiDyfenteria;, Fluxus hepatici vel Cholera; appel-
lantur, fymptomatici &fe:pe lethales habentur. Diarrhoea fimplex, vel ex arte, vel per
fe facile & c i t o curationem recipit; fin minus, in pejores fluxus degenerat, qui vel ex
calida aut frigida materia oriiuitur. Q u i ex frigida, album alvi profluvium fine febr e
vocatur, (excipiturautemille quern Galenus ab adipe, à calore igneo liquefado,profi-
cifei teftatur) quando nimirum cr udus ac pituitofùs humor perpetuo delabi tur, argr uni-
que magno dolore paulatim languefcere facit. Atque hic quidemfluxusomnem pro-
mifeueaetatem, hybernopotiusquama;ftivo tempore infeftans, ad multos fxpe men-
fes, nonnunquam ad annos durat. Tametfi fine febre minufque lethalis fit quam car-
ceri, noninter eos ceriferi debet tarnen, quem Hipp, in prardidJ. z.f. 2.mitem & p a -
fumdurabilemeiTe tradit; quod hic diuturnus& difficilis admodum deprehendatui'j
cum hujus mali cauia fit cruditas pituitofaredundansexfrigore,qii2; tranfpirationem
& circulationem impediat,colleda,&: dprajcipuis corporis partibus ad inteftina abeat.
Curatio primo a. clyfteribus abftergentibus qui meifilveftre imprimis recipiant, incipit.
Interim corpus fyrupisaliquandiufimilibuspraeparatür.Dehincadradicem^c^Äi»^,
tanquam adfacram anchoram, confiigiendum, qua nullum pra;ftantius aut tutius, cum
in hoc, tuminplerifquealiis, cum, vel finefanguine, fluxibus compefcendis, natura ex-
cogitavit remedium. Quippeprasterquamquodtuto &efficaciter tenaciffimos quof-
que humor es per ipfàm alvum, fepiffime autem per vomitum ejiciat, &: à parte affeda
derivet, vim quoque aftridivampoftferelinquit. Non enim vomitusfòlum fpontefu-
perveniens, ut ait Hipp. A ph. i j.1.6. fed &: arte concitatus, fiib eodem Aphorifmo com-
prehendipoteft. IUudverohocmodoperficitur. Drachmasdüa; radicis Ipecacuanha in-
§ i i ij. liquoris appropriati coda;, vel per nodem macerata;, cujus infufùm cum vel fine
oxymelis ^j.exhiberar.Poftridiefemel atque iterumpro re nata,fecunda imo tertiaejus
decodio repetenda; tarn quod a;gri debiliores earn faciliüs ferant, quam quod aftrido-
ria ejus vis tunc magis efficax appareat. Ca;terum nuces Munäuygua^ü five vomica; (qui-
bus vulgus imperitum non tarn utitur quam abutitur, cum vehementer per vomitum
&feceflum exturbent) fi ex prazferipto exhibeantur, haud exiguum commodum prae-
ftant. Recnucleos fexvel feptem: ablata tarn (interiori quam exteriori tunica, conte-
rantur amygdalarum inftar pro emulfione, addito momento facchari &c fol. fen. 5j. vel

EMOTECA*
5 8 G V L I E L M I P I S O N I S
5 j 8. fèmihis anifi 3ft.in pulverem trita mifceantur, fiatque paftillus in furno fìccandus»
Sic nuces K^dnda, quarum nuclei, etiam citra ullam preparationem, dignitate illis non
cedunt. Syrupus itidem Tabaci oppido conducit, iis imprimis quibus humores tema-
ces abfque multo calore peccant. Dèin ol. de Copaiba gutta? aliquot fàccharo diflolu-
tx, oriexovo'forbili, five ano per clyfterem immittuntur. Q u o d firemcdia haec
enarrata, forte non in promptu fint, eorumlocum Mechoacanna, velpugillus Temi-
nis Ricini Americani in fpiritu vini macerati, fupplere folent ; hoc fiquidem humorem
vitiolum ac redundantem fortius, illud vero benignius educit.Non parum quoque hoe
morbo exhauftos reficit decorum Ugni Iacaranda, Se Saflafras indigena,quod evacuata
materia morbifica tonum reftituat vifceribus languentibus ; comitante diazta facilis
digeftionis Se paulo aftringentis. Emplaftrumfuper ventricul© imponatur ex Gummi
Ificartiba, ballàmo de Cabureiba Se Copaiba, vel expafta de Tipioca, vino de Acaju, pulpa
item prunorumAraca, flore Nhambu, atque ovorumvitellis. Adha?c tofta potius quam
liquida aut frixa alimenta eligantur, idque fa?pe Se parum. Vino indantur guttulas
aliquot olei cort. arant. precipue turn, cum ventris cruciatus inftar colici adfit, quern
vefparum quoque Brafilienfium nidus ex vino potus, vel ventri impofitus, clementer
mitigat. Idem feliciter preftant herba? caftan in aceto frixa?. Quando neceflkas ad
magis corroborantia &: aftringentia compellit, his &fimilibus remediis nativis, uten-
dum. Summitates frucìxium Bacóba aut Banana fèmitofta aut arefa£ta ex vino de Acaju
6 immaturo pomo Ianipaba. Teliae teftudinis fluviatilis toftae rafuram, inhocfluxps
genere, Barbari propinant, quod valide aftringant. Siait & jecur caprea? tollum, &t
caftanea arboris GedriBrafilienfis.

C A P V T X.

T)e Tenefmo.

Vmomnia quacad ventris fluxiones fpe£tant,in examenrevocaffe neceflìim fir,"

C operepretium duxi, ea quae circa Tenelmum notatu digna cottidie obfervavi>


paucis exhibere. Morbus nimium familiaris Se merito formidabilis pregnan-
tibus, quodfcetumfimul cum fceta, mifere extinguat. Irritus enim hie conatus ex
quovisacri &ulceriferohumoreanoadha?refcentenatus, nullam aliquando nifi fpu-
mx vel fànguinis aut puris excretionem comitem habet. Interdum vero ex pituita aci-
da Se bile mordaci dyfenteriam precedit. Quibus, fi oculi ni&antes, inquietudines,
cruciatus , longa? vigilia? atque excubias no&urnac accedant, tunc segre fìniri fòlet.
Exaliisfiibindedyfentericis fluxionibus nafcitur hic morbus, quibus medetur ac fi-
nemimponit, curatuque tunc eft fadlior, quando tantum fùnt reliquia? &fàniesul-
ceris inteftini redi; qua? fomentis & enematibus facile luperantur. Quando e x fu-
perioribus ventris partibus, videlicet ventriculo, mefenterio & inteftinis, materia
cruda delabitur ; preter inceffiones & reliqua qua? anum rcfpiciunt, caufa fovens re-
vulfioneper vomitum tollenda, idque ufitatiffimo ilio remedio, Radice Ipepacuanha.
Eadem porro curandi ratio fere circa externa , qua? eft in fanguinis profluvio, ea-
queanodynisfurfimentis &C fomentis aftringentibus tepefa&is exfoliis arboris Aroei-
ra ,Arafa, Acaja Se fimilibus, fiprotuberet authiet anus; fi ulcus adfit, facculis ex la-
tte, malva?^SeBafoure fummitatibus iiaftituitur. His enim, turn intus turn foris con-
tinue admotis, multum promovetur ; quippe quod fymptoma ipfùmque adeo mor-
bumtollunt. Allium quoque afiatum, fi caufà piane frigida, cum fucceflu admovetur.
Somnus qua fieri poteft, concilietur ; primo pultibus ex Carimi Se hordeo. Quibus fi
minus provocetur,lenociniafoporifera addenda fùnt, interponendo clyfteres abfter-
gentes. A motu quoque Se exercitio corporis abftincndum. quo fpedtat illud Celfi
confiliumhaud quaquamnegligendum: Cum in omnijìuore ventris, turn in hoc precipue
Tenefmo, necejfe eft, non quotieslibet dejtdere ,fed quoties oportet, ut hxc ipfa mora in confuetudi-
nem ferendi oneris interina deducat. Si tandem aftringentibus remediis intcrnis fluxi-
bilitatemhumorum cohibereconducat, preter fuccumftillatitiumpomi Ianipaba im-
maturi, rafiirainfiiper ìigninotifiimi Iacaranda, ut Se nuclei fru&us Gueticoréi triti Seje-
june ex convenienti liquore haufti, eximie profun t,
C A-
HIST. N A T V R A L & MEDIC. LIB. It

C A P V .T XI.

T>e Cholera.

P
Erniciofus necinfrequenshis quoque regionibuseftfluxusille qui Cholera dici-
tur. Morbus femper fymptomaticus &C vere acutus, ab aere cali do & humido,
corpus perpetuo ambiente, immodicoque fructuum fugacium &: horariorum efu
proficifcens. Omnem aetatem omni anni tempore iiifeftat. J&ftate tamen ab a:rugino~
fa porracea atque abituante bile > potu ealido intempefh ve accedente, juventutem ve-
hementius exercet, cum fubitaquadamfpirituum effufione aclipothymia ex tetris &
fuliginofis vaporibus orta 5 adeo ut>fiante viginti quatuor horas non evadant, fuccum-
bant. Q u o d ex manifefta diagnoficonftabit, fi nimirum pulfìis debilior, aut impedi-
ta refpiratio, exteriorum membrorumj tumilidorum frigiditas mmmuminteriorum
3

circa cor incendium, convulfionefque interveniant. Hunc humorem efFerum &: quafi
orgafmo adfuperiora & inferiora delatum compefcere, res profecto haud exigua: diffi-
cultatis eft. Primumad ea remedia quaecor, ventriculum acinteftina modicerefri-*
gerando Se aftringendo corroborant & furorem acerrima? bilis retundunt, confugien-
dum> Corpus enim evacuare ( etiam invita Plethora&: Cacochymia) quamvis beni-
gne, pericuio non caret ; tum quod vires collapfà? atque exhauftae, ulteriori irritano-
ne r eformi dandajfint. VltraTamarindos, quos hxc terra producit, quseque biliofbs &£
accenfòs humores refraenant,nihil tentandum, fedfyrupispotius & conditis de Murucu-
jd, Ianipapa, Limoniis, Arantiis, Arafa, Guajaba-, ut & Ficubus Indicis, Vbapitanga, Murecf,
imprimisT//>à?<?*utendum, caeterifquemedicamentis roborantibus, &refrigerantibus.
Externis quoque fequentibus infiftes. Fomenta & inunctiones fint ex aftringenribus &c
refrigerantibus. Tum cataplafmata ex Portulaca, Myrto> Arafd, oculis arboris Imbat-
^confeóta, quaecum aceto praeparata rite aegroto impofita, prxcordia fovent, ven-
tremqueac anumafflidumdemulcent. Clyftercs ejufdem generis (modo tantillum
temporis ftiperfit) requiruntur, casteraque remedia in capite de Dyfenteria & inflam-
matione ani prolixe enarrata. Verum, quemadmodum jtuec faepe auxilio flint, non
raroconfulto ob temporis anguftiam & morbi fievitiem omittuntur, confeftimque
ad foporifera devenitur. Linimenta denique opiata, capiti &: pectori admoverc conve-
nite Adeo nihil tutum nifi fomnum omni induftria concilies. Cholera ficca eifdem
remediis ferecuratur, maximefiregioni hepatis cornea: cucurbitula; applicentur. D e
quibus merito hoc teftor quod Galenus de fùis cucurbitulis quas in Colico affectu in-
cantamenti inftar operari tradidit.

C A P V T XII

S
Equuntur Fluxus cumfebre 6£fàngLime,utfuntDyfenteria,Fliixus hepaticus & In-
flammatio ani. Affedus Dyfèntericus nimium hisxerris eft familiaris. Oritur po-
tiffimum exfiidoribus vi frigoris nocturni ac venti mediterranei fubito admifli re-
troactis ; tum fructuum fugacium & feculenti potus immoderato ufu, accedente aere
calido 6£ humido. Haeccxcretio fanguinolenta licet pari vehementiaper omneslndias
f ìeviat, numquam tamen in Brafilia morbi Epidemici inftar graffatam, alioque per con-
tagium migrane, conftat. Ita ut perpetuo nobis fporadica &; popularis, nunquam vero
epidemia exiftat: cum alias pertinaciffimaaliquando malignitas, fi in alio quopiam,
inhoc morbo imprimis appar et. Quibus exeretio biliofà, adufta &:fpumofà, ut in
juvenibus fàepe vidcreeft, merito ab Hippocrate habetur calamitofa atque funefta;
quippe quae nullis remediis cedat, licet hxc tellus, contra malum tam familiare no-
biliffimaminimequcvulgaria auxilia medica producat, &pra:ftantiora induftria aefò-
lertia hominumindies fufeitentur. Verum miffisiis, quae fàtis fùperque jam ante ab
aliis de natura &; curatione Dyfenteria? dieta funt, ea tantumprofequar, quibus potiflì-
mum differant ab Europa. Affectui huic (prsefer timfimulta cacochymia adfit) tot fimul
fòlentfupcrvenire fymptomata, tamquehorridicruciatus, utfaépiffime anguftiarei&-
D % temporis
4 o G V L I E L M I P I SO N I S
tcmporis legitimam methodumremorentur. Hac itaqueneceffitatc exigente, venairi
tundere, haud confultum habent; (nifiipfo quidemprincipio, autfebrcatquehepate
affedoid maxime pofiulantibus) quoniam, etiamfirevellendi indicati oni forte fàtisfa-
d u m catunmale morata: tarnen materia: morbifica: &: virium inopia; male fit, quia raro
occafio deperditumrefarciendi adfit. Porro velfolo Rheo,vellaxativo quovis benignif-
lìmo mordacem humorem provocarle, partifque affeda: cruciatus ingeminaife, f ufpi-
cione plenum habetur. Si'quando tarnen evacuationi locus, radicernvomitivam^tf/^-
ctianha, exquifìtiflmium natura: munus', cseteris remediis prxferre conducit: quamvis
ingenue fatear,plurimosmedicaftros incolas ad fudorifera&: cor dialia, quam ad eva-
cuantia per alvum, benigmora licet, inclinare, etiam tunc cum major cacoehymia:
quamulcerationisfignaappareant. Morbo durante praeter confolidantes, abftergen-
tes &: r efrigerantes clyfteres, nutrimentis &: anodynis ex jufeulo gallinarum hordeaceo
aut furfuraceo, lade caprino chalybeato &fimilibus infiftendum. Prie cazterispul-
mentoex Tipioca &c emulfionibusindefadis,quod multisindicationibusfàtisfaciant,
utendum per inferiora a:que ac fuperior a : quippe mirifice confòli dante & refrigerante
qualitate partes afflidas demuleent, fluxiones quoqueruentes compefeunt atque coa-
gulane &: orificia venarumclaudunt. Quodfineceifitasulteriusinfurgat, viribuscor-
roborandis & fiftendis fluxibus invigilandum, feilicet opiatis : tum medicamentis quo-
que &alimentis aftringentibus confblidantibus, imprimis qua: lumborum, ventris &
jecinoris refrigerio &£ robori funt. Praeterea fingulis vieibus quibus alvus dejicitur,
fomenta ex iifdem parata immittantur, un de putr edines & calores, vel präsentes, vel
futuri avertantur. De quibus latius dicetur in capite de Inflammatione ani. Potus quo
seger utatur, ptifana fit, ex decodo de Carima. Ovum quoque forbile cum tribus qua-
tuorveguttulis olei Copaibaconducit, quod lenierido fimul parteslarfasconfolidet, ac
proinde totidem guttula: cum albumine ovi ex bombace ano indita: vel per Clyfte-
reminjeda: fblamen adferunt. Afiata elixatis prseferantur. Pacóba & Banana, femito-
ftse, fiepe pro alimento medicamentofò aeeipiantur. Iidem quoque frudus difTecan-
tur&in Sole ficcantur, atque in maffam, addendo aceti momento, coquuntur lo-
co pahis. Hisaccedunt plurima alia remedia nativa, aftringendi fimul & refiigerandi
qualitate pollentia, qua: primi incola: partim ut arcana celant, fecumque interirecu-
piunt, partim innotuere & i n t r a d a t u d e Simplicibus tradita flint. Horum quidem pri-
mumlocumobtinent, Conferva:&RobfruduumMyrti Granatorum, utriufqueAra-
$a, Guajaba Mure$l,
y Murucuja, Jampapa, Acajii.

C A P V T XIII.

T)e Fluxu ahi Hepatìco.


Nno i 6 $ 8 , urbe Salvador mBahi* menfibusadmodumpluviis obfèffa, nulla

A clades a:que exercitum noftrum attrivit,quamfluxus fanguineus,fignis &rcu-


ratione nonhihii àDyfenteria diverfìis. qui, licet non minus quamillapernicio-
fus, fymptomata tamenlonge minora eumcomitarifolent. Saspeenimadfinemufque,
abfque ullis torminibus, cruciatibus, exulcerationibus, cumque facili excernendimo-
d o , exiftit. Dejedio autem harcef}, vel purifanguinis ,velcumgrumis,&:lotura:car-
nis fimilis ;idque dupliciter fit : vel ab atoniahepatis, qua: licet curata, adpriftinam
cruditatem redit: vela quantitate exvenis mèfàraicis atqueinteftinisregurgitante,
qua:plus timoris quam detrimenti inferat, &juventutem maxime infeftct. Qmppc
tales excretionesaliquando febrium acutarum critica: habentur, exque eufonia jeci-
noris , noninteilinorum exulceratione caufararfùnt. Fit demum hic rìuxus ex qualità-
te fimul, orificia venarum corrodente &: referante. Atque tunc quidem Dyfenteriam
propter ulcus & dolores inteftinorum mentitur. £a qua: exhepate profiuxio fit, iis re-
mediis oppugnanda, qua: confirmando jecinori fùam operam tarn intrinfecus quam ex-
trinfecus dicarunt. Raro in principio fblamen ullum à clyfteribus confblidantibus aut
anodynis accedere videas. Vena:fedio, tametfi in reliquis fanguinis profluviisvixad-
mittatur, in hoc tarnen laudabilis habetur,: noftratibus vero utique mollioribus, in-
tcnfioriquecalori non affuetis, cautius ac parcius inftituenda eft. Immo in cucurbitu-
lisrevellentibus, lumbis ac natibus impofitis, aliquando fubfiitendum. Reliqua qua;
tradu
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . II. 41
tra&u temporis exfurgunt circa cutationem,quum Dyfcntericis afFedibus magis com-
munia liint, iifdem remediis, in capite de Dyfeñtcria monftratis, propuliàntur. Ad
eum autem fluxum qui ex atonia hepatis naícitur, compefcendum, irriti, utpluri-
mum,curandifiunt conatus, ita utpra; virium lapiùne quidem Rhabarb. Myrobal.
aliaque íimilia adhibere confuí tum fit, ac proinde fi acrimonia comitetur,ad blandien-
tia 8c ftupefacientia quoque coniugiendum eft. Non ncglettis feminibus quatuor firi-
gidis recentibus, nequeiis qua; urinambenigneprovocant, ut iunt, decocìum lurìpé-
ba maris, radiéis Aracá, fruótus Alkekengi, rad. liquirit. Solatrum, Acarìcòba 8c l'agì -
mirioba, atque fimilium qua; hepatis 8c venarum mefaraicar um ardores mitigant. H o -
rum prasceterispalmam obtinent emulfiones Sepultes qua; Carimádicia; ex Tipioca de
Mandioca. ínter fru&us in pretio habentur,illi omnes qui in curatione Dyíenteriaz enar-
rati íunt. Aqua quoque ftillatitia ex cannafaccharea& flore ibabirába cum albumine
ovi pota, addito momento fucci aurantiorum. Denique cataplaímata ex Portulaca 8c
Solatro cum aceto temperata, doriò 8c ventri applicata, intemperiem hepatis folantur,
fluxumqueinordinatum compeícunt.

C A P V T X I V .

*De Viceré &• Liflammatione Uíni.

Vx áBarbaris meaque longa experientia circa rationcm 8c curationem tam fu-


Q nefti & lamentabilis mali confecutus fum, in medium pr oferam. Hunc affe-
ctum Indigena; Teicoaraíba ylMÜtani Doencado Micho five Bicho del Culo abufive
vocant, velquod dolor pruriens principio fentiatur, vel quod Vermiculi gangramam
inferant. Lis her et inter Medicorum filios, novus ne an vetus fit morbus hic Endemius.
Ego quidem eumpotius crediderim in aliis Orbis plagis tanquamhoftemoccultumin-
fidioiè fevire ; adeoque longe abefle novum appellandum fore,ut probabilius, anriquii-
fimum eiTe, atque defilo intelligendum 1. Reg. c. 5. v. 6. Aggravata eft autem manus
domini iuper Azotios, 8C demolitus eft eos, ¿¿percuífitinfecretiori parte natium A z o -
tum&: fines ejus. Hujus quoque David videtur meminifle Piàlmo 77. v. 66. dicens,
ߣpercuffit inimicos iùosinpofteriora. Non eft Endemium malum huic regioni, fed
fìrequens indígenas íeque ac adventitios infeftans. Conftat, in Angola 8c aliis fervi-
dis Indiarum partibus diutius cognitum, atque olim Brafilia; íncolas plane ab eo im-
munes fuiíTe. Nil autem aliud eft, quam incendium &corruptio ani cum ulcer e de-
pafcente, fine vel cum fanguinis fluxu dolorifico, tempore imprimis asftivo granante.
Hunc morbum, aut precedunt fluxiones Dyfentcrica; cuminteftinorum caloribus 5
aut per fe, 8c citra ullum morbum praevium ingruit. Cum Dyfenteriam praxedentem
habet, 8cobmedicinamadhibitamSymptomata excretioneíque ceifant, minus fiden-
dum eft. Detenta fiquidem materia acerrima, àcalore nimio accenía, maximequeà
fquallente &rfordida corporis colluvie intus alta, magnumputredinisgradum, cum
tam atroci dolore 8c inflammatione acquirit, utmufculumiphinfterem atque ora ve-
narum hemorrhoidalium ftatim exedat. Vndefluxuscruentus exoritur, altiufque ad
inteftinorum timicas aieendit, tam deformi aipe£tu , ut anus late diductus cloaca;
inftar livido & plumbeo colore appareat. Nonnunquamvitiumhocper fe manifefta-
tur, nimirum ex dolore, cum retentioneexerementorum, que calore arefa£ta atque
indurata, non fine maxima difficultate 8c cruciatu egeruntur. Aliquando vero, in-
genti licet conatu,nihil proriùs ejicitur (ut ipfe in me quoque expertus fum) ano
multumprominente. Hinc atroces íepe dolores ex retentis fecibusfufcitantur, quos
febrespoftea, laifitudincs, vigilia;, concitado ftomachi, ac capitis imprimis dolores
&; ardores fequuntur. Quamobrem, antequam malumíerpat (íerpit autem citifllme)
internis laxantibus 8c refrigerantibus remediis refiftatur. Clyfteres ejufdem generis
femel atque iter um admoveantur. Suppofitoriis, inun&ionibus, lavacris, balneis, íiif-
íumigiis,perpetuo infiftendum. VenefecTriones precipue non negligantur. Quibus
omnibus fi morbus non brevi cedat, proculdubio in lethiferum degenerabit. Multo-
tiespreterea fieri confuevit, ut nullo morbo inteftinali, vel quovis alio figno prece-
denti , parti minus fenfibili feminarium clam infinuetur, ipfumque egrum 8c medicum
D 5 in
4fc G V L I E L M I P I S O N I S
in principio lateat. Q u o d , quoniam gangrasnam non raroinferat, incurabile habe-
tur. Si autem prodat fe malum, praevia utcunque hac diagnofi fieri iòlet ; ut, íponta-
nea lallitudine, capitis &membrorum doloribus, apperentias cibi languore, calida to-
nus corporis intemperie, infomniis, pulíü arteriarum inacquali Sc celeri, abfque mani-
• fefta podicis afflidione, nifi forte aliquo pruritu aut inani exoneran di alvum defiderio.
Quamobrcm in omni inteftinali precipue afFedu, de ani diípofitione Medici percon-
tariiòlent. Q u o Íncolas Empirici non contenti, viiù&raduexplorantpodicem, num
aliquid preternaturale appareat; mox pulpas limonum afìridu par tes illas tentant SC
dolores excitant. DifFert autem ab hasmorrhoidibus hic affedus, ièquentibus potiifi-
mum fignis. Gravis capitis dolor adeft, ac hiantis late ani ofìrium fatifcit. Dein, ratio-
neprognoièos, quodmorbus hic nonnunquam mortem &¿quidem confeftim adferat >
hämorrhoides autem non item, quaseifdem, quibus in Europa medicamentis, imo
iolis hirudinibus Brafilienlìbus curantur, Se liquore pulpas nucis Cocos putrefadaeiàs-
pius admoto, mitigantur. Casterum, qui contra hanc labem ih meri ftudet, aqua ma-
rina frigida vel tepida Se limoniorum iùcco r ecentium, anum, quoti es ventr em exone-
r a r l o be abluat. Iaborandi-miri cumfalis &piperis Brafilienfis momento ceteris reme-
diis facile eirprasferendum. Quando vero ienfibiles ani partes excoriaras tarn acriare-
mediahaudferunt, temperantur cum vitello ovi Se aqua carinas facchareas,&: imprimis
cum íiimmitatibus herbas infignitcr mundificantis Iacnacanga didas. Silapius virium
contraindicer venasfedioni, cucurbitula; infra doriùm afEgantur. Exinde clyftercs
refrigerantes, coniòlidantes 8¿ adílringentes, quianodynaimoftupefacientiaopiata
recioiant, progredìendum. Poftea veterum incolarum ritu, aqua iàccharea, gummi
Tareroqut, amyl. ex Tipioca de Afandihoca, foluta, digitis infertis pofterioraproluan-
tur. Poft hasc, dilutum ex cernita, aqua rofarum Se flor, ibabirába, faccharo rubro, ovi
albumine Se lacìre cum momento opii concinnandum, in quo tasda madefada, ano pro-
funde immittatur, idquc frequenter. Idem fere prasftant herbas quasdam nativas prac
casteris contra hunemorbum receptas uiùque longo comprobatae, utfunt, folia ¿¿flo-
res utúuCque Pagimirióba Sc Tapia zrboüs longeprasftantiflimas, addita. Jguaraguya, to»
tic:- inferra quo ti es deridendo tasdas velfüppofitoriaintromifla removentur. Quodfi
pars afflida manuumattadum reformidet, íiiffimentaexemollientibus & ficcantibus
íúbítituenda ílmt. Porro quantum ad vidus rationem, alimentis frigidis &C roboran-
ribus maxime uti convenit: irritantia autem cane pejus SC angue declinanda. Si vermi-
culi fimul à putredine orti in feftent partem affedam,iioppugnandi unguento quod
pulverem amarum frudus Angelyn cum ciñere Tabaci rcccperit.

C A P V T XV.

De Lumbrkù,
Vamnihil in mice orbis partibus àputredinefitliberum,omncsqmcunqueiub
Q zona torrida vivunt experiuntur. Vnde Infedorum, maxime vero Vermium
tantus proventus, ut nihil propemodum intadum ab iis relinquatur. Eodem
modo cum Microcoímofe res habet, quem non minus quam totumhoc univerium,
varii generis vermes iden ti dem exagitant ; tamque vifeera intus puerorumjuxraac ad-
ultorum; quam forinfecus vulnera atque ulcera, à calido Sc húmido ambiente, miris
modi's infeftant. Hi Chirurgorum opera, quasque vulnera Se ulcera mundificant, pro-
fligantur ; illorum vero curationem perficerc, totque latentes hoftes exturbarc,leve non
eft proprer íngentem conceptas putredinis propagationem. Hinc febres graves, ne di-
cam Sc malignas generantur, aliaque fymptomata íubfequuntur. Quippe non íbliun
ano &inteftiriis familiares, fed íaspiííime quoque ventriculo,folliculo feìlis, utero, quin
S¿ipfi Cordi vermículos innafei, Anatome mihi no tum fecit. Q u i cardialgías, deliquia
animi, palpirationes cordis, ílridores dentium, Sc horrores nodurnos inferunt. Vnde
fit, ut cachedici, multoque halitus fastore, viva veluti cadavera, vix mortem efFugianr,
nifi forte ipfo initio remedia adhibeantur.Theriaca&Mithridatium celebrata licet re-
media , ob febrium incendia, aliaíque radones to ties repetitas, haudadmittendas cen-
fent. Ego quidemutfatearquodreseft,miflislongepetitis compoíitis, in pueris arque
adulas
HIST. N A T VR AL. & MEDIC. L i B. I L * 43
adultis cum Tabaci Syrupo felicius voti compos factus iìim, atqueob miignem mun-
dificandi&abftergendiqualitatemtuminhoc morbo tuminaliisfrigidis aftecobus,
atque à veneno natis, merito eum prsetuli. Barbarorum seque ac noftrorum uíitatiora
remedia íuntfru&us acidiffimi Caraguatá di&i, eorumque liquor deftillatus, idquc
exigua quantitate cochleari exhibitus, addito tannilo Tamarindorum & mellis iil-
veftris. Semina, olea & íyrupi Citrorum & Arantiorum propinan, vermibus con-
trariantur. Licet autem à quibufdam animantibus inftintmnaturali, ut & ab Indigenis
robuftioribus,contrahsec& alia mala expetantur nuces arboris Angelina tarnen ob in-
domitam vim, juila doíis ac prseparatio requiritur. Nimium fiquidem eft, quoddi-
midiumfcrupuli exccdit,ficutpofteafuo loco latius demonítrabitur.íumme cnim ama-
ra eft, atque umbilico tutius imponitur raíura, qua? etiam ano indita contra aícarides
eximise eft utilitàtis, quas ííimmaíua amaritudine breviinterficit.

C A P V T X V I .

De Lue Indica.
Ves qusedam ex coitu non tantum per contagium, vel parentum hereditario

L malo in liberos, fed ex leviori attactu atque per fe contranitur, or ta potiílimum


ex alimento fosti do & íalíb, po tu rancido & corrupto. ínter Afros nonfolum at-
que Americanos, led Lufítanos & Belgas quoque ísevit, tumoribufque ícirrhoíis & v i -
rulentis ulceribus, totum c o r p u s infeftat. Quae quidem lues huic regioni eft Endemia,
&;Bubas ab Hiípanis,atqueMiá aBraíilianis appellatur. Et íicuti citius iànatur àfolis re-
medies indigenis ; ita citius contaminai, quam illa quselues gallica vulgo vocatur & ad
íncolas hue defertur. D e qua dicere non eft propofiti mei, fed de prsefenti. quse licet
in quibufdam conveniat cum ilia ; accidentibus 6c curatione tarnen maxima ex parte
differt. Empirici initio data opera earn negligunt, humorifque tenacitatem, in quo
mali fomes maxime inhseret, aliquot feptimaparum intervallum requirer e ad prsepara-
tionem, credunt. Vitam interim intemperatam vivere interdicunt, aquse calidse lava-
crainftituunt, írigusno£turnum,neperípiratio cohibeatur, maximoperearcent, car-
nes recentes, imprimis ferinas, toftas, prsecipiunt. Vinumpermittunt, quod fiadores
&: fuligines, non fine segrotantis levaminc, per poros expeliere comperiantur. Q u i ab
hoc medendi modo recedunt, fymptomatum quidem pro tempore levamen allanaros,
fed poftea recidivami artuumque dolores mccefturos ,ratum habent. Tandem prsepa-
rato hoc modo corpore, evacuationes inftituunt: mox eos, qui prsefertim tenuioris
fortisfunt,admolendinasfacchareasigneiqueluculenriffimos ablegant>&folo deco-
r o , cujus bails Caaróba S¿ Sar^aparilla , curationem feliciífime abfolvunt. Vlcera
quoque iòlo attrita autlotione Caaróba, aliarumque herbarum exficcantium & abfter-
gentium iiicco, tollunt. foliis autem Caaróba nunc co&is pro balneo, nunc ore jejuno
mafticatis, ulcera, quse per fe nonevanefcunt,exíiccant, S¿malignitatemextrahunt.
Q u o d ipfum aliquoties per Chirurgos in Nolocomio imitari juiTi, & voti nos compo-
tes reddidit.
Nequis autem fallatur, hseclues five ex Hi/panica mixta, utfsepe fit jfivefimplex
Endemia, Europseis prsefertim,non adeo parvi facienda five in principio five in progr ei-
ili. Nequeenim ut quidam exiftimarunt, intra Trópicos levior ob halituumà iole per-
petuane extra&ionem ; gravior tantum in feptentrion^libus r egionibus datur. A cfino-
¿turnum frigias modo leviter admiflum, aper tos diurno calore poros non cum fummo
detrimento segri altius occluderet, difcuifionem tetrorum vaporum impedir et, verfuP
que perioftium, in quo dolor, repellerei. Sicut quotidie fit, vel segrorum vel medico-
rum incuria, qui difTerentias diei & no&is contemnunt. Et tunc quidem male morata
ulcera, quibus hoc malo infettati turpiter fcatere folent, prseter alia ìymptomata, ca-
riemin oifibus caufari videas. Sicut in reiteratis difledionibus corporum autopfia nos
docuit.
Atque time fimul anatomise, in ^Ethlopibus exer citii gratia inftitutse, cer tos nos fe-
cere, nigredinem illam cutaneam ultra epidermidem non penetrare, eaque ablatamox
ipiàm cutem albam Eur opseorum piane more fe offerr e. Si vero contigerit aliquos epi-
D 4 dermidc
4 4 G V L I . E L M I P I S O N I S
dermide albanafci (ficut in puella &juvenepilis criipis & oculis caefiis ex Nigritis natis
videre licuit) inter natura; monftrarecenfentur, adeoque ob albedinem conterraneis
fiiis contemtui exiftunt, quamfinigra cute ali qui Europaei nafcerentur.
Sedmifla hac digreillone ad inftitutumredeo, pauca additurus quae de Gonorrhoea
notatu dignaexiftimavi. Gonorrhcea fimpl ex, ficut haud difficilishabetur curationis,
ita facile acquiritur, modo à diuturna equitatione fub aeftu meridiano. A purganti-
bus initio fibi caventin omni Gonorrhcea, five virulenta five non virulenta. Tamfàlu-
taria contra hunc affectum domi nancilcunrur remedia Incoiai, ut raro in exotica, qua;
in orficinis proftant, inquirere illis necefliim fit. Praeferunt, Guabipocaiba , Lufitanis
PaoPodre, quam ego arbor em ìliquofàm, in tractatu de Simplicibus, appellavi. Ejus
radix in taleolas difletta & in aqua ex canna laccharea deftillata, macerata, aèrique
expofita, earn abfterforiaSe diureticaqualitateimbuit, quae mane &velperi pota, pa-
raftatas &renes infigniter mundificat. Cavendum tamen ne immodice hoc medica-
mento valido utare, quod fanguinem ducat. His accedit Iuripéba, Canna filveftris
Ucuacanga dicta, radix item Iaborandi, quae noctu fub dio macerata in aqua fontana diluir
tur, ejufque diluti quatuor plus minus unciae per quindecim circiter dies bibuntur,
unde renes &:veficarepurgantur. Port haec pro potu quotidiano, cjufdem cann«filve-
ftris decocto utuntur. Atque alternatim ob-calores fufeitatos, mane pti/ànam feu li-
quor em ex Tipióca exhibent. Dilutum radicis de Kjiguaxima, Ucuacanga,, Pagimirióba,
Caapowónga, Emulfiones cxTipióca, mice C o c o recenti, & leminibusfrigidis, cannaeque
fàcchareae aqua praeparatae, familiaria illis fùntremedia. Contra inflammationes lotii,
port frigi dam dorfi &petinaeiinunctionem, genitalia emollientibus fomentant, riem-
pe decocto iummitatum Imbaiba; &c Tupeifava, floribufque malvae Americana*&Faba-
rum vulgarium, atque id genus aliis. Calorifica vero, tam a medicamento quam cibis
procul elìejubent,ne virulentia Se incendiuminvalefcant. Ego tamen nimium refri-
gerantium ufum aliquando noxam intulifle expertus ium, quod tonus genitalium inde
debilite-tur. Semper enim condonandum eit Empiricis, utpote diligentioribus in cxhi-
bendis medicamentis quam in diftinguendis morborum caufis. Quippe ficut ex his
medendi formulis apparet, Profluvia geniturae cum Gonorrhccis videntur confunde-
re. Q u o d qui evitare velit, adeat Plater. Obf pag. 7 2 9 . Lang. Epift. 2.1. 5. Solenand.
pag. 15? 5?. v . 4 j . H o f m . pag. 540. Quocircain Gonorrhcea virulenta maligniate ex-
turbata fiibfiftunt peritiores, quando indicatio aitringendi, confohdandi, &ficcandi
cit. Q u p d quidem optime fit baliàmo Copaiba, làecharo vel oleo olivarum diiToluco
atque per os &peneminjecto.

C A P V T XVII.

T>e Fulneribm &- Vlcerìhm.

T
Ametfipieraque Vulnera Spulcerà ejufdemfere naturae &: curae innovihujus ac
veteris Mundi partibus videantun eatamenin quibus differunt,filentio praeter-
ire nolui. Sicut enim in multis malis internis confidcr andum quae infra hepar
fintaut quae fupra; ita maxime in externis. Quae lupernefunt,praecipue in capite, mul-
to benigniora & curatu faciliora exiftunt. T u m quod ab humorum affluxu libera, tum
quod faventc aere ambiente calidiori loia mundicatione reftituantur fiepe. Ea au-
tem quae in inferioribus partibus corporis , maxime in pedibus exiftunt, difficilli-
mae curationis lunt, obperpetuum defeenfum & mobilitatem calidi humoris inacri-
moniam degenerantis ; Atque haec quidem veriffima deprehenduntur, fi tempus anni
relpondeat, nimirum conftitutio calida &: numida: aeftate enim ficca iponte vel felicius
laltem curantur. Quid mirum, fi hac regione quae toto coelo ab Europa diitat, vulne-
ra &c ulcera aeri expofita, diverlum q u i d & peculiare habeant ? cum authores pallini
teitentur, nonnunquam ob diverlum urbis aut regionis fitum, aut pejora, aut meliora
tum capitis, tum pedum mala fieri. Abiplo principio ufque ad curationis finem, five
loci arfecti corruptelae, five vicinae carnis mollitiei invigilantes, nativas fùas aftringen-
tes, mundificantes &r ficcantes her bas, refinas &C pulvercs non facile delerunt. A vino
& fructu imprimis ilio celebri Ananafs fibi cavent. Quia curationem vulnerimi &: ul-
ccrum reiaaorari,recidivamque facere conftat,quod calore infenfo humores permeet Se
accendar.
HIST. NATVRAL. & MEDIC L I B . II. 4 <
aecendat. Quibus recens infli&a fiint vulnera , asftum diurnum devitant, neíanguis
attenuetur, venarumque orificia aperiantur, quod ingenti virium jadura ob diflipa-
tionemipirituum&febriliscalorisaccenfionemincaitris aliquoties contigiiTe memi-
ni. Cui malo eximie opitulatur ufus Ambras grifas ex jufculis vei ovo for bili exhibits.
Deinde ne noótu Tub dio cubent, unde maximam calamitatem, ípaímos, convulfio-
.nes mortemqueipíam portea incurrant. Cum vero in curatione vulnerum 8¿ ulcerum
Lufitani plerique &Brafilianiperitiores longo uíii fa&i, & ill vas remediorum quavis
regionis parte, omnique anni temporeiibi in promptu habeant, ea proferam quas op~
pido approbata & a noftris recepta, longaque experi enfia confirmata iùnt. Optato fuc-
ceíTu balfamis illis fragrantibus Caburetba ÒC Copaiba vulnera reftituunt, haimorrha-
giamque non tantum fiftunt, íed & interne ac externe exhibita nervis opitulantur.
Gummi illud admodum familiare, Icicariba ( quod Elemni vere dixeris ) capitis affe&i-
bus pras casteris remediis medetur. Tipióca autem, ficut pota fluxus fanguinis hepa :

ticos & dyfentericos internos coercer, &: incraffat ; ita haimorrhagias àvulnere con-.
citatas, five haufta, fiveplagis emplaftri autcataplafinatis forma applicata, mundificar,
temperai &¿ fànat. ídem arbóris Ambaiba íummitates pollicentur & prasfta nt, íi earum
fuecus vulneribus inftilletur.
Popularía denique remedia fiínt decoéra vel fucci herbarum Turipéba, Pagimirióba,
Nymphasa Cuipoúna, Tapia ,2ldawangá, Caape'ba, Ricini Americani Bacoveira 8¿ ^ueraíba,
aliaque infinita incolis ufitata, de quibus in hiftoria Simplicium. Adduntur,fi fimul pe-
dum tumores adfint, balnea vel fomenta exradicibus Arafá & citriorum: atqlie ex cor-
ticibus Myrti filveftris, axborisfebipíra,{hmmitzúbusqueAníng<e,Tupeicáva , lbabirába,
Cámara, &firnilibus, denique foliis recentis Tabaci contufis, deíperata reftituunt ma-
la, & majores facile ipfis redeunt fru&us in curatione mültorum malorum, ex ufu folio-
rum viridium eorumque íuccis &C oléis ; quam ceteris orbis incolis ex fumo exficcato-
rum.Furunculos &: Apoftemata maturare folent foliis Araticú vulgaris, Car ara, Vagìmi-
ri'oba,Potwfoba,lueparí. Radicibusmirabilis Peruanas rubras, &:bulbísMeerú; Anthr a-
cibus vero imponunt folia Tabaci.
Equidemfidebitis encomiis polychréftum Tabacum profequerer, inftituti limites
1
tranfirem. Prasterquam enim quod ejus deco£taplurimis morbis frigi dis five intus ai
íiimpta, five extus per fomenta &: frixiones adhibita medeantur ; gangrasnas quoque,
ulcera cancrofa, vulnera antiqua & for di da vermibus ab ambiente calido &: húmido
fcatentia, recens íiiccus S¿ ciñeres ejus feliciter curant. Imo vulneribus à fàgittis Indo-
rum lettali t o x i c o imbutis, morfibus quoque vkulentorum quofundam animalium,
prasiènti remedio exiftunt folia trita eorumque íüccus, il tempeftive indantur. íncolas
proinde merito ejus pulvcrem& fuccumloco balfami circumferunt peregrinantes,
quippeutilitatem &neceíutatemejus contra ipforum brutorum &jumentòrum exter-
na mala vermibus perpetuis obnoxia experiuntur quotidie. Ego ulcera cancroià in no-
focomiis à Chirurgis Europasis rationalibus reli£ta, ab exercitatis Empiricis reftitui vi-
di remediis quorum bafis er at íiiccus Tabaci addita Caphura & Spirituvini. Ita utju-
re merito vegetabilis hasc panacea Herba Sánela ab Hifpanis, 'vulneraria Indica à Came-
rario, à Germanis l¿>ft*ll0 ^UÍJÍaCtlg ÜJOlluC Ì\t\W)t j vocetur. De ulteriori ejus natu-
ra., 6¿ differ entiis in libro Simpl. ex propofito egi.

C A P V T X V I I I .

DeTapuìis &• Impetigine,

I
Ntervitia Cutanea nondumulliMedicorum ex quo dete£ta fuit haec Americas pars
Scabiem, Lepram, Elephantiafin obfervafle contigit, ficut in iEgypto aliifque fer-
vi dioribus regionibus gr affari teftatüm eft ab Autoribus. Sed pápulas feu fudamina,
qüibus cutis exaíperatur & ruber, advenas fere omnes recens Indias ingreflos,genioque
imprimis largius indulgentes,fummo cumprurituinvadunt. Haspuftulas totum corpus
faspenumero arrodunt, fixasque ac ftatóles totam ventris regionem occupant, ut zona
dici poifint. Q u o d malum abolere plerique ftudent minus caute, feu frígidas lotione,
balneoquenimis aftringenti, five per fortiorapurgantia, acrem humorem à circumfe-
rentia revocantia. Si vero fudamina hxcnimisexcrefcant,longiufqueferpant,leves
• " admo-
A6 G V L P I S O N I S H I S T . N A T V ' R . 82 M E D I C . L I B . ti
admodum &: faciles purgatìones ex temperatis componantur, qu&hepatis èalorem,
fentinazque corporis, merenteriifcilicet, obftruttiones tollant, ut funt decotta radi-
cùm luripeba Limoniorum &iìmilium. Vena:fèttio Temei atqueiteruminftituendaeft.
Externis ita utatur ; utfùdore crebro abfterfo, fubuculam frequenter mutet. Mox fo,-
mentis exaquafùlphuris & ni tri, albumine ovi, feminibus frigidis majoribus, cum ace-
to & Limoniorum fucco cottis> immùTolinteamine,corpus defricetur. Quae, licetpri-
mo attattu acres fepe dolores exCitent > cutemque vellicent, ftatim tamen cefTare fò-
lent. quos fi quisimpatientior ferrenonpotuerit ; eorumloco, balneo tepido exrefri-
gerantibus & emollientibus herbis utatur. Plerique quamdiu hoc malo tentantur ac
pruriunt,à multis morbis fùnt immunes, ac profpere valent. Quamobrem quihasc
incommodafànitatis grafia aliquatenus obduraremalint,rettius fecerint^ Ante omnia
moderatam vivendi rationem inftituant, ciboque ac potu temperato & tenui utantur,
ut humor attenuatus, felicius per fùdores evoCetur, ne exintempcftivailla materia:
biliofxrepreffionead interna >fluxusventris Dyfenterici enafcantur;quodaliquotfies
factum memini.
Quum vero eruptiones ha: biliofse per poros exitumfibiquasr entes, intra cutem de-
tenta;, vique frigoris notturni repreffa; atquc obftruttae in acres & igneos halitus de-
generent, cum multa materia falfà & adufta in orbem quafi fc cogunt &: conglo-
merantur, pertinaciterque ad annos fìepe cuti adha:refcunt. Et cune quidemperver-
fam& piane alienamnaturam induunt. Aliquando autem mobilespuftulaefejugatar,
non fine cruciata, maximoque fcalpendi ardore ac pruritu, praecipue aeriate, juvenes ut
plurimuminfeftant.Has noftrates fóttt0-tOO?ttl/ Indigena:Lufìtani£/»j«£tf ab Im-
petigine vocant. Quando inftar Herpetis exedentis, aliquandiu malum duraverit, ex-
ternis fùpradittis facile refragatur. lethale autem effe hoc malum fi corpus cinxerit,ego
fané, quidquid authores fcribant, hicnunquam comperi. Inter topica remedia qua: re-
quiruntur,exattifìima illa graminis juncei fpecies,Iupicai d i t t a i Siliqua; herba: Cuajana-
Timbó, primarium obtinent. Horum attritumorbus nonleviter emendatur,imoin
totumnonnunquamtollitur. Interdum locus affettus m u t a t u r a aeque vehementer
poftea,fì ab interna caufa foveatur, divexat. Quamobremmedicamentum compofì-
tum ex fùccis fùpradittis ad lavamenti vel unguenti formam, partibus affettis applicuit-
fe,eximia; eftutilitatis.Rec.fùcci Graminis,Tabaci,& Siliquarum praedittarumpartem
imam, Sulphuris vivi &r Nitri partem dimidiatam. Exercitatiores incoia: utnullumfere
remedium in extergendis malignis quibufvisulceribuspraefcrunt cortici feb/pra; ita
hancquoque Impetiginem ejus affrittu & lotionefeliciterreftituunr.
Subinde eo pertinacia: devenit hic affettus, ut fùpradittis remediis internis &: exter-
nis minus cedat. Atque rune quidem à vegetabilium ad Mercurii ufum internum con-
fugiunt Europa:i medicaflri.

FINIS LIBRI S E C V H D L

G V L I E L
GVLÏELMï ' PISONIS

H I S T O R I JE
NATVRALIS & MEDICA
LIBER T ERTI VS.

S E C T I O P R I M A .

T>e Animalibus oJ^mericanis Acjuatilibm, <*A'creis &-


Terreflribm edulibus.
Vm in prœcedentibus libris inftitüti ratio poftularet, vefcoruiîi
animaliumnifi tranfitorie meminifle ; exre fore exiftimavi hoe
libro fmgulatimprofèqui, qui pifces, aves & animaliain Aquis,
Acribus &: Lotis enarratisadhumanos ufus producantur, eo-
rumque brevem ac fùccin&am defer iptionem cum iconibus ad
vivum depidris addidiffe ; idque nonadeo obledtamento vel ad-
mirationi lector is; fed commodo imprimis œgrotantium atque
medentium. Imitatusfdlicetillosantiquos&modernos, qui
tum novi tum veteris Orbis collatis polydaedala* naturai bc-
neficiis, faluberrimifque repertis medicamentis & alimentis, neceffitati &: fragilitati ,
mortalium confultum irent.
Poftquamauteminimmenfâhacrerummultitudineplurimorum qualitates &: pro-
prietates lateant, atquum putavi, non paginas replere iis qua? vel dubia vel minus per-
ipetia font i fed pauciora eaque ufo quotidiano comprobata contrahere. Qupd vero
pifciufn copia, quadrupedum & volatilium nümentm longe excédât, id non adeo ter-
rae fterilitati imputandum velim, quam quod aucupia & venationes rarius exerceantur
à noftratibus; fxpius autem à mediterraneis indigents, qui magnam partem prsedae ac-
quifitaefibirefervant. Cum è contra ffavii inclyti atque mare pifeofiifimum invitent
littorales populos >tum quod facilem Se quasftuofàm pifeationem fuppeditent, tum
quod ipfi puces nutrimentum tenuius &:fanguinemtemperatiorem,quam quadrupè-
des & volatilia furrogent.
Illos qui à pifeatoribus quotidie ad nos deferuntur ac celebrantür, hicpodffimum
recenfèo, eoriunque nomina Brafilico idiomate vel Lufitanico, quatenus vulgo no-
tiora, exprimo. Qupd antequam aggrediar, opera: pretium exiftimo, in tanta pi-
fcium, formarum, temperamentorum, fuccorum diïparitate ihdicafïè , quales pro
pabuli non folum, fed temporis & aquarum quibus. innatant varietate, exteris vel
praeferendi vel poftponendi fint. Cum enim piicesfivegula: dediti, five efearum pro-
bitatemfe&antes, ancipitem agantvitam, pauciiïïmi quidemfuisfedibus contend, ma
laeti carpunt pabula ; fed aliqui priftini domicilii plane immemores ; aliqui anadro-
m i , ut abitus,fier editus certa habent tempora. Hujus rei fìdem facit, five iti fluviis
five in mari ftatis anni temporibus, ejufdem generis pifecs femper, alios nufquam ca-
pi. Qupd fiuviatilis aquamenfibus pluviis, tum & pleniluniis in mare prolabatur,
hinc fit utimmenfà pifeium agmina hilce illecebris ille&aj mare déférant, ^ f i a -
te vero appetente ardorem pertimefcentesdulcihumorefàginati, lòlum & falum re-
petunt. Vndeinter mollitiem fluviatilium &duritiem marinorum utriufque natura?
participant, gratiflìmoquealimento exiftunt, imoufqueadeo(àlubres judicantur ma-
xima pars, utnequidemfebricitantibus noceant,ficutipfe multoties aliique mecum
experti funt: modo recentiffimi fint antequam Solis adtus perfèntifeant.
Vnicum, quod pr32fatumvoIui,reitat circa nominum rebus impofitorum difìen-
fionem & perplexitatem, qua de re ipfà erudita antiquitas merito conqucfta eft. Cunt
enim quötufquifque agricola vel maricola nomina pro arbitrio rebus indat, ac proinde
4* G V L I E L M I P I S O N I S
affidua ilk difcrepantia Scriptori asque ac Lectori moleftiam ereet} pronuntio mc ufita-
to illi Casfaris dido inhxfurum, quod monet, Cum multis efle loquendum, cum paucis
lentiQndum: hoc eft, me tritis receptifque ut vegetabilium, ita & {enfitivorum vocibus
ufiirum, donee confentientibus eruditorum Sc barbarorum calculis, certius quid defi-
nitum fuerit.Interim non eft quod le&or frontem corruget propter infueta auribus vo-
cabula,fta noftra diale&o plerumque abhorreant. cogitandum enim,nos extra Latium
& Graeciamverfari; nequefolis vcteris orbis populis conceflum efle voces condere;
cum etiam penes Americanosfitjus & norma adplacitum fiia efFcrendi.
Pira generice qualemcunquepilcem;P/ra4/» vero pifcem edulem exprimitBrafilien-
fium lingua. Quorum primus feofFert
GVARACAPE'MA.

Guaracapema mas eft Dorada^&is. Kfoftr aires <&Olftjtl appellant; Quibus nomini-
busfiOrata; vel Aurata; five Delfini exprimantur, parum concinne mihividentur ap-
propriata , eo quod Rondeletius, Salvianus aliique Ichtyographorum Confultiffimi »
Icones non fòlum ab hac noftra difcrepantes, fed &illorummdolem &: virtutes quo-
que admodumdiverfasexhibeant : nififorte,rationerapiditatisquacumDelfinis,vel
ratione fplendentis coloris quo cum Auratis nonnihil convenit, nomina iìnt indita.
Porro quam inufitata:figura; hie pifcis fit, quamqueacumine capitis continuato pinna-
rum duchi, cauda bifurcata, totius denique corporis conformatione ad velociter na-
tandumaequorumquefludusfiilcandosnatus videatur, facile eft difcernere, qui ico-
nem hujus bellua; rede confidcraverit. Adeo deniqueprincipatum celeritatis tenet
inter to t Neptuni pecora,ut licet limili fàliendi modo cum Thynnis five Porcis marinis,
diffimili tamen ecleritate progrediatur. Vt aliquoties in vafto Oceano vidi, cum cer-
tatim natare viderentur Thynnus & hie Guaracapema.
Squamulis adeo eft exiguis, ut toto corpore ad ta&um \xvis, non iquamofùs videa-
tur. Non aureo fed ex argenteo viridi eleganter fulget,maculis hinc inde cseruleis varie-
gatus. Carne licet fit ficciori, non tamen vel ingrati fàporis vel difficilis digeftionis, ut
de Delfinis teftatum eft. Multis modis prasparatur: nunc recens, nunc fàlitus, in opti-
mum multorum pabulum ufurpatur.

CEIXVPI'RA.

Ceìxuptra ut dignitate ita & longitudine atque craflìtie Celebris , quippe hominis
craflitiem a;quat,&longitudinem multo fuperat. Corporis, led potiflìmum capitis
figura onea& glabra à Tuberone non multum abludens. Ante quemlibet oculum
- funt
H I S T , N A T V R A L . & M E D I C . L I B . ILI 49
fùntforaminula, quorum ufumnequeàpifcatoribus refcifcere, nequc per fectionem ca-
pitis explorare potui. Squamulse, quibus veftitur elegantibus, adeo exiguze fùnt, ut to-
tus pifcis glaber videatur. Maxima pars pinnarum & corporis eft colorenigro ,excepto
ventre, qui eo ufque albicat ut ne quidem ladi cedat. Peculiare autemhuic pifci, quod
o d o offei triangulares aculei illi conceffi inter occiput & dorfalem pinnam, quos in
carne recondit, vel irritatus erigit atquepro armis ufurpat. Marinus eft pifcis multa tc-
nerrima carne &: pinguedine gravis, nec immerito fàporis vel nutrimenti prseftantia c e -
teris Brafìliae pifcibus palmameripit, prajfertim fijuvenis fit. Eum quemhicexhibeo
vix trium pedum erat longitudinis : atque àpifcatore domimele delatum, mox cum do-
mefticis meis difTecui, delineavi, 6c codum comedi.

C v N A' p v ' - G v A 9 v .

Cumpu-guafu, Lufitanis Meros, noftratibus <&%№l\\Bt $ll\l\l\itìi


r dicitur, quod
capite cucullatus videatur cinereiquefit coloris. Dubito num vel carnis praeftantia,
vel magnitudine corporis, ullus celebrior. Prasterquam quod fit craffus,pinguis, fex pe-
dum longitudinem evadit ; tantaeque contigit fuifTemolis, ut hamo vel unco afnxus
aufugerit, ipfumque pifcatoremprxdxinhiantemfecumtraxeritinmare cum magno
vita: difcrimine. Capite eft magno, ore cdentulo & rotundo, branchiis quoque in am-
bitu rotundis. Cauda magna & fere quadrata. Squamis mediocribus cinerei coloris >
interjedis pundulis nigris, cxcepto ventre, qui albicat,fìcut &r caro totius pifcis. Carne
eft fblida, non dura tamen, optimi fàporis &: nutrimenti. Multis modis pro ritu inco-
larum prxparatur, plurimifquefimulhominibusfufficienti eft alimento.
Alius praeterca eft pifcis qui Meros Lufitanis didus huic non adeo diffimilis, fed rubi-
cante colore difcrepans potiffimum.

C v c v R i'.

$ Cucuri. Lufitanis CaJJaon. Inter Cartilagineos ex genere Lamiarum five Tub ero -
num eft ; fèdfòlus quantum conftat, inter cazteros innoxius, unicoque tantum ordine
denticulorum minimorum praeditus ; quum è contra majoribus Lamiis horrendus fit
ridus in utraque mandibula, duplici dentium ordine conftans. ac proinde plerique
Tuber ones per to turn orbem, non carnis dignitate, fed rapina tantum eclcbres, e x -
cepto hoc Cucuri, qui Caniculas velGaleipotiuseft fpecies, lit ex Rondeletio aliif-
que Authoribus liquet, quibus ficut figurate:indole eft fimilis; ita alimenti prasftantia
fuperior atque diffimilis exfiftit.
E Porro
S o G V L I E L M I P I S O N I S
Porro Pinna?, Cauda, Cutis ejufdem figure &; coloris cum Tubetonìbus, ex cinereo
fcilicet albicante. In hoc pifce (quern cum Markgravio meo domi meae diiTeeui) tres
catuli perfeótife obtulerunt. Patuitque, euminter ea cartilaginea efle,quas Ariftoteles,
in Hiftor. Animalium, teftatur, Animal parere, idque ex ovis, quae in media vulva ge-
ttata, in uteri fmusdefcendunt, made mox per venam umbilicalem foetus excluditur*
ita ut ovis abfumptis partus non aliter quam in quadrupedibus contineri videatur.
No tatù dignum fane, quod tanta fit Tuber onibus& Caniculis his charitas in tèneros
Catulos (quod itidem de Phocis, Balamis & Delfinis teftatum eft ab aliis) ut eos ex ali-,
qua caufàpavidos intra ferecipiant, idque non per manticamtaleminutero penden-
tem, ficut quadrupedia ilia de quibus fuo loco egi, fed per os & in ventrem aliquandiu
recondere, donee pro libitururfus in lucemprodeant, ficut multoties videruntme-
cum infiniti teftes,quafi venter quorundam Cetaceorum &: Cartilagineorum patere-
tur aliquantulumalienas animas. Vnicum eft illi inteftinum fatis amplum ; unde tarn
inufitatacontingitvoracitas. Stomachus vaftus, hepar candens,ut&:lien. Corparvum,
fubalbidum, laxum, ventriculifque diftin&um, &: ufque adeo vivax ut in varias partes
difle&um imo veru affixum palpitet, vitamque adeo mordicus r etineat.

PAPANA'.

Alia Lamiat minoris fpecies eft Papana, Noftratibus №cup$-fyapt di&us.à ceteris T u -
beronibus potiffimum diiFerens Capite, quod Cordis fere figura eft: oculis parvis, ore
itidem parvo longe infra pofito : cum triplici dentium minorum ordine, quibus vehe-
menter mordet & lacerat. Quia àpube non folum nautica caro ejus, ficut majorum
Lamiarum, feda delicatioribus expetita obbonum &ficcumquodpraebetnutnmen-
tum, hanc quoque inufitata; figurae Lamiam minimepraster eundam putavi.

P i R A T I A P V A'.

Piratìapuain fluviis Se mari vivit. Corpore eft obefo,craflb:mcnfibus hibernis dulcibus


fluviorumaquis faginatus repetit maris fcopulos ,ponderifque fubinde fit ultra quin-
quaginta librarum. Ore eft magno, dentato, lingua rubicante. Branchiis eft amplis.
Pinnis exiguis, excepta dorfali,qua; exparte in Spinas dilatatur. Ornatis mediocribus
fquamis Variegati undique eft coloris, fedpotilfimum fufei & cinnabrii. Frequcns eft
pifeis, atque ob prsftantiftimam carnem ab omnibus paffim Incolis merito expetitus,
prxfer tim fi cotìus ex aceto vel alio convenienti condimento apponatur.
Acarapitanga, Barbo Europeo, craflìtie&: longitudinecorporis, elegantibus vero
fquamis ex purpureo casruleis Carpioni fimilis. Ab utroquelaterein medio fecundum
longitudinem excurrunt linea: aurea;, cum infinitis pun&is aureis : ejufdemfplendoris
quoque funtPinncefc Cauda,eaequenonfòlum de die rwcant>fèdno£tu quoquelucenc
adeo ut.
HIS TÍ N A T V R A L . & MEDÌC. l i a. IL ft
ACARAPITA'MBA. *

acteout,fi multiiìmul copulatiiìnt, litterseiiiiusluminisbeneficio legàntur. Mari-


nushic piicis magno in pretiohabetur, imprimís aíTatus.
Icones, quashicfubtus depiótas vides,iùnt cruftaceorum infèdorum, qux invito
pifce oriillius feingerunt, & unguiculis fuis a r d e faucibus inhaarejat. Neque facile ho-
ftem hunc infeftum evadit.
Àlius priEterea hujus magnitudinis datur piicis nobilis in cceno maris vivens, qui In-
Yumenbéca dicitur, Lufitanis Boca, molle, totus argenteus, cujus icon defideratur.
tricará Vinima. Si cum a u -
thoribus Cyprinorum multa A C A R A' P I N i' M A.
genera ftatuendafunt, eisnon
inepte pifcem hunc fubijcie-
mus.. Squamis enim , corpo-
risfpecie, vita Cyprino iìmilis
eft,íed latiore corpore & com-
preiTojac proinde inter Cypri-
nos latos barbare Prafemos di-
dos numerandi iùnt. Cum
certum íit,in quibuidam tradi-
bus mundi P e r c a s , Cyprinòs,
Càrpiones, nonfolumfluviisfed & mari dicatos eiTe.Hic nofter quoque inter fcopulos
marinos viditat, ibique parit & pinguefeit; ipfi Carpioni & Cyprino dignitate faporis
nonfolumfed Se nutrimenti minime cedens.Elegantibus Squamulis auroargenties mi-
cat, ítriifquealiquotflaveícentibusfecundum corporis longitudinem excurrentibus,
Datur & alia Prafemiípeciesnobiliflima, quie Acarpéba, aliis Acaratinga dieta ;fifigu-
rane, color em, magnitudinem & nati vitatemeonfideres, inter Cyprinòs quoque latos
habita;quiaparumadeo abluditàpraxedenti AcaráViníma Iconem addidifíe iùperva-
caneum duxi ; adeo eft carne alba, friabili Sí probx digeiKonis, ut noftrates Praemos
facile iùper et. C v R V A Í A' P I N I' M A.

Duomihi innotuere pifees Caruata, vulgo Bonitos didi ; quorum alteri cognomeli
ab Indigenis Caruata Ptmma additum. Vtefque Celebris eft piféis &magnus, arque
. " E z excepta
5 i G V L I E L M I P I S O N I S
excepta craflìtie & longitudine, fìimillimi ribinatura, colore Se figura: ili e enim cof~
pore eft craffiore & compreffiore : hic vero longe proceriore. Vterque eft coloris ar*
gentei fubvirefcentis, nonfquamatusfed cute tantum coopertus, excepto utroque la-
tere, ubi per longitudinem linea aculeata aurei coloris fquamata excurrit. Pinnasfunt
feptem exiguae. Cauda utrique furcata. In oftiis fluviorum afflate, in mari alto hyeme
capitur, multaque carne &: pinguedine abundat, eaque fàtis proba, ac pr"oinde magno
vita; eftfuftentaculomarisaccolis quocunquemodo prxparatus,imprimisautemfifa~
le &£ pipere parum condiatur.

P I R A - P I X A N G A.

Pira-Pìxanga, Lufit. Pefcbe gatto noftratibuspifcatoribus <£>nt~tlì$ appellatus, forte


quia in antris fcopulorum fe abfcondit. adeo exiguis fquamulis eooperitur, ut latvis
Videatur. T o t o corporeflavefeit, mtercurrentibus egregiis maculis fanguinei colo-
ris. Cauda & pinna: numero feptem funt exiguae. Domi inde delatus ultra trihorium
vixit : bihoriumpoftquam mortuus effet, àme & domeftico meo diflcdus,vidimus cor
exemptum adhuc moveri : quod fitum erat immediate poft fauces, cuiinfcrebatur af-
pera arteria, eratque vix digitum remotum à reliquis vif ceribus per mediaftinum, mi-
nimum utique& vix granum tritici a?quans,licetfpiritu inflatum. Ceterum pifeis opti-
mi palati, frequens exmari toto fere anno adducitur. Coctus arque ac affatus probi eft
nutrimenti.
G v A T v c v p A J v' B A, Guatucitpajuha. Si ad Euro-
patorum pifeium fpecies refe-
ratur, Cyprinis latis, quos
barbare Prafemum vocanp 3

aferibendus ob carnis & fàpo-


ris convenientiam. Caeterum
color eis diiTìmillimus, quod
pifeis hic à capite ad caudam
" perpetuis fquamis argenteis
fulgeat, lineis &: ftriis flave-
feentibus fècundum corporis
longitudinem excurrentibus.
Toto fere anno frequens, atque ex maris fcopulis & fluviorum oftiis ad nos defertur
magno incolarum oblectamento > vix ulli pifeium fàxatiliumfaporisprxftantiacedens,
imprimis fiafTetur in craticula.
Cavatina intcr celebres quoque pifees
faxatiles marinos humeratur. Figura Itaia-
ra fìmilis, fed capire, colore Se magnitu-
dine diffimilis. Corpus undiquaque fqua-
mulis tegitur, lunatis, coloris miniati, cui
punctula nigra paffim infparguntur. Prar-
ftantiffima: eftearnis, optimi non tantum
guftus fed Se nutrimenti, ac proinde argris
quoque conceffus.
Aipimixica, qui Lufìtanis Pudiano vermelho appellatur, Celebris eft pifeis fìcut Carpio
apudEuropseos, cui magnitudine &c (forma qua admollitiem tactus, fquamafque fub-
tiles &arcte complicatas, fìmilis ; fed admodum diverfus fi totius corporis colorem ex
flavo
HIST. N A T V R A L ; & MEDIC. L I B . III. sy

A I P I M I X i' R A.

flavo cum aureo mìcantem confideres. omnibus pariter Incolis in deliciis habitus fi
probe elixetur. Huic dignitate Sefigurafimiliseil Puraném^ totus argenteus,cui lacca
intermixta eft.

TETIMIXI'RA.

Tetimixrra autem eft altera Ipecies, qua: Pudunó Verde à Lufitanis nomen accepit,
quod praeter aureum colorem quo elegantiflimemicatj viridibus imprimis thalaffi-
nis atque aureis cubis Scftriisundulatis fit infignis.Rite pra^paratus antecedenti Pudìanó
teneri tate carnis non cedit. Vterque in mari Se oftiis fluviorum capitur. Huic affinis
videturpifeisfluvialisAcarapucuàidms , totus argenteus, carne friabili commendabilis.
Eluviis fé commjttit. Alburnum noftrum refert.

P A C V'.

Pacti familiaris omnibus maris accolis. Noftrates g>ttttt-ty&tf$ttt vocant. Lufita-


nicoidiomate.W<?ww, Graxis & Latinis Salpa dicìus. Ore autem, Capite, Dentibus SC
Pinnis Sargofimillimuseft ; colore tantum & ftriis illis -à capite ad Caudam confpicuis
ex argenteo & flavo ab eo difterens. Pro temporis anni diverfìtate mare vel fluvios
petit ut pinguefeat. Ventriculo eft magno, inteftinis latis, hepate rubro , folliculo
tellis magno, corde angulato. Melioris fàporis Se nutrimenti habetur quam Sargus
Europseus.
Caverna ex ordine quoque optimórum pi/cium fàxatilium marinorum numeratili- à
E 3 ' » pifeato-
G V L I E L M I P I S O N I S
pifcatoribus non iòlum fed
CAPEV'NA. &ab aegris & fanis, quibus
caro ejus cocta magno in
pretio merito habetur. E-
gregiis fquamulis argenteis
ceteris pifcibus pracfulget»
Hie , ut S¿ Itaiára atque alii
pifees recentes parieti affixi
no&u toto corpore adeo
lucent, ut litteris legendis
íatis luminisprasbeant.
Elegans & Celebris datur
piícis, huic precedenti non adeo diífimilis, five argenteum &c igneum fplendoremfive
cactus bonitatem conííderes, qui ab Indigenis Pira ^Acangaiá dicitur.
, ARAGVAGVA'.

Araguagua maririus pifcis, Celebris magis in Europa, Afia & America,ob dentatum gla-
di'um quafuos hoftes integrafque Balsenas profternit ; quam ob bonitatem carnis, qu«e
tarnen rite preparatafijuvenis fit, cartilagineis pifcibus non cedit. Cute eftnonfqua-
mofà, fed ad tactum afpera Sc dura. Dcntes non ori quidem, fed prominenti ejus gladio
conceffi. Capite eft eompreffo, in quo poft oculos, fpiracula duo confpiciuntur,per qua:
aquam efflat bellua. In inferiori vero corporis parte verfùs enfem fubftantia branchia-
lis apparet, cujus beneficio nobis admodum probabile videbatur enfem dirigi, quia"
ejus origo ibilatitabat.
Pacamo, quem Lufitanì
PACAMO'.
improprie Enxaróco five
Ranam marinam vocant,
inter Muftellas noftrati-
tibus {^Ugtt-ääl potius re-
ferri poflet. quibus, ex-
cepta capitis craifitie,
niultumfimilis eft. Cute
eft glabra ac molli, ficut
&Branchiis,Pinnis,atque Cauda.Dignitate nutrimenti &faporis Europaeanynuftellam
facile fuperat, quod inter faxa&fcopulosvicìitet, friabili mollique carne argris arque
ac fànis oble&amento eft.
I T A i A' R A. Baiar a, fìcut rubri & va-
riegati coloris elegantia,
ita &: guftu cum cseteris pif-
cibus marinis certat. Iuxta
fcopulos Se Reciffo pifeato-
res iis infìdiari fblent, quia
fàlubrioris pabuli grana la-
titant in fundo. Licet inter
fquammatos numeretur,
tarnen ad ta£tum glaber cf-
fe videtur. AfTatus eque ac
elixus optimi eft palati &: nutrimenti, imprimis menfibus pluviis, cum multa & grata
pinguedine abundet. Praeter Caudam, Pinnas habet fex parvas, excepta dorfali fpinofà
Se magna ; qua: omnes fimul ut totum corpus, rub'ent cum maculis nigris.
Inter
H I S T. N A T V A R L. & M E D I C . LIB.
Inter Pifcesedulesnu- ; PARV'.
meratur ille qui Paru di-
&us , eleganter fquamo-
ivis ; lunulafque flavas in
nigricante corpore gefta-
re videtur. Pinna: iiipe-
riori & inferiori in fine
prominentia; duse inftar
funiculi verfus caudam
extenduntur. Pifcis eftla-
tus & fùbrotundus, non
tamen crafTus ita, ut par-
deipare videatur natura;
&:figura;Pafleris fquàmo-
fi lati: differtautemabeo, quodutrumquelatus ejufdemfit coloris, &utrimqueocu-
latum, nec Paflèrum more tanquam altero oculo orbatus natet. Cauda eft circinata &
inftar ventilabri extenfa.
Q u i Acarauna nomen
accepit, precedenti Pam A c A R A V N A .
fimilis fàpore,natura&: fi-
gura, paucis exceptis cir-
ca Caput, Pinnas &: CaU-
dam. Hic enim in utro-
que latere prope caudam
acutiflimum habet acu-
leum, quos in latere rc-
condere 6c evaginare po-
teri alios laedendi caufa.
Cauda eft extenfa &: bi-
fida. Color fquamarum niger. AiTatus &: elixus in pretio habitus, quod facilis fit dige-
ftionis. In mari circa fluviorum oftia capi tur.
Abacatuajâ, quem
Lufitanis placuit A B A C A T V A I A .
Peixe gallo appella-
re. Cujus etymon
fi référant ad Gal-
ium five Fabrum
marinum, de quo
Rondeletius, A l -
drovandus, Gefhc-
rus & alii tra&a-
runt, toto cado er-
rant. Planis potius
quam flibrotundis
pilcibus aferiben-
dus : licet pinnis ,
furcata cauda,im-
primis nigris fila-
mentis longiffimis
extenfis, natando à
vulgari Rhombo-
rum & Paflèrum fa-
milia di/crepet. Cute eft lœviffima, non fquamofa : adeoque fplendentis argentei co-
lons: Pinnis & Cauda piane virefeentibus. Vbi primo capitur, grunnit inftar porci.
Marinus eft .-prasftantia & duritie carnis fluviatili prefer tur : proinde ab omnibus pa-
riter incolisvel coquiturvel frigitur in fàrtagine, atquc pro bono gratoque cibo ha-
betur. In quibufdam femenfive lac, in aliis vero ova r eperiuntur. proinde hoc genus
E 4 non
5* G V L I.E L M 1 P I S О N I §
non ponenduminter eos de quibus Ariftoteles lib. 4. hift. Animai, cap. 11. tc&atut,
In ftirpibus & teftaceis nonfolum, fed &pifcibus, fcilieet Paflerc, Rubellione &c. eflc
quodpariat &gencret, deefle autem quodmaris officio fungatur.
GVAIBI-COA'RA. Guaibì-Coara, LufitanisBuracodeVelA
ha, fquamofùs eftpifcis,argenteo Seme-
lino colore fplendens.ejufdemfplendo-'
ris & coloris elilinea quatper utrumquo
latus fecundum longimdinem tendir.
Magna copia ex feopulis marinis littori
vicinis adnos, deferturà pifeatoribus,
ob carnemfriabileminpretio habitus à
mukis. Cauda eft bicornis, qua: feptimam conftituit pinnam.
; Jaguar аса, pifeis marinus faxatilisj
IAGVARACA. Регсзг ut magnitudine ita & figura
atqueguftu non multum diffimilis.
Aflatus &C elixus benefapit:menfibus
pluviis maxime pinguefeit, vi&itat-
que circa fcopulos, unde unco eos
eliciunt barbari fagaciflimi pifeium
infidiatores, qui ex mari reduces
multos argenteo & incarnato colo­
re micantes copulatim venum exponunt. Totus pifeis elegantibus fquamulis in ambim
ferratis cooperitur: branchiis quoque & aculeis pinnifque acutiffimis armatur,quas prò
libitu erigit, iifque potenterferitpifcatores. Caudajpars reliquo corporifùbtenfalon-
giffima eft, definens inpinnas furcatas fatis longas.

G v E в v с v'.

Etiamfi hie pifeis cetaceus, quibufdamnotis, imprimis vero pinna; dorfalis elegan-
tia, & duobus proceffibus ofleis in ventre à Xiphiis veterum nonnihil abludat, illis ta-
men piane adeenfendus, pradertim fi precipua externa & interna ad examen revocen-
tur. Itaquenofter
Guebufu, Lufitanis Bicuda. Inufitata; figurai pifeis (quam penficulatius D . domeftico
meo graphicedepingere jufiì) corporeeft oblongo ,tereti, roftro acuto ofleo, utrim-
que mobili, ore edentulo, lingua tereti oblonga. Cauda in duo cornua diduóta, ad cu-
jus exortum duae auriculas membranacea;. Prxterpinnas ventris, juxta caput duo oflea
bacilliformia corpora extenduntur in multam longitudinem : maxima illa pinna dor-
falis conftans membrana pergameni asmula, coftis, maculifque variegatis intertexta
eft, quam pro lubituinfùlcum reconditfatis profundum. Squamis caret, fed cute craf-
fa fpinulis albera ex cinqreo argentei coloris veftitur. Carne eft copiofa, pingui, non {pi-
nola nee glutinofa, fed latis bona, imprimis fijuvenis fit, alias bajulis &nautis dicata.
Confor-.
HIST. N A T V R A L & M E D I C L I B . III. $
Conformatio totius pifcis velocitatem non folum, fed &Tpugnacitatem arguit. Cum
cnim unumquodque vim fiiam fentiat qua poffet abuti, hie ab ipfa adolefcentia contra
homines non folum Ted & belluas marinas bellumgeritroftrofuo validiflimo, vi&of-
que aliquando hoftes devorat. In difle£tione ventriculum interiorem multis pifcibus
oneratum vidimus.Tantas denique agilitatis & roboris eft hoc roftrum,ut ipfiim lignum
illi cedat, fi ab ceftro pungente irritatus navem eo petat. Diverfa enim cornua inventa
funt, profunde navium carinis immerfa inftar clavi. Cxtcxx partes interna; ejufdem
conformationis 6¿ conftitutionis funt cum Xiphiis &Thunnis.

Guaperua, Lufitanis"PeinePorco. Q u ifinon idem quern Caprifcum vel Carpum Ron-


deletius Sc Salvianus nominant, faltem ejufdem fpeciei effe facile probari poteft.
Cum enim operofiim adeo fit animalia five vegetab ilia novi or bis Americani ad f pe-
des Europseas referre, condonandomi nobis fi fimilitudines aliquando claudicent ob
infini tos naturae lufus.
Capite eft porcino, dentìbus caninis, fquamis &: lineis eleganti/lime fplendentibus
ex cseruleo variegati coloris. In dorfo intrapinnas &: caput duo habet cornua, alterum
alteri per tcnacemmembranamannexum, qua; nunc mrimamrecondit, nunc denuo
erigit,prazfertimfiirriteturadpugnam. Cauda in duo cornua fatis longa dilatami-,
ideoquepotifllmum dùcrepatà Caprifcis, quibus brevis & quadrata exiftit.
Si omnes partes noftri Guaperva conferantur &c confiderentur, non eft dubium quirt
fit pugnax &r vel ox.
Quantum ad dignitates alimentofas, edulis quidemaflatus, non co£his, verumuti-
que inter inferioris nota; habitos.

G y A R A - T E R E B A'.

Guara-Tereba, Pifcis craflìis, obefus capite obtufo, dorfo incurvato, linde Corcovadó
minor à Lufitanis &: noftratibus nomen obtinuit. Triangularibus operitur fquamu-
lis minimis, ita ut la;vis potius ad ta&um quam fquamofùs videatur. Solis radiis expo-
fitus, infignitur exaureo, &hyalinoca;rulefcens fplendet. Edulisquidem, fedàvul-
go potiffimumexpetitus.
Vt terra
G V L I E L M I P I S O N I S

NARI' NARI'.

Ve terrà Spinis, Rnamnis ; ita Oceanus Rajis, Paftinacis & fimilibiisluxuriat. L i -


cet enim unum duntaxat aut iummum duo ova teftaceafimul edant; eademtamenùV
lis fcecunditatis cauiàeft, quaminGallinis quotidie experimur, qua: unum ovum uni-
co par tu ponunt, cum plurima alia in utero geftent, quorum úngula poftea ut prius
abiòluta fuerint, ita prius eduntur. Ex diifecKone Rajarum idem comperi quod Ron-
deletiusteftatus eft, perfe&a ova in inferiori vulva: parte, &C fere mfinita in iùperiori
ejus parte cbntincri. Coéunt tergo fa:minarum fupinis earum partibus fuperpofitis.
Vterusiis eft oblongus.Ventriculus parvus anguftufquein ecphyfin definìt, àqua breve
inteftinum dependet. Latitudine corporis natant, quod pinnis careant. Tota Pa-
ftinacarum & Rajarum familia aculéis &radiis munita, quorum venenatam qualita-
tem eorumque antidota multi prodiderunt authores, probaruntque fimul noxiam
vimiis folis incile falva carne piicium, qua: vefea eft, ficut ego multoties quoque eX-
pertus fum. Pra: cazteris eminent illa: quarum icones hicapponuntur. Prior Naríl^a-
rt, ob frequentiam &: uiùm quotidianum notiífimus. varia: illorum íiint ipecies, qua-
rum ilia quam exhibeo à quibufdam Brafilianis NAríNart-piníma nomen accepit,à
LufitanisRaja,ànoftratibusPylftaert. EftPaftinacamarina Americana, corpore ma-
gno ,lato , ferme triangularis confiante ad utraque latera pinna latiflima a:qualis lon-
gitudinis. Capite porci fere magnitudinis &C craífitici. Ore fubrotundo edentulo, in
promufcidem definente cartilagineam, habentemquafi foifam in medio. Cranii ca-
vitasfatis capax eft cum multa cerebrifubftantia. Poftoculosin quolibetlaterefpira-
culum amplum, pomi vulgaris capax ; intra ha:c, branchiarum folia recondita jaccnt,
ad latera inferius a fine capitis in quolibet quinque,ob longas inciiuraS. Color totius
fuperiusferreus,maculisalbis per totuminiperfis. Cutis tota glabra laevifque. Cauda:
longitudo quatuor pedum &C trium digitorum ; qua: fenfim gracilefcit. Paulo poft
exortum cauda: ííiperius parvampinnamcurtamhabet,&moxpditearn duos hámu-
los fibiinvicem fuperere£tos, pifcatoriis hamulisfimiles&incurvatos. Caro boni ià-
poris eft, (uffici ens quadraginta hominibus faturandis. Ita ut quantum puncìnris acu-
leorum humano generi obfit (ut in libro de venenis demonftravi) tantum probitate
carnis profit.

Altera
HIST. N A T V R A L . & M E D I C LIB. Ill, £
I A B E B A'R A.

Altera Rajae fpecies Iabebara, aliis labebireteappellata, ejufdem magni tudinis cum Aie-
reba, figura autcm obtufìvomeris ad latera extuberantis. Cauda longa, cutis glabra,
coloris fufci. Carne quoque ut prsecedens Nari Nari probata &: boni fàporis. Idem
piicatoresmihi tettati funt de aliis Rajis ; quae huc adferi-em,fi hiftoriam prolixam,
non brevem edulium pifeium exhiberem narrationem.
COROCORO'CA.
Corocoròea Pifcis marinus fquamu-
lis majufculis argenteis operitur.
Carne eft probata, fed dura, ideoque
à delicatioribus non adeo expetita.
Pedalis eft longitudinis. Frequens
roto fere anno.Pinnas habet{èx,qua-
rum dorfalis acutis fpinis (ùftentatur
quam inrima recondit.Murmur edit
Corocoro quando capitur, unde no-
men accepit.

GVARAPVC

Guarapucú , Lufitanis Cávalo, Belgis fôtotm00-&!0. Corpore eft, ubi adoleverit,


feptem pedes longo , non fquamis, fed cute laevi argentei & cxrulei coloris oper-
ía , intercurrente linea à capite ad caudamex tenuimmis fquamulis contorta. Pifcis
potiífimum, marinus quod ibi pariât, licet in oftiis fluviorum dulcibus aquis fubinde
videatur dele&ari. Si ad fpecies Europeas referatur, minus cum figura 8¿ natura Scom-
bri quam Pelamydis ÔC Thunni Ariftotelis convenit, quamvis corporis procedía-
te & elegantia, atque carnis quoque dignitate utrofque fuperet. Nofter hic Guara-
fucú , ut Thunnus, eft quoque gregalis, pifeivorus, velox ; meníibus pluviis coiens Se
pinguefeens. Proinde tune omnibus paflim incolis tam recens quamfalitus & in penu
reconditus, magno eft obleótamento. Carne enim quamvis fitíkciori, falubri tamen
& grata,fijuvenis fit.
Pira-
40 G V i l E L M I PISONIS
TÌracoaba, fi figu-
PIRACOA'BA.
ram, magnitudinem,
p i n n a s , caput cau-
dam denique furca-
tam confideres, nul-
li-melius comparan-
dus quam Chalcidi
R o n d e l e t i i . Squa-
mulis argenteis egre-
gie Ipl endet. Barba
eft alba. Pifcatores
mihi teftatifunt,folum menfibushybernis, arenofislocismaris Sa circa, fluviorumoftia
capi. Teneritate carnis & nutrimenti prarftantia haud inferioris nozx habetur quam
Chalcidis.

P I R A T I A PVA'.

8111
Ut»

TirAtta Tua., Marinus eft pifcis, nec unquam in fluviis r epertum memini. Maximal
fitmolis ubi a d o l e v e r i t , fzepe ultra ducentorum p o n d o , o b earnis &:pinguedinis c o -
piam: fed tunc ob elegantiam &: aureum c o l o r e m potius, quam ob ufùs humanos expe-
titus, q u o d a d e o tenacis fitcarnis : quando autem gracilis, atque infra decem pondo
exiftit, ab optimatibus in deliciis habetur. O b multam pinguedinem aflatus c o d o
vclfrixo prxferrifolet. Squamulisveftituradeo p a r v i s , u t a d t a & u m glaber videatur,
etiamfi antrorfum mulceatur. T o t u m corpus &: pinna? omnes coloris funt ex obfcuro
aureo hepatici : huic autem colori per totum retis in m o dum cinerei coloris liturae can-
cellata; obtenduntur.
PIRAMETA'RA.

Ttrametara, M u l l i vel Barbi videtur fpecies. Vtrique Sdmoneta nomen ab Hifpanis in


d i t u m . Q u a e d e M u l l i figurandoleSe dignitateSalvianus Gemerus,&:Matthioluspro-
diderunt, huic noftro applicari poffunt, paucis tantum exceptis, prasfertim quod inPi-
ra.meta.ra, macula: grandes rotunda; nigraj in latere utroque appareant; C a u d a e t i a m i n
fineaureamhabeatfimbriam: convenit autem cum mullo &: B a r b o , quod in inferio-
ris mandibulae extremitate barbam habeat conftantem duobus quafi funiculis craf-
fiufculis ; color quoque pifcis à capite ad caudam dum vivit fànguincus fit, ifque poft
m o r t e m i n aureum & flavum mutetur. Q u a m colorimi mutationem , Plinius non
fòlum fed &: Rondeletius aliique recentiores Mullis quoque attribuerunt, iifque i m -
primis qui barbati funt & in alto mari degunt, ficutnofter hic Ttrametara, qui ut c o -
loris elegantia, ita & nutrimenti praeftantia in ccenofis ftagnisviventeslongefuperat.
C a r n e e l t friabili, cum aliquo lentore Se pinguedine, aeproindeminus durabili, nifi
condia-
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . III. 61
cohdiatiir. Hepate eft ex albo rubefcente, fine felle: quamobrem ex hepate condi-
mentum paratur.

G V I R Y B A C
o

Inter Edules Marino s pile es Guirybacó numeratur, corpore grofib, pingui, multa
probataque carne prandi tus. Veftitur magnis fquamis partim cinnabriopartim argenteo
colore fplendentibus, intercurrente linea rubra à capite ad caudam. Coccus allato praî-
ferri fblet. Vi/cera omnia ejufdem coloris & conformationis ut Afèllorum noftratium.
Pirabebe. Piicis volans, fi-
ve Hirundo pifcis,non Brafi- P I R A B E B E I.
liae proprius, fed,ut ex variis
authoribus liquet, omnibus
innotuit inter Tropicos na-
vigantibus,quifiguras&; ala-
rum magnitudine, carnis di-
gnitate, colorifquevarietate
inter fc diferepant. Plurimi
autem Haleci fimiles exi-
ftunt. Quibuidam ad utr am-
que alam in initio ejufdem
parva quafi ala exit. Con-
fiant eorUmalae tenui mem-
brana fubfufci coloris, hâ-
bentqueplicas, 8£ fuftentantur Spinis teiiuibus per longitudinem extenfîs i Sicut ex
hac priori icone vider e licet, qua: capite &r corpof e craifiori depingiair.

Pi R A BE BE IL

Altera autem colore, figura corporis > &c alarum imprimis > multum difcrepat. Ala;
cnim ejus duplo funt longiores &c multo anguftiores fine plicis. Tanta denique inter
F Pifces
6i G V L I E L M 1 P I S O N I S
Piféés volantes difcrepantia a capite ad caudam, ut nihil fere inter fe commune ha-
beant quam quod alati & edules fint. Piicatores promiicue vivos hamis affigunt,profun-
doque mariimmittunt, atque ingenti fcenoreillosrcdimunt, dumeorum perfecuto-
res ipfi decipiuntur Se capiuntur. Merito Hirundinis nomen illis attributum ob vola-
tum,quia demùTe earum more volitant, atque inftar illarum aviumquae è ilumine aquam
haiuWae, vel è terra feftucas colle&ura;. Millenos videre eft ex Oceanoiùbito{ele-
vantes , qua;, dum fugaiibi coniùlunt, ut rapaces piíces, imprimis Delphinos, evadant,,
fubinde à circumvolantibusavibusinipfoaére capiuntur, Charybdimque evitantes in
Scyllam incidunr. mox iterumadhume&andasalas, ( qua; brevi temporis ipatio ex-
ficcantur) leviter aquxfuperficieifeimmittunt: undefitaliquando ut in naves praxipi-
tentur, grataque praeda fiant pubi nautica;, qua: coótos pro grato alimento Halecum
locp apponimi.
GVATVCVPA'.

Gtíttucupá, Corvina. Lufitanis, noftratibus pifeatoribus ¿§)C|)lIi)í£> Quod Afellum


exprimit. iàne fapore &: dignitate fi Afelios Europeos noniùperet, faltcmiispar eft.
praiterea figura Se magnitudine (paucisconceílis pro natura;luíii) ab iis non multura
recedit. Minoribus fquamulis rotundis ex auroargenteis iplendet. Pinnis &:ventre eit
albicantibus. Linea quoque argentea fecundum longitudinem per medium latusten^
dente. Piicatores teftantur,nufquamràfluviis fedin mari capi. Carnis bonitatecum
iàxatilibus contendunt, tamen pro diverfà vidus íui ratione deteriores vel meli ores ef-
ficiuntur. Omni anni tempore fere capiuntur, magno incolarum iòlatio &¿ oblcíta-
mento. Afelli hi pifeiculis veícuntur, quos íntegros devortnf, quia dentes tantum!»-
bent priores., non adeo ad incidendum, quam ad retinendam prxdam. 0

Timucii, Lufitanis Peixe agulha, intcrAcus numerandus. Roftro eft ofleo. Non
fquamis fed cute tegitur, partirà olivacei, partim argentei coloris. In mari & fluvio-
rum oftiis fr equens. Carne eft ficca, non fpinofa, atque boni iàporis, pra;fèr tim in farta-
gine eum oleo vel butyro firixus. Sed ob paucitatem carnis àmeniìs divitum rejicitur.

P I T I M B V A ' B A.

Dubito an inter Acuspifces mifòres Petimbuabalocumteneat. Cute eft glabra, in-


ftar Anguilla;, coloris primumhepatici, moxmaculis cceruleis&ivirefcentibusinfignis.
capite Se roftro admodum produclo. Caro ejus vefea, licet pauca& ficca. Corpore
eft non exade tereti, fed compr eflo Se latiufculo.
Vuba-
HIST. N Ä T V R A L . & MEDIC. LIB. IR

V V B A R A 'N A.

Vubarana, in oftiis fluviorum degens,fiulli pifci Europa?o, certe Truttis maxin'ic com-
parandus, live figuramexternamfquamarumqueferiem, five carnem ejus confideres.
Colore tarnen differt, quod hie ex argenteo mire fplendeat. Ore eft edentulo,un-
de lapis illi loco lingua? eminet. Pifcis ab omnibus paffim expetitus, five co&us, five
in eraticula aflatus nifi*quodinfinitisfitpertextusfpiiuilis.
3

C V R V I ' I

N H A N D I A' II.

Varii ejufdem generis, fed diverfefpecieipifces. La?ves, non fquamofi, barbati, dul-
ciumaquarum perpetui alumni reperiuntur. Quorum fex potiffimum mini inno tue-
runt,quiIncolis familiares funt,&:vili predo diftrahuntur, partim ob frequentiamo
partim quodIuda?i à non fquamatis abftineant.
Lufitani & Belga? hos omnes Bagros appellant ; fed Indigena: cuique nomen fuum
indiderunt. Primo Curui. Secundo Nhandià. Q u i ambo omnium facile optimi cenfen-
tur, tam ratione palati, quam nutrimenti : atque licet raptu fluminis (imprimis divi
Francifci, ubi potiffimum abundant) inmareprolabantur, dulces tamen aquas nonde-
ferunt. Vterque eft barbatus fed cirris barba? difcrepantibus. Vterque cute cinerea, non
fquamofa, tectus; fed primus folummaculisperpetuisvariegatun
F 2 His
His fupra enarratis dignitate efculentafuccedunt duo majores, Gmritmga 8c Giura-
guaçudiâi, quorum icones admodum libi inter fe fimiles exceptis cirris, qui numero,
lku &C magnitudine differunt,ut exappofitis Iconibus liquet. Ambo lasvi cute,candidi,
cum diluto flavo & aureo mixti coloris fùnt. Capitibus obtufis&diU'ateftamunitis.
Septem pinnis, Cauda furcata gryfei coloris. Qupvis modo preparati apponuntur.
I v N'D I A' V.

Quintus vero Innata, capite eft conico, dura tefta te&o. Quatuor cirris brevibus &:
tenuibusjduobus vero mpernis longiffimis & lunatim extcnfis.totus pifcis argentei eft
coloris,
HIST. NATVRAL. si MEDIC. Lia. III. es

colorìs, fìcut &: linea illa latera corporis ad caudam ufque cum pérpetuis argentei*
procuberanciis fccans. Pinnis omnibus prsepofiti funt fortes aculei dentati, quibus do-
lorifica iiifligic vulnera.
Sextus Frutti, noftr a- V Rv TV' V I
tibusfótijp-23a0re,cui
barba quoque ex (ex
cirris data , non fqua-
matus {'ed cute tegitur
glabra, umbra; coloris
fufcis variegatus macu-
lis. per utrumque latus
fecundum longitudi-
nemmirus or do den-
ticulorum acutorum tendit ad finem uique. anteriori pinna; dorfàli/pina crafTa oiTea
dupliciter ferrata incumbit, qua incaute tangentem mifèr e lardit.
Proinde edules licet duo hipofteriores Iundia &: Vrutu, à retibus fùis tamen eos ar-
centpifcatores,ob puncìmras quas tanta cum inflammatione,& tumore excitant,ut {pa-
tio viginti quatuor horarum vix ulli cedant remedio, imo in mentis vel animi defeòtum
aliquando laudati dejiciantur. unicum ha&eirus innotuitremedium, quod quantocius
paratur exhepateipfìus pifcis cum oleo fìrixi, vulnerique applicato. Ita uthinc quo-
que liqueat id quod fepius antea probavi, pleraque venenata fecum ferr e fua antidota ;
modo nos rite illa expifcemur, eaquein aliquo vifcerum prieipuorum, imprimis in
hepate, non raro latere, edifcamus.
CAMALIPVGVACV'. 3
. •

Inter vulgares piíces marinos Camaripuguactí cenfctwì, qui viri craíTitiem S¿ longitu-
dinem cum multa pinguedine acquiritubi adoleverit. Ore eft edentulo valde ampio,
mandibula inferiori immobili, &: íüperiori breviori. Oculis magnis argentéis. Cauda
lata, paulo bifurcata. Pinna; doriàli elata; appendix data eft longa inftar funis cranio-
risre&aad caudam vergens. Squamis totus pifcis tegitur magnis arete ílbi impofitis,
adeoque eleganter ex ceruleo argentéis undatus, ut quali mero argento obductus
videatur. Vtpalato gratior iit,juvenis eligatur, diutiufquecoquatur, obmultam&iòli-
dam carnem craffis ipinis obiìtam: ubi enim adolefcentiam exceiferit, lenta fit ejus
caro, &: bajulis tantum dicata.
Duaspotiífimum ipecies
Tunará obíervar e licuit, qua?,
ut externa figura, ita & in-
teyiis qualitatibusfibifimi-
les. Vtraque ípecies intra
feoputes circa littora vivit,
& teftaceorum domicilia
intrat. Pifciculi iùnt parvi,
. F 3 corpòre
66 GVIIEL.MI P I S O N Ì S
P V N A R v' IL corpore tereti U
oblongo capite
er affo á¿ obtuiò j
ociilis fuperius in
fronte poiìtis, bran-
chiisamplis. Pinna
ab occipitis iìimmi-
tate ad caudas exor-
tum extenfa, mollibufque Ipinis non prominulis texta, limili pinna á medio ventris fer-
me adpodicem ufque per tingente. Cauda utrifque longiufcula & parallelogramma.
Cute tegunturfufea & glabra; Ita ut uterque Punarú iìmiles fibifint paucis exceptis:
prior variegatus eft in lateribus lineis curvis obícurepurpuréis -, pofterior mandíbulas
habet roftratas quali è minimis denticulis compofitas. Vterque palato gratiffimus, ob
carnis teneritatem, atqtie ob alimenti pra?ftantiam ab a?gris a?que ac iànis expetitus.
Ar amaca, Luiìtanis Lingokàa, vulgo
A R A M A c A'. etiam Cubrictmha,Lingula^live Solea? po-
tius quam PaíTeris eftípecies. Noftrates
íCOU0 appellant. Eft Pifcis planus te-
nuiori &: contraevi ori corpore quamPaí-
ícr. a í r a t e exmaris domiciliofluviospe-
tit, ubi carne fit molliori & íuaviori ,
omnique Paffere prseftantiori. Ore cft
magno, dentato, elingui. Veftitur fqua-
mulis adeo parvis ut vix deíquamari poífit. In dextro latere albi colorís, in finiftro la-
pidei cumftigmatisvariegati : oculos quoque duos habet in hoc laterc, in altero nul-
luni. Ita ut Solca? altero oculo orbati eodemmodo natent.
l(hacuundá Mas foeminas
N ö A c v v N D A'. bonitate carnis 8c figura fimi-
lis, exceptis ca?ruleis pun&u-
lis. Ore Lucium a?mulatur.
Dentiumloco habet limas 6¿
linguam tenuem. Cauda, ni-
gra tefta dura tegitur. Squama:
obícure gryfci íunt colorís
cum argenteo tranípl enden-
té. In medio corporis macula?nigra? per Iongitudinemexcurrunt, concomitante linea
íplendente. Frequens eftinreceflii fluviorum,gratiqueiàporis& probi nutrimenti ha-
betur.
P I A B V C v'« '

Pìabucù inter fluviátiles


pifees noninferioris nota? exiftit. Ocülis &íquamulis argen-
téis egregie fplendentibus. Per medium latus fecundum longitudinem linea lata non
iplendens excurrit, qua? inhacIconenimis nigra depida; quodpi&ori concedendum
eft. Dorfum olivacei &hyacinthini colorís. Capiuntur facile vivís pifeiculis hamisaf-
fixis. Adeo appetens eftfanguinis humani, utnatantibus vulnus vel qualecunque ul-
cufculum fugendo & mordendo infligat. Carne eft probata & boni palati quocunque
modo pra?paretur<
Piaba
HIST. N A T V R A L & MEDIC. L I B . III.
Fiaba pifciculus femipedis longitudinis, PIA'BA.
non figura tantum fed natura Phoxinis
veterum eft fimilis, quorum praeter Ari-
itotelem Gefherus & Rondeletius me-
minerunt. Caput & fquama; eleganter
argenteo viridi colore fplendent. Circa
Pinnas & Caudam maculae flint magna:
Indici colons, quibus Phoxini deftituun-
tur. Nufquaminftagnis dulcibusfedflu-
Viis tantum rapidis capiuntur,amantque contra aquarum raptum niti. Saporis quidem
non contcmnendi flint, verum apud Indigenas in majori pr etio habentur, qui eos cine-
ribus conditos foliifque arborum involutos craticula:imponunt,aflatofque pro epulis
apponunt, quod mihi per deferta cum illis peregrinanti prasftiterunt barbari.
Acaraaya, qui vulgo cor-
rupte Garanha dicitur, inla- A C A R A A Y A.
cubus potiífímum reperitur.
Atque inter eos piíces nüme-
ratur qui seque fole & fàle fic-
catur he conditur, quamre-
cens comeditur. Figura
Carpioni fimilisjfed non ma-
gnitudine. Praeter commu-
nes pinnas rubicantes unam
afp er am longam expanfàm
habet, cujus mediam par-
tem nuncerigit, nunc in rimam recondit. Squamis argenteis fanguineo coloreumbra-
tisdecoratur.
K^Acark , inter eos qui alte fluvios ACARA',
fubeunt. Pifcis hie vixpalmum longus,
craflb capite &: corpore. Dentium
loco limam tenet ore. Squamis eft ar-
gentéis ex umbra mix'tis. Inquolibet
latere duas habet maculus nigras ma-
jores S¿ rotundas. Cauda pro mole
pifcis fatis longa lataque. Caro ejus
haud ingrata nec infalubris, Perca-
rumque loco apponitur.
Maturaque,Capite craflb, M A TVS. A QJE'.
dura tefta te£to. Ornate .
fquamofus ex nigro iplen-
dens. Eodem vi&u & natali
fblo gandet quo Tamoatá,fci-
licet caenofb &c lacubus fta-
gnantibus. Figura autem fi-
milis 7areira do Rio, verum
mole corporis iliperior.
Caro ejus boni eft faporis, fed non fatis ficca, proinde condimentis eget. Eifdem lacu-
bus innatat egregius pifcis MUCH dictus.
Fiquitingit , pifciculus flu- P I Q_V I T i' N G A.
viatilis ob carnis fimilitudi-
nem &c lineam reclram per
corporis longitudinem cur-
r entern pifci Piabucá compara-
tur, licet colore & mole cor-
pus multum difcrepet. T e -
gitur fquamulis albis, ex qui-
bus hincindeolivaceus color tranflucet. Pinnis eft albis , & : caudabifurcara. Linea la-
F 4 ta,qua:-
c'è G V . L I E L M I P I S O N I S
t a , qua? per utriufque lateris medium ad Caudam definit, argenteo colore emicat.
Carne eft friabili &; bona, imprimis fi frigatur &: elixetur.

T A R E R À L

Qma placuit Incolis Brafiìix nomen Tarara indidiffe utrifque his pifcibus, licet
figura & natali fòlo difcrepantibus, malui cos conjunctim quam fèparatim exhibere,
&: una quali fidelia dealbare. Prior Corpore eli oblongo tereti; fquamulis brunnis
adeo exiguis & afFàbre compofitis ut pifcis ad tattum glaber videatur ;lineis rettis à ca-
pite ad caudam alternatim flavis & viridibus confpicuis. Pinnas habet odo admodum
tenues, quarum maxima eft cauda late didutta&: furcata. Capite colubrino. Orepa-
tulo admodum,dentato,quali ad rapinam facto. Huic Turetra Lufitani ad diftinctionem
compofitum nomen indiderunt faretra d'Alto appellantes, quia in altomari potifli-
mum capitur.
T A R E IR A IL Vo&crìox Tareira do Kio,id dì
fluviatilis, infigniter fquama-
tus ex argenteo fufcus'. Vter-
que edulis, imprimis aflatus,
uterque dignitate 8C fapore li-
bi fimilis, nifi quod Caro Ma-
rini fit minus /pinola carne' flu-
viatilis. Rittu eft patulo, infe-
riori mandibulaJonga èc admodum dentata, quahoftibus vim infer t. Pinnas habet fèx,
quarum maxima eft cauda in extremitate circinata, exnigro undulata.
IAGVACAGVA'RE.

Jagukchguare improprie a Lufitanis Iaqueta dittus. Inftar Percas noftratisobrotun-


dus, fed latior. Squamis quoque ut Perca veftitur majulculis e casruleo cinerefccn-
tibus. Siplures pulhe a dorfo ad ventrem delcenderent, haud male conveniret cum
Mormyro Hyppoliti, Salviani Sc Gelheri. Cxterum pifcis edulis ,fed a plebe potiffi-
mum expetitus.
Taiafica, Pifcis parvus
fed nobilis. ./Egris pariter
ac fanis in deliciis habi-
tus, ficut Por cellus Belgis,
&C Gobius Germanis.pras-
terquam enim quod ngu-
ra illi non diflimilis, ita
be natura quoque convenit cum littorahbus &£ laxatilibus Gobiis. Prajftantiflimus
equidem
HIST. N A T V R A L & MEDIC LIB. III.
equidcm eft nofter hie Taiafica ad voluptatemfimul ac diftributionem , &: fucci boni-
tatem. In arenofìs littoribus degit, ita ut pedibus calcando arenami quo vis facile
capiatur. Coloriseft hyalini pallidi, exiguismaculis fufcis variegatus. Ejufdemma-
gnitudinis pifciculus f r e q u e n s ^ & r i d i d u s : Belgis $ggp&
A C A R P E' B A.

Acarpeha ficut in Europa, ita in America videntur varia: Cyprinorum fpecies. Su-
pra in deferiptionepifeisièptimi Acarapim'ma menti onem fecimushuj us, tan quam illi
congeneris ejufdemque indolis & fàporis. Cujus Iconem propterea preterire con-
ftitucram, Ted quia externa figura nimium difcrepant, mutavi mentem, eumque ap-
pingi opera: pretiumputavi; imprimis cum hie Acarce'ba, noftratium 55^atffltl/ vete-
rum Cyprino fimillimus fit, five internas qualitates five externam figuram confide-
res : adeo enimfuavis fimul& faluber habetur, ut nulli pifcium dignitate cedat ,• in-
gentique incolarum fit fuftentaculo. Sefquipedalis fa:pe eft longitudinis. Corpore la-
to , fquamis majoribus tenuibus argenteo colore fplendentibus. Ore edentulo parvo,
quod extendere& contraherepoteft. Dentium loco ofTà duo incifa habet. Linguae
vicemfuppletpalatumcarnofiim, avulfamquelinguam adeo refert, utnonmirum fit
multis imponere: quod adimitationcmrolertiffimi Rondeletii edodus in diffedione
viva comperi, carnofam feilieet illarri fubftantiam fuperius fixam, non folutam more
lingule, inveni. Pupilla oculorum eft nigricans cryftallina. Pinnis natat iatis, qua;
omnes, imprimis dorfàlis,firmisfatis fpinis fuftentantur. albicantes flint & tranfplen-
dentes. Cauda: pinna furcata & lata. Capitur inter fcopnlos in mari &: oftiis fluviorum.
Ventriculus, lien Sc hepar cumnigricante annexo felle ordinaria: fùnt conftitutionis
pro mole Sc more hujus pifcis. Fcecundus eft, feptiefque Sc fkpius anno parit. Multa
portat ova, qua: fiepe per eunt, quia foemina: adeo inftabiles flint, ut mares, qui eas per-
petuo profequuntur, fernen ovisafpergerenonpoffint.
An vero hie Nofter Acarpeba Cyprinorum more fine maris & foemina: commiftione
quoque nafcatur, ut ab Authoribus de Cyprinis teftatum eft, ego experiri nondum
potui: licetid fa:pe obfervareconatusfiimin vivariisIlluftriflimi principisMauritii.
Piranha, quorum tres
quatuorve fpecies vidifTe P I R A N H A.
contigit, omnes fluviis di-
cati , magnitùdine qui-
dem, non autem figura,
natura,colorcvel dignita-
te multurn inter fedifcrc-
pantes. Major omnium
quern hie exhibeo, vora-
cicate imprimis Celebris.
Capite eft obtufò ut Dori-
de, fedridu majori, in quo
videre eft ordinem dentium triangulatorum acutiffimorum, quibus abripit quiequid
mordet.-adeo denique fanguinis humani fìtiens, ut incauti urinatores cum membri ali-
cujus jadura id experiantur.Pulcre variegatus eft coloribus: fquamae cinerei cum ceru-
leo mixti , fimbria: ignei cum ceruleo, in ventre flavi flint coloris. Edulis nonfolum
caroejus albiffima, fed quod friabilis Sc ficca, optimi faporis Sc nutrimenti fit, per to-
/ driki tarn
W
7° G V L I E L M I P H O N I S
tarn regioncñi in pretio habetur. Si mortuus paulo diutius aíTervetlir, teiiérior r e d -
d i t u r , ficut evenit omnibus fere qua: dura carne iùnt. Q u a l i calor naturalis qui par-
tes continet evaneiceret, 6c calór externus carnem colliquans humidiorem eam
eflìceret.
Cúrimatá. Inter Bra-
Cvfc'IMATAi
illi énfes pifccs nullus
qui Carpioni fapore,
colore a r g e n t e o , iqua*
mis,figura (paucis ex-
ceptis ) adeo eft fimi-
lis. Q u a r e , quum car-
ne iìtnon glutinofa fed
ficca & friabili, merito
inter delicias habetur,
cum, vel fine condimentis, exfolo aceto, elixus. i m o ipiì Carpioni à multis praefertur,
ejufdemque eft indolis &C natalis foli ; in vivariis enim &£ dulcibus lacubus t a n t u m
capitur. I
P U A T M B V ' , Piraumbu obton-
chos quos edit ita
appellatus , Lufi-
tanis Chayquaròna,
ínter fluviátiles C e -
lebris piícis, magni-
tudine & figura n o n
folum , fed o r e , &
fquamis ex auroar-
genteis Carpioni
non adeo diffimilis.
Imo teneritate carnis illi n o n c e d e n s , i t a u t t u t o a b a : g r i s & f a n i s h i c e x p e t a t u r , f i r i t e
prarparetur. In oreiìiperius &: inferius d u o s h a b e t lapides latos & validos , denticulis
vixiènfibilibusprasditos.his buccinas aliaque duriora quibusvivit, comminuere folet.
H u i c affinis habetur fluvialis illepifcis Cururúea di£tus, icd major, argenteiique iquamis
íplendens. Pinnas h a b e t o c t o : quarummaxima C a u d a m conftituit furcatam. Gluten
o p t i m u m exhocpifce conficitur, quod omnibus in familiari eft ufu.

U V A R V G V A R V . Guaruguarú pifciculus riobilis , fed exi-


guus , in ftagnis & lacubus frequens , iàpo-
re u t & : fquamarum aurcarum elegantiapi-
fcem Piaba aemulatur. In quotidiano apud ple-
bem eft ufu.
Curem'a & ParattìAu-
C V R E M A' giles Brafilienfes, Lufi-
tanis Tainba, noftrati-
bus ^acíier^ didi. Q u i
u t t o t o fere orbe notii-
fimi, ita in h o c A m e r i -
ca: tradtu familiares, a t -
que recentes nonfolum
in quotidiano ufu, fed
&£ ialiti in penti refer-
vantur. Ex h o c Mugi-
lum genere, illa ípecies qua: Curemk dicitur maxime eft Celebris. Q u a : ruriiis magnitudi-
ne diftinguitur ; majores enim d u o r u m , minores unius pedis funtlongitudinis, & à m a ^
ris accolis nomine Parati exprimuntur. Cseterum craflb &pingui corpore fibi fimiles,
oblongi ad inftar Trutta: fluviatilis. Capite íünt compreífo, l a t o , craflo, duris fqua-
mis teclo & in conum obtuiìim definente. Supra o s , quod eft magnum & edentulum,
duo foramina íünt, oculi nigri, magni, anterius politi. Branchia: exigua:. Pinna: o ¿ t o ,
^ quarum
HIST. N A T V R A L & M E D I C . LIB. ILI 7 i
quarum una parva|infummo dorfo, tribus fpinis durioribus influita eft. Cauda bifurca-
ra, fquamae magna: clypeata: plane, colons obícure cinerei, cuihyalinus &argenteus
inferiustraniplendet. Nullinoftratiumpifciumfigura&indoleadeo iìmilisquam Mu-
gilimarino, qui Cephali nomen apud Ichchyographos.acccpit. Mugilcs enim acque
ac hi Parali atquc Curemá, aliqui marini, aliqui lacubus ccenoiìs & ftagnis gaudent, un-
de exiftente malacia magno numero lafcivientes exfìliunt. Q m n & iàltu retia ali-
quando traniìliiiTe vidimus : hac enim ratione evadimt ut vita: fùac confùlant, quod de
iis Oppianus eleganter teftatus eft. Pracpinguis eft cocía vel aflata eorum caro, atque
fine oleo vel butyro comeditur, quod multum flava: pinguedinis de iè flindat. Salitus
cummuria,ficcatusinfblereièrvatur. Optima ejus pars venter eft, feddiutius in fai e
refervata fit rancida. Ova quoque eorum íalita S¿ ficcata lervantur in gratiam biba-
cium,quiafitim excitant, ficut ex Mugilibus Europacis fit q u o d v u l g u s ^ / á ^ appel-
lai. Vifceraiùnt difpofita ut in aliis ejus generis pifcibus, nifi quod hepar, vefica fellis,
ventriculus &inteftinapro mole corporis fint exigua. Quodfrequcns eft iniis quiñón
ex rapina vivunt, nam etiamfi gulofi & falaces, carnivori tamennonfunt. Cordeíünt
angulato. Sub pinna eft locus aere plenus. Omnes Marini Lacuftribus pracftantiores,
quodminus limumfapiant.
PARATI'.

Alia quoquefpecies datur Parali cu&a,quacinhis orisfrequens Trutta: magnitudine


& figura, fed Mugilis in dolisacmula, fi natale fòlum&: Carnis faporem confideres,ab
utraque tamen capitis figura abludens, imprimis autem quod hie branchiis deftituatur.
Cacterum oculis eft ellipticis, fquamis argenteis lineari ordine difpofìtis, lineis gryfeis
àcapite ad caudam mugilum moreintertextis. Pinnas habet feptem al'bicantes longas,
caudam in duo ampia cornua divifam. Magna copia in lacubus fàlfis fìmul capiuntur.
Recentes acque ac ialiti in pretio habiti. Carne funt ficca & probata. Pluviis menfibus
adeo pinguedine abundant, ut nullo fere obfbnio indigeant, ,
Tamoata, parvus fed
mirus afpe&u eft pifeis. A M O A T A.
ptacterquam enim quod
caput ejus fàtis amplum
iùperius tegatur tefta du-
ra inftar clypei,univerfum
quoque corpus loricatum
& fquamofìs armatum
annulis,ac proinde Soldìdo
nomen à Lufìtànis in-
ditum. Ore eft edentulo,
fed barbato, geminis filis
oblongis. Coloris eft to-
tus pifeis fulvi & fubnigri.
Adeo fugit aquam fàlfàm,
ut tempore acftivo Se fic-
co per terram abeac dul-
cem aquam quasritans. Caro ejus laudabilis eftfaporis & nutrimenti, inter que fecundac
menfae delicias apponitur,imprimis filale &: pipere arrofa, inverti vel craticula afletur.
Eifdem ftagnis innatant Nhandia , Gucba,Noia di&i, qui bonitate carnis pracceden-
tem aanulantur.
Inter
G V L Ì E L M I P I S O N I S
7*
AMORE'-GVAJV' Inter lacuftres pifcés primatuni
quoque obtincnt illi qui generale
nomen vernaculum Amore audìunt,
vulgo Amoréa corrupte di£ti ; quo-
rum diverfk fpecies, addito agno-
mine diftinguuntur , ut Amore guaiti,
dimore-Vìxuma &c Amore-Tinga,
omnes natali folo> colore ferreo, &qualitatealimentofafibifimiles, fedfigura & m a -
o-nitudine dif crepantes, liti in Amoré-guacu appar et, qui primo fe offer t, adeoque expeti-
tus ut Indigena? illumfùb ripasvel fundi arena utcumque fepultum exinde cum molc-
ftia eruere non graventur. Qui enim Amoré-Tinga dicitur, corpore eft exiguo, habet-
quefquamas in totum albicantis coloris, intermixtis maculis fufcis ut Taiafica. Carne
eft tenerrima &c friabili, ac ab omnibus inpretio habita, nonfànis tantum, fèd & asgris,
quibus admodum cònducit.

A M O R E ' - P I X V MA
Ille qui Amùré-Fixuma nomen accepit, capite eft
lato» ore ampio & edentulo, corpore oblongo,
ventre extuberante albo, caeterum coloris ferrei
ut pifeis Tamoata, quem nonnihil aemulatur figura
& qualitate alimentofa; Cum enim dui cium aqua-
rum ftagnantium incola fit asque ac 1 amoata,, carne eft, ut illa, protrata, &: ficca, atque
inter epulas appofita, codemquemodo preparata.

CARAPO'.

Diverße fpeciei Carapo inlacubus &:fluviisreperiuntur, partim fibi fimiles, partim


diffimiles. Prima (cujus hic tantum iconem exhibeo) cultri figuram nonnihil semu-
latur, imprimis fi obtufiim & rectum ddrfum, atque ventrem acutum &£ prominen-
tiorem, inftarBarbotx Rondeletii confideres. Capite& cauda eft admodum tenui-
bus & acuminatis. Squamis exfufco & nigrorubefcentibus.Grati licet faporis fit ejus
caro &ab omnibus in pretio habita, tarnen fluviatilibus &: marinis Carapi nutrimen-
ti dignitate cedit.
G v A C A R l '

Duae fpecies Guacan in mari & oftiis fluviorum capiuntur , figura pyramidali &
magnitudine circa pedali fibi fimiles, fed alimenti dignitate & colore difcrepantes.
Omnes afperfi maculis obrotundis fufcis, feminis fìnapi magnitudine ; fed illi quorum
fquamas dilute croceo colore fplendcnt, paucioris funt carnis ; qui vero umbras funt
coloris,carnispraeftantiacasterisprxferuntur. Omnium caput tèfta veftitur d u r a &
hifpida, oculis & ore parvis. loco dentium in utroque latere procefTus apparent quafi
ex fètis equinis fadi. ab extremitate membrane labii inferioris cirri inftar batb« de-
pendent.
HIST. N A T V R A L &t M E D I C . L I B . ill. p$
pcndeht. Pinna; imprimis fuperiores fpinis offeis fuftentantur, quibus alios pifces &
pifcatores'-fcedunt. Cauda conftant bicorni itidem fpinis firmis fùffuka. Ita ut totum
corpus horum pifcium loricatum dici pofiìt, adeo ipfìe fquama; funt afpera;, cum qua-
drangulari extuberantia in medio fui.
Detradta hac lorica hifpida, fublatifque inteftinis, (quae longiffima, & inftar fili
sequalis craffitiei funt) pifces coquuntur & afTantur ex more incolarum. Frequen-
tiusinufufùht diviFrancifci rapidifTimifluminis accolis, fìcut quoqueprascedens pifcis
Carapó.
*. ALBA C O R E T T A Ì

Inter Cetáceos gregales pifces altummare incolentes non magnitudine íblum, fed
&C carnis bonitate celebres íüntilli quorum aliqüi à pube nautica &¿ pifeatoribus Coor-
za, ali qui Coretti di&i, qui omnes ejufdem quidem generis funt, fed diverfse fpeciei ob
magnitudinis &molis differentiam: hienimÀfelli noftraiium circa flint magnitudinis,
optimi infliper palati Se boni nutrimenti. CxrUleis fquamis in dorfo, argentéis vero
in ventre, ac proinde Albi Coretti vulgo noinen audiunt. Cujus Iconem appofitam
vides.

COORZA,

Ât vero alterafpecies precedenti fimillima eli li figuram Se naturam examines*


Verum magnitudine multimi ab ea differens ; quippe fexdecim vel ododecim pal-
marum eftlongitudinis. Pelamydum Amiarumque familia;afcribenda, filchthyogra-
phos confùlas, adeoque cum iis participât, ut quantum ab aliquoeorum una corpo-
ris patte recédât, tantum alterifùafimilitudine appropinqüet, quali perpetuus appa-
reret natura; lufùs inter novi Se veteris Orbis animalia. Corporis enim capitifquc
ac caudae figura ad parvos Thunnos; fi ftrias nigricantes autem ca;teraqUe externa
confid'eres, ad Amias Pelamydefque potius referri debent. Squamis teguntür exni-
gricante caeruleis magnis (qua; in coesione dehifeunt) fëd ita adamuffim compaclis ut
lasves effe videantur. Sunt roftro acuto, ventre craffo, cauda tenui in figurarci Luna;
in cornua curvata; definente ; dorfo carruleo fplendente* ventre argenteo. Pinnashâ-
bentduas branchiales, & duas dorfàles , totidernque in ventre, atque imam verfiis
podicem. Ventriculus, ficut in plerifque voracibus Se rapacibus fòlet, magnus cum
infinitis appendicibus. Inteftina tenuiora. Lien nigricans. Hepar ex albo rubefeens.
Velica fellis hepati non folumfed toto intelaino annexa. Pifcatores teftantur, hos quo-
que Thühnorummore certis temporibus cefhro infeftari adeo dolorofò ut è mari exi-
liant aliquando in naves» Caro eorum eftmulta,nohfpinofà, fuavis, adflavedinemver-
A
G gens,
74 G V L I E L M I P I S O NI S
gensjiìccioris & durioris fed multi nutrirtientijac proinde à pube nautica admodum ex-
petita. Sicondiatur &obiòniis aromaticis inftar carpionis apponatur antequam ado-
leverit, àdelicatioribus minime contemnitur.

C A M V R i'.-

Diveriìeipecies Camurí, Lufitanis Robalo, noftratibus ¡^ItOfCft- Quorum illi qui dul-
cium & ftagnantium tantum aquarum incoiai íimt, Lucii Latinis, Brafilianis Picudo,
vel qui inter eos maximi Cumúrip di&i, adeoque Europseis íimiles externa figura, fapo-
re &¿ qualitatibus alimcntofís, ut nihil differentiae inter eos notare potuerim.quamob-
rem eorum defcriptionem &: iconem exhibere fupervacaneum duxi, ledtorem ad
Ichthyographos remittens.
Illi vero qui in mari nafcuntur & oftiafluviorurn fubeunt, Lupi Latinis, fed Indigc-
nis Camuriaf>éba,&qai majores, Camuri-guafu dicti.quorum aliquiinter fè adeo magni-
tudine&: colorcdifcrepant, ut diverfasípecieivideantur. Frequentioris & pratftantio-
ris iconem exhibeo qui a figura noftratium Luponmi non multimi abludit,, utñeque
fapore, nifi quod tota familia Luciorum &c Luporum Brafilienfium Europxos di-
gnitate facile íírperat, zegriíque pariter ac Ìànis conveniat. Eft hie Lupus, magnus,
fpiflus , íquamis veititus ut Carpio argentéis, fed ventre albicante : dorio, lateribus &
. .pinnis aurei coloris. In quolibet latere iuperius á fine branchiarum uique ad cau-
dam producitur linea nigra craffa. Capite eft oblongo, branchiis quaternis, oculis
magnis, parulo oris hiatu ad rapinam compofito : loco dentium, offibus afperioribus
palato conceííis. Pinnas habet oóto. quarum prior in dorio firmisipinis, tenui mem-
brana connexis, mftentatur, & in rima reconditur» Cauda cftlonga&: lata atquefur-
cata. Viicera pro mole pifeis magna &: capacia; imo ab ipíb ventrículo, & inteftinis
longis, rapacitatis figna deiùmi poffunt, cum contrarium appareatin diifedtione eo-
rum qui limo & alga tantum vivunt. Bis anno parit fcecundiiììme, imprimis ubi fluvii
in mareinfluunt. Piicium carnenutritur,eaquepingueicit, excujus victus locorumque
ratione in quibus degit iùcci & nutrimenti probitas facile colligitur. Hie cum in-
ter Neptuni pecora-vere Lupum fe prasbeat, iùbinde nimia: voracitatis poenas dat,
quod iquilla; devoratac aculeo quem fronte gerunt, viicera ejus iàucient, &pari vin-
ài ¿ta necantem ho ítem interimant. Luporum optimi albimmaque carne iùntpela-
gii, mox fluviátiles, •deinde in ft agni s viventesvad illud Galeni didum, alimentium
quodexpelagiis Lupis provenit, fanguinem confiftentia tenuiorem gignere. Lapides
qui in Luporum, ficut & Tubefonum aliorumque multorum pifeium Capitibus in-
veniuntur, atque adveráis nephriticos conferre perhibentur, id cum dodiífimo Ron-
deletio ientirem à gravitate potius fua (quam omni fimili lapidea: fubftantia; ineffd
comperi) calculum deprimente , quam ab occulta quadam antinephritica qualità-^
te prodire.
Lupi diveriò condimentorum appararti magnatum menus imponuntur, nunc elixi,
nunc aífati, imprimis illi qui duorum pedum longitudinem vix ajquant.
Ova eorum condita quoque inpretiohabentur: tunc enim nonfolumpro penu fed
& deliciis refervantur, atque pro falíamento, loco Beíárge ufurpantur.

G V A-
HIST. N A T V R À L . & M E D I G . L I B . Ill, 75

C R V S T A C E I P I S C E S.
G v A' I A - G v A 5 v'.

Tota provincia inflnitis Cruftaceis pifcibus, imprimis Cancris aquaticis &; ter*
reftribus fcatet : quorum ali qui medicamentofi,utfuoloco probavi; aliqui alimento-
fi ; aliquorum qualitates latent. Ego ex multis paucosperftringam, qui in urn quo­
tidiano omnibus maris accolis funt. Compertumeft, hie quoque totum genus crufta-
ceum deponeretempore plenilunii antiquas cruftas moixferpentum,inrImaqueven-
tris parte erumpere, ut nova elegantiori veftiatur.
Plures funt fpecies Guata, quibus cognomina varia addita. Illorum qui fimplicitel*
nomcnGuaia audiunt, alii albicantes non edules , quos prastereo : alii edules, quorum
primam iconem hie exhibeo,utpote qui afpectu, magnitudine &: dignitate ceteris faci­
le fuperior, ac proinde Guaia-gttafé dictus, eoquemagis^acceptus, quod non adeo fre­
quenter capiatur. Tegitur tefta elliptica, in ambitu multis exiguis corniculis, fuperius
autem convallibus prasdita. O d o eft pedibus cum quatuor junduris cruris pilofis, un-
guiculis nigris, brachiis inazqualis longitudinis, forcipibus validis roftratis & denta^
tis. Color totius cancri five vivi five codi eft fàtur e rubens. Multa & grata eft carne,
qua; optima; noftratium minime cedit, atque ingenti peregrinantium folatio exiftit:
segrotantibus quoque expedoris morbis multum profimt.
Sequitur Gudk-Jpara, G V A ' I A - A P A R A'.
inter majores &: elegan-
tiores variegatos habitus ;
tanta vi natans ut per os
aquam exfiifflet, quafi ex
fonte exiliret. Tefta lu­
nata in utroque latere po-
fterius exfeda, & in acu­
mina definens. Colore eft
obfeure brunno, & macu-
lis ex albo flavefcentibus,
ftnifque brunnis elegan-
ter variegata &: ornata.
Pedibus eft o d o , cum
quatuor
7* G V L I E L M Ï P Ï S O N i S
quatuor folidis internodiïs; brachiis &: tenaculis Galliroftriuh cum füa crifta repráéfen-
tantibus > ita ut Gcfiierus merito tales Gallos marinos appeíIaíTe mihi vifus fît.
CIRI'.
Inter Cancros marinos aliqui fin
generice nomen obtinent , &: ad-
dito cognomine diftinguuntur, ut
firi-o'í>i&c$irt-Apoá, <5¿alii. Omnes
haeípecies fundos aqux falía* obam^
bulanterarius ad littora prodeunt,
nifi amore Ambra: grife-a:, quod è
mari alluft, ideoque magno tantum
refluxu capiuntur.
$m-dp6Á, cujus iconem tantum
exhibeo > cft Cancri mediocris
magnitudinis. In teftas: meditullio
nigricans cordis figura, aliaqueor-
nate depicta íunt. in ambitu ipía
tefta brachiaque dentata fuíci colo-
ns , forcipibus ex ceruleo albeíccn-
tibus. Crura fex ex albo & viridi
mixta: loco feptimi & odavi cruris
pofterius duo remiges partim caeru-
lei,plani,hirfuti,quibus natando cur-
fum potifiininm dirigit. Oculis eft
parvis prominentibus & longe á fe
invicem diftantibus. Corpus inte-
tiììs carrai eicit. Caro eft optimi faporis > nec facile nocetventrículo,etiamfimulta
quantitate ex aceto comedatur.
VcA-V'tfA I.

Varii paluftres variar màgnitudinis Cancri dantur, interque eos maxime uluales Vfa
nomenaudiunt. Egoillos tantum exhibeo qui Vça-ûna, & cujus fa>meila Cunurûàici-
tur. Vterque eft bona carne, fed mas focmina multo
G V N V R V major &t minus hirfutus, ficut ex ïconibus apparet.
Corpus illi eft ellipticum , fuperius convexum : ab
utroque latere criiribus quaternis j totidemque eft
ihternodiis hirfutis caftanei coloris : oculis flavef-
centibus cylindraceis, quos erigit &recondit. Bra-
chium dextrum cum fuo forcipe, grandius finiftro,
& interius acutius. Tefta eft coloris olivacei, infe-
rius flavefcens. Carnefunt fatis probabili, nec potui
animadvertere marinis dignitate cedere*
Inter minores Marinos Cancros Maracoanì cenfetur , qtìi corpore eft quadra-
to, fulvi colorisi cruribus o&o, rarifque pilis fufcis veftitis. Brachiis eft duobus, fed
adeo
HIST. NÀTVRAL. & MEDIC. LIB. III.
adeo magnitudine difcrepantibus,ut M A K]A'C O A N I.
uniftrum minus fit uno è pedibus :
cum è contra dextrum adeo fitma-
gnum,ut totum corpus poft illud abs-
conder e poifi u Forcipe itidem eft ad-
modum lato, extuberantiis prsedito.
Oculisiibiinvicem oppofitis longis
&: eminentibus, inftar aciculce te-
nuibus, quos momento erigit, & in
rimarurfus recondit. Edulis eft, at-
que boni nutrimenti, fèd prxceden-
tibus dignitateinferioris.
Tandem ex terreftribus
unum promam,eumque facile GYANUV'MI.
praeftantiorem, Gmnhumi ab
Indigenis vocatum.Is corpore
eft rotundo. Cruribus ono-
nis pilofisfibia?qualibus,qua-
tuor interno diis diftin&is.
Brachiis eft duobus, fed dex-
tro multo major uniftro. Ocu-
los altiffime erigit, atque mo-
mento in longa cavitate abf-
condit. Turmatim antra fiib
vefpcram deferunt pabuli,
gratia, & filvas paludofas cum
magno ftrepitu oberrant, ih-
fcquentefque non raro eva-
dunt, quod celerrime cur-
rant, & quidem tranfverfim :
tuncqueoculosadlatus convc'rtunt, brachio longiori utcunque elevato. His vcfpe-
ri barbari non folum, fed&milites infidiari amant. quodque adeo bona unt carne,
integris cohortibusfufficienti funtfuftentaculo.
P O T I o^v I Q^V; I Y A .

Locufta Potìquiquiya crebro ad nos è mari & oftiis fluviorum defertur. Tefta ejus
Frcquentibus eminentiis inftar corniculórum acutorum anterius fcatet. In quolibet
G 5 latere
7 8 G V L I E L M I P I S O N 1 S
latere quinqué habet crura, totidem interno dus diílinóta. Quodlibet crus unguem
habet incurvum, acutum &pilofum. Oculiprominentes cylindracei: ante eos, iùpra
o s , quatuor cirri exortum íiimunt ípinofi, inter quos duo minores teretes non ípinofi,
ac ultramedietatem bifeófci. Pofterior pars corporis feptem juncìurisiìbiinvicemap-
poiìtis conftat, cauda definente in quinqué pinnas. Tefta tota co&afanguinei fit colo-
ris, ejuíque caro aeque inpretio habita apud magnates ut noílratium ; à quibus cum ne-
que fapore ñeque alimentofa qualitate difcr epare animadverterem, ulteriori deícri-
ptioninon inhaereo.
Varias Gammarorumípecies íüp-
P o T i. peditatBraíilia, quorum aliquiin
teftis habitant, fed minus expeti-
ti ; aliqui fine conchis degunt, &
generali nomine Poti exprimun-
tur. Illeautemqui Gmricurú no-
menaudit, elegantia & dignitate
caeteris facile íuperior, cujus ico-
nem tantum exhibeo. Vulgo Cama-
raon dicitur, qui fuíci eft colorís,
fexcruribus cum tribus internodiis ípinofis& aculeatis, unguiculisinextremitatem
definentibus. Girripropeos prodeunt, quorum duo longiffimi, quatuor breviores
&C tenuiores, quibus cibum tenet,atque fréquenter exfluviis & maris littore, omni fere
tempore, fed menfibus imprimis pluviis, àpùcatoribus ad incolas deferuntur. C o d i
optima funt carne, nec Europaeis cedunt.
H I S T . N A T V R A L . Sc M E D I C . L I B . III. 79

S E C T I O S E C V N D A
Qua agit de Ulvibus.
Attenus de Pifcibus,nunc de Avibus agendum. Quod antequam
aggrediar,opera:pretiumerit , deearum indoleSe conformatone
paucain genere praefarier; Miflìs Gallinis & Columbis aliisque Pal-
mipedibus hue ex Europa illatis, quaehaud magnamiubeunt in me-
lius vel in pejus murarionem : nifi quod in calidioribus hiice regio-
nibus prolifica: magis ílnt, arque incubatus minori remporis ipatio
foleat abiblvi quam apud noitrates.
De indigenisitaque Brafiliae Volatilibus potifllmum dicirurus, quantum inter feva-
rient, Sc quantum cum veteris Orbis Avibus àut difcrepent aut conyeniant. Si dryer-
fitatemplumarum, Sc colorum elegantiam, ipe£tes, nullis totius mundi Avibus ce-
dunt : verum can tu longe ab Europaeis fuperantur. Vt quaedam cicuratce aedes quidem
garrulitate,itafilveftres clangoribus inconcinnis nemorareibnarefaciunt,fedvixal-
terutras grato aliquo modulamine aures demulcere compertum eft. Meniibus plu-
viis maxima earum pars pingueícit, ob fruétuum & vermium ubertatem. Meniibus
aeftivis ad ripas fluviorum convolant, cibi, aéris Sc aqua: captandae caufa, ac pluri-
ma: tunc riparia: evadunt, ibiqu e dum íecure apricantur caíTes aliaique aueupumte-
clinas haud facile evadunt. Pauciores quae roftro vel unguibus funt armata:, hoftes fuos
minus extimefeunt, atque in cavitatibus arborum, vel humi, fe fidunt ; verum pluri-
ma: in íummitatibus altarum arborum, ramorumque extremitatibus aáferpentumin-
íidias eludendas miruminmodum nidificant. Pro penuria aut abundantia alimenti, ut
abitus ilereditus tempora obièrvant ad loca vicina, tantum vero abeft ut mare trani-
volent, aliafque diiìltas terras viíiteñt, ut ne quidem hujus Continentis mediterranea
verftis Peruviam unquampenetrane compertum fit, quod adeo immenfa fint interpo-
fitaipatia, ut ipfos aviumvolatus fatigare dicantur, omneque cum Peruviae tam ani-
mantibus quamhominibus commerciumfecludant. Palmipedes amphibia: agreítes 6c
domefticae, lacuum &fluviorumalumnae, ob perpetuas vir eícentes herbas paluílres,
montanis dignitate non cedunt..
Omni anni tempore ob infigném aeris temperiem calidam &humidam pariunt.
Inminoribusvero (quarum pleraeque quotannis tantummodo íemel ovaponunt) vix
ovarium reperire eft : in majoribus ovaría, pariendique tempora, ex coniùetis natura:
legibus fe habent. Avibus fere omnibus , ut in diflecando videre contigit, duplex
quafi ventriculus à natura conceflus eft. Quorum alter ingluvies in infima colli parte
haeret, ut facilius cibum maceratum pullis regurgitet. Alter, ventriculus proprie di-
étus, intra abdominis capacitatemi, infra cor, pulmonem Se jecur fitus, ex duobus
vel tribus praeter morem adeo validis & ligamentofis mufeulis compadus, ut mirum
non fit, multa duriora & aipera facile atteri, imo ipfos cálculos in eo laevigari. Intefti-
na- à ventrículo iùperius orta iècundum longitudinem íuríum 8¿ deorfum uteunque r e-
plicataiùnt. Felle, licet minori, omnes majores aves praeditae, quamvisfitus &¿ color
íiibinde varienti In minoribus vero, quantum viíü confequi licuit, fi non ipfum fel,
faltem porus cholidochus apparuit. Vreteres &renes, quod cum pace veterumphi-
loíbphorum libere pronuntiaverim, pleriíque conceífi. Vefica autem carent, ni fallor,
omnes,quod dumpitiflando bibant, parvaque in iis redundet urinae copia, lotium
in communem alvum cum ficco excremento deponant. adeo ícilicetplacuit naturae,
ut ne quid neceflàrii deeflet vel redundaret iuperflui. volatilibus enim in aere pendulis
onerifinedubio fuiflet vefica urina diftenta.
Primo fe ofierunt diverfàe Phafianorum ipecies, prae caeteris avibus vefcis, prima-
tum facile obtinentes. Licet enim circa ciborum ele£tus & vicìus rationes tres convi-
va: raro confentir e videantur : attamen cujuicunque terrae incolae vel mediocriter tan-
tum palatum dodi, in teneritate Se nobilitate eorum carnis, facile-convenire ere-"
diderim.
G 4 Mutu
8o G V L I E L M I P I S O N I S

M v T v'.

Si incelebri hac ave Mutü carnis teneritatem& exceìlentiam confideres,expha-


fianorum eft gé*nere : quibus etiam figura & colore haud multum diifimilis ; quamvis
non pauca in eo coneurrant circa indolem & conformationem corporis, unde Pavoni
comparari poflìt. Tota avis fplendet prae nigredine, cui hinc inde aliquid viridis tran-
fplendet,cum albis pennis in cauda.m fummo capite exnigris pennis quafi mitellam ge-
rit.Roftro eft egregie incarnato. Oculis magnis nigris. Cruribus gallinaceis. Cauda lon-
ga inftar Gallo-Pavi, quam e r i g i t i extendit. Lubenter quoque Pavonum more in
tedis velarboribus confidet, alteque clamatRacuaRacud. Carnis probitate quoquo
modo preparata, imprimis affata, nulli avium Americanarum nec Europazarum ce-
dit, ac proindeapudoptimatesobdignitatematqueelegantiam cicuratur &alitur.

MVTV'-PORA'NGA. Reperitur & alia ejufdem fpecies,


cujus Iconem hic appono , quam
Mutti-Poraftga\ocant.Qux licet ma-
gnitudine precedenti Mutti cedit,
dignitate tarnen carnis illi par eft, &
indole plane fimilis, roftro potifll-
mum •& pennis capitis difterens,
quod hxc roftro fit r e d o , & nigro
inextremitate,in exortuvero cro-
cei coloris: Afummitate capitis ad
colli initiumnigerrimis pennis, in-
ftar holoferici, cochleatim tortis,
decoratur, prsecedentis Mutu multo
majoribus & elegantioribus, quas
in criftam crifpam erigit. H x c ut &:
caetere Phafianorum & Perdicum
fpecies , pectoris carnem,pra* ceteris partibus corporis, habent magis albicantem,
ficut Europei ; eodemquc modo cicurantur & faginantur cavea inclufi. Praeterea
nobilioribus hifee avibus (quod multis aliis negatimi eft) ingluvies ventriculo pras-
jacet,quefemefum&: crudum eibum prius reeipit, quafi aliquid fimilitudinis cum
ruminantium animalium genere haberent. Ova illis flintgrandia, dura &c alba.

Tertia
H I S T . N A T V R A L &c M E D I C . L I B , ILI Si
- Tertia Phaflanifpecies, I A C T-P E MA,
media; eft magnicudinis
intra duas pra;cedentes,
lacu-Pema di&ia. Quod no-
men fortafTe accepit a fuo
clamore, quiaadeo alte
clamat Iacu Iacu , ut me^ -
minerim per defèrta cùriì-
peregrinarer, ipfà nemo-
ra refonuiffe à multarum
clamoribus gregatim voli-
tantibtis. Gallina; dome-
fticae nigra; flmilis eft -,
ejufque plus minus magni-
tudinis, multafque cum eà
partes corporis commu-
nes habet; nifi quod C a u -
da fit longiori, pedibus &£
cruribus magis rubicundis,
& l o n g i S j ftaturaque èré^-
cTiori incedat, turn quòque
verticis plumas in crifta:
modum erigat. Garo ejus
praxedentium carni guftu &: nutrimenti prseftantia non cedit: quamobrem fupervaca-
neum puto, diótarepetere».
I A MBY'
Poftquam de diverfìs Phaflanorum fpeciebus cgi-
mus, merito fuccedunt Perdices Iambu d i t o . Quarum
duaun fìlvis littoralibus danturfpecies,majoresj&; mi-
nor es.Has magnitudine noftratibus cedunt:illa: figura
carnis mole & prarftantia, Europads Perdicibus pares
flint. Vtriufque penna: flint per totum corpus obfcure
flavef centes, verum fufco mixta: atque maculata:.
Cantera qua; ad Pcrdicum noftratium indolem,car-
niftpe teneritatenijatque vifcerum conformationem
pertinent, adeohifce Brailli enfìbus quadranti utvix
quicquam folidi à me huc adferri poflìt, quod non
antea ab Authoribus Ornithographis fàtis fìipcrqué
enarratumfm
CARIÀMA'.
Egregia hxc avis fllveßris Cariama
ex aquaticarum quoque eft genere,
udöfifque locis ob praedam dele&atur
more Ardearum, quasmole corpo-
ris nonfblum, fed & carnis dignitate
longe fupetat : quafi peculiare efTct
hifee calidioribüs regionibus, ut aves
aquatics plera:que montanis nonfint
dignitate inferiores; fede contra te-
neritate carnis ipfis rufticolis Euro-
pads aquaticis facile pares invenian-.
tur {inter quas cenfetur hxc Canada i
in exortu roftri adunci flavefcentis
criftam plumatam nigricantem erc-
ftamgerens, oculos habens aureos.
Totum corpus pennis veftitumgrifeis
fufco undatis more Falconum. Cla-
mör
G V L I E L M ! P I S O N I S
mor eftinftar Gallo-Pavi faentina*, Sdongeinfilvis auditor fuo cquidcm malo, quod
aucupes convocet. Toro fere anno probatiflìma eft carne, Se ab optimatibus inter pri*
masdelicias expetita. Manfaefa&a asque acfilveftris aflatur &coquitur.

C A R A C A R À ' .

Licet Caracara Accipitris fringillaris five Nifi habeatur fpecies, qua; Lufitanis Ga~
viaon di£ta: tamen non inter vere rapaces cenfetur.Palnmbis, Turdis,Columbis & Gal-
linis infefta, quibus perpetuo inlidiatur, & facile potitur ,quodvifu,volatu,unguibus &c
roftro Ermis, acuti'quevaleat. Carne eft fatis laudabili, imprimis fi juvenis fit.
gregia eft avis, cauda ex albo & fufco variegata. Pennis ravi coloris cum albis &c fla-
vispundulis.
Alix prasterea ejufdem fpeciei exiftnnt, prazftantia carnis praecedenti pares , fi-
guraquoque externa illihaudmultumabfimiles,quse ablndigenis Teguato &£ Inaio di-
cfoe. In hifee, cseterifque plurimis esedem appendices five inteftinorum diverticula
inferne confpiciuntur, quae paffim in noftratium avibus deprehenduntur.

I P E C A T I A P O A'.
later tot diverts Ana-
tum &c Anferum Brafilien-
fium fpecies hxc Ipecati <_yfpoa
principatum facile tenet, quas
Lufit^ani uno nomine Patos no-
minant; ad A nates filveftres
Indicas referenda*, etiamfi ad
Anferum paaie magnitudi-
nemaccedant. Omnes egre-
gievariegatis funt pennis fic-
ut noftrates Anatos domefti-
cx, a quibus,ut corporis m o -
l e , ita 8c pedum colore fu-
f c o , roftroque adunco & ni-
gro, difFerunt; imprimis au-
tem crifta carnea , canis al-
bifque maculis infignita. Fo-
ramen juxta criftamroftrum
perforans quod narium vice fungitur, in hac imagine a pi&ore non expretfum eft.
Carne funt multa & pingui, noftratiumque teneriori. Inter aves amphibias pal-
mipedes pomatum tenent. Facili negotio figuntur in altis arboribus confidentes,
quas
HIST. N A T V K À L . &c MEDIC, L I B . III. ,§3
quas poftlotionem in aqua frigida lutreunt captandi aeris caufk Idem de indole &:
carnis prseftantia casterarum Anatumfilveftiriumminorum di&um volo , quartini
alia: criftam plumaceam gerunt, alia: fine criftis lune , qua: omnes nomen Mare-
CA audiunt. Hanc aliafque aves' hifee affines fine ingluvie, fed cum gula capaci inve-
ni. Penem praeter modumlongum rigidum circumfert, donee fceminam five in ter-
rafive in aquareperiat, quam opprefTam adeo fine motu tenet, aefi ambo clavo in
coituaffixiefTentjfolummodomas capitis gcfticulatione, & crebra anhelatione volu-
ptatis fenfìim exprimens. Ita ut inter fìimme fàlaecsaves hare Anatis fpecies recen-
featur.
IPECA-GVACV'.
Sequitur domeftica palmipes
Jpeca-Guafü di£ta, ob carnis boni-
tatem Celebris. Mole &: figura
corporis mediae magnitudinis in-
ter Anates & Anfercs noftratium.
Caeterum pennarum & colorum
elegantia utrumque fiipcrans.Ro-
ftri extremitate ad medietatem
eftflavefcente;mox rubra macula
mediani partem capitis egregie
tingente, toto corporea vertice
ad caudam albo colore Cygniin-
ftar nitefeit. pedibus eft anatinis
exflavorubefeentibus. Pinguefcit
seque in terra ac in ftagnis. Dignitate carnis, Anatibus noftratibus fimilis, &C apud
magnates in predo habita. Cazterum fertilis eft avis: magna &: multa ponit ova, omni
fere anni tempore incubatum brevi abfblvens. Salax quoque hxc fpecies". Mentula cx-
terifquepartibus internis generationi dicatis praeter moremvalidis &magnis. Cante-
ra vifcerafòlitas conftitutionis ficut innoftratium Anatibus.

M A 1 A G v E'.

Maiague in familiam quoque cduliiim palmipedum fed marinorum ferorum rece-


e
pta. Anfefis ftmagnitudine ¿¿figura. CaetcrummagnisillisMergisnigris noftrati-
bus non di^milis, adeoque adunca parte roftri extrema ad rapinam pifeium compofi-
ta 5 ut Cofvum aquaticum Gefneri semulari videatur. Capite eft craffiufculo & ro-
tundo. Oculis paulo fulgentibus, collo oblongo Se ornate Cygni more incurvato. T o -
ta avisfufci&fùbnigrjpantis eftcoloris. Colli tantum parte anteriori flavisplumis de-
corata. Circa fluviorum oftiain marivivit, in littore autem nidificat &C ova ponit.
Velox eft natatrix &: vrinatrix, atque aucupurn infidias eludens. Carne eft eduli &c
bona
|4 G V L I E L M I P I S O N I S .
bona, imprimis fi juvenis fit, fed quod perpetuo pifcivora , à quibufdam contcra-
nitui\ ,

N_H A N D V - G V A C V »

Diverfe magnitudinis- Struthiones hic reperiuntur , ita tameii ut maximas Àfri-


canis minores aliquanto exiftant, Nhandit-Gua^u Brafilianis, Etna Lufitanis di&ar.
Rarius in diilri£tuhocParanambucenfi, fed frequentius paulo verfus Septentriona-
lem tradtumfluminumripas obambulant. Ca^terum ejufdem cum Africanis mnt fi-
gurai & indolis. Ferrum quoque & lapidés deglutire amant, eaque inconcoda &
integra per anum reddunt. Tres habent in pedibus digitos anterius verfòs, ungui-
busnigris, craffis,haudacutis ;.pofteriUs unum digitum fubrotundum , grofTum,un!-
de difficili ter in area lasvi aut tabulato incedunt. Collo flmt incurvato olorino, capi-
te anferino, oculis eìegantìbus nigris, roftro compreffo. Àlis flint parvis, ad volandum
quidem ineptis, quarum ope tamen alteram inftar veli erigunt & expandunt, adeoque
curfum promovent non folum ut gregarios canes evadànt, fed, quodmirumvifu in
vafris his avibus, alterutram alarum diftendendo, dextrorfùm & fìniftrorfùm ita cur-
fum dirigunt, utbarbarorum tela eludere norint. Cseterum plumis per totum cor-
pus grifeis inftar gruis, in dorfo longioribus &: elegantioribus cooperiuntur. Cau-
dx vero non flint ejufmodi criftis praeditx, ut Africana; vulgo pinguntur. Plumis per
dorfum expanfis ad anum ufque, fèd ignobilioribus & minus elegantibus. Ponunt
ova,ut caeterae Struthiones, fed minora, eaque in arena fovent, maribus iis fèdu-
lo incubantibus. Salaces flint admodum , mentulamque aliquantum aduncam vi-
brantfà^pe, donecrepertafoemellaeam rigidiffimc ineant, fùppreflamque diu immo-
bilem teneant. Carne &: fru&ibus opti m i s , tum quoque pifciculis ad ripam allucn-
dbus vefei amant ipfique Ambra? grifèas non parcunt, fi ea adjittora potiri queant.
3

Carne flint fàtis probata &: fòlida, noftratium olorum &C anfbrum xmula, quamobrem
inter alimenta ab incolis expetita.
Pfìttaci
HIST. N A T V R A L & M E D I C L I B . III. 85
Pfittacì Afiatici, Africani & A - AIVRV' Se ARAC
mcricani, tori òrbi ob garrulitatem
ac colorum elegantiam , non vero
ob guftus Se nutrimenti pradftantiam,
eelebres* Q u i licet di£tarum re-
gionum fervidiorum alumni, nul-
libi tamen putem tantam copiam Se
varietatem dari quam in Brafilia:
mediterraneis : quos communi no-
mine Aiuru Se Araca ; minores vero
Tuy, vulgo Perroquet vocant. Vtraque
ipecies edulis catervatim fèmper vo-
litant, nimirum bini ac bini, altoque
Se ingrato clangore fìlvas refonare fa-
ciunt. V t enim plerafque Brafiliae aves
incredibili colorum pulchritudine
vifum quidem ; ita nullam fere cantu
auditum demulcere, alio loco proba-
vi > Pfittacis autem fòli.s prerogativa
conceffa videtur ut felici/lime garri-
remmo tanquam ratione prsediti,cum
hominibus colloqui difeant. Miran-
dumfàne, invada hac folitudine Se • T V Y'.
barbarie , ubi tam craffa brutalitas
ipfòs homines occupat ; Pfittacos ta-
men Se Simias adeo casteris animali-
bus nonfòlumpraslucere docilitate,
fed&humanos geftus &: collocutio-
nes ad amuffim imitari ac asmulari.
Omnis generis Pfittacis lingua eft lata
&: craflà j cum folidiflìmis prseter mo-
remligamehtis Se nervis, quafiperpe-
tuo motui &; garrulitati faventibusùta
ut merito Pfittaci à Grazcis ctiam <*v-
Spoù-myXaTÌoi dici mereantur. Cicu-
ratus unus atque alter (quem dome-
ftico meo cuftodiendum dederam)
fazpius de no£te fe ipfum expergefa-
ciens, vel a nobis appellatus, ièmi-
fòmnus mblocutus eft, unde confti-
tit, non falfiimeffe quodScaliger in
Ariftot. de Aquilis venaticis aliifque
avibus teftatus eft,fcilicet ea ammalia
quac ova pariunt non folum dormire
fed Se fomniare.
In diffitis nemoribus altiflimas
occupat arbores tota pfittacorum
familia, unde temporius exipfis nidis
eximuntur ut garritum humanum
addificant. Narri, ubi adoleverint,
manibusfe tra&ari haudpermittunt.
Mediterranei Barbari, tot eleganti^-
fimis Pfittacorum coloribus non con-
tenti , eos deplumant, cutemquevà-
riis tincìiiris inficiunt, quibus poftea
ad pompam fefe exornent. In cavis
arboribus nidifìcant,ubi foramen ex-
H tra
8 <j , G V L I E L M I P I S O N I S
trarotundumfaciunt, acova duo auttria columbinis fimilia imponunt, finenidoali-
quo.fi&o. O v a fitangas,nonidcirco à parentibus deferuntur, fed asque feliciter ex-
cluduntur,quod fit fiib finemmenfis Iunii: piumati pulii circa Auguftumauferrifòlent,
tuncque vermiculus craiTus , in quolibet narium foramine unus, &: quoque in fummi-
tate capitis tuberculum q u o d d a m in quo itidem fimilis vermis l a t e t , omnesbrevi
fponteexcidunt, nullo manente veftigio. Fructibus arborum dele&antur. Pulii eo-
rum non minus in pretio habiti quam in Europa C o l u m b i ; quos affati, frixi, elixi adeo
faporeaemulantur,utmeminerim convivas inter epulandum deceptos, qui loco C o -
lumbarum Pfittacos comederant.Quamobrem,quod adeo ejufdem cum Columbisfint
qualitatis &c dignitatis füpervacaneum duco earum narrationi diutius inhaarere. L o n -
gevi fùntadmodum five agreftes five ci curati. Sclopetisàmilitibus figuntur in filvis,
velad crocitantemPfittacum ex arbore, in cujus ramis auceps latet, facile capife pa-
tiuntur. Nil enim vifo aucupe terrentur, fed utlaqueo trahantur ad collum conje&o
expectant, nec aufugiunt uno c a p t a t o , & in mantica qua praecin&us eft auceps, ipfis
afpicientibus repofito.
P I R A C Y R O B A I. P I C Y I P I N I ' M A II.

III. IV.

Prseter Columbas domeftieasEuropseas o l i m h u c a l l a t a s , quarum f u m m u m i n c o -


lumbariiseft incrementum, varia? quoque danturfpeciesindigenarum filveftrium C o -
lumbarum,Palumborum & Turturum, quse noftratibus, colore, magnitudine, figura,
indole & f a p o r c partim fimles, partim diilimiles, eafqueutpote ejufdem familiae fub
uno capite comprehenderc , & uniufcujufque iconem exhibere conftitui. Majores
Cohimbx Piracuroba, minores Picuipimma abindigenis appellan tur, quae pinguiores uti-
que&pra^ftantiores ceteris habentur. Plerasquefiadfpeciemfuamreferantur, C o l u m -
biSjPalumbis & Turturibus noftratibus magnitudine cedunt,fed roftro fubinde majori,
minufque adunco & craffo. Coloris funt diverfi & eleganter variegarimunc ex caeruleo
cum albo &. dilute flavo mixti; nunc cinerei vel fànguinei. Quscdam ex Africana quon-
dam profapia nata; pennis tegunturpcr totumviridibus inftar Pfittaci, & remiges ala-
rum ex viridi fufcef cunt. Omnibus crura & pedes eleganter rof ci, vel crocei coloris,
&unguiculifufciatque acuti. Aliis cauda plane n i g r i c a t , aliis medietas exterior al-
b a ; ita utpraecipua avium differentia, cum noftratibus ejufdem fpcciei in perpetua
colorumelegantia&varietate corifìftat. Omnes hazraro feparatim volitant,-iifdem-
quelocis nidulantur, 8c amicitias inter fe exercent, nifi quod fubinde certis temporibus
fefe
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . III. 8 7

fefe fèjungant, ob fruduum fiiveftrium defectum, quos certatim dcpopulantur. Pin-


guefadx ad Silvas remotiores recedentes fclopetis facile figuntur, & maxima-copia a
militibus &mancipiis venum exponuntur. Aliquae earum,imprimis Tiirturcs,ck:urari
fepaciuntur. Pane, radicis Mandioc&farina,vefcuntur. Defedu didi alimenti, frudus
avellana magnitudinis, ex arbore ilia littorali, Mangle dida, deglutiunt, à quorum ufli
caro earum adeo amarefcit, ut minus efculenta evadat. Q_uamobrem iis friidibus vi-
gentibus,minus expetita^ funt.Menfibus pluviis potiflimum capiuntur,&: grato alimen-
to five filveftres five faginatse exiftunt, noftratefque bonitate azmulantur, nifi quod car-
ne fint magis ficca & calida, atque fervidum fanguinem generent, acproinde ejufmodi
alimenta, ut alias monui, in hifcé calidioribus regionibus poftpohenda ab iis qui ficco
flint temperamento. Pulii ante quam adoleverint eligendi, & f i macrifint, jufculis
elixantur eodem modo quo noftrates aliquando Anates &: Columbajpixparantur.

I A B I C V - G V A C V.

In diifitis locis juxta fluvios & lacus frequens eft infignis hxc avis, qux Brafilienfibus
quibufdam Iabicu-Guafit, aliis mediterraneis Nhanduapoa ytipfìxatibus J^Ctit-kOgCl dida.
Roftro eft magno, craflo, inferius cano > elingui. Mitra oflea coloris albi in vertice
decoratur, Corporis mole Ciconiam facile fuperat. Cauda brevior cumalis definit,
maxima ex parte albicantibus, exceptis alis remigibus, quae rubini colore tranfplen-
dent. Pelle ejus fatis duradetrada, caro quovis modo prseparatur, rarius tamen af-
fata apponitur. Carne quidem eft proba fed ficciori. Tempore hyberno five pluviofo
pinguefcit, gratoque fit incolis alimento. focile a barbaris & militibus vel fagittis vel
fclopetis petirar.
H x Gallina-
88 G V L I E L M I P I S O N I S
M A C V C A G V A . Gallina; filveftris eft fpecies Ma-
cucagua, fed domeftica noftrati craf-
fior Sc major ; adcoque carnofa uc
duarum Europa;arum Gallinarum
luperet, iiique dignitace & fapore
quoque non cedit: imprimis fi ejus
cuticula triplex rite dematur, atque
elixa vel aflata apponatur. Manfiie-
fa£ta xquc ac filveftris leguminibus
&?optimis arborum fru&ibus vefci
amat. In diffectione vifcera & ova-
rium Gallinarum more difpoiita in-
veni, fed ova Anferis magnitudinis,
ex caaruleo viridis coloris. Qua: quo-
tannis bis ponit,idque quindceim
velfexdecim fimul.Roftro eftre£to,
oblongo,nigro. Alis nigricantibus
fine cauda. Capite & collo pun&ula-
to ex o bfcure flavo &: nigro. Cruribus cxrulefcentibus. Multa: funt diverfa: fpecies,
qua; omnes facili negotio figuntur & capiuntur. Humi gradiuntur, fed ad hominum
confpe&um in arboribus fe ablcondunt.

G V R I C A ' C A & M A T V I T V L

Ad fluviorum &lacuum ftagnaritium oras frequenter obambulant aves Curicaca &c


Matuitui, quarumpofterior ejufdem quidem fpeciei fed tantum magnitudine gallina;,
cum prior haec Olorismagnitudinemiiibinde asquat. Non immerito illam Numenio
Indico Clufii comparaveris, quodejufdem'pame fit figura;, naturae àCnatalis foli, pau-
H I S N A T V R A L . & MEDIC. L I B . III. 8j?
tis exceptìs circa niagnitudinem Se colorem. Lufitanis Mafarìrio di&a, Se leoni Ibi-
dum veterum cognata videtur. Roftro eft admodum longo, acuto fai cinque mefToriaè
inftar incurvo , coloris ex igneo fulci. Collo quoque oblongo, plumis albicantibus
ex flavo mixtis. Cruribus itidem praster morem oblongis rubri coloris : parte femo-
ris fupragenu, tibiifque fiiperioribus, admedietatem ufque pennis deftitutis; quod
cum aliis avibus in paludofis locis verfàf i folitis commune habet. Brevi eft cauda alas
non fuperante, coloris albi cano mixti, ut in Giconiis. In humidis pratis Lumbricos
venatur, quos roftro ex terra eruit. Pifciculis quoque c'irca ripas fluviorum infidiatur.
Carne eftfàporofa, fatis bona, ut inter epulas apponatur, imprimisi!rite prazparetur
codione vel frixione antequamadoleverit.

Ardearum varia» fpecies una qua- £ o c o i' I.


fifidelia dealbandx fluviorum Se lo-
corum lacuftrium incoiai Se acco-
\x. focoi indigenis. Quarum aliqua»
Stellares, Belgis $lttOO? diax,ex-
que ut colore ita & carne ceteris
facile praeferenda*. Barbari Se Euro-
pasi poli care&a latentes illis perpe-
tuo infìdìantur j eafque turn ikgittis
turn fclopetis facile fìgunt: qua* lì
nondum adoleverint, multum ex-
petuntur.Hazc, qux primo feOffertj
roftro eft longiffimo, redo &: acu-
to; lingua brevi Se acuta; collo haud
adeolongo; capite parvo. Plumis
eft undique variegati coloris mo-
b

re Ardearum ftellarium, féd ala-


rum pennis virefeentibus. Car-
ne eft'fatis proba, Se a noftrati-
bus seque ac ab indigenis expe-
tita.
Ad Ardearum
quoque ipecies refe- C Ò C Ò I ' IL
renda, videtur hapc a-
vis focoi, licet pul-
chritudine easlonge
luperet. Roftro eft a-
cuto, in exortu ex
flavo virelcente. Cri-
fta eleganti in vertice
-ereóta, cumegregiis
plumis deorlùm de-
pendentibus, ex ni-
gro cinerei coloris.
Collo & gutture ex
variegatis lìibtilibus
egf egiis plumis orna-
to. Pinguefcit circa
lacus paludofos & r i -
vos, imprimis mentì -
bus pluviis.Pauca» eft
carnis , led bona* Se
ab omnibus, expetitx
fijuvenis fit.
Multa* alia* dantur adhuc Ardearum lpecieseduleSjfedUtmagrùtiidineita&bo-
nitate carnis inter fè diferepantes,
H 5 Tertia
Tertia hxc foco, pifcivora, quse erecta incedit, & decenter, roftro eftlongo, acuto,
nigro. Collo &pedibus pro mole corporis fatislongis. Pennis & plumis minus eie-
gantibus veftitur, quse, ut noftrates, albo, nigro &: brunno variegantur. Indole atque
alimentofis quali tatib us prioribus fimilis eft.
Iafana. Gallina paluftris. Noftratibus U^fr?
ttt-Ì)0ttl- Quarum quinque ad minimum fpecies
vidi, natura & figura fibifimiles, fedmagnitu-
dine & colore potiilìmum differentes. Omnes
vero colorum elegantia europasas Gallinas palu-
ftr es longe fùpcrant.Frequentiflìmse fùnt in lacu-
bus ftagnantibus. Hanc unicam ex familia Idfa-
»iutpotepulcherrimam&: facile maximam ex-
hibeo. Corporis mole, cauda, capite Gallinam
filveftremxmulatur.Sed roftro, collo, cruribus,
&C coloris varietate, ab iis diffimillima : crura e-
nim, eor umque digiti, nuda, ut in ripariis folet,
longiffima, flavi &: viridis fiint coloris. Caput,
collum, alas, &: pectus elegantiffime fplendent,fi-
cut Pavones. Omnes in anteriori parte ala: cor-
niculum habent acutiffimum, quibus fe defen-
dunt.Menfibuspluviis potifllmum pinguefcunt
vermibus &pifciculis,ficut Rufticulse paluftres.
vefcuntur.^Eftivis mcnfibus macrseftint, ac pro-
inde tunc minus expetitse. Caeterum bonifèporis
eft caro, fed ficca, proinde condimento opus eft.
Qupd
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. L I B . III.
Qupdfupra in genere deBrafília; avibus G v A R A V N i.
ripariis monui, id nunc in ipecie huic Gua-
rauna five Rufticulse aquatics tribuendum,
* fcilicet pr obitate carnis cum pluribus mon-
tanis avibus certare. V t enim figura & na-
tura Rufticulam aquaticam paucis exceptis
iemulatur ; ita Se dignitate guftus illi non
cedit quocunque modo paretur. Tota avis
fufci eft coloris atque hinc inde albopun-
dulata. Roftro admodum longo 8c tereti,
in extremitate incurvo &: fuíco. Cruribus &:
digitis pedum longis. Cauda; veftigium nul-
lum . Cantera communi more avium dif-
pofita.

Inter immeniàs a- A N H Y M A.
vium cohortes fola fere
hxc infignis &: pulchra
cornigera Anhyma, non
culinae folum led & ma-
dias ufibus infervit.Fre-
quenter quidem pecora
cornuta in terra & ma-
ri ; raro autem in aere
avem cornu gerentem
videre coritingit. Acce-
dit, quodficutRinoce-
r otis, C ervi,aliorumque
terreftrium, ut &: ma-
ritimorum, imprimis
monftriiftius Monoce-
rotis, cornua medicina-
lem imo antidotalem
qualitatem prxtendant:
ita quoque hoc cornu ;
ex vertice Anhyma pro-
minens, ceteris facile
palmam prseripit. A -
vis itaque haec forma, fi-
gura , & uíii quidem ,
haud tamen cantu Celebris : inconcinnum & altum clamor em in filvis edens, Vyhu> Vy-
hu. Rapina eft & amphibia : nidum ftruit è luto ad arborum caudices iìiper terram,fur-
ni figura. Pavone imo Cygno major eft foemina cujus Iconem hie exhibeo; mas enim
quern nancifci nonpotui innemoribus, duplas eft magnitudinis. Carne eft probata,
Pavonis iemula. Prominente pectore incedit, ièd raro fola, verum jundim mas & fee-
mina. Teftantur omnes paritcr incolse, una mor tua alteram inftar turturumlugere, 8c
vixá fepiilchro diicedere.
Porro haze Anhyma. roftro eft nigro paulum incurvato, collo oblongo, oculis aureis,
pupillis nigris. Capite eft Galli Indici firnili, plumulis variegato, cui in vertice cornu
erigitur, extr emitate iùa antr orfum veriùs incurvatami, duos dígitos longum, calami
fcriptorii ferecraflltiei, oífeicoloris. Alce, dorfum, cauda nigricant; venter ciñereis
& nigris pennis variegatur. Crura potiifimum pennis nuda, fed cute fufea tecla. Q u i -
libetpes quatuor dígitos obtinet longos, unguibus corniculatis. In cujuiqiie ala? antica
parte exipfo alas oííé cornua brevia triangulata enaicuntur. Quibus itidem vis anti-
dotalis à barbaris attribuitur. Mihi autem de virtuteverticalis cornu conftat, quodm
convenienti liquore maceratum ad 9 i j plus minus, contra febres malignas & vene-
na potiifimum aíTumturn cum fuccefTuíxpiífimeexhibetur, movendo íüdores, & ma-
li 4 lignam
9% G V L I E L M I P I S O N IS
lignam veneni qualitacem ad circumfercntiam corporis. Nec minus quoque féliciter
ni ùrpatur cum vino in multis gynazciis.

1
À R Â Ö A R i'.

Aracartmzjons Rufticula; eft magnitudine. A proprio clangore, üt multai alia; aves


Brafilise, nomenaccepit , atque ex patulo roftro acutum fonum edens dracari perpet-
rilo clamar. Praeter inufìtatam roftri magnitudinem, & dentatam conformationem,
admirationepotiffimum dignum, quodleviflimUm& tenuiffimum fit inftar mem-
brana;, ac loco lingua; piuma five penna nigra mobilis in eo contineatur. Capite eft
parvo., comprefTo, collo oblongo & nigris plumis in extremitate circulariterfinienti-
bus obfito. Pectoris &: ventris plumis eodemmodo conformatis, fed colpre flave-
feente cumpavoniomixto linea eleganti fànguinei coloris tranfverfim intercurren-
s

te. Dorfo &: alis ex nigro viridicante fulgentibus. Cauda inftar Picce longiufcula fàn-
guinei ex parte coloris. Raràhaec avis in denfìs nemoribus habitat, fructibus potiffi-
mum victitans. Cicuraturnonfolum ob eleganriam fed quoque ob ufùm rei familiâ-
ris. Caro enim ejus eftedülis & boni faporis, fed littoralibus populis minus frequens.
Interna ejus vifeera more aliarumid genus avium conformatainveni.
Suetele. Vegetabilia , &: Senfitiva
quidam, licet aliunde advecta, tractu
temporis inter nativa recenfentur : eo
proinde minime praeter eunda,imprimis
quae ufìbus humanis inferviunt, fìcut
ha;c Meleagris five Gallina Numidica
filveftris, CongenfìbuSc^«f/^dicl:a.A-
liquaz ex continenti Africa; circa Sierra
Lyona-,aliquaz ex infùlis Africa; vicinis
adferuntur, parum ab hac icone ablu-
dentes : utraeque ob fertilem proven-
tum in Brafìlia adeo multiplicâtae, ut
ab omnibus opulentioribus eas cicu-
rari&faginari videas. Si corporis ma-
gnitudinem èc crurum pedumque con-
formationem confideres, noftratium
gallinas aemulatur ; fi figuram avis ôC
caudam dimiffam , Perdici fimillima.
Capite eft ptìrvo, cui mitella cutacea fufea impofìta ad utrumque latus capitis alba, &:
crifta rubra ad tempora protenfa: roflro flavo j curvo, collo tenui oblongo,quafì coro-
nato. Pennis nigris elegantiffimis, maculis albis variegatis, totum corpus ornate coo-
peritur. Caro inter delicias expetita Gallina; noftratium non cedens ; imo probo ali-
mento fàginata more Perdicum, ad earum dignitatem accedit.
Abfolütis

f
HIST. NATVR,ÀL. & MEDIC L I B . III. 5 5

Abfolutis praxipuis& nobilioribus avibus cdulibus ; defcribendasnuncquidenire-


ftarent cot minorUm myriades, quarumplerazque nomine vernacuio Guira exprimun-
tur, &additis variiscognominibus diflinguuntur, atquein catalogovulgarium Volu-
crum, Paflerum, Turdorum, Fringillarum, &c iimilium > recenfentur : fed , quodra-
tione qualitatum adeointer fecongeneres fìnt;tum quoque vifcerum cónformatio-
ne &: conftitutione cumnoftratium ut plurimum conveniant, particular^ earum de-
fcriptioni fuperfedeo , ne le&orem atque ac memet remorer , quamobrem inftitu-
to meo fàtisfactum iri puto, fi pauciores ufuales, uno quali penicillo graphice de-
pingam, atque earum icones fimul fiib eodem capite conjungam. Aliquse opaco-
rumnemorum alumna? funt, fru&uumque filveftrium, imprimis Mangabas, Pacóbas,
Papaios, Guaiabas, Araca, perpetui prasdones: aliquas vero fiuviorum ripas obambu-
lant, vermiculifque &pifciculis vefei amant. Saspe frixa?, raro autem toftx appo-
nuntur, quodpaucae &fìcciorisfintcarnis, fanguinemque in nobis fervidiorem ge-
nerantis. Noftratibus aviculis fàpore& alimenti bonitate, paucis exceptis, plerum-
que cedunt.

G V I R A P V N G A M A S . G V I R A P V N G A F O E M I N A.

Vtraque Guirapunga, mas &fcrmina, Celebris, tarn obmultarn carnem pinguem,


quam ob clämorem & duplicemfonum quem edit, idquenon toto anno, fed menfi-
bus aeftivis, vigentibus fructibus Acaju. Pectus habent bifidum feu conyallem, per me-
dium fecundum longitudincm ; tracheam amplam; unde eft, quod al te clamare pof-
fint, fùo potius quam aucupis malo. Vtraque Turdelafn majorem fuperat. Pennis
veftiuntur fufeis &nigris, quibus virentes funtintermixta2,roftxolongo, acuto, ore-
que admodum magno & pattilo. Crura,pedes caeteraquenihil differunt à communi a-
viumnorma. Mas &fceminavixinter fediferepant, nifi quod illi fub gutture propen-
deant particular carnea; nigra? ; huic vertex plumis decoretur mollibus. Inter praeftan-
tiores aves, ficut Tur dete noftratibus, habentur.
G V I R A - G V A INVMBI»
Guìra - Guaimmbi, Palumbi
eftmagnitudine,plumis undi-
que elegantiffimis veftita.
Vertex quali mitra ex pennis
fapphirinis decoratur, in cu-
jus medio macula nigra, ma-
gna. Guttur, pectus &: venter
fùnt lutei, fuperior colli pars,
dorfùm, alas &cauda, grami-
nei coloris, admixto thalafll-
n o , more Anatum vel Pavo-
num. roftro eft oblongo, ni
grò, incurvo ab utroque late-
r e , fùperne & inferne ferra-
to dentium loco. Cruribus

nigris;
2 4 G V L I E L M I P I S O N I S
nigris, pcdum digitis &: unguibus vulgari modo difpofitis. Cauda longiiïïma ex: dua-
bus permis redis fada, &multis plumis tranfverfis veftita. Frudibus gaudet. Inalti's
arboribus nidificat,unde fclopetis facile figitur. Cicuratur ob elegantiam &C carnis bo-
ni tatem, licet enim columbis dignitate cedat, minufque carnoiafit, tamenritepraepa-
rata pro cibis apponitun

G V I R A Q_V E R E A.

Guiraquerea, Sturnum magnitudine squat, etiamfi ob alarum &r caudae longitu.


dinemmajor Videatur.Eft. ex füfco cinerei coloris cum maculis flavis &C albo mixtis. in
vertice circuius apparet aureus, roftello parvo, triangulari, parum adunco, à cujus ini-
tio in utroque latere multaefetae crafTasfuilla: exfurgunt. Cazterum nihil peculiare prae-
ter caudse elegantiam. Vefca eft ejus caro, fèd ficca. Frudibus potiffimum vidi tat.

G V I R A - I E N O I A .

Cuira,- ienoia, Fringilla; funtmagnitudinis,fedcorporemagisprocero. Cseruleipo-


tiffimumcoloris, exceptis extremitatibus cauda: & alarum. Mcnfibus pluviis ob fru-
duum ubertatem pinguefcunt, 8£ tune caro earum magis faporofà , Fringillarum-
que loco comeditur. /

TIIEPIRA'NGA.
Tùeftranga, Avicula harc cantu, confor-
matione, pennis Fringillamnoitratium aemula-
tur , nifi quod corpore fit magis carnofo ôC
• eauda multo longiori > plvtfque fanguinei co-
loris per omnes pennas appaireat. Grcgatimvo-
litant, & facili negotio retibus & decipulis ma-
' gna quantitate capiuntur. Eodemquemodo,ut
nofèrates Fringilke, prasparatatappemuntur.
Guirà-
HIST. N A T V R A L . & M E D I C . L I B . III.

GVIRAPEREA'. Cuiraperea, Alauda? eft magnitu-


dine, aurei coloris,excepta cauda 8c
alis, qua? dilute virides funt. Sub
gutturemaculam habetnigram, to-
to pedore 8c ventre maculis inftar
Sturni confjpicuis. Roftello redo, a-
cuto, flavo. Canteravulgari modo
difpofìta : Inter aviculas apponitur,
8c mediocris eft laporis, imprimis
eum frudus illi maturuerint, qui
Araca 8c Guai ab a dicuntur.

G v i R A - A c A N G A T A R A'.

Gttira-acangatara, elegans eft avis, Pica? magnitudinis, ob elegantiam 8c ingentem


clamorem potius, quam carnis excellentiam Celebris : paucae enim eft carnis; licet ob
infignes pennas & plumas major videatur. Roftro adunco, acuto, 8c flavefcente. Ver-
tex longioribus plumis, criftazinmodum decoratur, quazficuttotum corpus fere, fuici
eft colons. Cauda longiffima, conftans o d o pennis ornate expanfis, in extremirate al-
bicantibus. Cum caeteris avibus loco Fringillarum menfis imponitur, faporifquc eft.
non contemnendi.

MATVITVI'.

Matuitui, Sturni eft magnitudinis. Roftro longiilìmo, redo & forti. Pennis undi-
que veftitur fufcis, pallide flavo maculatis, ut in Nifo. Cantera vulgari norma avium
difpofita, nifi quod pedore fit admodum carnolb. Pifciculis infidiatur circa ripas flu-
viorum, iifque pinguefcit. Magna copia toto anno apparent. Carne funt multa 8C
pingui.

Incarna
fé G V L I E L M I P I S O N I S

IACAMACIRI'.

lacari$acm> Sturni eft magni tu dine. Roftro admodum longo,&in extremitate acuto.
Cauda tenui ÒC longa. Pennis &plumis ex flavo ac viridi mixtis. Circa ripas fluvio-
rum viditat, &c pif ciculis dele&atur. Inter cameras aviculas apponitur, fed non adeo
expetita, quod minus teneras fit carnis.

TAMATIA'.

Diverteipeciesdantur Tamatia. Quarummaxima,additocognominc,Tamatia-guafti


exprimitur, adeo Turdis noftratium externa figura,, ut & indole ac fàpore fimilis, ut
nulli avium (paucis pro confueto naturae lufii exceptis) Europaearum melius compa-
randa fit. Roftro eft magno, fblido, parum incurvato, fufci col oris. Capite quoque
grandiori pro corporis proporrione. Tota cutis pun&ulis confpicuis &magnis ma-
' culis fufcis variegatur. Collum Sc gutturflavefcunt. Pro Turdis apponuntur utcunque
affata:, ejufdemquefuntfàporis. .
s,

H I S T / N . A T V R A L & M E D I C . L I B. lit
s>7

S E C T I O T E R T I A ,
Qtue agit de Anìmalibm Quadrupedi bus.

V e m a d m o d u m Eruditili! Scaliger non immerito difTentit à Philofo-


pho dicente , vel omnibus t e r r x locis omnia , vel nulla ufquam
nafci : ile è contra, quxdam in quibufdam locis, q u i d a m a u t e m n o n
provenire, apprime fane confenmTe mihivifus eft; imprimis cum
co naturai m o d e r a m i n e , ut ficut ilia n u m e r o , i t a & vitas turn ha-
bitudine, turn longniquitate inferiora vel mperiora evadant. C u -
jus reiveritatemconfirmant paffim omnes acerrimi Indiarum im-
primis Luftratores, quodque etiam Naturas ceconomias maxime, confentaneum fit,
ne alicubi vel abundantia nimium luxuriaret, vel neceffariorum penuria Mundus
fatifceret.
Inter alia ànimadverfione digna circa Quadrupedi, nonprastereundum puto, quod
àliqua pecora Europasà in Indias inve£ta,prxf èrtim Oves,Boves, Arietes, etiamil ob a e -
ris temperiemcalidioremfatis prolificijtamenmacriores utiquereperiantur,carneque
minus {uccida & tenera quaminnatali quondamfblo ; vel quia ex infueto frigoreno-
6turno,vel fervore diurno peculiaris terras genius rcfultans, flcut tenerioribus Europa;
vegetabilibus ; ita quibufdam animalibus exotici,s minus faveat. Excipiuntur tamcn
q u x d a m , prasfèrtim Porci-, qui in melius m u t a t i , fcecunditatis non fòlum, fed & n u -
trimenti dignitatis ufque adeo prxrogativam o b t i n e n t , ut x g r i s x q u e ac fanis tuta:
& j u c u n d x lint delicias, carneque ovilla prasferantur : A c proinde minus applican-
dum videtur hifee regionibus Novi Orbis illudPhiloibphi, ubi ait, O m n i u m Q u a d r u -
pedum carnes deteriores exiftere, qua; locis paluftribus, quamquas editioribus pa-
fcuntur.
Indigena; Quadrupedes vivipara; rei familiari dicatas,pauciores quidem in tanta mul-
titudine d e t e & x . Quas,ut & t o t alia lenii tiva, conducer et quidem ad cognitas Veteris
O r b i s redegiiTe fpecies, f e d o b adeo varium &perpetuum Naturas lufum, facilius eas
( pauciffimis quidem exceptis ) guftus, quam externa; figura; ilmilitudine, cum Ailati-
cis vel Europasis contuleris. A c c e d i t quod dicta? Beftias in Novi hujus Orbis remotiori -
bus fàltibus minus familiares lint maris a c c o l i s : nottambula; quoque multa; & l a t e -
bras quasrentes exftant, etiam e x , q u x contra Philofbphifententiammultumcaloris&:
ficcitatis habeant, adeoque tantumprodireament ingruentibusinenfìbuspluviis, ut
pingueftant & copulentur.Vt mirumnonllt, earum differentias, mores, naturas, alia-
que ad Hiftorix Naturalis & Anatomia; cognitionem facientia, difficilius dignofci &:
perfcrutari poiTe.
Q u a m o b r e m licet inter omnia A n i m a l i a , nullum tantam affinitatem cum t e m -
peramento humano habeat;nullius quoque Anatomia tantum lucis adferat,quam
Quadrupedis vivipara; :veniam tamen f a c i l e m e r e b o r , i l v e l qualitates vel difTe&iones
earum rudiori Minerva for taffis explicavero, quam curiofus quiiquelatroibphos deil-
deraverit.

P Raster Dorcades Europxas Brafilienfibus non multum diffimiles Caprex Indigena;


Cuguacu-ete non comutx,&: Cuguam-apara cornutxprxcedentibus minor es exiftunt.
Pilis funt iplendentibus, glabris, hinc inde fufeo & albo variegatis, imprimis fi juvenes
lint, nam m a c u l x a l b x accrefcente x t a t e pereunt. Pes quilibet duas habet ungulas ni-
gras,& fiipra has duas minor es fupra fe invicem pofltas. Cauda funt brcvi,ut folet in C a -
preis. Oculis magnis nigris ,~naribus patentibus. Cornibus mediocribus e x t r i b u s r a -
mufculis fabricatis, villofis, cineritii c o l o n s , q u x quotannis amittunt. Caftitate &
fcecunditate cum Euro'pxis c e r t a n t , ftatoque tantum t e m p o r e , initio fcilicet men-
Hum pluviorum, quod veris vices fùpplet,mares admittunt; poftea defervefcunt,&: m e -
ticulofx Hunt. In uteri cornibus concipiunt, fexquemenilbus, & minus aliquando, in
utero gerunt:quod tempus in frigidioribus Europxregionibus tardius abfolvitur.Non
I adeo
G V L I E L M I P I S Ó N I S
CVGV A^V-ETE'. adeó füveftres funt, quin
facile cicurentur. 'Ff uftus
•&¿ frondes qüas dépopu-
lantur, omnem denique
cibum, ruminant: vifcera
quoque naturalia more
aliorum ruminantium dif-
póíita íünt , ficut in cor-
nutis, alteraque tantum
maxilla dentatis, foletfle-
ri. Qmrni porroàveteri"
bus Philofophis teilatum
fit, quaidam fión folum à-
vès, fed &: animalia terre-
ftria nonnulla, inter quse
Cerva S¿ Capre£,felle ca-
rere ;ego attentius circa
duo potiffimum loca illis
à Natura conceria, hepar
$C inteilina inquirens, fel
nullum quidemfub inde comperi; quia forte Viiùm effugerat -, atque alia aliqua parte
dirFufumlatitaverat.qUodfellisvices illis lùppleret. tanta interim fellis neceffitas in
corporibus animalium mihi videtur,,, ut eo non apparente locis folitis, Natura ma-
luerit collocaiTe in capite quorundam pifciculorum, quam intotum denegane viicus
tam nobile. Imo , funt aves quae teile Aditotele velica & urina deílituuntur > tamen
fel ipiìs perpetuo conceífumeífefatetur. CaprearumBraíilienfium caro eli optimi pa-
lati S¿ nutrimenti, quse vel àifatur, vel aromatibus condì tur pro epulis, ejufdemque
plancfaporis eft Sc dignitatis cum noílratibus. Verum, ficut hsec Capreseípccies,quse
villofis eil cornibus, carne fua alimentum, ita lapide in ventriculo contento, medica*
mentum probet haud conteninendum, icilicetlapidem Bezoardicum Occidentalem,
nunc Orientali minus celebrcm quidem,attamen apud Íncolas contramala quoque ve-
nenata in pretio habitum. Q u o lapide venatores difHcilius aliquando potiuntur,
quamipfoanimali in quo generatur. vulneratum enim telo, aufugitíiimmoiludió,
erucbatque è ventriculi fundo per os ipíum lapidem, quem íinon iàgaciter obíefvet ve-
nator, ípe omni excidit eo potiundi, ut mihi aliiíque contigitfubinde.

T Á i A 5 v'. Taiacú, Pofcuseílfilvc-


ílris, ièdApris magnitudi-
ne &: fero citate eedensjvix
enim noílratium Porco-
rum domeílicoram mo-
lem acquirit. Auribus, pilis
8¿ fetis in dorfo eíl folito
brevioribus & mollioribus
nigri coloris,pun£tulis mi-
nimis albis variegatus.
Cauda eíl nulla. A d m o -
dum probata; eli carnis, ut
tacile noílratium dome-
ílicorum íüperet. lardo eíl
tenuiori atque ibono. In
dorfo inter fètas promi-
nentia apparet partim carnea partim membranoía, quali ex cowcurfù vaforum laclreo-
"rum 'contorta, quae vulgo Viàbilici -nömem audit. Quem tarnen ego in diaèélione ve-
rum umbilicü'm effe neuriqüam potui animai
Leydenfis D . Falcoburgiüis, qùitranimiiTumex Brafiha Porcumfimilem diligenter in-
erdft. M í t í r f t m a r i a m ^ c ^ o f e ^ í j m f r s e b f e r e > q t í k ^ m a i A a & k v-rdebantar,cpua: la-
deum
HIST. NAT A L : & M E D I C. L I B . I I I . c
cteum humor em perpetuo deftillant, haud vcriífimile, quodíugoidúmprasbeatpa-
pillis,.quas more aliorum Porcorum fub ventre gerit. Per hunc-dudum fpiritum
emittcre, ficut Sues marini per nares, Lerius 6c Thevetus putarunt; fedattentior cen-
itira Fr.,Hernandi magis milri placet, qui in difledione eorum, ram narium, quam
-umbilici, iiiumjllis mecum derogat. In multis. Americas regionibus, prasfertimin no-
va Hiipania , ejuimodiApriejufdemque conformations & naturas inveniuntur, quo-
rum caro asque probata, quasque madata ut durabilior fit,ftatimliberan debet á du-
duillo ladeo dorfali, alioquin facile corrumpitur. Iracundifunt &c vindidas admo-
idummemores. Vulnerad eniminfinitosfolentfuigenerisconvocare, uthoftesíuos,
-five Venatores five Tigrides., cum quibus perpetiíam exercenr inimicitiam, grega-
-tim adoriantur. Ita ut non raro aícenfuin arbor em falvare fe coadi fucrint vel faga-
<siífimi venatores, ubi tunc dux gregís, cum militibus fremens, truncum arboris loco
hoftis amiííimordet & lacerat. illiinterim totferis circumdati, eas íuperne, velve-
nabulo , velíclopetis tuti casdunt, cum tamen illas haud facile patiantur focietatem
diíTolvi, nifi forte moras vel famis tasdio.
Capybára, inter Porcos aquati- C A H B A ' R A .
cos five fluviátiles rccipitur, quia
figura & natura bimulum Por-
cum asmulatur.br evibus eft cruri-
bus &ungulis, fed porcinis, caste -
rum Porcis diifimilis, fi craffitiem
&C figuram capitis , & oris pilos
aureíque parvas confideres. Ca-
ret cauda. Peculiar e quid praster-
ea huic Natura dedit, quod (pras-
ter duos infignes dentes incurva-
tos extraalvelim prominentes) in
qualiber;maxilla dentes viginti
quatuor habeat. Herbis & fru-
dibus veicitur.Nodambulum eft
animal, pabulique gratia fluvios & torrentes traníhatat, clamoremque adeo horribi-
lemeditde n o d e , u t nobis infuetis primum terror em incuíTerit. Gregatim infinito
numero circaripas rluviorumoberrant; cumquetardigrada fint, non curíii, fed velo-
ciflimanátationefefalvantávenatoribus, quiaurinari vel máxime nor un t. Casterum
haud difficile magna copia íclopetis vel fagittis figunrur,integrifque militum cohortibus
probo fatis alimento fuerunt, imprimis íi afletur caro; fed quia dignitate Aprorum &
•domcfticorum carnicedit, caput hujus Capybára tantum pro deliciis apponitur.
C Y A N D ?',

Cmndu) Major & Minor, Africanis Erinaceis ex parte fimilis. Noftratibus"§¡fét-


I z ®mfim,
too ." G V L I E L M 1 H S O N I S
fàtttìten, Luficanis Ourico cacheiro, & quoque Efpinho dicitur, quod perpe'tui's fpinls five
aciculis armatum fit animal, de quarum tarnen ejaculations inhoftem deque earum
venenofa vel medica qualitate nihil nobis hie terrarum compertum eft, ficut de alia
Erinaceorumfpeciein Africa atque in nova Hifpania teftantur Autor es. Haze enim
Hiftrix ob infignes alimentofas qualitates potiffimum Celebris Simiaemajoris eftma-
gnitudinis. Totum corpus pilis caret, fed fpiculis armatur undiquaque oblongis flave-
feentibus. Ab infitione in cutem ad dimidiam fere longitudinem reliquam, pars di-
midia nigricat, cufpis albicat. Capite eft quoque aculeato, excepta regione aurium
& oris. Circum nares pilos habet mukös s qui barbam Felinam illi faciunt. Oculi
prominentes &: fulgidi. Cauda oblonga ab exortu fiio ad medietatem aculeata. ex?,
terior medietas nuda eft, &raras habet fetasPorcorum inftar. Interdiu dormit,no~
&u circumvagatur, fpiratque naribus quafi anhelaret: vocem edit ut Smiuiu. Scan-
dii arbores, fed tardo gr eflii, quia pollice caret ; idcirco defcendens, caudam circum-
volvit, ne labatur. Fructibus non folum,fed Gallinarum Columbarumquepullis mul-
tum damni infert, iifque perpetuo infidiari amat. Exinde' pinguefa&us facile prida
fit venatoribus. Carne eft admodum candida, pingui,eaque gratiffima, ac proinde
inter delicias apponitur five affata, five elixa, fiveartocreasmodo condita. Inter Eri-
naceos enim qua; vocem Caninamedimt,inferiarisfuntnöta;> quae ore vero vocequc
Suilla,uthicnofter, carne flint, tefte quoque Scaligero, longe delicati ori.

• T A T v' five ARMADIIHO,

• Cumin Occidentaiis nonfolum, fed Se Orientalis India:partibus fìrequens adco fit


hoc inufitatas conformationis animal,nonmirumfi vel nomine,vel magnitudine,fìgura
quoque fubindevariet. Hifpani K^Armaàilho fàtis appropriate, hoc eft, Cataphra&um,
Belga; £>cfflt-&Cttfittl nominarunt. Brafilias indigenze nomine Tatù generice totum
hoc animalium genus loricatum exprimunt, variafque illarumfpecies peculiari addito
cognomine diftinguunt.Prima &:maxima Tatu-pe'ba:cujus defcriptionifuperfedeo,utpo-
te qua;non edulis. Secunda & pradtantiflima Tatu-ete',{cd priori minor.Tertia Tttu-apa-
ra, prascedenti magnitudine par, cujus folum iconem exhibeo, fed alteramincedentis,
alteram dormientis beftia;. Omnibus his commune eft, quod lorica offea ex fquamis
clegantibus composita operiantur, quod Porcellorum quafi fint roftro, figura, oculis,
pilis Se pedibus, licet magnitudine & dignitate inter fe dilcrepent.Item quod nottam-
bula & falacia,roftro fodientes Talparum morc,nunc fiib terra in cavernis latitent,nunc
inaquis inftar amphibiorum, imprimis vero fupra terrammorealiorum quadrapedum
degant. Horum denique caro, excepta illius Tatu-péba, non folum vefea, fed ob teneri-
tatem & albedinem apud magnates pro deliciis appofita,aflata,elixa &in artocrexmo-
4um condita, Cuniculorum & Porcellorum carni prasferatur. Tantum abeftuteum
Talpis in terra po tiflìmum nutriantur ad mentem Monardi, u t fru&ibus Batatis, Bacobis
& Melonibus cxterifqueplantariis, imo Gallinis vefeantur. Quamobrem ruftici eaex-
ofihabent, iifque perpetuo vel decipulis vel caniculis infidiantur. Нгес autem fpecies
peculiare habet, quod dormituriens, aut venatorem eludere volens,priori bus acpofte-
rioribus pedibus collecbs, more infantium in utero jacentium,ac auriculis intro traótis,
cum,cauda capite &: ad caputrelatis,inftar pila; fe componat,atque per commifluras in-
curvato dorfò acelypeo, ita lateralijpus extremitatibus, ac antica &pofticaparte con-
fèrtis, ut nihil appareat nifi lorica capitis & cauda; ; adeoque inftar conchas firmiterfe
claudit, utneà validifiimaquidem manuaperiri&dilatarifepatiatur. Quamobrem
mirasiftius fortitudinis rationem defiderans, aliquotiestfluddiflecui domi meat, lori-
camque
HIST, N A T V R A ' L Se M E D I C . L I B . III. ìoì
camqueconvcxam-, qua tegitur, invera cum quatuor commifluris tranfvérfàlibus, len-
ta admodum cute conftantibus, quibus loricam exrendere & contrahere poteft. Quse
lorica figuris quinquangularibus eleganti ordine difpofitis conftat ; inter comminuras
vero parallelogrammis, Se qua?libet figura fquamulis lenticularibus, colons ex albo
flavefcentis-. In quolibetlatere mufculum reperì infignem longum &figuram X ha-
bentem,plurimis fibris itadecufiatim difcurrentibus iècundum longitudinem > quo-
rum ope validiffimam illam contra&ionem Se corporis conglobationem exercet. Cx~
terumcoéunt fogenerant^mórealiorum animalium. Pra?ter alia falacitatis figna^ ac-
cedit quod genitalia in omni Tate prater modum longa & crafla atque rigida promi-
neant. D e carnis pra?ftantia alimentofàfupramonui. D e vi medicamentofa Lamiarum
Fr. Ximenes vir haud vana? fidei, ut Se Monardus, multa annotarunt ; verum a me ha-
dcnus incompérta.
Tapiiereté, Lùfitanis Anta, mi- TAPIIERETE'.
rum afpecìu animai ^magnitudine
luvencifemeftris ; dorfo incurvato,
figura corporis quodammodo ad
Porcum accedens,imprimis oculis,
capite Se pedibus. Prornufcide eft
fuper os pra?eminente, quam vali-
di (lìmo nervo contrahere & exten-
der e poteft. Ore dentato in utra-
que maxilla. Loco cauda? exiguùm
proceflum habet depilem. Cute eft
fòlida inftar Alcis, brevibus pilis,
umbra? & fufci coloris. Salax eft
beftia Se nottambula, qua? arborum frucìrus, arundines facchareas, depopulatur. Inter
amphibia non r ecenfétur :fluviostamen tranfhatat rapidiflimos. Ca?terum iners Se fò-
cors apparet, adeoque lucifuga , utindenfis mediterraneis fiìvis interdiu dormire
amet : Ita ut, fi detur animal aliquod quod noeTru tantum, nunquam vero de die vene-
tur ,ha?cfane Brafilienfis beftia ìpepefita, dici minime meretiir ; qualèm tameri Arifto-
teles Se Scaliger ex,terreftrium genere in Afia non dari autumant. Caro ejus vefca,fi ju-
venis, &rite pra?paretur , bubulamque a?mulatur j eaque mediterraneis ae maris acco-
lis in frequenti uiù exiftit.

Inter Quàdrupèda vefeainhifeefilvis St campis ìittoraìibus frequentia,(ex feptem-


ve CunicUlorum &: Leporum ipecies exftant, communi nomine corrupte Lùfitanis
Matos domato dièta. Qua?ut magnitùdine, colore, Se figura nonnihil inter iè diferepant;
ita natura, indole, nataliiplo, atque fàpore multum inter ih conveniunt, <52ob carnis
bonitatem, omnibus pariter in deliciis habita ; quamobrerh multi incoia, mine deci-
pulis,nunc Canis venatici vel odori ope iis infidiari amant,r epertoque antro id ab utra-
quepaftefodiunt,6^cuniculumacl:umabutroque latere òbtùrant, &:demum ili l o -
cum quo confiderò autumant, longum culmini infigunt,ut ita transfigantprà?darri fiib
terra latitantem. Qui vivi capiuntur, cicurari fe patiuntur Se pinguefeunt. Vniverfa ha?c
Leporum&Cuniculorumfamilia admodum eftfcecunda: feptenos Se ultra unopartu
catulos ter uno anno profert,non ca?cos tamen more noftratium.

Prima, qua? maxima &nobilirfimà PACA I.


facile inter eos exiftit, eft Paca, ma-
gnitudine pinguis Se crafii Porcelli,
cujus inftar grunnit. Gibum oblatum
non pedibus more Cuniculorum de-
tinet,fedin terra depofitum devorat.
Capite eft craflo, auribus pra?ter mo-
f emparvis , abfque cauda, ut pi eri que
hi Cuniculi. Crura priora paulo po-
fterioribus breviora ; ita ut non adeo
velocitate, quam vehementi quidem
morfu,fe ab hoftevindicet. Pilis eft
brevibus,
G V L I E L M I P I S O N I S
brevibus, ad ta£tum duris, umbra; coloris, in lateribus maculis einer eis prasdita. Car-
ne eft tenera, pingui, lardo non indigens, fi affetur, fèd inter cpulas magnatum, fìcut
Lepores &: Caprese in Europa, habetur. '

TA PETI II.

Secunda fpecies di ci tur Tapeti, figura, magnitudine, pilis, auribus, barba, Lepori-
bus noftratibus inter omnes has fpecies maxime fimilis : viótu quoque, fertilitate, car-
nis bonitate ab Europa:is minus difcrepans. Eorumque more in fìlvis, non intra terram,
nidificat. Quamobremnon neceffe effc ejus narrationi inhasrere.

Tertia Cuniculi fpecies eft Aguti, vulgo


corrupte Cotta. Qua: magnitudine & figura
eftnoftratium: fed inter eos quibus aliquid
porcini intercurrit. Pra:terquam quod pi-
lis fìt fplendentibus, rufis & duris, ut inPor-
cellis junioribus, grunnit quoque eodem
modo; inferiorque mandibula, ut in Suibus,
brevior eftìùperiori. Si corporis procerita-
tem, velocitatem, voracitatem, dentes,cau-
dam, mores denique refpicias, cum Lepori-
bus quadrat ; auribus tarnen, qua: rotunda:
funt, diferepat. Pofteriora crura glabra, lon-
giora, digitis fex;anteriorabrevioraquatuor
tantum funt prardita;iifque dire£te antcrius extenfìs, incedit, &arripitcibumoblatum,
devoratque quam ociffime. Adeo denique à natura munitus,utfinon unguibus &C den-
tibus fe meri valeat,velocitate pedum fe fàlvar e poflit: ubi vero irritatus,vindi£ta: minus
potens fiat, grunniendo quatit humum poffcerioribus cruribus multo fortius quam C u -
niculi noftrates, dorfìque pilos erigit. Ca:terum cicuratur, ut pinguefcat,atque phi-
lanthropos fìt. Sed teneritate carnis pra:ftat, fi fìlveftris mactetur.

CAVIA 9 O B A' Y A IV. Quarta fpecies favia fobaya. Qux utEuro-


pxis Cuniculis magnitudine cedit ; ita diverfi-
tatc & elegantia colorum eos fuperat. Pilis eft
moliiufeulis,maculis albis,nigris, rufis; Cru-
ribus brevioribus; anterius digitis fenis, pofte-
rius quinis. Capite & dentibus Gliris limili-
bus.cauda: veftigiumnullum fere.Nulla Cuni-
cul orum fpecies tam familiari ter in azdibus ci-
curatur, quamlijec, imo in alias Europa; regio-
nes felieiter vehitur, ubi azque prolificus eft, &£
pinguefeit. Grunniendo cibum quafi à dome-
fticis mendicat inftar Canicula; domeftica:. Dignitate carnis cseteris haud cedit, impri-
mis fllveftris adhuc. affata, & elixa, apponitur, minufque alba & ficca quamnoftra-
tium ; adeoque humore abundans, ut male fiat illi, fi nimium aquxpotet,
Quinta
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B , III.
Quinta, Aperta di&a, Noftratibus &titft-V8t A P E R E A' V.
Cuniculieft ipecies minima, abíque cauda, puis
Leporinis, ut &¿ capite, barba & inceriti. Vivit Cu-
niculorum more, ejufquenatura:participât ; nifi
quod petrofis potius cavernis, quam arenofis
gaudeat,undeàvenatoribus&:viatoribus ope ca-
nículas elicitur &c capitur. Elixus, aflatus, con-
ditus apponitur. Adeo enim carne eft tenera &:
bona ut Cuniculos Europasos facile iiiperet.
I A G v A' R A .
Varias Tygridum ijpecies
in filvis reperiuntur, qua-
rum aliquas majores & ob
crudelitatem nimium cele-
bres, quas,utpotenon edu-
les, prastereo. Ha; mino-
res vefcas Lufitanis Onca ge-
neraliter dicte, Brafilianis
peculiari nomine diftin-
etas. Quarumprima macu-
lata Jaguara, fecunda Iagua-
rete, tertia Cuguacuara,cujus
icon defideratur. Seniores I A G V A R E T E'.
brevibiis,juniores longiori-
busfuntpilis &paulum ch-
ipis inftar lanas ovillas; nunc
Capas inftar ex flavo rufe-
fcentis coloris,nuncmacu-
lis nigricantibus eleganter
diipofitis. lupi fere iùnt ma-
gnitudinis &: molis, rapa-
ces quoque, 8¿ hominibus
asque ac beftiis infeftas,cum
famélicas funt; alias enim à
gregariis canibus, imo vel
íolo accenfo rogo de node
in fugam facile aguntur ;
ignis enim vel luminis be-
neficio me iòciofque itineiis mei ab his aliifque noxiis animantibus tu tari folebam.
Terribilem nodu clamorem « « inftar Canis famélicas excitare iòlent. Prasda potitas
earn dilacerant, caputque in ipiùm cadaver immittunt, fanguinemque imprimis fugunt.
Licet carnis bonitate, mole capitis, corporis, cauda &: maculis cutis inter fe différant,
oculis tamen igneis, barba & ungulis felinis, dentibus acutiiTimis, atqueindole conve-
niunt. Nec eft, quod aliquis putetà Barbaris Tapuyerü tantum expeti carnemharum
rapacium animalium; illas enim qua; rufeícentibus &Cflavefcentibusmaculis iiint, ab
omnibus paifim Europasis incolis, inftar Vitulinas asftimatur. Atque ipfe non fine ad-
miratione edo&us fum, non plus ferinamiàpuifletam rapacium animalium carnem.
Attamen monitos volui femper amicos, imprimis valetudinarios, ut ab ea fe abftine-
rent, vel rarius faltemveicerentur, ob fervidum quern générât íanguinem&íuccum
omnis beftia & avis rapina.

Inter tot Lacertorum exercitus pras casteris magnitudine &pulehritudine excellunt


quos hie damus. Prior Iguana ( corrupte Legnane, ) aliis Senembh pofterior Ttjuguaçu di-
ftus. Qui, ut exterius nonnihil difcrepant forma, ita interius plane inter fe conve-
niunt, ejufdemque funt naturas. Prioris corpus duos eft pedes longum, ficut & cauda.
Tota beftia exterius l'acte viret inftar Pfittaci, nifi quod maculis nigricantibus &albis
in modum panni undulati hinc inde variegetur. Cute eft undique fquamolà. pone
I 4 •caput
G V l ì E L M ì V I S О I S

1 G V A' N A I.

caputili utròquelatere albicans emicatmaculainftar Brànchiarum pifcis. A cervice


ad caudx extremitatem fèries fquamarumferratarum excurrit viridis fecundum dorfi
longitudinem. Capitis fquamadingulari ordineliintpoiltae.Naribuseilpatulis. Ocu-
lis magnis, nigricantibus. Lingua craiTa mobili, fed non bifida ut fequentis figurar.
RidueftdiducloS^patulo, exiguis dentibus nigricantibus obfito , cibumque iis ri-
te praeparatum ad ujgluvi em illam pendulam dimittit. hanc ingluviem nigricantem
&ferratam pro variis pathematis velcontrahit vel propendere finit. Crura non fb-
lum, fed & eorum digiti, perpetuis quoque fquamis veftiti, &c variis articulationibus
praediti. Crura pofteriora anterioribus quidem majora, fed omnia paribus unguicu-
lis curvis armati.

lev

Altera hxc à precedenti in eo potiffimum differt, quod color efit nigro cum macuìis
albis. Digitis pedum multo longioribus. Cauda quoque longiori Se craffiori, non fer-
rata. Lingua bifida,larvi, rubra, quammulto velocius & longius,quam prsecedens
Senembe exerit, & more ferpentum retrahit. Vtrumque animai domi тех ligatum de-
tinui, exper tufque fùm ftupidum eiTe & inedia; patientiffimum,qua;dam ad fex,quajdam
ultra o d o menfìum fpatium, utnemufcamvelculicemcomederent, fed tantum ore
fubinde patulo immota jacentia aliquandiu apertis feneftris matutino rore auraque
vefei vifa fint,attamen,licet Lacerti, Serpentes aliaquereptilia frigi dioris uteumque fint
temperamenti, hi elapf òcirciter femeftri, fi non efea exhibeatur, inedia contabefctint
& moriuntur. Fructibus^ & ovis crudis vefei amant, unde multa pinguedo &£ caro al-
biiììma illis nafeitur. quar elixavel frixa, inter delicias expetita, nec Gallinaceis pullis
cedit,ejufdemque dignitatis,&:faporis,cujus eli: caro Jrmadi//<e,ni{ì quod ficcioris fitnu-«
trimenti. Aphona flint piane, velociifime currunt, facile tamen ex arboribus fé illa-
queari patiuntur. Vfque adeo tenacis flint vita;, ut, fi aliquoties feriantur in capite,
nonmoriantur, nifi cervix cultro infixo vulneretur. Vnde difficile Ariftoteli afìcnden-
dum puto, Lacertos vix ultra iex menfium fpatium vivere. Madata vero & piane ex-
coriata diuadhuc moventur, cordaqueexcepta, admodumfùbfiìiunt. Ovipara flint,
idquefingulisfexmenfibus,acinutroque latere duodecim aliquandoova cerali mi-
noris magnitudine apparuere. Etiamfi inter amphibiapoffit ceriferi Iguana, quia fluvios
quoque intrat; tamen more carterorumamphibiorum in terra generar. Ova quarpoiiit,
rotunda flint, & tenuiori tetta quam Gallinacea,praedita: caeterum viteìlum & albumen
Gallinarum fimiliafapore, quaz addita aqua, non oleo aut butyro,friguntur. Porro pin-
guedo Senembtwpuà Chirurgos Americanos in predo habetur ad cutis vulnera fananda.
In
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I E . III. ioy
In diíTe&ione vifccra omnia Vitalia S¿ naturalia , íicut in aliis animantibus reperi,
fed duplici ventrículoprxdita. Anterior, cibi licetpauci receptaculum, indeinteiti-
numadmodum tenue,cui alter ven triculus concodioni ciborumdicatus anncc~titut\In
hoc ventrículo ut &inteftinis teretes lumbrici latebant. Lapis quoque ex eodem ven-
trículo exemptus ovi fere gallinacei figura & magnitudine exterius ; interius vero, la-
pidis bezoardici colorís &: íubftancias eratsquippe contuiùs, a tunicis quibiis compone-
batur, facile feparabatur. Idem lapis ab incolis celebratur. Verum an aliqua vi me-
dicinali poll eat, à me nondum compertum. Franciíc. Ximenesin nova Hiipania iimi-
lemlapidem in cerebro ejufdem Iguana rcpetki, doloribufque nephriticis & calculis
frangendis, fi drachma: ponder e è liquore convenienti hauriatur, mederi teftatur.

Varia: Teftudinum Brafilienfium ipecies , ut nomine ac natalifolo ; ita figura, co-


lore , magnitudine, atque dignitateinter fe differunt. Antequam agmen edulium ani-
malium claudam, eas tantum recenfebo Teitudines, quarum qualitates mihi com-
pertxiunt. Dua: occurrunt marina:, vel amphibia: potius, quia ova iùa adlittus ma-
ris ponunt in fovea, quam arena tumulant, donec excludantur. ultra ducenta fùbinde
fimul reperiuntur, magnitudine gallinarum ovis paria, rotunda,alba, non tefta, fed va-
lida tantum membrana tecla.
Prior Ttri'aruga Lufitanis,/am«i Indigenis, adeo magna, ut à tribus bajulis vix dimo-
veatur, plurimifque hominibus iàturandis caro earum fufficiat. Loco pedum habet
quafialas: anteriores quidemlongas : pofteriores breves: (quarumfiguraspaífimvi-
dere eft apud authores) caudam acutam, conicam:oculos nigros, magnos: os edentu-
lum &: inftar roftri volucrum.
Altera minor casteris Teftudinibus lururá diefa, Lufitanis Cagado ; atque ad differ en-
riara Cagado d'Agoa nominami". Haec intra teftam iè recondit pro lubitu, & collum
ruriixs ad trium digitorum longitudinem foras extendit. Capite eft oblongo ; naíb
elevato & acuminato ; ore ampio; oculis 8¿ unguibus pedum nigricantibus. Cauda
brevi, acuminata : cute rugoià quafi fquamis confiante.
I A B O T I I.

Tertia &: quarta fpecies, terreftrcs lunt plus minus manus magnitudine, figura in-
tcr
106 GVL. PISONIS HIST. N A T V R . & MEDIC. L I B . III.
ter fefibi,paucis exceptis, multumfirriiles. qua: Cagddo. da terra Lufitanis, Iahotilndl-
genis appellantur. His caput & crurafunt fufca, vcrumirnaculis ex umbra variegata.
Caro &: ova flint vefca:jecur vero palati eft optimi,atque antecellit omnium animalium
ecora fùo fàpore.
Plerxque terreftres tefta operiuntur nigricante, cui varix nigricantes &flavefcen-
tes figurx geometrice quafi infculptx vifuntur. Sicut ex appofìtis hif ce figuris liquet.
Vixfonumnifi brevem, exiguum, eumquebrevifTimum,M'M ed'unt. Inedixpatien-
tiffimxfunt ad biennium fere, tantillum aquxfolum domi mex forbentes. Cxterum
radicibus & fructibus filveftribus vefciamant.
Cum ex Philofòpho conftet, quodpleraque ovipara, ut quoque aves & pifèes, velica
&renibus deftitutafinty teftudini tamcn marinx concefTos effe exautopfiaconfirma-
tumhabeo.
Multa prxterea Grxci Philolbphi de Teftudinum indole &generationenarrarimt,
qua; fi conferantur cum hujus Novi Orbis Teftudinibus , aliqua dubix fidei videri
pofTent.

FINIS LIBRI TER TIL

G V L I E L-
7
GVLIELMI PISONIS '°

H I S T O R I C
N A T VR A L I S & MEDICI
LIBER gjr A R T V S.

T>e drboribus, Fruticibus, &• Herbis Medkinalibus, ac dlimentofis 5

in TSrafilia &• circumjacentibm India Occidentali*


^egionibus nafcentibw.
Era&oTra&atu deÀnimaìibu's edulibus,ofdopoftularevide-
tur, ut Vegetabilia Alimentofa & Medicamentofà iis fuccedant
antequam ad Venena & Antidota tranfeam.Miffis itaque omni-
bus illis, quorum vel ufus Medicus adhuc latet ; vel qua; hue
aliunde illata, &: abaliis fàtis fùperque ante me expofìta, ut
Malus Medica, Citrus, Punica , Milium Turcicum -, Lapis
Bezoar Occidentalis, Ambra grifea, &fimilia ; vel qusefolum-
modo qua;ftui comparata funt, ut infinita lignaina;dificiis ce-
lebrata; Ea tantum perftringenda duxi, qua; in Medicinam
fönt recepta, atque ab aliis Se meadArtis noftra; incrementum , profpero ufùrpata.
fucceflu. Adeo enim ex re forc putavi, ne quam multa ( ut folet fubinde farrago exo»
ticorum hauftu facili Se lupino congeri ) fed quam proficua exftarent materia; Medi-
ca; monumenta, adimitationemfeilieet Diofcoridis potius,quam Punii Se Theoprafti,
quorum hi tanquam Natura; admirabilia, ille ut Medico ufùi adoptentur, propofuit.
Verum cum tanta; mqlis femper fuerit, novis au&oritatem, obfcuris lucem, dubiis
fidem dedifTe, non eft, quod mihi arrogemin re tam difficili voto lecìoris fàtisfa&um
iri, fedprincipiigravitatemi incultumque Solum, ingenuishisconatibus patrocinatu-
rum confido; atque pofteros, quibusplus otii & eruditionisfupereritmon fòlum qua; in
cnarrationc Vegetabilium Se Senfitivorum defiderantur, fuppleturos ; fed Sc multa
convenientia cum aliis Mundi partibus obfervaturos. Nam quemadmodum unaqua;-
que terra quidam peculiariaproducit, aliis regionibus negata: (ficut liquet inter e s -
tera in hujus Continentis Occidentali parte PerUvia Argentifera, fed minus falutifera,
atque è contraili Bràfìlia mineralium inopi > fèd Aere, Aquis, &: L o r i s , eorumque
Vegetabilibus,admodum beata,) ita cettifììmum eft liane quoque à reliquis novi Orbis
Infülis in multis naturalibus non difer epare.
Exquibus facile patefeet perpetuus ille immenfa; Natura; lufus in faliitem mortalium
longe later que diffufus. Quin Prifcorum plerique, ac Recentiorum non pauci, qui de
Medica materia Verba fecerunt, una tarnen omnes nondum ad medium, ne dicam,
ad calcem faftigiumque, rem perduxere. Qujppe adeo fpeciebus ac viribus abundans
&amplus eft ille campus, ut meritifflmojure eaqua;dignofcitur pars, illiusqua;igno-
ratur, minima dici poffit.
Porro non me anxie adeo Botanicorurn confùeto ordini obftrinxi,utherba;, fruticcs'
& arbores lingula;, ad clafTes fùas venirent. Sedànobiliffimis Se maxime ufualibus V e -
getabilibus ad cxteras defcehdi, prout varus locis Se temporibus fefe offerrent. Quaf-
dam icones Sc annotationes ab optimo Se diligentiffimo meo domeftico D . Mark-
gravio,innofixisperegrinationibus obfervatas mutuatus finn. Quod idcirco-pr-aano-
nere volui, ne malevolus quifpiamfurtivis coloribus me fcripta ornaffe ilbiler. Ete-
nim quando horas fubcifivas publica munia mihi denegabant, id fèdula opera ejus
adimplerijuffi, ut quarum ego naturas Sc proprietäres penfìculatiusinveftigarem & e x -
perirer ; earumdemille figuras externas per otium graphice depingeret. partim fcilicet
inter effe arbitratus, fiinventa noftra illi Vel mihi imperar entur, aut fub cujus noftrum
nominelucem afpicerent,modo illa,dubianonnulla diflblverent.errorefque detegerent
atque turn Novi, tum Veteris Orbis xgrorantium Sc medentium commodo futura fìnt.
GV L I E L M I P I S O N I S

C A P V. T I.
c
lacomaree five Arundo Saccharifexa.
Oftquam vaftiflimi hujus Continentis in Indiis Occidentalibus pars., quajnunc

P vulgo Brafilia dicitur , mter duos fluvios Alarmhon &ide la Plata,üta., paulo poft
Capralis accefliim a Vefputio Emmanuelis Regis Portugallia? aufpiciis, paulo ac-
curatius anno circiter CID I D eilet explorata, Luiitani, intra promontoriura Olind,z
amceniilimum&cln{ula.m Itamaraca, primum littoraanteaincognitalegerunt. Vbijux-
tarupemfiflam Braiilianorum tugurüs confpeclis, ad terramappulerunt „ & de nomi-
ne loci ibJliciti, quantum potuehutt inquirentes, Paranambuco, hoc eft, mareperfo-
ratum vocari, a Barbaris reJponfüm tulerunt. Vnde hödie quoque, omnium Pra?-
feemrarum feliciffima , idem nomen obtinet. Cujus receffiis cum altius explora-
r e n t , indignum eXiftimarunt, ligno rubro , licet maximi proventus ad tingendos
pannos,acquiefcere:prsefertim cum praeter confragofbs montes &: fältus inacceflbs,
miro Dci beneficio, longe lateque partim in planities folutas, partim in colles cle-
menter aflurgentes terras con/picerent; tum Sc prseitantiilimis animalibus , rrüc"ti-
bus & frugibus Europacis inve£tis, mirabili proventu ea producerc &: foetificare ex-
perirentur. Tandem feecundum hoc folum Cannis Sacchariferis aptiflimumjudica-
runt: eafquea campeftribus quondam hominibus detectas inlnfülis Fortunatis ,huc
detuleriuit, qua: ob füavem fiiccum quafi ad manus tradita?, ufum quem polliceban-
tur, olimfilveftres, nuiicexculta? Sc domefticx, toto fere generi humano praeftant.
Itautcceleftehocdonum, Atticomellimultis partibus praäferendum, excelfis inclu-
iüm arundinibus, hifee regionibus imprimis conceflum fit, e quibus tum aquaria mo-
la, tum böum indefeflb labore agitata, dulciffimus liquor exprefllis, inahenis exco-
queretur, quemadmodum hac imagine exprefliim videtur.

Multa: hodie hujus generis machina? conipiciuntur. Nec ulla hujus terra? merx eft,
ex qua plus lucri & emolumenti ad negotiatores redundet. Nam Saccharorum ex
omniBrafilia olim colligebantur Aroke decies centics mille, idquequotannis, atquein
Europamdeveclxcertifiimo compendio divendebantur.
In^Egypto Sacar Arabicum (unde Saccharum noftrum dietimi volunt) ex humili
&: exiguapianta, inftar cryftalli vi Solis coagulatur. In India vero Orientali, ex Mambù
arbore arundinea (vide Gare, ab Orta cap. x i i.)&nodofa,populo infigni non abfi-
mili, Sacar M'ambii, quem Tabaxir appellant, vifcofum albicantemque liquor era pro-
manare conftat, ut Avicenna, Rhafis, Se Serapio teftantur. In Provincia Rio de laplata,
Cannas Sacchari (ponte enafei, adolefcereque in arboris proceritatem, atque cryftalla
SacchareaaeftuSolis exfudare, conftat. Tamen altera tram velinfita qualitate, veì con-
ficiendi demeritate adaequari huic arundinaceo pofle, nemo credat. Pianta fiquidem
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. L i B. I V . 10$
lixcnoftrafruticisinftarfirmitatepr£edita,fuccodulci target. Silveftri Arundmi ex-
terna facie eft fimillima; nifi quodlia;ccrebrioribusarticulis aliquando diftinguatur,
imprimis fi anni, terraeque intemperies minus refpondeat. Q u o enim majora inter-
nodia, co feliciorem meffem, quo breviora , eo infeliciorem agricola; prasnuntiant.

Hjec Arundo, V'tba&cTacomaree, Lufitanis


Canna d'Jcuquare dicta, minus in montibus&
collibus, licet irriguis, quam pratis glebofis
&: pinguibus , luxuriat , ficuti videre eft in
Parnambucenfis przefecìura; maxim» fertili-
tate&planitieagris, optimeque canniferis:
quiinclytis undiquaque amnibus dividuntur,
.& à pluviis &inundationibus ripas egredien-
tibus rigantur ; quarum beneficio àtormicis
ca;terifque infèctis noxiis liber an tur, ficutper
nivem in Europasis regionibus folent. Sed
mifla digr effione ad propofitum r edeo.
Primo agri vomere inver tun tur, cratibuf-
que aut ferro ancipiti fàrriuntur, inquere&os
m8c «qualiter diftantes fiilcos profcinduntur.
Quibus Cannarum talea; ita inhumantur, ut
fummitates utriufque Ic contingant : atque ea
ratione lacunae vomere facta;, manentreple-
tae, quanpfà eadem terra pofteaadimplentur.
Plus terra; a;ftate, qua operiantur, requirunt,
ne intenfior Solis a;ftus penetret, Cannafque
exficcet: Hyeme vero minus, ut facilius uli-
gine imbuantur, &: terra; pondus germinatio-
nem retardet. Q u o major humiditas, eo ci-
tius exfurgit arundo, hincque quilibet arti-
culus novas producit Carinas,ab omnipar-
te eas ac radices ex lacuna, cuiimpofita eft,
extendens. Nodo Canna; circumcirca pul-
lulat turio, à q u o , terra; incumbens., trudi-
tur, frutexqueemergit : ita ut decern aut ad
fummum duodecim menfium fpacio, Can-
na maturefcat, inque juftam longitudinem
excrefcat. Expertiores agricola; menfes A u -
guftum & Ianuarium plantationi confecra-
runt. Augufto tamen, qui menfium hiber-
norum poftremus, felicius ha;c inftituunt,
quodtellus noviffimis pmviis imbuta, plan-
tas fuo gremio mollius foveat.
Arundo maturata tempore praefato ex-
fcinditur ; nonnunquam & ad annum ufijue
fequentem in agro relinquitur, & t u n c Cannavetusnominatur,quafifeges reftibilis.
Intra hoctempus nova denuo progerminat, qua; poftea fimul cum vetcri refecatur.
Si intra biennium non fcindatur, nullius exindepretiihabetur:paulatim enim in agro
marcefcit, ac deficiente humor e extin gui tur ; nifi forte peculiari terra; beneficio pro-
rogetur ultra ordinarium durtaionis tempus. Pianta; tenella; &juvencs,beneinhuma-
tae, denuopropagari numquam fere indigent, quod diuturnitate temporisnon emo-
riantur, ne ad quadraginta vel quinquaginta annos qùidem ; ita ut fuapte natura vcl
nemoris durati onem adequare valeant, nimirumfòlo bene pingui ;nam qua; in finen-
ti & arido crefcunt, vix ultra quinquennium vivunt. Intentimi autem ex accidenti
Cannis inferunt,fideratio,caries, potiffimumvero fiimmiflb aba;ftateincendio, nec
fuperveniente pluvia, adradicemufqueprasnimiaficcitate comburantur, magno her-
cle poflefloris damno. Proinde qui Cannas inutiles & frugiperdas exftirpare, fiioque
K bono
no G V L I E L M I P I S O N I S
bono comburere cogitat, ut nova: renafeantur, hyberno tempore,non xftivo, hoc
inftituat. Immodica quoque inundationc , cum nulla cacumina emergunt, Canna:
fuffocantur : ita ututriufquc exceflu, nimio a:ftu exarefeant, nimiaque fiuyiorumillu-
vie, eaque/lagnante, refrigerentur, unde ftirpitus cvelli, alixque de novo plantari
poftulant. Genus denique quoddam Vermiculi nigri alati, Guirapeacoca Brafilienfès ,
Pao de Gdinha vulgus Lufitanorum appellat, in locis potiffimum uliginofis, radices
eorrodit, Cannaique interimit. Poliremo abherbis voluntariis maleillis fit, qua:
mirum in modum fepe luxuriantes, hifcefàtivis admodum obeflefòlent. Proinde fin-
gulis annis ter quaterve, imo&fa:pius aliquando, fi terra poftulet, agerànoxiis her-
bisliberetur idque tantifper, donecad tantam<naturitatempervenerinttale2E,utfùo
5

robore zizaniis obniti poilìnt. Terra fìquidem earum herbarum quasfponteprofert


mater eft, cseterarum vero quas quafi vicoaóta fufbipit, fiepeque invita fovet, noverca
judicatur.
Porro Canna: matura: faóìse, circa fundum ac in ipfo geniculo abfcinduntur, quod
in eo aqueus quidam humor contineatur. Mox amputata:, frondibufque, quibus
maximam par tem veftiuntur, refecìis, in fafciculos coguntur, &c currui imponuntur.
Molendina tribus graviffimis axibus ex folidiffimo ligno confe&is, circulifque f er-
rcis obdu£tis, nituntur. Inter quos Arundo continenter infèrta,& axium Te contingen-
tium anguftia compreilà, liquorem fundit dukiflimum. Mola aqùarianullisindiget
jumentis, aquaefiquidem impetu circumagitur, qua:longiffimo canale deduca,la-
pfù impetuofà ex alto in fùpernos eximix magnitudinis rota:lintresdecidit. Quod
quidem licct celerius fiat, plufque Sacchari inde r edundet, quam a fex vel o£fco robu-
ftiffimis bobus : eorum tamen contentione exa&ius &fidelius Canna exprimitur.
Cxterum liquor hic,qui in Saccharum ipiùm poftea abit, ad viginti quatuor dunta-
xat horas durat, moxque aceicit, & ad conficiendum Saccharum prorfùs fitinidc-
neum : fed fi diutius f'ervetur, bonum indenafeitur acetum.
Axes, afferefque,per quos mecus exprefliis fluit, tum &alveus, per quemdecidit,
bis fpacio viginri quatuor horarum, velunaTareffa (TarefFa eft fpacium terra:, cujus
quadra viginti circiter eftpafluum, &totCannasprofert, quotper diem Naturalem
molipofiunt) lavari debent.
Canna primo a tergo axium excepta, vicino denuo immittitur, ut fi quid fucci in
ca fit reliquum, penitus exprimatur, t u n c 2 ? ^ ^ v o c a t u m , quod tanquam inutile ex-
crementum flammis abfumitur. Adeo corufeantes Se formidabiles no&e dieque
conftruuntur ignes, qui ahenis fùbjiciuntur, ut à quindecim lignorum vehibus ad qua-
draginta ufque, fpacio diei naturalis, prout cruditas liquoris requirit, abfùmantur, in-
t e g r a l e filva: exfcindantur.

Succus, quem Cardo vocant Hifpani, per canaies & du£tus ligneos, in amplifiìmos
a:reos cacabos derivatur: in quibus continenter, nunc vehementius nunc lenius, toto
quo mola? agitantur tempore , fervefeit, frigidxque a/perfione intenfior ebullitio
coè'rcetur, ut f ubftantia minus confùmatur. Ab hoc meco in primo alieno confiftentc,
modicoque
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . IV. m
modicoquefubftrudo igne, paulo faeculentior & copiofior {puma aufertur, vocatur-
que Cagajja, quaz folis pecoribus efcampotumque{uppeditat.
Sublata Caga/fa, liquor feu Caldo inproximumahenum, Caldera de mellar Lufitanis ,
effunditur: in quo coquitur, & praegrandi cochleari, crebris foraminibus pcrtufo, à fòr-
dibus liberami-. Vt exquifitius immundities fècernatur, forte quoddam lixivium af-
funditur. Hinc per linteum percolatur, ae tandem fuccus eo pado noviffimum ex-
crementum, fi quod habet, deponit. Hse faeces mancipiis vidum fufficiunt, qui iis
contend tarn improbos atque indefeflbs labores exhauriunt : quippe toto fèmeftri aifti-
vo nodes atque dies perpetuo molendina agitantur. Vinum quoque exinde, vulgo
Gar of a didum, conflciunt, intermifcendo aquam : quod avidiffime expetunt incola;,
eoque, fi vetus fit redditum, fe inebriant.Vinum itaque Sacchareum, Vinum aduftum,
Acetum, Mel codum,ipfumque Saccharum, ex primo hoc liquore concinnari pofTunt.
Porro minores qui fiibfequuntur Cacabi, Tachas appellant, aliifimt adconcutien-
dum, alii ad coquendum parati. Li quibus fuccus jam didus tantifper condenfatur, do-
nee Serapii & mox Sacchari confiftentiam acquirat. Ad hxc vehementi & arduo la-
bore , pnmum in majoribus, turn in minoribus ahenis, inter coquendum, capaciifimis
cochlearibus agitatur, quatiturque, & ad altitudinem vigiliti plus minus pedum at-
tollitur, unde rurfùs in vafàprolabatur.
In Cacabis minoribus obignem intenfiffimum vehementioris ebullitionis haben-
da eft ratio , ftatutifque temporibus olei modicumguttatim inftillatur, ncignis vehe-
mentia Saccharum aliquid detrimenti capiat. Obfervatu dignum , fi oleum majo-
ribus irideretur ahenis, in quibus liquor, primo Caldo didus, purificatur, Saccha-
ro conficiendo plane for et ineptus. Viciffim, fi minoribus lixivium, ficut majoribus,
infundatur,"atque imponibile , Saccharum conficere. Si denique momentum fucci
Limonii, vel acidi quid injiciatur, Sacchari confiftentiam numquam acquiret,fedin
totum perditur.
Fornix porro fldiles innumera;, quando fiiccum fluidum acceperunt, ordine afte -
ribus perforatis, in ampliflìmis sedibus (Ca/a dopurgar vulgo) imponuntunmoxfuper-
impofito luto humefado, didavafa, àmelle, quod ftibfufco antea colore Saccharum
tingebat, repurgantur. E formis excufTum, candidum anigricante, Mafcovado di-
d o , feparatur, &cinfruftaredadum Soli fèrenoexponitur,pfobeque exficcatur, do-
nee ciftis recondatur. Hxc omnia incredibilis funt laboris &: ingentium fumtuum ;
prxterquam quod operariorum multitudo, jumentorum infuper &mancipiorumaf-
fluentia, multum ex emolumentis deroget.
Medica Sacchari auxilia, quoniam maximam partem Europads cognita, paucis tan-
tum funt perftringenda. Canna; viridis fuccus fiigidus eft, multoque, fi deftilletur per
alembicum, durabilior &: efficacior. Multisoculorummalis, turn hepatis, renumque
ardoribus medetur. Sed cummedulla hxc Cannarum tot mutationes fubeatante-
quamrepurgata ingrana reducatur, primamnaturam ex parte deponit, imo alienar»
induitjfùbinde palato magis gratam, quatti valetudini proficuam, finimia calcis & for-
tis lixiviiefficaciaexacueturaddeliciasnoftras. Quamobremilludquodfanitatisgra-
tia Pharmacia;infertur, praeftatut modice tantum repurgetur : quippe quodingeni-
tas refervet vires,intenfiufque ferapia, eleduaria & fimilia dulcificet. Imo rubrum
Saccharum, alias inferius habitum, (ficut <5£illud quod ex Infida S. Thomas afferrar,
omnis lixivii expers) minime contemnendum, precipue in clyfteribus. Saccharum
itaque primo gradii licet calidum & humidum, tamen quo antiquius &C defsecatius,
eo calidius eft, faciliufque in bilem convertitur, atque intenfius digerit & fblvit. Re-
cens vero non folum pedori& ftomacho, fèd & vefica; renibufqucprodeft. In omni
denique argrorum condimento, veteri Saccharo lo'nge debet anteferri.

C A P V T , II.

T r N t e r prima quidem, edam antequam Canna Saccharifera hic cojeretur, mei Sil-
I veftre, quodipfi lira vocant, Brafilianorumfolertiaex vaftiflìmis filvis & faltibus
-*-fibi comparavit, quod inufuatquedeliciis, Europads asque ac gcntilibus, tamfà-
K z nis
,12, G V L I E L M I P I S O N IS
nis quamsegris habetur. Cujus dignitates ingenti mortalium bono quotidiemagis
magifqueilluftrantur. '
Apes, Eiruba illis dicta, diverforum generum hie reperiuntur, quaeinarboribus,
miris Se variis modis nidificantes, noftris quidem non plane fiint diffimiles, fed ut-
cumquepaulo minorcs, quarum examinahincindepeiTgrinari,immenfaque nemora
iis fervere videas, ubi erumpentibus floribus cereas domos exftruunt, & optimo melle
implent. Agr eftes ilia; funt, nec cujufquam cura aut paftum aut teda accipiunt. Ita ut
idem primatus quern Philofophus fuis Apibus olimtribuit (invita formicarumindu-
ftria, &: araneorum aftutia) hifee quoque jure merito debeatur ; utpote qua; ex qua-
tuor illis celebribus operibus, fcilicet venari,facere, colligere, & reponere, tria pofte-
rioraiòla; exerceant. Quafi Naturanufquam magis quam in minimis perfedior Tem-
per appar ere voluerit. Regem quoque eligunt, ceteris mole corporis tenuiorem &
maxime flavefcentem. Reliqua qua; de illarum regimine produntur, ob difficiles ad
eas in nemora aditus, nondum experiri datum eft. Ignavumpecus, Fucos, Crabrones,
Oeftra, Vefpasmelliferas &: non melliferas, pluraque alia Infèda fìmilia, dequibusin
InfedorumHiftoriadicetur,qua;nimisquam multa Brafilia nutrit, viatoribus &f ar-
mentis infeftiffima, nunc praetereo.
Induftria atque ufiis prasftantia, cseteris omnibus Infedis alatis, pratcellunt facile
Apes mellificantes^ quarum tredecimad minimum genera obfervantur, ut flint Ama-
nacay-mm, Amanacayneu, Aìbu, Mambuca, Pixuna, Vrutuétra, Tubuna, 7uiuba, Eirucu, Ei-
xa , Cubiara, Curupiréira, Copti, quarum ultima Curupiréira à Brafìlienfibus conte-
mnitur. Qua; autem inter illas omnes merito obfèrvandat, flint potiffimum has fe-
quentes.
Primo Eirifu, grandiores, non pungentes ,qua£bonum faciunt mei, licet non quo-
tidiani ufiis. Inconcavitatibusarborumnidificant, utVirgiliusdefuis Apibus,
Necnon ér Apes examinacondunt,
Corticibufque cavis, vitiof&que llicis Alno.
E quibus veluti alveariis Brafiliani arte &: dolo mei eliciunt per dùdus aliquos, ut fo-
ras emanet.
Deinde Eixu &c Copti Apes minores, nigricantes, extetius in corticenidum affabre
conftrudum componunt inftar alvearii, favis ex arte & concinne difpofitis, ac propoli,
& cera candida veftitis, è quibus optimum mei colligitur, fed minore quantitate, &
quia infigniter aculeo appropinquantes infeftant, minus expeti turn.
Denique Apes Munbucafìzvx &£ exiguae in arboribus nidificant, optimum hoc M e l ,
de quo potiffimum ago, & fàluberrimum producentes, quod ab Indigenis arbores
proceras confeendentibus, ad Europazos incolas, magna quantitate, exiguoque pretio
affertur. Maxima autem copia hujus reperitur in Infiila Màranlion, cum multa cera
nigra, ubi copiofius colligitur, vafìfque integris completis, adiate, cum flores filve-
ftres maxime virefcerefolent, fèrvatur. Inter hofce flores reperitur unicus in arbore
%apuraibaflos,quem poftquam apes guftarunt j Mel amarum confìciunt, fìcut dc Api-
bus in Syria Abiinthio inficfentibus teftantur Author es. Qualitatè 8c dignitatc nihil
hercle hoc Europaso melli concedit, in fecundo gradu calidum, confiftentia admo-
dum fluida, clara Se tenui : odore filavi quidem, fedfilveftri, nec nimia aut ingrata
dulcedine, naufeam parit, fed gratiffimo acore, oxymelis inftar, palatum afEcit. Abf-
terfbria quali tate , partiumque tenuitate, tantum ftomachum, vifcofis humoribus
obfitum, abftergit, quantum calida languidum confortat. Inteftina imprimis & re-
nes, five fiiperius, five inferius exhibitum,a cruditatibus vindicat, atque urinas pro-
movet. Turn &infantibusadabftergenda ÒC demulcenda vifcera, à reliquiis Vario-
larum &: Morbillorum obfita, fummopere prodeft. Simplex vel compofltum (utin
capite deMulierura morbis didumeft) uteri intemperiei frigida; fummum adfer tfò-
latium.
Longa; durationis & magna; dignitatis Vinum quoddam inde confici fòlet, fortiffi-
mum quidem & admodum abftergens. Sin tempcratius placeat, hydromel vel mulfiim
ex aqua fontana, fine codione, rori noc^urno exponitur.
Pharmaca deniquenon folum, fed & cibos potufque quotidianos ingr editur decan-
tatum hoc trium Apum mei, ficut in Tradatu de aere, aquis, & locis didum eft: meri-
toque de ilio idem predicare licet, quod Plinius lib, x x 11. cap. ¿4. teftatur. Mellis
naturam
HIST. N A T V R A L & MEDIC. LIB. IV. 113
naturarti talem effe, qua; corpora putrefcere non finat : tum, mukös exftitiffe qui fe-
nedam longam multi tantum nütritu toleraverünt. Hac folum adhibita cautione,
nebiliofis,hepatis,renum&ftomachi ar dor e labor antibus, nifi fumme dilutum, ex*
hibeatur.
Cera ejus, Tede Ulis dida, qua;nigricans eft, Europas poftponenda quidem, fed ad
emplaftra emollientia &: digerentia, contra mala è frigore nata, utiliflìma habetur.
Q u i cum Tapuys Mediterraneis in d'efèrtis vixerunt , multas alias fpecies Apum
commemofant : qua; ut nomine & figura, ita &: natura ab iis qua; enarrata; funt, difcre-
pant. Q u i d a m enim earum inarboribus pumilis, quaedam vero intra terrammiris
modis nidificant &mellificant, earumque Mei utcumque igne &: fumo ex citato col-
ligitur.Sedquiapraster inftitutirationemeft ea enarrare, qua; dubio aliorum relatu
nixa funt, iis fuperfedeo.
Porro,pra:ter tot documenta fertilitatis circa Vegetabilia & Scnfitiva marina,tellu-
risasmula, accedit& iljud, quodpaucis àParanambucenfilittore milliaribus ,pifcato-
ris uncum citra intentionem contingat infigi vadis petrofis, & loco pifcis fpongias,
corallaaliafquearbufculas marinas capi. Inter ha;c inufitata; forma; prodit fpongiofa
arbufcula, fefquipedis longitudinis, brevioribus radicibus, lapideisnitens vadis, Se
rupibusinfixa, erigiturque in corpus fpongiofum molle oblongumrotundum turbina-
tum:intus miris cancellis &: alveis fabrication ; extus autem tenaci glutine , inftar

Apumpropolis.undiqueveftitum. oftio fatis patulo & profondo infìimmitatereli-


d o , ficut ex altera Iconum, probe depida, videre licet. Ita ut Apiarium marinum vere
dixeris.Primo enim intuitu è mari ad terram delatum vermiculis fcatebat ca;ruleis,par-
vis, qui mox à calore Solis in Mufcas, vel Apes potius, eofque exiguos Se nigros trans-
formabantur, circumvolantefque evanefeebant : ita ut de eorum mellificatane nihil
certi confpici datum fuerit,cum tamen cerofa materia propolis., Apumque cella; ma-
nifefte apparerent. A tque ipfaMellis qualifcumque fùbftantia procul dubio urinatori-
bus patebit, ubi curiofius inquifiverint ha;c Apiaria, caque in natali folo Se falò diverf ìs
temporibus penitius luftrarint.
114 G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T I I I .

^Raciix Mandihoca.
Rumento complures Indiarum regiones ad haec ufque tempora caruerünt : ea\

F tarnen , quibiis hominum & animalium fuftentatur vita , frumentique vicem


fupplent, defiderari, benigna mater Natura noluit. Radix enim fativa feu alti-
Iis, qua: Mandihoca Barbaris appellatur, in farinam redacTra & in pan em coacta, cum
óptimo pane iimilagineo certat. Qua planta licet Angola; SB Hiipaniolse atque alia-
rum Iníülarum incola; gaudeant, (ubi radicem hanc Tuca, aliis Mexicanis guauhcamoüu
p r e p a r a t a m i in farinam reda&amC^-wvocari Monardes teftatur) Br afilia; tarnen
naturalem, fummoque ftudio ibi excultam conftat.
Plures hujus fruticis, quem Maniiba & Manduba Braíiliani vocant, dantur ípecies :
qua; licet prima fronte inter iè hauddifferre videantur, tarnen ab experientibus agri-
colis dignitate, caule, &: colore diftinguuntur, ac diverfa fortiuntur nomina.
Qua; antequam explicem, monitum volo le&orem, ne in tanta nominum varietatc
(qua; in hoc &: fequentibus quibufdam capitibus occurret) confundamr. Inter Bar-<
baros enim Americanos non tantum, fed &c ubique terrarum quotufquifque in eo
variât ac difcrepat. Nam inter dum unaqua;que res multis nominibus à quibufdam
defignatur j qua; apud alios nomina funt diveriòrum pifcium & her barimi. Inter dum
idem nomen à divcrfis authoribus , diveriìs rebus naturalibus pofitum cil. Aliter
enim Plinius , aliter Gaza, aliter aliiLatini explicarunt monumenta veterum Gra;-
corum. Ex quibus inutilibusamphibologiishaud levis cxfurgit moleilia, & i n e x -
M A N D I H O C A ,
quiilta rerum cognitione obicuri-
tatem creat. Quapropter ego non
fine ratione cum Galeno optavi ali-
quando , res poífe tradì fine nomi-
nibus, ut fophiflis criperetur decer-
tandi & calumniandi occafio.
Decantata; itaque hujus fruticis
primaipecies à maris accolis Brafi-
lianis vocatur Mandübabuára, Metn-
diibparata, & alia; albicantibus radi-
cibus &C truncis, Mandiipéba, Man-
diipufú, Mandiibtmkna , dipi, (qua;
iterum fuas habet ipecies ) Tapeçi-
ma , Aipipóca, Mandijupéba , Atpima-
caxera. Ha; novem pofteriores ru-
bentibus iùnt &: ladefcentibus radi-
cibus & caulibus. Omnium harum
ftirpium radicibus folum Mandihoca
nomen inditum , &: alimentons,
medicamentofis,venenofifque qua-
li tatibus, licet impari inter f è gradii,
pollent. Quasproprietates, utpo-
te admiratione digniifimas, peni-
tius introípexiíTe operxpretium e-
rit. Ha: frútices omnes eleganti ac
ftellatim fefe explicante flint folio.
Caule r e d o , nodoiò, hominis ila-
turamraro excedente. Ejus crafîî-
ties pro fœcunditate fòli, cœlique
temperie, varia. Florem fert exi-
guum,fernenautem, Ricini Ame-
ricani femini fimile, fed inutile. R e -
liqua exipia pianta ad vivum depi-
l a cögnofcere licet.
Fru-
HIST. N A T V R A L . & M E D I C . L I B . IV. li)
F r u & u m vero fubterraneum, ipfamfcilicetradicem efculentam Mandihocam, Pafti-
naca;haud dimmilem p r o d u c i t , qusela£teum trahensfuccum, ab oculis prorumpen-
tibus , ètrunci internodiisnatis, h o c liquore egregie intumefcit.
T e r r a m i n i m e glebofa aur irrigua, ut Cannafàccharifera, g a u d e t , fedficca potius,
finente & montofà, atque in tuberculos , quafi à talpis, egeria. A d e o humiditatis
omnis inimica eft , ut seftivis dumtaxat menfibus terra; committi v e l i t , idque locis
apricis ac minime umbrofis. Q u p d , ficuti in h a c , ita in quavis plantatione oWèrvan-
d u m , quia guttatim exarboribus deftillansaquaperquam noxiahabeatur. C u m ad-
eo acclive & arenofum folum requiratur, malunt incola; denfiffima demoliti n e m o r a ,
demolita exurere, eaque arvis &fègetibus ( Chocas Lufitanis ) deftinare. Extra terram
duobus vel tribus ìùrculis germinant, qui, ubi o c t a v o , decimo &: duodecimo menf e
liquefcere cceperunt,pro {emine fùnt. H o c f r u g u m n o f t r a t i u m , d i f c r i m i n e , q u o d ^ « -
dihocix, nihil de fruótu decedatadfui propagationem, noftris d c c e d a t , quibus ipfi fru-
£fcus f ementcm faciant. Per radicem nulla poteft fieri tranrplantatio : nam ea extra&a è
terra & tacìa ftatim moritur.
T r e s hujus pianta? trunci, frondibus fpoliaci, figurapropemodumpyramidali,haud
profonde fimul terra? grumis, trium circiter pedum inter fediftantia, inferuntur, pro-
minentefque ad palma; altitudinem, {ùperius fè invicem amplectuntur. Q u i jfoliis.
licet denudati, novis tamenilico veftiuntur, nec quicquam radix inde detrimenti pa-
titur, m o d o caulis integer &illa;fùsmaneat.
Dignitate Se mole excellit Mmdihoca., fi anni terrasque temperies ficca fuerit : tunc
cnim quadibet radix fefqtiipedem, vel duos, inter dum etiam tres pedes longa evadit,
craflitiem habens bracini, vel etiam cruris Immani, quando fatis adolevcrit.
R a t i o habenda ut ager à zizaniis, qua; valde mppullulant, ter quaterve repurgetnr,
d o n e c pianta; adoleverint, ad octo nimirum vel decern menfium fpatium. Maturita-
tem aflecutae radices, quod annuo circiter à plantatione {patio fieri folet, ad tcrtium
Vix fùb terra durant; altero tamenplerumque anno pars illarum putrefeit & corrumpi-
tur; ideo ad fiimmumlinquuntur annuo fpacio. & de novo per taleas plantantur. In-
cruente nimia; humiditatis neceflitate, exfcindi ftatim poftulat, fèxmenfibus ante j u -
fta; maturitatis tempus.
Mnndiba, qua; vocatur Mandtibumana, omnium citiffime crefcit & maturefeit, atque
optima inde conficitur farina. Ha;c pianta maxime gaudet fbloarenofò & m a g i s a m -
-
bufto quam reliquae. Primaria o m n i u m , inque quotidiano ufu & l u c r o , producimi
quidem promifeuein quavis terra, vocatur que Mandiibparati.

E t e r r a e v u l í x r a d i c e s , vixpertriduumfdurant,etiamfi fideliter horréis recondan-


tur. Mundata;, &c á c o r t i c e , quern tenuimmumhabent, liberata;, mola; trufatili, cu~
jus Iconem hie exprimimus, á duobus hominibus circuma&a;, a d m o v e n t u r , ferrique
cufpide conteruntur; & contuiarum radicum farinam excipit alveus. A l i i radendi m o - .
di pedetentim exoleverunt, obmajores labores &r fumtus. Pauperibus tamen uius
Scobina; manualisilipereft, qua; ab Indigenis 7^//¿nuncupatur. Raiiira deinceps tor-
cuiari vel prado fubjicitur, quo magna vi humor ille iiiperfluus &c noxius exprimitur,
K 4 . ut
né G V L I E L M I P I S O N I S
ut ficca atque abíque ulla humiditate manear. Mox cribro, Vrupeba dido, percolatur.
Exinde planefado fidili aur a;neo injicitur, in quo iiibftrudo igne circuma^itatur tan-
tiiper donec coquatur. Semicoda vero, &: adhüc mollis, efculenta eft, &¿ vocatur Fa-
rinha relada, quod eft Farina Coda non exficeata* Reliquum quodfupereft, & reièrvare
volunt, fupra major em Vel minor em ignem pro arbitrio mifcent, atque exade ficcant.
Farina enimhxcquo plus exficcata &: excoda, eo durabilior eft, Oprime tamen ficca-
ta &¿ fideliter ab aere defenfa, ultra annum vix fervari poteft : namfivel leviifima uligo
earn infecerit, corrumpitur ,undenonparvammilitumftragemincaftris exortam vi-
di. Quapropter noftri, Barbaros imitati, earn in bolos, quos vocant Bejus, paftil-
los Se liba cogunt, íüperque cratículas modico igne induratam in penu aliquandki
recondunt.
Ex hoc frutice expreiTo manat liquor,Manipuera Barbaris didus,qui vafi infuiiis poft
duas horas fundo adha;refcit : ex quo alia fit Farina, melior priori, ac majori affluen-
tia floris; quam cremorem de Ttpibca vocant. Ex aqua Farinas, in fundo íiibfidente, bo-
los quoque conficiunt, Tipiocéto didos , optimi íaporis. Turn Gummi quoddam ièu
potius amylum ex ea fit, atque eidem uíiü infervit. Hic liquor Mampaera, quod dul-
cís fit íaporis, ab animalibus avidiífimehauftus, vi quadam venenata, eaftatim exftin-
guit: ex radice tamen non expreflus (quod mirum) cantera animantia, excepto no-
mine , nutrit.
Praeterea è radice, à Sole exficcata, alia fit Farina &rpollen albícans,imo & panis fili-
gineus & bifeodus, qualis è tritico ( cui &fimillimus eft) pinfitur. Hoc alimentumin-
tegrum & n o n comminutum pro jumentis &c pecoribus, quibus in pabulum cedit,
refervatur.
A vermibus, 8¿ integris formicarum cohortibus, haec pianta mifere folet infeftari,
magno agricolarum incommodo: non folum folia'atque caulem, fed ipfam quoque
radicem depopulantur ferarum greges &animalia domeftica. Ipfi Brafiliani, ./Ethio-
pes, &C noftrarium nonpauci, hujus plantas folia amant adeo, ut contufa, coda ¿¿pro-
be condì ta pro cibis & laducis apponant; qua; in maflam efformata, Manicóba nun-
cupant Brafiliani.
Porro radix hasequatuor aut quinqué di erum ipacio in aqua macerata & emolli t a ,
Mandiopiba dicitur, qua; aflata maxime ab agreftiori Indorum &Barbarorum multiiu-
dine expetitur & manduca tur. E fedimento hujus confiftentia;, Farina mollis, notasque
melioris, confie i tur : quam Brafiliani Vipéba ; Lufirani Farinha frefea cognominant.
Ex Mandihoca contuià, butyro &: iàccharo, infignes fiunt boli vel paftae, ad edendum
optima;.
Pultis denique genus prasparant ex Mandiopeba,quod nomen accepit Mingau-petinga.
Manàihoca ilia mollis, illis Puba, igni impofita exiìccatur ; exficcata appellatur Cari-
má. Exhac Afnpanem optima;nota; conficiunt, quem Mufam veìt^ingu, interdum
Fnfonde appellant. Omnium autem prasftanriifimum pultis genus condiunt, quod vo-
cant Mingau de Carimá, cui aromatumloco momentum piperis Braiìlicnfis, & floris
Nhambi, admifeent : quod optimi cum fit íaporis, iànitatique conducat, frequens in
prandiisefle iòlet;necfuaviteriè vivere exiftimant nifi hoc alimento utantur. Sanis
asque atque asgris ejuimodi pultes, emulfiones, atque adeo ptifanas faluberrimas inde
confedas exhibent. Tipióea fiquidem,&C¿;7>»¿,pota, vel íyrupiípecie cum aqua riorum
3

Áuriacorum &:pauxillo Sacchari exhibita,antidoti loco plerumque eft. Quanta; porro


dignitatis "Ttpibca &¿ Carimá fint, in deferiptione morborum Endemiorum íatis explica-
vi. fipióca enim, fi multa lotione defalcata atque exficcata, probe ab omni humidita-
te reièrvetur , Tabidis &£ Dyièntericisj ex arte propinata, medetur. Febricitantes, ani-
mo deficientes, veneno infedosreftituit Praster ha;c, violento exer citio fradisvires
recuperar, íiidoreíque immodicos compefeit, Ptiiàna illius fimplex. Quaicunque
Hasmorrhagias, imprimis ex vulnere inflidas, tumintusailìimta, turn emplaftri forma
applicata, cohiber.
Ex Macaxera optimum fit Vinum, ferum ladis iàpore refer ens. Mandihoca raía, vul-
neribus &ulceribus antiquis impofita, ea mundificat, atque attemperai.
Manipuera coda craflefeir pultis in modum, alimentoque convenienti exiftit.Quod
fi Oryzam &¿ Saccharum, cum aqua deftillata exfloríbus aurantiorum fuperinfundas,
Coníerva; gratiífima; formara induet, mutatoque nomine Marmelada de Mandihoca
appel-
v . HIST. N A T V R A L & MEDIC. L I B . IV, 117
appeliatur. Poliremo ilia fpecies Macaxera, prater quam quod vicem Farinas predi&e
fuppleacigne etiam affata, abfque ulla alia preparatone, comeditur, ac Macabra
appeliatur.
A ceteris radicibus abftinendumeft, quodprefensfìnt venenum. Dantur enim qui-
dam ,quas citius combufTeris, quam ut virus fuum deponant, & ad edcndum idonee
reddantur. Quin ipfì Indigena;, olim minus exercitati, in feparatione alimentofi & ve-
nenofi, multoties mortem oppetierunt : nunc eruditiores fa&i, nonfolum illis preci-
puo exiftit vite fùftentaculo, fed omnibus Europaeis in America degentibus. Idque
pani triticeo preferr e non verentur, licet minoris habeatur nutrimenti.
./Ethiopes &Brafiliani inter edendumpugnos Farina;plenos in osinjiciunt, ut manu
quoque longius ab ore remota ,vix tarnen mica per eat. Raro aut parum inter pran-
dendum potuutuntur, quod farina aquamnimis imbibât, & ftomachuminflet.
Cum aratrum ejufque ufùs hic ignoretur, & improbi ac multijugi laboris tedia dé-
clinent, facilem liane & minus erumnofam agriculturam, tam vite ac rei familiari
tuende, quam eri corradendo, egregie adhuc amplectuntur. Quippeunius dumta-
xat mancipii induftria & labore, centum tuberculos, aliquando unius dieì decurfù ab-
folvunt. Hujus autem Farine una, que viginti cantharos noftrates continet, autfèfqui
\_s4lkeira, hoc eft, modius unus autfèfqui, liomini robufto Se laboriofo, in menfem in-
tegrum plerumquefuificit. Quem modiumfèxaut feptem aut ad mmmumoéto foli-
dis comparaveris.
Hec fùnt que ufu Se
fedula in hanc radicem M A N D I H O C A .Silveftris.
inquifìtione, à rufticis &
mea experientia refeifee-
r e potui ; que fufìus &J ex-
plicatius perfequi volui,
quod hec planta ubique
frequens fit Se domeni-
ca , tamque excellentis
ufus, ut vaftiffimi orbis
Americani incolis abun-
de vi&umfuppeditet. )
Tapuyeri, vita Se mori-
bus agreftiores,nec Man-
dihocam hanc, nec quic-
quamfimileplantant,fed
arborum fructibus, va-
riis herbis & melle agre-
fti fe fuftentant. Inter
radices quas comede-
re amant , eft Mandiho-
ca quedam iìlveftris ,
fponte proveniens, fru-
texque arborefeens : ce-
terum iàtive fimillima,
fi caulem & folia con-
fideres, verum dignita-
te longe inferior . Me-
diterraneis Cuguacucure-
mia, maris accolis Cua-
$it-mAndiiba di&a. Cu-
jus Iconem expreifam hic
videre eft.

C A-
1,8 G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T IV.

Lerique Americani communi nomine omncs Refìnas odoratas &: Gummi vocant
P Copale variafque illarum Ipecics peculiaribus diftinguunt nominibus. Ita &: Bra-
filiani Arborem hanc refiniferarum facile principcm Copaliba vcl Copaiba nomi-
narunt. In denfis nemoribus mediterraneis haecfàtis procera reperitur : cui lignum
rubrum quafi minio tin-
COPAI'BA. ;_ cìrum, adeoque durum ut
ex eo afferes latiffimi fiant.
Foliis eft ovali bus, cum pe-
diculis &c nervis craffis po-
ftica parte maxime emi-
nentibus. Flore eftpenta-
phyllo rotundo. Fru&us
inftar*filiquaj & colorisni-
gricantis ubi maturuerit,
qui facile aperitur, conti-
nens nucleum nucis ma-
gnitudine &c figura, Coo-
per tum cuticula nigra,quac
pauca pulpa lutea, lenta,
mollj , eduli quidem i'cd
non /àporo/à , ita ut inter
fatuos fructus numeretur,
ut folet in Arboribus bal-
fàmiferis. Simiae has fili-
quas depopulari amant.
Ego eas menfe Maio &i Iu-
nio collegi, & m o x f e m i -
germinatas mandavi terree,
atque Ixtc provenerunt.
Pinguis & odoriferus au-
tem ille liquor adeo cele-
bratus, abincifo corticead
medullam ufque,Luna pie-
na , tanta quantitate deftil-
lat, ut /patio trium hora-
rum , ad duodecim libras
olei efFundat. Sin nihil for-
te profluat, ftatim vulnus
cela aut argilla obturandum eft, ne quid effluere poflìt, &duabuspofthcbdomadis
cum feenoremoram compenfaffe videbis. Non adeo frequens in Prsfecìura Parnam-
bucenfihzec Arbor, quam quidem inInfula Maranhon, ubi valdeluxuriat,unde quo-
que copiofe illius Baliamum ad nosaffertur. . •
Nonautemfolummirificapolletvi mun dificandi&: confolidandi, & ad quaevis vul-
nera (imprimis nervorum) prima intentione reftituenda, morfufque ferpentumeu-
randos&cicatricestollendas:fed&ab omnibusparitcr incolis, Se àme, interne exhi-
bitum, infignem prasbere utilitatem, obfervatum fuit. Tarn fìiavis tamen odoris, fic-
ut Maffams vult, non eft. Caliduminfecundogradu, crafliim, valdequepingue&re-
fiiiofum. Ejus (aiutar es vir es riunc denuo in circumeifione Iudasi experiuntur : qui fàn-
guinem ex vulnere ilio crudeliprofluentem feliciter admodum eo coercent, cum an-
tea vulnus efTet curatu difficile, & non paucis exitium intulirtet.
Pecìori, ad ftomachum languidum, ventri adeolieos frigidos cruciatus, illitum
eonducit. Guttula: aliquotconvenienter exhibitxperos robur adduntvifceribusjil-
l^que


HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . IV. n 9

lifquetonum rcddunt: fluxiones muliebres , curius ventris & gonorrhoeas quoque fi-
ftunt. Inanum per clyfteres, in pen em per fyringam cum Saccharo ex aqua plantagi-
nìs, vel oleo roiàrum diflolutum, adveríus eademmala proípero mcceíTuinjicitur.

C A P V T. V.

Cabureiba Jhe 'Balfamum T^eruvianum.


Nter arbores infructíferas primaria eft Cabureiba. Qüar úm duas fpecies,noninhabita-
I ra Brafilia,fed in r emotiffimis defertis trans immenià illamontiumjuga,vidi.Vtraque
eft excelfiffima, vaftiííima, S¿ odorifera, íed cortice & ligno differences. Altera ru-
befcentis eft colorís, odor eque Cedro Brafilienfr, qua: Incolis Acaiacatinga dicitur, non
diílimilis. Altera, de qua nos ;
in prxfenti agimus, folio eft CABVREIBA.
exiguo, inftar Myrti, cortice
cinereo, digitum craílb, tenui
membrana miniad colorís, ex-
terius cooperto, ítib qua fia-,
vus liquor, quo totus cortex
turgere folet, latitat, qui ve -
tus gratiorem ípirat odorcm
quamíi recens fit, fitque qon-
íiftentiaz craífioris 8¿ colorís
punicei. Cortex contufus &
in maíTam redaótus, fuaviilì-
mos efficit glóbulos, & alia
multa. Lignum illius fingula-
rem uíum pratbet in íedificiis.
Revirefcente arbore circa
Februarium &¿ Martium,Luna
plena, ex la;íb cortice, pendil-
lis vaículis, excipitur hoc Bal-
íamum fragrantiílimum Cabu-
rei$ica dictum.
^Edes non folum, fed. Lu-
cos íntegros gratiíllmo odore,
Peruviano perquamílmili, in-
ficit. Subftantia eft compacta
S¿ tenaci, fed calefactum fe-
quaci &¿ du&ili. Circa fluvium
potilfimum leneiro &in diftri-
¿tibus Divi Vincentii &: Spiri-
tus Sanili, quam in Parnám^
bucenfi, crebrius reperi tur, li-
cet non adeo magna quantita-
teinde;adnos deferatur.
Ad internos & externos afFecìxis non inferiori gaudet qualitate quam Copaiba. Cali-
dum & iìccum eft infecundo gradu, diflolvens, digerens & confóftans. Aliquot illius
guttulaíperos jejunis exhibits, Afthmati profunt: intemperiem quoque ventriculi,
vifeerum languores inveteraros corrigit: tepidum pectori & hypochondriis illirum,
eorum oppìlationes & frigiditates tollit. Irrigatione & frizione capitis &cervicis ex
panno rubro,corroborat cerebrum, &prsefervatá Paralyiì &¿ Spaimo; imo debilitatum
ómne nervorum genus in priftinum vigor em r eftituiife, iiepiflìme hic fumus exper ti. In
nervorum puncìuris acrimoniam faniei, unde tot dolores & convulftones oririfolcnt,
retundit.
Caeterum Lufitani seque ac Brasiliani adverfus vulnera & morfus venenatorum ani-
malium incile illi virtutemquandamfingularemoeftantur, ad quam ammalia, inftinctu
fedo
IZÛ G V L I E L M I P I S O N I S
folo naturali confugientia, corticemquedeterentia," parti Ixlx praefentiffimum inve-
niant remedium. Qua; omnia in Caftris & Nofocomio noftro, tumimprimis militi-
bus i£tis à feras atque Barbaris, mecum per deferta peregrinantibus, comprobavi.
Quippefolo hoc eximio Balfamo recenter exipfis corticibus colle&o, vulneratos &lu-
Xatos reftitui.

C A P V T VI.

Acaiaiba&j-ruchis çjm Acajù.


Vantum lenta f oient inter Viburna Cupreffi, tantum inter capter as Brafilia; Ar-

Q bores eminet Acaiaiba, divino benefìcio harum regionum incolis concefïâ.


Qua; ut afpectu pulcherrima, ita multifariavirtute cclebratiffima. Ac quam-
vis umbrofà & patula, ramifque multis ipeciofa, non tamcn adeo in altum exlurgit ;
fed cum revera Malus lit, variis &C finuofîs flexibus fefe incurvât, ramis humum verfûs
dependentibus. Eft duriffimo ligno, à naupegis valde expetito, ac Gummi optimo
A c A i A i' B A.

turgente, quod fua fponte seftivis menfibus erumpit, ob facultatem, pellucidum colo-,
rem,fragrantemque odorem, Arabicovixcedens. Foliis eft,finervos,fifiguram fpe-
£tes, Iuglandifimilibusjfèd fragrantioribus, nec aromaticum odorem deponentibus
nifi diftillatione forti. Multo autem magis odorifera illa folia, qua; verno tempore
Brafilienfi pullulant, Se hinc quidem pulchre Se faturerubicantiapaffiminfilvisvideas,
annuaquefolia, tamquaminutilia, detrudunt circahibernum tenipus. Flofculos fert
pentaphyllos multos juxta fe pofitos, Se irt una umbella ad centum ufque conjunâos: ia
cujufque
HIST. N A T V R A L & M E D I C L I B . IV.
tujufque medio ftaminulum cum exiguo capitello habentes. Cum primo erùmpùnr,
quodiìcpotiffimuminitio Septembris,funt candidimoxincarnaticoloris. Odore fra-
grantiflimo Liliorum convallium armulo integras filvas replent. Fiori fuccedit cafta-
nea ex qua excrefcitpomum oblongum conftans ex carnefpongiofaac lenta acinis Se
feminum cellulis diftinda, fucco dulci acido aftringente turgens. Qui fuccusadeo
maculat lintéamina ferrugineo colore, ut nulla arte eluipoffit antequam arbores de-
nuo fior eaut. Liquor hie recens albicat inftar ladis faporis aftringentis, cujus color &
fapor paulatim pereunt fermentando, manetque fortis & inebrians. Exterior pomi
pellicula tenuiflima partim fkvefoens, partimrufefcens, ita ut pro vario natura; lufu
celeberrimi^ hie fruclus, figura^
colore Se fàpore inter fe difcre-
pet. Caftanea ut Se nucleus renis
ovilli figura: funt, hie tenui pelli-
cula , ilia craflo Se fpongiofò co-
rticc cinereo veftitur, in quo o-
leum acre Se admodum mordi-
cans latet, ut fi quis illud incau-
te ore attigerit, labia &.linguam
ignis modo urat. Vt oleum in .
cortice abfiimatur fub cineribus.
caftanea torretur ; hinc malleo
contufa, nucleus eximitur, qui
vel ad anno s incorrupte confer-
vatur, vel recens comedi tur, adeòque fapit toftus ut caftaneas longe antecellat. *
Brafilianis vero non minus quam Arcadibus olim Quercus, pomumhoc, turnglans
ei adhsereicens Se fuperinnafcens, àtotjam feculis, vita: folatio fuerunt. Bella, quae
jfrequentia inter illos excitari folent, ex parte hujus frudus amore geruntur. Victor es
enim caftris pofitis loci expugnati pofTeflores tamdiu mahent, donee omnem arboris
frudumdepafti fuerint. ./Etatem exinde mo more dimetiuntur, namfèmel in anno
dumtaxatprovenit, idqhemenfibus Decembri, Ianuario Se Februario, time enim de-
ficit fub latitudine Parnambucenfis Pra:fedurx; quia meffis tempora pro firn regionis
mutari folent. Soleredèunte àTropico Capricorni, terra iis irrigatùr aqilis quas pliì-
viasde Acéti appellant, qùibusfinonprorfùs deftituatUr, nec nimiumobruatur glan-
difera &pomiìeraha:c arbor optime cum Barbarorum mefTe Se vindemia agi tur.
Caftanea: autem feu glandes pingues Sefecundo gradu calida:. Cruda: ac recentes,
fi cum vino Se momento falis manducentur, juglandes gufiti referunt ; fin aflatas àut
faccharoconditas malueris , multofuaviores , &durabiliOres compériés.jquàpropter
quoque pro deliciis inter bellaria apponuntur: Oleum quod fub ejus putaminelatere
dictum eft, herpeti medetur. Calidum eft à tertio ad quartum gradum, cancrofis Se
malignis ulccrìbusvitiofi carne laborantibùs, adhibetur. Lichenes quoque, Se pe-
dum vermiculos Bicho dictos, expughat. Maturefcente autem caftanea ipfà cum oleo
inms contento fenfimmitefeit, ac vim fuam maxima ex parte deponit.
Incolx arboris Gùmmi redadum in pulverem, ex liquóre convenienti propinant
muìieribus obftrudiorie menftruorumlaborantibùs.
CAP. VII. labttticaba.

E St arbor redaprocera atque elegansj vaftiffimis ornata ramis : frudum fert cine-
rei coloris parem magnitudine Limonii, fucco dulci, tenui pellicula inftar uvzehe-
nematura::qualitatis temperata: atque falubris,febricitantibusjucundifTimum.Non
fert fiores, fed frudus in tubere, qui ab ima radice ufquead fiimmitatem ramorum ita
per totani arborem conjundim catervatimqùe extuberant 3 ut cotìtìnuu s potius race-
mus, quam arbor videatur.
Species qua:dam hujus arboris invenitur in filvis Pagi Tahufurana, fed frudus fert mi-
nime cum aliis comparandos. Ex qmbus Incoia: exprimunt vinùm delicatum &: dulcej
quodnifi ftatim ebibatur deterius fit, Se in acetum convertitur. Vtraquehax arbor
nifi invaftis filvis Mediterraneis, & frequens eft in Prasfedura S. Vincentii, tefte Ema-
nuele de Morais : Earn enim fateor me nondum vidifle, licet non perfundorie ram ele-
ganterri arborem in filvis mediterraneis quxfiverimu
L C A-
G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T V I I L

Ipcariba y & illhis (jummi Ipcd, five Elemni.

I
N arenofis & effoetis nemoribus exceliareperiturarbor gummifera, qua: àBarbaris
Icicariba appellaturà lacryma quam fundit, qua; ipüslcica, Lufitanis Alma$ìga dici-
tar. Arbor ha:cFagi in mo dum crefcit, caudice non ita crafTo, cortice glabro &
grifeo. Folia fert in ra-
mulis, duofèmper fibiin-
vicem oppofìta &: ter-
tium foìitariùm in fine.
Sunt autem pyri foliis fi-
milia, oblonga, anterius
acuminata , crafìa inftar
pergameni, kete viridia
& fplendentia, nervo fe-
cundum longitudinem,
èc venis oblique difcur-
r entibus.In ramulis ad fo-
liorum exoraim copiofì
pronafcuntur flofculi, ra-
cematim feu verticilla-
tim politi five congefti,
parvuli, quatuor foliolis
viridibus conftantes, ftel-
lulae pene figura : Foliola
autem illa in ambitu li-
neola alba flint circum-
data, èc in medio exftant
ftaminula aliquot flavefcentia. Poft florem fequitur fructus, figura & magnitudine
Oliva:, colore autem Mali granati, intus habens pulpam odoriferam, uti & lacryma
eft arboris. Cortex exterior fi manu vel paulum mulceatur, infìgnem mox odorem de
fe fundit.
Interior cortex alte vulneratus, plenilunio imprimis, ftatim,nonnumquam poftri-
die, aut tertio poft die Gummi feuRefinam fundit odoratiflìmam (òdorisinftar Ane-
thi recentis contufi) pra^ftantiffimamque, colore albicante & vir efccnte. Eft Gum-
mi Elemni plane fimile, quod tarnen noftro officinarum, utpote recentius, odore,
& quali tate efficacius. Cali dum eft ad tertium gradum , primum molle , mox in-
durefcens, prascipue frigefa&um. In omni topico, five fimplex, five compofitum, ad
vulnera aperta & ad interiora mala, ex frigore potiffimum nata, adeo expetitum, ut
profanimi habeatur illud aut ignorafTe aut non applicuifTe. Hoc, cum partim rufhco-
rumindulgentiaadmeallatum,in quotidianoufìi efTet, vix ulli umquam emplaftro
ftomachali, vel ceroto corroboranti adeo fùm fifus, quam hüic. Vifcera enim robora-
-re, flatus diffipare & doloribus feliciter mederi aliquoties fùm expertus ; ita ut in fre-
quentiori praxi hoc pra: cseteris commendare,reliquifque omnibus pra:ferrevoluerim.
Poliremo, ad omnia qua; Gummi Elemni ufurpatur capitis vulnera, licet graviffima »
eaquefanat, ac prima intentionereftituit.
Ejufdem arboris & Gummimeminit quoque Fr. Ximenes in nova Hifpania.

C A P V T IX.

Arbor letaìbd, & illìm lacryma, Anime.


r :
' - - ó 3 ' i ' J : J . 7 3 " i x : c '3iì ..;> . ;': • TV;/ ; j r ; ' ' ''. if:-.:,:-c&?D

R Ariora quidem aromata & balfama, pro fua fertilitate, hic Brafìlia: tf a&us pro-
ferì, quoad refcifcere potui, qua; tamen gummi & lacrymarum copia com-
penfat. Inter hxc perpetuo virore confpicuà nemora, prasfertim in Parayba*
diftri&u,
HIST. NATVRAL &£ M E D I C . L I B . IV.
diftfi&u , fpiflam & fpe- IETAIBA' A R B O R & F R V C T V
ciofamproducunt Arbo-
rem letaiba, ligno duro,
albo, sedificiis &r machi-
nis apnffimo, cortice len-
to, pun&ulis ex albo fla*
vefcentibus variegato, &
hinc inde clypeiformibus
maculis, ex albo ilibfla-
^fcentibus. In ramis
continet folia duo vel tria
fibi oppofitafiguraparva,
fed oblonga, viridia, ad
tadurn larvia, nervo fe-
cundum longitudinem &£
venulis tranfverfis, ele-
ganter inferius confpi-
cuis, prasdita*. Frucìum
fert in fìliquis oblongis
compreffis duriufculis,
coloris hepatici & quafi
levigati. E filiqua fraóta
promanat fùbftantia mol-
liffima filamentofa {ìibin-
carnati eoloris, faporis
farinacei &: fubdulcis ,
qua? cruda edulis eft.
Huic farinacea? fùbftan-
tia? tres utcunque lapides
compreffi glabri nigri in-
volvuntur, figura?&ma-
gnitudinis da&ylorum.
Refina odorifera arbo-
ris ablndigenis letica-fica-
nominaturjLufitanis Vero
Anime, ob fimilitudinem
quam habet cum Anime
Nova? Hifpania?.
Hoc Gummiper mea-
tus corricis interior es de-
cidere certiffimum eft ;
illud enim, tellure efFof-
fa, fiib arboris trunco &:
radice occultatum extra-
herefolent. Quodpotif-
fimum fit fubfinema?fta-
tis menfe Febrnario. Mo-
nardes ex vulnerata arbo-
re, in Nova Hi/pania, col-
ligi teftatur, haud aliter
quam Maftiche aut Thus.
Eo nonfòlum Medici, fed
& vulgus familiariter u-
tuntur, precipue in capi-
tis doloribus à frigore na-
tis.Solus autemillius fuffi-
tus ad roborandum non
folum
i¿4 G V L I È L M I P I S O N I S
folum caput, fed Se rcliquas corporis partes frigore afFedas, valet. Suaviifimi eft odo-
ris, & facilis coniùmptionis. Calida & ficca in fecundo gradu. Casterum vi quadam
aromatica Se peculiari iùo calore hoc Gummi prasftare, ac partibus nervofis filinm^
vel emplaftri forma applicatum, prodeiTe, multi mecum expertifunt.
Folia arboris contufa lumbricos eiiecare, fi exhibeantur, conftantcr Indigena aifir-
mant.
Interior corticis fubftantìa raía, &aqua:impofita, contra ven triculi ventofitates, ad
potiunculieformampraeparatur, alvumqucfimul rhovet.

C A P V T X, ' #

Caaopid.
Vmilis ac tenera hasc Arbufcula guttifera, àLufitanis Pao de Lacra appellata^

H quod gummi feu gutta quasdam vifeofa ex cortice ejus defluat. Paifim & è
quovis terra; genere progerminat. Ligno eft lento, cortice è cinereo rufe-
feente : diipefcitur in multos ramos. Folia habet iòlida, inferiori parte ex viridi quafi
rufefeentia & aípera, iùperna dilute viridia &£ iplendentia. Florum in umbellas con-
geftorum rudimenta iimt globuli brunni, magnitudine lentis, qui íiicceíTu temporis
protrudunt flores quinqué foliolis confiantes, exterius ex viridi flavefeentis colorís,
interius tomento albo veftitis, 8¿ ftaminulis luteis iùbtilibus repletos. Poft flores pro-
veniunt bacca:, primo virides, magnitudine cerali, rotundas; quae difTe&as exmollij quo
teguntur, cortice, fucci multum eleganter flavi exfudant ; intra Corticcm autem con-
tinetur pulpa alba conftans meris cylindris juxta fc poiitis > qui fibiinvicem cohasrent.
In extremitatibus
C A A o P i A'. ramorum , qui rudi-
menta aut flores iùfti-
nent, femper duo fo-
lióla acuminata brun-
ni colorís compacta
funt invicem, quafi
femiglutinata eflent,
&: haftam five vena-
bulum referunt : hasc
decerpta ex pedículo
croceum humorem
emittunt.
Florent has Arbo-
res potiifimummenfc
Novembri &c Decem-
bri : Ianuario &: Fe-
bruario bacca: íünt
maturas. '
Si cortex medius
hujus àrboris incida-
tur, prasfertim quan-
do florere incipit, 8C
linquatur per unum
atque alterum diem,
exfudat lacryma ero.
ceo - rubra , egregia,
coagulaturque ; qua:
initio mollis, poftea
indureicit. Convenir
colore & confiftentia
cum Ghitaremi five
Gutta gamba,6¿ eodem
fere
HIST. N.ATVRAL. & MEDIC L I B . IV. n 5

fere modo purgat. Eft è flavo paulo rufioris colons, quamillud.nimirumficcaturn;


nam molle, croceum tingit colore luteo five aureo paullo faturatius. Diffolvi poteft
eodemmodo infpiritu vini, & tincturam facitcroceam. Nonnumquam ignes lucu-
lenti ftruunturjuxta arborem, quorum poteftate cortex dehifcit, majoremque fundit
lacrymsecopiam, qua; in maflam coa£ta in ufiim Medicinalem fervatur. Q u o d a me
primum tentatum, optime fucceifit.
Olim affridtuhujus Refinze, in aqua diflblutse, impetiginem tollebant. Licet autem
tantse efficacia: non fit, quam Gutta Camboides, vulgo Gutta gamba (quodaninfitse
tarditati, anprseparandimodofitimputandum, dubito) tamen a drachma dimidiata,
ad drachmam unam, per integram n o d e m i n aceto fquillitico, aut fpiritu vini ma-
cerata , & ex vino propinata, ventremfolvit,fortiterque per inferiora exonerat.Meo
tamen judicio reótius faciunt, qui dilutum ex aceto prsedicìo, in pilulas acceden-
te ftimulo conglobant, quamquipotionesexilla conficiunt; quodobtenacitatemdif-
ficillime fòlvatur.

C A P V T XI.
c
Palma Brafilienfes,
Lurima Palmarum genera producit Brafilia. Quarumaliquas fponte crefcuntin

P filvis , ut Inaia, Carnaiha, lucuti, Vrucun, Gicara, Jque, Iralba, Aìri, Miriti, Ma-
raiaiba, Giocara, &C alise : Quzedam vero aliunde hue olim tranflatse & quafi nati-
va: fa&se, ut Cocoeiro &: Palma daftylifera.
Inter Silveftres indigenas frequen- P i N D OV A.
tiflima eft, quse Inaia Brafiìianis, vulgo
Lufit. Pindóva nucifera dici tur. Eximia
& procera eft arbor, denfiflìma nemo-
ra conficicns : lignum albicans & fca-
brofùm cortieis locohabet; ligni au-
tem loco fungofam 6c intus filofam
medullam facile combuftibilem, è qua
fàna &fortiflìma lixivia norunt confi-
cere. Nullum prseterea aut certe exi-
guum prseftat ufùm : ad ornatum dun-
taxat ob infìgnem altitudinem &: ra-
mos pulchre porre£tos expetitur ; iis
fiquidem eleganter comatis, & foliis
radiatis utrimque veftitis, Lufitani a-
tria& templorum parietes exornant,
Indigena: vero loco tegularum tuguria
faa ad pluviàs àrcendas fternunt. Fi-
fcellas quoque &vaià viminea exillis
conficiunt. Folia autemhujus-arboris
non ita dependent in orbem, ut Cocoei-
ro, fed maximam partem ftant furre&a.
Haud commode cseditur arbor, ob
molli ti em qua ferri aciem obtundit.
Prope foliorum exortum, etiam ra-
mi"proveniuntpenduli, proferentes ra-
cemos , quatuor vel quinque pedes
longos , plenos flofculis , poft quos
etiam racematim proveniunt fru&us
vel centum in uno racemo, ovi gallina-
cei figura & mole, aut etiam majore,
faftigium habentes acuminatum : alte-
ra extremitate infident calici vel cupu-SJB
lse,utNux pinea, foliis triangularibus
conftanti. - L J ^ S É i J a © ^ Maturus
L L 6 G V L I E L M I P I S O N I S
Maturas fru&us exterius ex viridi flaveícit, vel etiam brunefcit. Cortex exterior
fHamentofus eft, ut in Coco, verum haud crailus, fed duplam tantum habens ovi Galli-
na: teftse craifitiem. Hie morfus detraili poteft : ilio detrailo apparetpauca caro crocei
colons, vix ullomànifeftofapore prxdita, quxàNigritis cum farina comeditur. Caro
autem hxc ambit nucern duriifimam, inftar Coco ovalem, ej uidem fere craifitiei, fed fi-
ne foraminibus. Hac frada, apparet in cavo, per interftitium more Iuglandium diftin-
¿to, nucleus magnitudine Iuglandis, albus, duriufculus, paulo ficcior, ñeque tarn fua-
visutCoco. Colligunturpertotum annum, & nuclei tarn ab indigenis quam advenís
comeduntur,/»4W--¡wj!>í,ideft, Cocos parva: Indigenis didat.
Oleum iniùper optimum inde exprimitur , album & jucundi odoris, quod, quiare-
frigerat, defectum rofati fa:peiùpplet: & cumrecens eft, in cibis; cum verovetus,ad
lucernas ufurpatur. E fruclus quoque cor tice aliudnon ignobile & magis flavum eli-
citur, fed minus refhgerans, quodtamen ad multa mala emolliendaadhibetur.
E faftigio Arboris Gummi pellucidum,odoratum 8¿ pulcherrimum fluir, quod in lo-
cum Arabicinonnumquam venir. Poftremo medulla coloris albicantis, & recentem
Iuglandem refipiens, in vertice Ugni continetur, optimum alimentum fi cum pane &
fale comedatur.

CARNAUBA I.

Circa DicecefinPrfny^ è remotiflìmis nemoribus adhortosob elegantiam traduefos


Palma: confpiciuntur,quarum brachiafive rami caudam Pavoniam ajmulantur.Barba-
ri Caranaibam & ^Anachecarìri, Lufitani Tamar appellant, forte, quod fru&us DacTylis
fimiles ferat. Eftautemarbor Palma: dadylifera: altitudine, habens lignum rufum,
durum, crams nervis intus conftans, nullius tarnen ufus : cortex exterior grifeus & car-
tilaginea terra ad aliqiiodipaciumfquamatus, fquamis ordine cochleatimpofitis; qua:
primo
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . IV. u 7

primolongiores,fenfimfiunt breviores,imo tandem deciduntfupernernam Arbores


adultiores caudicis fuperioris medietatem habent glabram, inferiorem folum fquama-
tam. Squamae enim nihil aliudfunt, quamramorum qui exciderunt reliquiae, arbore in
aftum (ùrgente,& enafcentibus aliis ramis. Arbor in fummitate ramos fuos orbiculatim
expandit, directc furfum, deorfum, &: ad latera, ut Palma da&ylifera, fèd longe eie •
gantiori afpe&u. Ramus quilibet duos vel amplius pedes longus, fàtis craflus, compref-
fiis in utroque later e, fpinis durisnigris armatus, figura dentifcalpium refer entibus.
Vnicumincujuilibetramiextremitatefoliumrotundae figura;, eft itaplicis dona-
timi, ut manuariumfoeminarumumbraculum, colons viridis, abexrr emirate ad me-
dietatem fere introrfum fe&um in multa alia cannata folia, foliis Palma: dacTyliferas
ftru&urafimilia: quodlibetexhisfè&isfoliis duos circiter pedes longum. Duas has '
CarnAtb* (pedes obfervavi fibi invicem multum fimiles, nifi quod mira foliorum Sc cor-
ticis conformatone difcrepent, ut ex appofitis Iconibus liquet. Vtriufque Arboris
fcapus interior egregie flammam concipit, & inftar facis diu fovet; ita ut mihi per de-
ferta peregrinanti fòlatio fueritnonfolum ad illuminandum, fed ad abigenda quarvis
infesta & ferpentes n o d u vagantes.
Inter ramos folia ferentes alii prodeunt longiores, nimirum quatuor aut plures pe-
des longi, inmultos ramos, &: inramuloslanuginealbefeenteobdu&os, expanfìalter-
n a t i m , five quafì exvaginula prodeuntes. Inramulis hifeealternata fèrie exiftunt flof-
culipallide flavi, fine pediculis, finguli tribus foliolis conftantes.
Poft flofculos illos proveniunt fru&us, figura & magnirudineOlivanprimumviri-
des amari, non edules ; mox maturi nigrefeentes, evadunt dulces menfe Februario : &
licet noftratibus nulliusufus, gentilibus tamen tam crudi quam preparati in deliciis
habiti, Tirade nuncupantur. Tarde crefeit haec Arbor.
Folia apprime ferviunt ad tegendas a;des & corbes.
Ex nomine fùfpicari quis poffet, hanc effe Arborem qua; fundit Refinam illam, qua;
hodie magna copia Europa: in-
fer tur ex America nomine Carati- VKVCVRY'.
ita. Verum tefte Ximene , lon-
ge abeft : fiquidem Refìna quae ab
Hifpanis Caramia di ci tur, ex lon-
ge alia Arbore fluir.
Eae vero qua; inter Palmas filve-
ftres Tucun &c ?T«c«;7 indigenis vo-
cantur, in tantam proceritatem
non exerefeunt, multoque caete-
ris funt humiliores, & minus co-
gnita: ; quaedam fpinis afperrimis
h o r r e n t , & ligno fùnt ferreo >
q u i d a m vero funt filis non fpino-
fis, Vrucuri-lba appellata;. Flore ut
Ctofard.Yvudxis (qui & Vrucurivo-
catur) ferunt racematimut Pindò-
va. Quilibet eft Pruni magnitudi-
nis, & cupula; fquamofa; infidens:
cuticula grifea,pulpa lutea fila-
mentofa, pauca, dulci, conftans.
Intus continet lapidem durum,
in quo nucleus candidus, edulis.
Lignum arboris ob perpetua fila-
menta contunditur, indeque Fa-
rina elicitur Vrucurivt di<5ta, Lu-
sitani Farinha do Pao vocant : ru-
fefeentis eft coloris, &: defechi e-
dulis Farina; de Mandihoca pro pa-
ne ufùrpatur. Rami Arboris len-
tifllmi funt, ac ad multos ufus
L 4 appli-
IJ.8 G V L I E L M I P I S O N I S
applicantur. E x frudu fit O l e u m uti ex fr u d u Pindova, fed h o c de quo nunc fermo,val-
de eft medicinale, imprimis adverfus Raiarum punduras venenatas. N e c puto, pras-
ftantius remedium dari contraiUud malum. Inipfa A r b o r e nafciturPolypodium &C
Caraguata, qua; aquam fuppeditat peregrinantibus ad bibendum.
Q u a r t a Palmas indigena; fpecies Gioirà : caudice t e n u i , r e d o , grifeo, cxfurgit m o -
re arboris Coqueiro, fed vix dimidia; altitudinis. Flores flavefcentcs cum ftaminulis
flavisèfiliquaflavcfccnteprovcniunt. Hifcefuccedunt parvuli frudus racemofi m o -
re Palmarum ; qui cum i c o n e à p i d o r e non exprefFi funt. Adeo lentus eft floris ra-
mus, utpro fcopis & flagellis ufurpetur. Infummitate Arboris folium convolvitur,crc-
duminftar fiftulae. Frudus maturus nigricat, ÒC tunc, defedu melioris nutrimenti, c o -
medi tur.

• T v c v' M.

,
Quinta Tuc4m,Valmz eft mediocris altitudinis: iì frondes fpcStcs Pttido vamCi castera,
)

Palmam dadyliferam reprasfentat : truncum,ramos atque folia habet aculeata: lignum


vero nigrum &: duriífimum, quo Indigena; iàgittas exaiperant. Frudus producit rotun-
dos racematim, Pruni Damafceni magnitudine &¿ figura, ducentos, trecentos, & p l u -
res aliquando,uno e o d e m q u e r a c e m o . Sues &¿ fímia; iisfaginantur. O l e u m exinde lim-
pidiífimum exprimitur, iifdem uiìbus quibus nuces P/Wme,dicatum,magnique fit apud
omnes paifimincolas. Frudus hi maturi exterius nigricant : nucleo funt albo non in-
filavi , prasfertim recenti. E x foliis Brafiliani filum deducunt tenuiflìmum & fortiifi-
mum, rubicundo Serico perfiínile.

Sexta
Sexta ¿í/mngens eftPalma, Foliis longioribus > trunco ípinis acutiiììmis ündiqua-
que armato, frudu rotundo ut castcras Palmas, fednon adeo racemofo:medulla intus al-
bicante pingui, fednon eduli. Ligno eft nigro gravi & duro , fundum petente, íi aquis
injiciatur : Ehemípccicm quidamcredunt* Brafiliani &Tapuyas exinde clavasfuas con*
ficiunt, fagittafque aíperant : quas ubi carnem penetraverint, tenaciífime hasrent. E cau-
dice vulnerato vinum elicitur.
Séptima AqtieTzlmz mediocris, tbìiis ciñereis, frudus fert raccmatim pruni ma^
gnitudine, flavos ubi maturuerint, dulciílimi iàporis, nucleo albo ac perorato , ex quo
incola;vinum conficiunt. Nigrita: illam appellant proprio idiomate Católe. Familiaris
liase arbor Braíilia; Septentrionali, non Auftrali.
Odava Iraibá. prascedentibüs major, familiaris in Piratininga iìlvis. Ad íiimmitatem
illius circa ramos medulla continetur candidiífima, quas cruda vel etiam coda cura
carnevel oleointerbonos cibos numeratur. Subftantia vero durior, candida, quas
contufa cogitur in maíTam fariñas ílmilem, unde placentulas non ingratas fiunt, ex
ílicco vero illius pulmentum admodum dulce & íuave. Frudus quoque producit ía-
pidos & dulces. Remedium contra famem iis qui per illas íilvas ¿¿ vaftas íolitudines
peregrinantur.
Nona Miriti familiaris Prasfráturis fearx &¿ Maranhan. Frudum fert unicum edu-
lem atque dulcem ; ovali edam magnitudine. Cortice eft rubicundo, nigris maculis ;
intus vero rubro. Folia illius magni fiunt ab Indigenis, ut illis tegularum vice utantur.
Decima Maraiáiba Palma familiaris Prasfeduras S. Vincentii, cortice ípinis arma-
t o : materia duriífima, ex qua fiunt arcus nigri colorís. Frudus fert ovi columbini
magnitudine, edules, &fatis gratos.

C A-
i3o G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T X I I .

Liaiagua^uiha, itulgo Cocos,


A&enus de Palmis indigenis, fequitur nunc Celebris ilia exotica per omnes In­

H dias Coquoeiro quae á Br aíilianis vo catur Inaiaguafuiba, Sc fr u&us illius Inaiaguacu,


Palmis de quibus egimus, in multis diilimilis. Caudice eft, raro reclo,fed ple-
rumque inclinato, quatuor, & interdumetiamieptem pedes craflb: &c fepe ad quin-

I N A I A G V A C V I B A , vulgo Cocos.

quagintapedes alto. Qjjapropter mirum eft, earum truncos pofle fie brevibus, te-
nuibus &: vix terra coopertis radicibus in aere fubfiftere, neque fuo multo pondere
& fructuum m o l e , ventifque etiamvehementibus fscpe eas quajjentibus, humi conci-
dere. Accedit quodpars caudicis humiproxima,non craffior amfortior quam iiifum-
mitate exiftat. Caeterum eft cortice cinereo, & quail vibici&us hinc inde tranfveriim
notato per ambitum. Lignum non multi eft ufus; conftat enim ex meris iilamentis:
eft dulce &c quafi la&eo fucco turgens, undearbore exfz a formicis appetitur. Caretra-
mis, fed in fummitate quindecim, viginti aut plura habet folia magna, alata, in or-
bem difperfa, partim furre&a, partim dependentia, grato afpe&u. In exordio fuo haec
folia alata quadam textura veftita funt, obfeure grifei colons , qua; folvitur fubfe-
quentealia. Quodlibetfoliumlongum eft circiter fedecim pedes, ac inexortu unum
circiter pedem craffum, difle&um in folia five alas, or dine juxta fe pofitas aut oppofi-
tas;
MIST. N À t V R À L & M E D I C L I B . IV, i r
3

"tas ; longitudinem ncrvurii ofleum flavefccntém, ac tranfVerfim mbtilillimas lineas feu


ftrias virides. Inter folia alata in fummitate arboris oritur filiqua five vagina duos pe-
des aut amplius longa in extremitatibus faftigiata, viridis, ftriata, quaegdriiide ru-
fefcit&fpontefeaperit. Antequam autemfe pandat, caulis intus reperitur elegan-
ter compofitus pedemlongus, tres aut quatuor digitos cralTus, in plure's ramos pe-
dale? aut femipedales divifus , qui rami apte à natura in theca ilia complicati ma-
gnarti fpicam repraefentant. Rami autem hi onufti funt triangularibus corpufculis >
magnitudine amygdala; excorticate , albis, quae rudimenta funt riorum & deinde
nucum. Nam rupta vagina rami hi fe explicant & oftendunt flofculos luteos. Hinc
fuccrefcitfru&us,quilibetinfiftens brevi pediculo, pennam anferinam craiTo, & cu-
pula: , fquamis conftanti ex rufo flaveicentibus. Pondere 8c duritie fumma nuces ca-
put humanuni excedentes profert. Toto anni tempore maturis pariter atque imma-
turis fructibus decora tur, qui arete & raccmatim caudicis fummitati adhaerefcunt,
&: putaminibus craffis, filamentofis & tenacibus veftiuntur : quibus fublatis ligneus
calix apparet : quern fi immaturum perforaveris, aliquando iupra heminam dul-
ciilìmi & gratulimi liquoris emittet , qui actu frigidiflimus licet , potentia tamen
calidus eft, & tenuiorum partium, urinamque cunctantemprovocat. Nucibus autem
maturatis, lacteus ille humor condenfatur & coaguli inftar calami fcriptorii craflltie
concavo adhaerefcit, qui exemtus acmanducatus vix ulli nucleo, quamvis fapidifllmo,
dignitate cedit : nutrit enim &: fuaviter r elicit : proinde à viatoribus marino itinere de-
laflatis &fcorbuto infectis valde expetitur. Calidus & humidus exiftit in primo gra-
du. Oleum inde premendo extractum, in plurimos culinae & pharmacopcear. ufus re-
fervatur, nec amygdalorum oleo praeftantia cedit.
Per os ailumtum pectoris malis medetur Oleum, alvum quoque laxat> lllargius ex-
hibeatur : ex alto laefis mirumin modum prodeft, urinafque ciet.
Praeterea liquor quidam ftillatitius, albicans &eximiaevirtutis exinde elicitur, re-
num &C genitalium vifcofitatibus exftinguendis utiliffimus, tum à mulierculis inter
eofmetica adhibitus. Obfervandum autem aquam illam copiofiffimam & gratiffi-
mam inveniri in mediae aetatis nucibus : in plane maturis tantum modicam, neque
ita gratam. Nucleum autem tum optime fäpere , quum ad fummam maturitatem
pervenit.
E tranci porro vertice medulla quaedam albiffima quafi bulbofa quae Palma dicitür,
arbufculae inftar novas, exfurgit, quae ex loculo, quo continebatur, prorumpens, ejuf-
dem fere qualitatis, cujus concretus ille nucis humor, de quo jam diximus, exiftit;
quae non cruda folum, fed &eocta inter epulas apponitur, & cum Braflica Cyprina
certat. Nondum matura magis refrigerati quocirca vicem acetariorum &lactucarum
praeftat. Sed ea ablata arbor moritur, unde proverbiumPalmamreferre. Q u o d non
aeque contingit inferiori radicum parte laefa vel concila. Hinc fit ut plures indigena; libi
perluadeant idem, quod Proiper Alpinusde iEgypti populis circa da&yliferas narrat
Palmas ; eas feilicet non terra radicibus attracta, fed aere ex fublimiori arboris parte
ali ac vivere. Plura egregia tradiditXimenes de hac Palma Mexicanis Coyolli dicta qua;
in Hiftorianoftra Naturali Brafiliae fufius exhibentur.
Atque haec dePalmis earumque Medicis praefidiis dicta lint; quarum aliquae, impri-
mis Cocoqueiro praeter ullis dictos, multa fuppeditant ad victum & amictumhumani ge-
neris: quippe filoia flibftantia caudiciadnata veftium materiam; folia, tectaaediumt
fructus immaturi potum ; maturi alimentimi gratiffimum ad haec oleum acetum Sz lpi-
ritus abunde exinde elicitur.
D e Palma autem ilia dactylifera fcribere fuperfedco : tum quod in plurimis Euro^-
paeRegionibus lit notifllma^|tum quod nihil novi mihi contigerit experiri ex ilia arbo^-
re quin ab aliis ante me dictum fit.

c A~;
G V L I £ L M I P I S O N IS

C A P V T X I I L

^AroeiM'Jhe Lentifcm-.
Rbor arenofis, littore imprimis & promontorio Olindo freqüens, Aroèìramm-
A cupatur. Myrtofilveftrinoftrati quali tate non valdeabíxmilis, adLentifcoe ta-
men referri debet. Forma quoque &: qualitatibus Peruvianorum Molle fimiìli-
ma de qua arbore Clufìus, Monardes, GarcilaiTus & alii. Praeter eximias facultares,
quascum ¿rafa, & M y r t o , reliquifque
A R o E i R A, aftringentibus & odoriferis arboribus
•habet communes, hifcepeculiaribus pol-
l e t , quod refmam fundat fragrantifll-
maminftar Lentiici, ex qua empìaftrum
adveriùs frigidos aífectus componitur.
Sunt autem folia in ramulis bina iìbi
invicemoppofita, & quinqué autfeptem
in extremitate. Ad cujuflibet ramuli ex-
ortum,ramulus eft brevior, plenus flo-
fculis minimis, qui conftant quinqué íb-
liolis ex albo fubluteis.
Flores hos fequitur fru&us nimirum
quafi uva, baccis piena, magnitudine pi-
peris initio quidem viridibus, per matu-
ritatem autem rubris, fed rubedo illa in
folo cor tice tenui, qui (ponte fe abfolvit,
&deeiditgrano decidente: granum au-
tem quod pellicula continetur, xotun-
dum & comprefliim acoleaginoium, o-
doris jucundiinftar fceniculirecentis tri-
ti,&iníenucleum parvum lenta cutícula
te&um continens. Maturefcunt bacca;
menie Iulio, quod eft, tempore hyber-
no. Earum acrimonia &: íiccitate carnes
recentes a putredine confer vantur.
Oleum quoque ex fucculentis illius
baccis exprimitur, eidem,uíui cum refi-
na iníerviens.
Folia iniìgnem & nobiliffimum odo-
rem emittunt, fi conterantur, qua; íuba-
mara, cum quadam vi adftringendi, aro-
máticas calidaíque partes habent conjunctas, quemadmodüm è balneis &¿ lavacris,
qua: ex illis fiunt, videre eft.
Has vero virtutestamprofunde exerit, ut per deftiliationem foliorum, imprimis
recentium, odorifera & adftringens aqua inde eliciatur, quse turn ad pellendos corpo-
ris aífectus, turn ad delicias fervatur.
Tempore paroxyfmi febricitanti, Empiricorum more , exhibent cum íucceíTu
oculosfeu gemmas arboris ex aquanoóturnorori expoiitos.
Caeterum iciendum eft, in ramis Aroeira luxuriare faspepolypodium, ilio quod è ter-
ra profilit longe pro batius. " $

C A-
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . IV. 155

C A P V T X I V .

/'WK CJT* lagabucdio.

L
Ocum inter arborefcentes Plantas obtinet Vrucu, filveftris quidem, fed ab In-
colis inter hortenfes & fativas jam olim tranflata; multaque ctiam nunc indu-
ftria earn excolunt; partim ut granulorum folliculis involutorum minio fefe
exornentacpingantjpartimveroutLufitanis divendant, quaeftumqueex tin&ura ilia

VRVCV'.

Orclima vulgo di&a faciánt. Lingua ipforumhancplantam Vrucú di&am, ClufiusBi-


xam Americanam Oviediefle exiftimat. Fr. Ximenes eandem accurate defcribit, íub
nóvame. Achiote. Et fruduum grana rubra delicataspotioni chocolata qux ex fruótu Ca­
cao fitin nova Hifpania,tamíaporis quamcolorísgratiamifceri, teftatur. Ego n o í t e
7^«c».arboris&fruaus Icones íeparatim exhibeo,utíiliquarum figura magis dilucide
apparerentcuriofo le&ori.
Foliis eft grandioribus & mucronatis, figura cordis, ut pingi folet, alternatim poíi-
tis, in pediculis, dúos, tres, ínterdum & quinqué dígitos longis, nervum fecundum
longitudinem& venas obliquas inferius prominentes habentibus, líete viribus: cauli-
M bus
i 5 4 G V L I E L M 1 P I S O N I S
bus calamo fcriptorio tenuioribus, ligno albo & cortice fufco, inftar.*Coryli. Cir-
ca extremicatem ramorum in brevibus pediculis multi proveniunt flores, in uvae
figuram difpofiri : quilibet nos eft roCx magnitudine , quinque foliis conftans albis
incarnatis dilutis. In medio cujufvis floris ingens numerus efb ftaminulorum luteo-
rum apicibus purpureis : vix fenfibilem aliquem habet odorem. Poll: florem fru&us
fequitur infiliqua myrobalani oblongi figura, feu pyramidali rotunda fefquidigitum
aut duos digitos longa : (ut ex appofitis fructibus liquet) qua:depofitaviriditateimma-
turitatismox ubimaturuerit matura rufefcit, eftque tota hifpida ob fila prominen-
tia fed non aculeata. In qualibet autem fîliqua ultra triginta, imo quadraginta gra-
na , quodque fuo pediculo innitens, continentur, figura: conica: acuta:, &in duo-
bus lateribus quali digito compreflum. Color granorum infigniter miniatus &: fplen-
delcens , fiiccoque tali madens , ita ut ad ta&um infìciat manus egregio miniato
colore. Grana recentiafùntmollia, cumpunctulis argenteis. Siliqua matura {pon-
te ih aperit: grana ficcataevadunt rubra, obfcure nihilominus tamen, ut ant.ea,tin-
óturam in le continent ; &: recentia five ficcata ufurpari pofTunt : Trita fimpliciter
in aqua fîmplici feu ftilktitia , egregiam dant tincturam miniatam. Collecta gra-
na in mailàm coguntur , fpha:rula:que &: tabella: in multos annos durabiles inde
conficiuntur, qua: in Europam tranfmiiTa longe lateque diftrahuntur. Cum urina
mixta , tam pertinaci colore tingit lincos pannos , ut in pofterum elui non poffit.
Magifterium etiam inde, more coralli, pra:paratur &c in ufùs refervatur. Grana re-
centia matura & exlìccata, inque paftillos conformata, quantitate indefinita, cum
pulte ex Tipióca , qua: Carima dicitur , alioque conveniente decumbentibus exhi-
bent, five veneno, five aliunde infirmitatem contraxcrint. Corroborât Ventriçu-
lum, ventrifque fluxibus prodeft. Cum aqua ejufdem temperatura: haufta mitigai
a:ftus fébriles.
Radicesipfâe, necgrana,multifùntlàporis,proinde admedendum faciliores, cum
aliquaficcandi & aftringendi qualitate. Radix cum carne gallinacea coeta ,praster
croceum color em, bonum fâporem conciliât. Incolarum nonnulli radices granis prae-
ferunt, quod harum recens, illorum vero ufus longefitantiquior, &vicem Croci ter-
reftris (ficut de Curucumaï. Bontius retulit) fùpplet. Turn extractum ejus ex vino
adulto confectum -libi refërvant. Quod etiam nunc hodie colonorum non paucos
imitati videmus.

A Ltiffima arbor eft, cortico grifeo, duro & inacquali, inftar Quercus veteris. Folia
juniora rufafùnt, vetuftoria autem viri dia, fimilia foliis Mori,in ambiai ferrata, 8C
quodammodo contorta&incurvata; Poft florem (quemnondumviderelicuit) fequi-
tur fructus menfè Martio magnitudine capitis infantis, quifùo pediculo craflb depen-
ded Cortice eft liaaeo ochra: coloris. Capaciffimi hi & fumma: duritiei calyces fûnt,
ore in ter ram ob verro, & operculo, admirabili natura: lulu, inftar pyxidis, operti. In
iis continentur nucesjucundi faporis, qua: ubimaturitatem fuerint confecuta:, exeuffb
illico tegumento, fine cujufquam auxilio è calycibus decidunt, &: gratiffimum inco-
lis a:que & animalibus fiippeditant alimentum. Semel in anno maturefeunt, media
videlicet hyeme. Sapore &C excellentia Piltaceis ada:quantur, & venerem fòpitam di-
cuntur excitare.
Potiones &pultes, tamadMedicinamquamadepulas ex illis comparantur.
Oleum quoque pinguiflìmum ex illis exprimitur, Amygdalino calidius; nuclei enim,
è quibus elicitur, in fecundo gradu calidi & in primo licci perhibentur. Prarfiat 'aflatis
quam crudis vefei, quod caput infeftent. Plufquam triginta ordine ipfi calyci, median-
te vifeofa materia, agglutinati hasrent, fìguraque fere triangulari exiftunt, Myrobala-
no Chebulonon adeo diffimiles. Tanta: duritiei ha: pyxides funt,utTepuyerisnonfò-
lum vafa potoria, fed &: difeos, & ollas mfficiant. Cxterum arbor in laltibus & locis
mediterraneis adeo luxuriat, utjulto exercitui, {ufficientifiiftentaculo fructus ejus ali-
quando fuerint.
Dua: reperiuntur fpecies fibi fimiles, externa figura, fed qualitati bus internisdif-
crêpantes. Vtriufque lignum, putredini mire refiftit, unde obfummamfimulduri-
tiem, molendinorumfacchareorum axesexillo fabricantur, caeterafquearboresmul-
tufn antecelli t.
Corti-
Cortices praterea contuíi &: rite przeparati naupegis loco ftupseinierviunt.
Aliaadhuc daturiifdcmlocis Iactpucato arbor, priori fimillima, nifi quod cálices
magis deformes producat, earümque nuces dignitate inferiores habeantur: quippe ex
immoderate- illarum ufu, quibufdam capillos defluxifle íncola: tcftantur.

Ma, C A-
G V L I E L M I P I S O N I S

C A P V T XV.

(juitys diverpe/pedes.

V
Arias arbores excelfas Guiiys cjufdem generis frudus
y flavefcentesproducunt,
paucacarne,magnoquelapide ovalisfigurse intus refer tos; quorum fruduum
ad minimum mihi tr es vidiffe fpecies contigit, Gu№-coroya Gttiti-toroba, & Gmti-
y

mm didos; qui omnes, vel medicinales, vel efculenti, fed a paucioribus expetiti, ex-
y

cepto primo, eoque prasgrandi, &c a magnatibus in deliciis habito.

Gv i T i -1 B A I.

Prima arbor Gaiti-iba cujus frudus Gutti-coroya dicitur. Cortex arboris eft grueus,
y

altitudine, foliditatc & durationeipfàm Quercummperans, lignumque à fabris in


pretio habitum. Rami folia habent alternatim pofita, oblonga, lingua;fere figura, ad
taduminftarcorii Hi/panici, nervo redo & conis obliquis diftinda, hinc inde molli
lanugine obduda: flores in longum quafi fpicam longefti, inodori, parvi, flavi, quos
pi dor non expr eflit. diu floret & tarde frudiflcat.fùbinde alterum latus arboris uno an-
no , alterum fecundo, frudus profert maturos, tertioquiefcit, quarto demum tpta4u-
difera. Frudus pomum vulgare magnitudine excedit, informis rotundjtatis &: tubero-
us. Color cutis eft inftar panis atri ; pulpa mollis, flava, grati ac dulcis faporis ' « odo-
ris, pànem recentcm asmulans. Lapis ( quern hie ex frudu exertum VicjesJ magnitu-
dine 8c figura eft ovi anferini, cortice lignofo, hirfuto, continens nucleum albican-
t e ^ , npn edulem, fed medicinalem, confiftentia nucis Com aftringentis. drachma ejus
MIS.T. N AT V R A L. & MEDIC.^LIB. IV. t 57

plus minus rafaoptimo cumfucceflu ex liquore datur convenienti contra dyfenterianu


Idem prasftat nuclei infufùm duplici quantitate exhibitum adfiftendosquofvis fàngjin-
nis fluxUSi
Secunda quantum praece- 11.
denti altitudine cedit, tantum
Elegantia earn fuperat Gnyti-to-
roba di£ta . Folia enini fert in
frondescongefta, faturate viri-
dia, Iplendentia &: crafla inftar
pergameni,àd factum lasvia,ca;-
terum figura hucis Iuglandis
foliis non diffimilia. Inter co-
pioìà folia ad Frondium extre-
mitates in ipfis ramulis egregie
copiofi flores proveniunt flavi,
odore & magnitudine florum
Tilix. Diu floret tardeque fru-
eTrificat idque menfibus a;ftivis.
Caudex difleetus lac acre exfù-
dat inutile. Fru&us Aurantise
quidem eft magnitudine, fed
nonfigura,quiainazqualis eftfìi-
perficiei& forma; fùperius tur-
binata;, dulcis iàporis fed odoris
fortis & naufeabundi. Matiire-
factus è purpureo flavefcit,ipon-
teque decidens edulis fit, alias
enim noxius ob la£teum fuccum
acrem. Lapis contentus Iuglan-
dis eft magnitudine, fed figura
compreffiori, altera parte gri-
fei, altera umbras coloris fplen-
den tis ;huic nucleus inclufiis eft
iifdem ufibus dicatus ut fupra.
Tertia Guyti-iba , cujus fiu-
Qcas Guyti-miri dicitur. Prxce-
dentibus Guytys minor &: te-
nuior. Foliis eft oblongis fplen-
dentibus, inferiUs alba lanugine
òbductis. cuilibetferefoliorum
pediculo uvula;, parvis globu-
lis veftita; adnafcuntur , unde
flofculi albi prodeunt cum mul-
tisftaminulisereciisficutexhac
icone feparatim polita liquet ;
Menfibus Martio &: Aprili fru-
ctus magnitudinis Sefigura;ovi
gallinacei, flavefcentis coloris,
profert. Caro fru£tus pauca,
mollis, dulcis faporis, quafi mu-
feus admixtus. Lapis oValis vil-
lofus, magnum quoque ut es-
teri Guytys nucleum iìccum a^
maricantem aftringentem con-
tinet, qui fupra enarratis minus ufùalis eft.

M i C A-
i 8
3 G V L I E L M I P I S O N IS

C A P V T XVI.

Lmipdba, Jfaia 5 Tapid &- Teiya.


• \ ^.ß srfZPTfrs sr.v,wxi K ofiipmi:U;. ; Mob

V
Na ex procerioribus Brafiliae arboribus eft Ianipaba: qux figura convenir cum
Fago. corticem habet gryfeum feu canum ; lignum fragile & medullofum.
Ramifoliisveftitioblongis, lingiue bubulse figura, fed in utraque parte faftigia-
tis feptem,o&o velnovemjuxtafedifpofìtis,unum aut fèfquipedem longis, fiiperius
fplendentibus ac dilute virentibus, inferius faturate viridibus, quxfingulis annis, mcn-
fè imprimis decembri Decidunt, non omnia quidemfimul, fed pars illorum, diver-
fo tempore. Mox nova prioribus multo laütiora & majora acquirit, idque fingulis
menfibus.
Flor em gignit exiguum, menfe Marti o &: Aprili, cseterum NarcifTohaudmultum
diffimilem, qui odorem Caryophylli Carthufìanorum aemulatur ; coloris albi, cum
unguibus interius flavis : in medio floris ftamen craffiufculum flavumhabens, acin-
fliper inter duo folia floris corniculum pallidum è medio floris prodiens, deorfùm in-
curvatura.
Fruófcus illius, magnitudinem habet mali Auraici, vel majorem, rotundus, corti-
ce tenui, lento, cinereo ,fub quo primum contract carnem folidam, lentam, fiic-
culentam,flavefcentem,faporis acidi, 8C refrigerantis, odoris grati. In medio au-
tem fru&us eft cavitas repleta feminibus molliori pulpa circumdatis, ejufdem cum re-
I A N i P A' B A .

liqua carne fàporis. Seminis grana fune comprefla, & fuborbicularia, fere ut Manga-
ba, quxuna comeduntur. Immatura poma viridia fùnt, m o x matura, mefpilorum
inftar,
HIST. NATVRAL. & M E D I C ? L I E . IV. i i 9

inftar, putrefcuntatque efùi apta fiunt, unde à plebe noftrate appellantur ^Ot-Ô})?
Jjel0/ & to to anno proveniunt. Cruda, non coda appetuntur.Saccharata& condita
lauti ora funt. Contra fluxum ventris féliciter exhibentur. Ar dores palati &ç ftoma-
chi compefcunt, fànifque &: asgris fòlatio funt, nifi quod fortioris fint odoris caput infi-
cientis. Immatura poma trita & in cataplafmatïs formam redada, ulceribus mali-
gnis & clavis luis venerea; imponuntur.
Vinum, quod ex illis exprimitur, in eofdem ufùs rcfervatur, fed vêtus redditum ca-
lidius exfiftit, minufque adftringens.
Ex pomo non dum maturo vi ignis liquor em extrihunt Indigenze, quo adverfùs ea~
dem mala utuntur.
Ex pomi cortice immaturo pigmenti quoddam genus cliciunt,quod recens âqueum
eft, moxnigrefcit, quo corpus pingunt, utveftitum nigrum eminus, fœdo equidem
fpedaculo, mentiantur, & u t ad bellumituriterribiliores hoftibus évadant. Nullum
aliumufumhic fùccus habct, ad ncquitias dumtaxat excogitatus. Tindura enim il-
lius corporivel charts illita, circa honum diem evanefcit ; nulla alia ratione ablui
poteft. Lignum feu ramus decerptus eodem modo tingit. Fr. Ximenes eandem arbo-
rem in nova Hiipania crefcere, eifdemque ufibus dicatam teftatur, quam Xahuali
vocant.
A ç A i A'.

V Etuftiorem & frondofiorem arbo-


remin Brafiliame vidiffevix me-
mini. Cortice eft craflb, rugofo & è ci-
nereo albicante, inftar Sambuci. Alti-
tudine proceram &patulam Tiliam fu-
perat.
Folia illius flint lasvia, direde libi in-
vicem oppofita, ad quatuor inter dum
digitos longa, fplendentia, nervo lato
fecundum longitudincm &: venis tranf-
verfis, & juglandis foliis haud abfimi-
lia, verum acutiora ; qua: media aeftate
deponit, novifque antehyemem deco-
ratur,ut redintegrato quafi robore fru-
d u m melius proférât. Flofculos ha-
bet copiofos, inmagnos racemos con-
geftos,ex albo fubflavefcentes : poft flo-
res proveniunt pruna flava , noftra-
tium magnitudine & figura; pauca; qui-
dem , fed fucculenta; carnis : lapidem
continentia magnum ex filamentis li-
gnofis, nec durum , fed dentibus ce-
dentem ; qui nucleum continet infe, ex
albo flavefcentem. Frudus hie grati eft
acoris, ac proinde inter tragemata locumfibivendicat, &: tunica tenaci veftitur. Fo>
cundiffima eft arbor, toto fere annofrudificat. Frudus maturi ftatim decidunt, ter-
ramque omnemtegunt, &fuaviiïïmumodoremfpirant.
Inter réfrigérantes & aftringentes habiti ufque adeo, ut immaturi dentibus inférant
ftuporem, quiexmanducatione durioris alicujus li'gni tollitur. Naufeabundis fc.x-
ftuantibus profunt,& contra fanguinis alvifluxusinpretio habiti. Vinum ex iis confici -
tur, quod vêtus inebriat. Gemmas &fummitates hujus arboris ianis & aegris in acetariis
exhibentur. ex quibus contufis émanât /puma fortis & tenuium partium, qua; oculis
inditainflammationes arcet, vifiim clarificat,nœvos &nubeculas oculorum tollit. do-
lor quem primo infert, facile evanefcit.
Folia, fucci, oculi & cortexexternis juxta &internis affedibus medentur , qua;
omnia in gargarifinum, contra gutturis inflammationem & fimilia mala prazparantur;
vel in lavacro, contra multos externos pedum & corporis calidos affedus adhibentur.
Folia, imo & lignum, iaporis funt egregie acidi & aftringentis,ac ad appetitum pro-
M 4 ftratum
H o G V L I E L M I P I S O N I S
{IfütumreVöcändttm&.ritimlevandarri utiliter ufürpantur. Fiunt Scmtin&usadcar-
nes alias ex junioribusfoliis tritis gratiflimi faporis. Lignum rufum & leve u t (über,
cujus loco u/iirparipoteft.
Peculiare habet hasc Acaia a r b o r , quod volucres picae magnitudinis, nigris &C aureis
plumis eleganter veftitas, in exttemitatibus r a m o r u m affabre &.concinnependulos
liios nidos conftruant, u t infidias ferpentum aliorumque noxiörum infedorum de-
:
clinent. ; -- .: •:, :';\^r <• I • i -•
TAPIA'.

I n V r b e O l i n d a , t ó t a q u e fereprxfe&ura ParnambüceníiTapia arbor nafcitur. i n F a -


gi altitudinem aflurgit, Ugno fragili, medulla iàmbucina, cortice lasvi, cinereo; multos
habet ramos ; &: folia in fingulis pedi culis tria/fíbiinvicem appofita, líevia, íplendentia >
fuperneíaturatiore, inferné dilutiore virore confpicua.
In exttemitatibus r a m u l o r u m plures pedi c u l i , ceraíini quafi, colle&i, in q u o r u m
quolibetflosnafcitur,quatuor foliisconftans albis & d i g i t u m longis. Q u o d l i b e t ha-
bet fuumpetiolum, figura ferri venabuli, & n e r v u m fecundum l o n g i t u d i n e m , ac ve-
nulas obliquas virefeentes, &¿ cum his alternatim polita quatuor folióla brevia vire-
fcentia ; inter omnia hxc enafeuntur ftaminula multa íiibrufa. Fru&us fert n u n c copu-
l a t o s e n e folitarios, figura,magnituolinc,cortice &: colore Aurantiis íimiles > edules
)

quidem 8¿ dulces, fed nauíeabundi odoris, lapillis duris oblongis flavis, nucleufnque
continentibus referti.
Folia contufa excellentiífimo íiint r e m e d i o contra m a l u m hie perfamiliar e Ani ín-
flammationem, fi exterius applicentur, tazdarumque inflar anoi ndantur: omnes deni-
que fervores refrigerio fuo reftinguunt, dolorefque mitigant. Prseter hxc auribus in-
dita reílituunt dolores capitis ex calore natos.
Duce
HIST. N A T V R A L & M E D I C L I E . IV. 141
Duse hujus vaftas
arböris reperiuntur
fpecies. Prions lignum
judicatur duriffimum,
omniumque in his lo-
cis nafcentium gravid
fimum, quam Lufitani
Setim appellant, feda
menondum vifam. ar-
bor infrudifera habe-
tur, lignum putredinis
quafi expers omni cor-
ruptioni refìftitac pro-
inde navibus ftruendis
dicatum. Altera, qua:
mihi innotuit, folio eft
glabro , magno, uno
nervo r e d o , & r a r i o -
ribus venis obliquis
prxdito. Frudumfert
Aurantio Malo majo-
rem , cortice crafìb ,
duro , fulvo, cinereif-
quemaculis variegato,
quo melleus quidam
liquor continetur,dul-
cedinefùacertans cum
Saccharo , cui nuclei
multi font permixti,
qui, exficcato liquore
pomi,ftrepitum edunt
ut capita papaverum .
Ab omnibu^ paffim
Barbaris peregrinanti-
bus frudus obdulcedinem gratam expetitus eft: Europads tantum pro pectoris mor-
bis in ufu habitus.

C A P V T X V I I .

Aratici djyerfiz jòecies.


Raticù arbores Indigenze varias hic confpiciuntur: quartini duae, c^xAraticti-pn-

A he Se Araticu-apé àB^lienfibus dicuntur, parum differ un t.


Araticu-ponhe enim eft arbor caudice, ramorum figura , corticis colore,
Aurantio Malo fimilis, fed folia, fiores, &c frudus differunt. Folia craffa &'foli-
da, oblonga, alternatim fibi invicem oppofita, fùperius faturate virentia, fplen-
dentia , inferius dilute viridia, craffa, & ad tadum folida , in extremitate acu-
minata. Hinc inde flos provenit magnus, primo fùavis, mox naufeabundi odoris:
totusflavus, compofitus exterius ex tribus foliis cordiformibus, inftar corticis Mali
Aurantii, craffis, erede ftantibus. Haec in fe continent alia tria folia minora, ita
inter fe compofita, ut integrum globum, interius cavum, magnitudine Nucis ju-
glandis reprazfentent, & in eo ftamen rotundum luteum cum apice fùo orbicula-
ri. Floret menfìbus Septembri, O d o b r i , & Novembri. Flores multi fingulis dic-
bus fe aperiunt, & mox fponte decidentes, ob gravitatem, ftrepitum inter caden-
dum edunt, quafi aliquis baculo ferir et arborem. Florem fèquitur frudus ; qui ma-
turatur piiefertim Decembri & Ianuario, eftque figure turbinata? ; cutis ejus quafi
fquamis ex albo viridibus videtur compofita, cum tuberculis exiguis fufcis, ita ut
nucem
i 2-
4 G V L I E LM I PI S O N I S
Nucem pineam díceres. Pulpa eft flava quail ex filamentis pyramidalibus compofita ¡
& nucleis varus intermixta. Odore maflam panis fermentatam refert, íapor e ex dulci
fubacido &: acri. Ex ar bore pendens ipontc mollcfcit, mox decidir &cfitedulis. Eo lo-
co, ubi pedículo infeditfru&us, durioris carnis corpus, inie continet, quod ieorfim
extra&um comeditur &c pro deliciis ofFertur. Seminafru&usfuntovalis figuras, com,
preíla,lplendentia,magnitudinefabíe, quodlibetpellicula alba obdu&um; intus eft
nucleus albus, durus, íapor e ex dulci amareicente.
Folia ejus igniadmota &cum olcoapoftcmatiimpofita,maturare faciuntyaperiunt,
Se optime ianant.
Aratica-ape'fere per omnia eft iimilis Araticu-ponhe: utraque enim poma ex acido dul-
cía profert, efculenta, fed íilveftria &C frígida, ac propterea quibufdam non expetita,fi-
gura & magnitudine Nucis pineae. Subftantia &c carne intus molliori &: flavefcente, fc-
minibus ex fulvo nigricantibus túrgida.

A R A T I C V - P O N H E .

Araticu pana, in arborem excrefcit haud grandem, ramis Araticuponhe fimilibus,


fed foliis minoribus, figura ut folia noftratis Pyri. Flos ejufdem figurze &: totidem
foliis conftans, quot Araticu-ponhe; fed minor eft, 8c intus lutei, extus vero fänguinei
coloris. Fru&us figura & confiftentia fimilis priori, fed minor: cortex &C pulpa au-
rei funt coloris, odoris ut cafeus putridus, &c multos nucleos habentes ex flavo albi-
cantes. Radices agithasc arbor amplas, crafMImas, longas, ligno levi inftar Sube-
ris, ex quibus clypci formantur, leves enim funt, nec fägitta: aut gladiorum iduspe-
netrarepoflunt. Icon ejus exhibetur in libro devenenis.
Notatu autem dignum, ejus radicem in paludibus crefcentem, profunde in terram
deicendere; (quod tamen in aliisBrafilixarboribus haud facile confpicias) unde ere*
dibile,
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . IV. i 4 5

(
dibilé, noxiam ejus frigidamque qualitatem, quafru&umnocereconftat,ex infetto
terra? frigore acquirere.
piratica do mato excrefcitut AraticiiPana. Fert fru&us congeftos, oblongos, Ca?pa?
junioris oblonga? figura, virides, quiinterius finguliduohabentfplendentia femina,
Amygdala? figurai magnitudine.

C A P V T XVIII.

CaaróbaJTindaibdjdnbMtbafiveSajpifras^ Jbiraéefive (juaiacum.


Aaróbafilveftrisarbor , terris potiifimum glebofis in Praefedura Parnambu-
G cenfi dele&atur. Si minus felici folo crefcat, parva? arbufcula? vix sequatur. Flo-
remfert è cceruleo purpurafcentem, idque menfe Iunio : Semen autem nigri-

CAARO'BA,

cans,quodmaturefcitmenfe Septembri: Frudumrarum, fedinutilem,phafeolomá-


ximo fimilem, qui maturas factus aperitur, manetque vacuus.
Ejus folia oblonga funt, lingua?figura,dilute viridia, nervo fecundum longitudinem
& coftis obliquis eminentibus prasdita. Guftu funt amara ;ficcata&: contuià fomentis
ac balneis peridonea. Qua? ex illis conficiuntur remedia, etiaminterne aíTumta, exfic-
candi,mundificandi & fanandi vi pollent: quod feliciter in plurimis chronicis 6¿ articu-
laribus morbis, imprimis autem in Lue Venerea curanda, fum expertus. Eadem trita
atque in emplaßxum preparata, ulceribufque applicata , mirificeprofunt, morbum-.
que radicitusßepeexpugnant. Praefertim,firepurgatoprimum corpore, eorumdeco-
&um
144 G V L I E L M I P I S O N I S
dum per aliquot dies bibatur, &: fudores provocentur. E floribus quoque co mpo'nunt
confervamadeundemufum. ,

P I N D A I ' B A .

Equitur filveiiris hxc arbor Pindatba, ànonnullis indigenis ibiraquoque dida, ob


S convenientiam quamhabet cum fequentis vexxlbim qualitatibus fruduum &c cor-
ticis ligni. Iuxta Olindse promontoriumfpeciofe ut plurimum nafcitur, &: ob acrimo-
niam frudus, caetera/que qualitates, Piperis Brafiìienfis zemula. Folia fert exigua &
acuminata, & Oliva; foliis fimillima : lignum ejus tenue. Procera eft admodum arbor,
& in fummam altitudinem reda aflurgit.
Menfibus pluviis acini illius virent, led maturefcentes menfibus Decembri &: Ia-
nuariorubent, atque decidunt: quififuerint deficcati, ni'grefcunt, uruntquelinguam,
&aromaticum quidfapiunt, ablato feminenigro oblongo, quod inilliscontinetur,
quod Iuniperum r edolet.
A jejunis manducati ftomachum debilem corroborant, &: difcutiuntflatus. Turn
contufi & applicati morfibus ferpentum medentur. Ex cifdem firudibus in pulvcrem
redadis &c exficcatis gargarifmata conficiunc contra frigidos gutturis affedus.
Excoquuntur ut referventur in officinis. Culinis quoque vicem Piperis prae-
ftant.
Ex Arborisdeniquc corticibus, funes igniarii, quo milites ignem fovent, confi-
ciuntur.
Altera hsecjlpecies vera lbk<e eft. Arbor, Betukefigura crefcens, cortice tenui fufco &
pundulis albis notato.In ramis ramulo.s alternatun pofitos habet,& folia angufta,acu-
minata, figura foliorumSalicis, fupernefarurateviridia, glabra,fplendentia, inferne,
cinerea
H I S T . N A T V R A L . & M E D I C . LIB. IV,
IBI'RA.

cinerea St quafì lanugine teda : qua» deorfùm fe inclinant. Flores fert mente Februario
albos odoratos, ad Ungula paria foliorum binos. Frudhis eft ovalis, & magnitudine
avellana;:fàporis aromatici ac acris,qui loco Piperis in cibis ufùrpatur ficcatus & inpul-
veremredaótus. Habct enim infìgnem vim aromaticam, nec ita acris eft ut Capftcum.
Cortex arboris primo albus eft, quo detra&o ftatim rufefeir. Loco funium ufùrpa-
tur , eft enim lentiflìmus. Ex eodem etiamfiunt funiculi igniarii pro fclopetis.

I N vaftiffimis & diffitis fàltibus dua;veltresinfignium&: fragrantium arborum fpe-


cies reperiuntur , qua; Anhuiba ab Indigenis dicuntur. Quarum quardam albican-
te Si flavefeente fùntligno, ac proinde Lufìtanis fedro-branco vcl Canéla obodorem
di&a; : Brafiìienfes Jnbuypitangavocant. Foliis flintparvis , anguftis Se tenuibus. Qua>
damJnhuyba-peayba di&x, quarum lignum merito ab Hifpanis Pao funcho nominatili*,
quod infìgnifceniculi fragranria totam domumrepleat, tam ipfum lignum quam cor-
tex & radix. Proinde Monardis deferiptioni circa lignum Sajfafras non acquiefeendum,
licet accurate ufiim & abufìim ejus defcripferit : nam cum de delectu&prajftantia par-
tium arboris agit, Sa([afras Florida; decorticatimi lignum vix dignitatis ullius effe affir-
m a t , cum hoc Brafìlienfe eximia; virtutis & dignitatis habeatur, atque à cortice libe-
ratimi in ali quo t anno s i mmune ferve tur.
Adhaxfortioris odoris eft & efficacia;, atque ad fecundum caloris &ficcitatis gra-
dumaccedit.
Illa autem qua; inter majores fpecies Anhuìbx five SafTafras r ecenfentur,Pini funt ma-
gnitudinis & forma;. Nani prater quam quod funt trunco unico, valido &: recto ;ramos
in cacuminehabent corona; inftar ornate expanfos, Se inftar Pinus repurgata;,quemad-
modum ex appofìta Icone liquet. Cortice flint tenui, glabro, ex gilvo nigricante, ve-
N luti
i <?
4 G V L I E L M I P I S O N I S

A v H v i B A íive S A S S A F R A S .
luti o d o r e , ita & iaporeadmodum aromatì*
co,ad fceniculaceum accedente. Folia q u o -
que íñnt o d o r a t a , íiculnea, tenuia, obicure
viridia, laciniata & foliis vitis alba: Umilia:
iìoribus fru&ibufqueadhuc incognitis. R a -
di cibus deniqueiùntnunc craffis,nunc tenui*
bus, ad terra; fuperficiem expaniìs. quarum
eortices, arborum corticibus ut odoratiorcs;
ita & in Medicina praeílantiores, ultraque
íécundum gradum calidi 8c licci habentur.
L i c e t autem Corticis & Ligni ufus tantum in
M e d i c i n a celebretur> Indigena; tarnen r e -
centibus foliis vulnerareftituunt.
T e r t i a autem lpecies Auhuíba-miri, quan-
tum duafms prioribus magnitudine inferior,
tantum vir tutibus fuperior, omnibus parìter
incolis in quotidianos uiùs, repoiìta. Folio eft
L a u r i , feu m i n o r i , frufrù odorifero & nigro,
ubimaturuerineoquefirnul cum foliis,ligno,
c o r t i c e & radice intenfe calidis. Hujus I c o -
n e m n o n d u m l i c u i t n a n c i i c i , quia.inhoc di-
ftriäxi vix occurrit.
D e c o i t a ex his non tantum contra luem
veneream, icd &: alios plurimos morbos à
frigorenatos adhibentur. Sudores Sc urinas
m o v e n t , tum viícerum obftru£tiones atque
uteri imprimís intemperiem frigidam t o l -
lunt. lánguidos denique à morbis chronicis reíuícitatos, hydropicos quoque ab aquis
liberaros , á recidiva; metu l i -
I B i R A E' E íive G v A i A c ? M ,
berant.
Cceterum multum diferepant
in decoótione & pra;paratione
& utendi modojíed cum otii m i -
h i n o n í i t eas lites componere,id
t o t u m j u d i c i o M e d i c i relinquo.

A Ntiqua nemora hanc va-


ftam &¿ proceram arborem
producunt. Indígena; ibiraée, id
eft, Lignum dulce, non autem
Hwurace, (niíi forte nomina va-
ri en tur diveríis locis) üt Leriüs 8¿
Thevetus,appellant. Folia ha-
betinordíñate poííta, la;teviri-
dia,íimilia foliis Ceraíinoftratis
acida;, fed non ferrata. T r u n c u s
cortice glabro , intus albicante,
exterius rubeícenteípeótatur.
Fru&us fert flaveícenteSjPru-
nisíimiles, gratiífimique íapo-
ris, verumnon quotannis,immo
vix fingúlis quadrienniis.. Flis
continetur nucí cus exiguus,íua-
vis atque a;gris gratus.
Ligno eft: pra;ftantiííimo &
prasduro, &putredini renitente,
q u o d á Naupegis expetitur.
Arbo-
HIST. NÀTVRAL & MEDIC L i B . IV.
Àrboris hujus virttftes auxiliatrices foli cortici inefle creduhtur : qui externa parte
argenteus ; interna, fubruber eft : &recens avulfùs, liquorem albicantem libi aggluti-
natumhabet, cujus color moxperditur, paulatimque decrefcit, & corticefìmulexfic-
cato, innaturam& dulcem illius fùbftantiam abit. Durifllmus exiftit, femidigitali
cramtie : fapore aromatico Cinnamomum,dulcedine Glycyrrhizam a?quans. Sunt qui
Guiaci feu Ligni fancti ipcciem effe contendunt, à quibus non difTentio.
Moderate calidus eft Se tenuium partium,quapropter pectoris &jecinoris afreclibus
optime convenit. Prsecipuum enim incolarum refugium eft in veteribus vifeenun
obftruclrionibus, ut jam diximus: tum quoque adverfùs Luem Veneream eximium
remedium fùbminiftrat decoótum illius ex aqua fontana, palato quidemnon ingra-
tum, per aliquot dies reiteratimi.
Pugillus denique, ventriculo àdhucjejuno, ex ovo forbili,jufcuìo aut aliquo conve-
niente liquor e aflumtus, bronchia pulmonis aperit, &ceflantem quoque urinamedu-
cit. Qjjapropter omnibus artis Medica? indagatoribus fuafor fuerim, ut corticemhunc
in ulteriores ufus r eponant. Succus autem la&eus ex recenti cor tice-expr effus, fcabieii
&: tinea? capitis, prat ceteris medetur.

C A P V T X I X

aJmbaiba, &• qjfrìctt.


Rborhaxinfilvis raroreperitur ifedarvis quondam excultis deleclatur, in qtii-
A bus fpontenafcitur, annuo que fpatio elegantemnancifcitur altitudinem, &fere
rectam ut plurimum, Saline ramis; qUasdam Se ramoshabent, fed infummitate
tantum. Cortex exterior fimilis Fi- A M B A i' B A.
:

cili, (nonnUlli earn inter ficus fllve-


ftres recenfent) conftans primo cor-
tice tenui, cinereo,&,fub eo,craflo,
lento ac viridi: lignum ejus album
inftar Betula?, verum mo lie & quod
facile poteft fcindi. Totus caudex
eft cavus, per interftitia femidigiti
ubique diftinctus tranfverfali mem-
brana, in cujus medio foramen ro-
tundum , per qua? formica? rubra?
oberrant perpetuo. Exligno hujus
arboris exiiccato ignem line pyrite
8£clialybe eliciuntincola?, forami-
nique ab illis excavato immittunt
bacillum faftigiatum ex duro ali-
quo ligno, quod quail terebrando
circumagunt, donee appoiita folia
arborum exficcata, vel goftypium,
accendantur. Verfus arboris fiim-
mitatem folia circumpofita ut in
Mamorira., qubdlibet innitens fuo
pediculo fatis craflb * exterius rufo,
interius fpongiofo: ipfum folium la-
tum , rotundum, in novem aut de^
ccm lacinias fe£tum, quarum cen-
tro infixus pediculus, a quo per fln-
gulas lacinias nervus rufus tendit
per longitudinem, Se vena? eminen-
tes per obliquum : fuperius funt fa-
turate viridia,&:inferius cinerea,
hiipida ut folia Ficusrin extremitate
laciniarunl, linea cinerea funtfim-
5
148 G V L I È L M I i is O N I S
briaca. In íiimmkate arboris exiftit theca oblonga foliácea, íncana,quá fe aperiente ar-
bor folio augetur 8c fenfim fit altior. Flores in brevi pedículo quatuor vel quinqué enaf-
cuntur,ut cylindriaca corpora farciminüm inftar copulata, intus quafi goílypio referta¿
exterius autem acinis bruni colorís ut floris filiginis noftratis, quibus decidentitus aci-
ni illi fluntedüleSi
Pinguis ex eorum fümmitatibus expreíTus füccus, recentibus non folum, fed-&
inveteratis ulceribus feliciter medetür. Folium quoque tenerum &recens, autle-
vior arboris hujus cortex, íi apponantur , t e m p e r a n t e mundificant partem afFe-
¿tam. Succus è gemmis expreílüs, qui facúltate re frigerandi atque aftringendi pol-
ler , pulti de Tipioca inditus, calidam ventris £>roluviem íiftit. Menfes denique nimiurri
flucntes, t u m & virulentumgenitaliumprofluvium, compeícit.
Tradunt Indigenarum &LuíkanorumperitiíTimi, hoc remedium puerperis, immo-
dico menílruorum profluvio laborantibus, infígniter prodeíTe, fi in modum catapla-
ímatis umbilico apponatur, cujus rei verifíimíe teftemmeprazbeo.
Nihil mirum itàque,fi hax arbor primis BraíiliíE incolis, ut 8c advenís, tantopere fit
predicata. Digna medius fidius, cujus virtutes, etiam nunc latentes, pofterifcrutentuf
&inlucem protrahant.
Altera ejufdem generis, mediterraneis, Ambaitinga appellatur, 8c ramo eft rubi-
cundo , 8c ligno minus cavo, foliis vero íuperius /atúrate, inferáis dilute viridibus j
adeoque aíperis, ut loco limai quidam cum iis. poífint lasvigari. Liquorem continet
oleofum ejufdem cum fucco Ambatbx, ufas 8c efficacia;. Fru&us fert magnos, tenues,
palma; longitudinis: maturefcentes dulc efcunt&: edulesfiunt.
Cuteras ejus facultates,& auxilia Medica,quia nondumfatis explorata habeo,filentio
prxtereo. An vero íit Abiegná, de qua Clufius in Notis ad Monardem, ego valde dubito.

N D A.
N On procul à litto-
re iníilvis,nunc me-
dio cri, nunc famma al-
titudine , pro terra; tem-
perie, exiùr git a r b o r e » -
dà: quae ligno eft larvi, ra-
ro & ipongiofo j multi-
que uiùs. Florem fert
magnum 8c concavurrì,
aurei colorís.Folia nunc
copulata, nunc inordi-
nate 8c folitariepofita,in
cxtremítate acuminata,
nervo redo 8c venís ob-
liquis conipicua. Fru-
£tum feu nucem gignit
cortice duplici, exterio-
re cineritio, ligneo pra;-
duro 8c perforato puta-
mine veftitam, quo dux
glandes continentur,je-
cinori leporino non val-
de diífimiles,<S£nuces ca-
ftan eas iàpore quodam-
modo referentes, licet
virtute 8c qualitate dif-
ferentes. Vna fiquidem
atque altera cruda man-
ducata, alvum ducit:
quibufdam fimul 8c vo-
mitum excitat. Olim
magnates, turn 8C fa-
crorum
HIST. NATVRAL. & M - E D 1 C. JLIE. IV.

FR V CT v s A N D A'.

eroruminBrafilia antiftites, purgans hoc 8t falutare remedium, ceteris omnibus pfse-


ferebant. Validas eft operationis; quamobrem asgris morbo fracris haud tuto exhi-
betur, nifi opportune amanu Medici corre£torium accipiat, inque Elecluarii aut ta-
bularum formasredigatur. Accipe duas vel tres caftaneas contufas & cum faccha-
iro defpumato exco£tas, addito anifi & cinnamomi momento, gratiffimum non i'o-
lumerit medicamentum, fed & tutiflimum, infantibus, iiique omnibus qui a pur-
gantibus folent abhorr er e.
Lufitani & Indigent ex eadem nuce oleum exprimiint, quod lychnis affunduntj
atqueeocorpus inungunt. E corticeautemilliusuitulato,incola2optimum & fami-
liare remedium contra veneris fluxum, iifque, quibus poft aflumtam nucem, alvus
imm'oderatius ruit, iiibminiftrant. Contufiis cortex flumina inficit, atque enecat
pifces. Iconem nucis integrx & difle£tae, eleganter ad vrvum exprelfam, ea mole qua
erat, addidi. minoris eft magnitudinis nucleus, quam Priinum vulgare, licet piclor
refpe&u aliarumiconum eum pinxeritaliquantomajorem.

C A P V T XX.

Ibahirdba, Ara^d du<e & (juaidba,%

N confragofisnemoribus Brafllix, reperiturvafta arbor, quigentilitio vocabulo

I ibabiraba, corrupte a Lufitanis &Noftris Guabirabaappdlatw, ligno obliquo, mul'-


tifqueflexibus tortuofo, altiffimo infuper atque djarimmd; & contra putredinem
optimo. Incollibus vero &£ campis eadem ibabiraba adlonge minor em molem aflur-
git,vixPnjnumada^quans: foliaquemulto minora, fruclufque lert minus agreftes.
Adeo denique, ob diverfitatemfbli, difcrcpantesinterfe, uthx aMedicis, illse a fabris
potius expetantur. Z ^ / V ^ i t a q u e o m n i s eft caudice contorto, cortice cinereo, foliis
xlilutevirentibus,rugofis,multis crafliufculis coftispr32ditis,dire£tefibi invicem oppo-
iitis: digitistritafpirantodoremMajoranxsemulum. Inter hxefparfimprovenitpedi-
culus, fupeirius tripliciter velut in crucem divifus, ferens trcs flores pentaphyllos,
N 3 albos i
albos, odore j figura S¿ mole fere iìlvcftris R o í k ; meniè .imprimis íanuario íntegros
campos fragrantiareplens. Menfe autemMaiofucceditfruc~tus rotundus, cerafi ma-
gnitudine pedículo infidens, exterius colorís brunni, cum umbilico quinquefolio
rufeícente: continetpulpammollem , pallidam, cui aliquot nuclei colorís incarnati,
obrotundi, comprefiì, molliufculi immixti,quiunacomeduntur:iàpor autem illius
dulcís, aliquidrefinofiadmixtumhabcns. Etpoft frequentemufumimprimittandem
gutturiardoremPiperismulum. Folia aut flores cum Cámara utiliífime adhibentur
ad lotionem pedum, in dolore capitis. Mane antequam iòlrorem exhauferit, flores
eolliguntur, &alembicoindunturundceximise virtutis liquor deftillatur, quirefrige-
rans przefertim, & mundificans, oculoruminflammationes optime temperat. Ex foliis
quoque fimilis aqua fragrans deírillatur, eiídemque fere uílbus refervatur. Q u a n -
tum pulvis hujus lignij in c a r b o n e m r e d a d i , oculis inflatusconferat, inmorbis oculo-
rum dicium eft.

T_T Vjus arboris fru&us à Braíilianis appellatur Araca-miri; Prunum Granatene me-
A
rito vocant noftr ates. Externa facie, fru&u ^ frequentia, tempore, & loco natali,
convenit cum'Minori Ibabirába; de qua Capitepraccedenti egimus.
FruteX
Frutex eft, ligno ,foliis & floribus ut Cuajaba, magnitudine vero differunt &frü-
£fcu. Sed varius natura; luiùs, omnes dignitates, eafque eximias, fruóíui & radici in-
fevit, cum ibabirabdL inferiores five in radice five in fru&u, fed potiores in floribus & fo-
liis infitas virtutes dederit.
Loris gaudetapricis,raroqueinfilvisautumbrofis nemoribus conipicitur. Flores
habet albicantes pentaphyllos, -cum multis ftaminulis longis.
Floret bis quotannis, bis quoque fert fructum , menfe nimirum Martio & ruriùs
Septcmbri. Prunacoronis ( q u a e á p i & o r e h i c n e g l e t t e ) mefpilorum inftar, eleganter
ornata,innumerifque acinis turgentia,profert, qua;, ubi maturuerint, flavent,mu-
fteamque habent in iè dulcedinem, atque fraga quodammodoreferu'ntfapore. C r u -
da potius quam c o d a appetuntur, fuaviifimique odoris exiftunt &¿ faporis. O p o r t e t
autem ut tempeftive decerpantur ; n a m propter intenfiífimum Sous a r d o r e m , n o n
minor injuria fit, íi paulo tar dius, quam fi citius avellatur.
• Conditus qui ex h o c fru£tu fiunt,jucunde refrigerant, adftringunt £¿ c o r r o b o -
r a n t , locoque carnis c i d o n e o r u m , confèrva; rofarum, aliorumque fimilium, exhi-
ben tur.
Cseterum ipfe frutex virtute medicinali non deftituitur. Ex foliis fiquidem &:
oculis, utpote adftringentibus, optima balnea c o m p o n u n t u r , tarn contra internos
quam externos corporis aíTectus, ut iùpra in capite de Vlceribus diximus. Pra; c e -
teris autem hujus fruticis partibus , radix dictis qualitatibus e x c e l l i t , & dyfente-.
ria; inedetur. A t q u e h o c peculiare h a b e t , quod fit diuretica, partiumque fiibtilium
N 4 cum
ifi G V L I E L M I PISON1S
cum adítringendi Facúltate polleat. Proinde pratter eximias qùas prasftat virjtutess
lienis &renumaiFe£tibus conducit.

A R À5A- Gv A 5 v'.

Alia ejufdem generis Ara$areperitur, fed non ita frequens, quse tamen fru&um fa-
cile prasftantiorem procreat, & multo majorem. Quapropter ab Indigenis . ^ p r -
guacu, id eft, Araca major, appellatur, quodin juftamarboremexcrefcat: folioque eft
glabro ylxtc viridi: figura & fragrante odore Laurum smulatur. Fruótum fert mali
mediocris magnitudine, rotundum, fùperne umbilicum continentem: earnemha-
bet albani, carni Araca-mn, odore, fàporc & fiibftantia fimilem, in medio multos la-
pides, pifis minoribus xquales, continentem, obrotundos, paulumcomprefTos, ex
albo fubflavos & duros, ut nuclei ceraforum, intus continentes nucleum album. Ad-
baerent hi lapides carni per multa tenuiffima filamenta. Eifdem dignitatibus medicis
hxc gaudet, quibus Arafa-wiri. Gargarifmata quoque cum fimilibus abftergendi &:
aftringendi qualitate prxditis herbis, contra gutturis &c faucium inflammationes ali-
aquemala, quotidie inftituuntur.

"\JT Agna affinitate intet fe conjun£t# funt Guaiaha &: Arafa-guafu ; ejufdem qùippe
jy^- non folum altitudinis funt, fed folia, flores, fr u£tus qualitate & facie externa con-
veniunt. Meritoque hxc Pyra Granatenfia, fìcut Araf* Pruna Granatenfia, dièta funt.
ArborinMalifiguramexcrefcit&in plurimos fe diffundit ramos. Cortex illius lae-
vis eft,pallidus inftar corticis Aceris.Fertfolia bina,fibi oppofita,ad tacìum dura,fplen-
dentia
HIST. N A T V RAL. & MEDIC. LIB. IV.
dentia; inferius aütem
G V A I A' B A.
venis obliquis & con- •
fpicuis protuberantia.
Florera fere ex quin-
qué foliis & multis fta-
minulis conftantem in-
flar crifta; pavonis. his
mbfequiturfrudus,ma-
gnitudine & figura po-
mi noftratis, non qui-
dem adeo diífimilis, nifi
quod oblongior &: cor-
nee magis rugofó fit. .
pulpa pallide iànguinei
eft colorís, lapidibus e^
dulibus melpilorum in-
flar referta; Frudus ipfe
pro diVerfitate tempo-
ris, triplicis íaporis par^-
ticipat. Maturefcens
enim antequam molle-
fcat ac flaveícat aufter us
S¿ aftringens eft, tunc-
que codüs ftomacho
prodeft. Mox paulo
maturior media; naturas
atque optimus evadit ;
melius tamen fanitati
confulit, qui eum five
codum five iàccharo
conditum, quam qui
crudum menfis infer t :
accedit quod odoris S¿
faporis fit gratiotis pa^-
latoque magis abblan-
dientis. Vbi vero flavedine 3¿ mollitie integram maturitatem acquifíverit, odoris Se
faporis eft inftar frudus Rubilda;i,alvum movens, néc ita falubris paulo largius aflüm-
tus, quia facile corrumpitur &: vermes producit.
Radix arboris longiffirtia eft, extus rufi, intus albicantis colorís ; fubftantia; íiiccii-
lenta; acíubdulcis. Ha;c cum cortice aftringente in aqua coda S¿ pota, mirifice mede-
tur dyíenteria;, quando indicano eft aftringendi S¿ roborandi. Fólia funt acida &
aftringentia, odorata, balneifque dicata. Digna profedo arbor, qua; Europa; impor-
tata , Magnatimi & Principimi hortos illuftret. Montibus aut filvis denfioribus non
innafeitur, fed planitiem & campos amat. Agr eftis effe defiit, villicorum quippe indu-
ftria viridariisillata,numeroíasplantas concipit &procreat, ut nihil frequentius oc-
currat : fruduum enim grana ab avibus & pecoribus deglutita, Se mox per alvum
cum exerementis depofita, locis licet arenofis Se triftioribus, alnffime germinant ma-
ximeque luxuriant. Aliis Indiarum regionibus communis ha;c arbor, ac proinde
hie patriam Brafiliani negant, fed tradii temporis inter illas habita eft. Numero-
fo provenni, totis menfibus pluviis, máximo omnium Incolarum obledamento exi-
ftiti Meminere quoque hujus arboris Ximenes , Gomara, Oviedus , Se Monar-
des,S¿alii.

C A-
I 5 4 G V L I E L M I P Ì S O N I S

Tacoeira & 'Bananiera.


—iRutices lippis &: tohforibus noti, tamquefamiliàres,ut nulli prorfùs inBrafiliajam
| H reperiantur.horti, inquibus illi paffim nonfpe&entur. Indigena* tamen hic non
funt, fed aliunde huc deportata* pianta*. Lufitani fru&us Pacóba, Brasiliani Pd-
wto/nominant : Àfris vero atque Afiaticis olim fuiffe notos, Serapion &: Avicenna

P A C O E I ' R A & B A N A N I E R A .

teftantut, qui JMußts appellarunt. Harum itaque defcriptionem, quam Matthio-


lus, Clufius, &: Dodona*us liabent, libenter ample&or, paucis tamen, in quibus hallu-
cinati funt, mutatis.
Duo autem funt ejus genera, qua* ob maximam arrmitatem'quamhabent, una
(quodaiunt) fidelia dealbabimus. Pulcherrima* fane plantas, five frudum five folium,
five cultura', nafccndique peculiarem modum fpeetes. In quovis folo, licet trifti &
fidènte,proveniunt. Quovis anni tempore incola* earumfru&u gaudent. Pacoeira vero
, exra^
HIST. N A T V R À L & M £ I D G. LIB. IV,
ex radice propagatur. Vnde primo erumpunt tria quatuorve Folia in fiftulam convo^
luta, qua: pianta: caudicem fpongioflim, crafTum, efficitint, in quo fuperius expandun-
tur decern vel plura folia eleganter viridia, ad tadum larvia, inftarque charta: mem-
branacea crepitant, à vento agitata dilacerantur tranrverfim fccundum dudumftria-
rum, &ftrepitum excitant commota. Nervus digitum crafliis fecundum foliorum
longitudinem excurrit, qui infuperiorifuperficietanquam canalis excavatur, &tranf-
verfim linea: fubtiles ànervo ad latera extenduntur. Ex fummitate caudicis hujus fpon-
giofi ramus proditprimo tener, continensin extremitatefiia corpus turbinata:figura:,
magnitudineftrobilimajoris,conftansèfoliis latis, brunni coloris, óbfcuris, quibus
quail pulvis afperfus cinereus.
Subter foliis his expanfls apparent feptem aut o d o flores, ordine juxtafe pofiti, ex
albo flavefcentes, fuavis odoris. Ex fcapo florum prominent qujnque foliola angufta,
figuram habentia illius inftrumenti quo nauta: utuntur in humedandis velis : In kapha
hacfub tegmine manna feu lentus humor continetur frigidus, faporis mellei, confl-
ftentia & colore flmilis albuminiovi recentis; quonedare formica: admodumdele-
d a n t u r . i n hoc humore ortum fumunt quinqueilla foliola cum ftamine. Flores hos
fequuntur frudus ordine & arde juxta fc pofiti. Continentur plerumque in uno ramo,
quatuordecim.au tfedecim numero, ut ita una pianta proferat feptuaginta autodua-
ginta, qui fubinde viridesavulfì,nuncina:dibus,nuncinnavibus fùfpenduntur, donec
juftam maturitatem &flavedinem confèquantur. Frudus autem maturefadus magni-
tudinis eft cucumerisnoftratis, oblongus &trilaterus quali, corio craiTiori tedus, quod
facillimein tres partes digitis fe dividi & detraili fìnit. Pulpa, mollis inftar butyri,
medullam quali cucumeris per medium fècundum longitudinem habet : boni eli fapo-
'ris &: fr equentiffime comeditur vel fòlus vel cum farina UWandiocz, vel codus & frixus
in oleo aut butyro. Ramus autemillefrudibus onuftus interea dumillimaturefcunt,
augetur, florefque femper protrudit ex corpore ilio foliaceo, fed qui decidunt line
fpc frudus. Maturis porro frudibus ramus cum illis abfcinditur, ut & tota pianta:
nam una pianta unum tantum vivit annum, & femel tantum frudiflcat. Antequam fe-
nefeit, filius unus aut alter exradicenatus eft &adftat parenti, morientiquefuccedit,
& lie in infinitum propagano hujus pianta: fuccedit. Banana, pianta qua: Brafllienfìbus
Tacobucii dida, totaeffcut Pacoeira;at turbinatum illud, floriferum & odoriferùm cor-
pus paulo minus eft, & flores parum differunt : eftque floris fcapus, non inftar fcapha:,
fed redus, attamencavus, frudus ctiamhaud multum differunt a Pacoeira, fed minus
craffi, verum longiores & incurvati. Subftantia quoque flcciores & meliores ad co-
quendum. Vtraque tam Pacóba, quam Banana, inter horarios frudus, &, ut nonnullis
placet, inter Ficus recenfentur. Vtraque flatus excitat, modice refrigerar &L Venerem
fopitamadjuvat. Fauci funt alimenti, pedorifque potius quam ftomachi obledamen-
, to. Tofta: biliofls profunt,pituitofisnonitem. Nondum matura:fi affentur, adverfus
alviprofiuviaauxiliantur. Adfblemignemque exficcata: diu fervantur, & Europa: im-
portata:, diftrahuntur . Ea:dem in taleolas difìeda: , cum ovis &c fàccharo frixae,
vel in placentas ad artocrex modum coada:, gratifllmi flintfaporis, optimique ali-
menti.
Aqua, qua: ex earum truncis, perpetuo humore turgentibus, elicitur, cum frigidifli-
ma fit, in magno ab Incolis predo habetur contra calidos, internos & externos corpo-
ris affedus.
I n M a r a n h m , ubi maximopere luxuriant, vinum inde exprimitur, non diu durabi-
le, quod tamen inebriandi facultate pollet.

C A P V T X X I I .

Mangdiba, Iubay five Tamarindi &- Tapiracoamna.


3

E
Ximium hujus arborispomum, quod Mangaiba vocatur ,necignorandum nec 3

prsetereundum arbitror, tametfì ad menfarum potius delicias, quamadMedi-


cum noftrum inftitutum facer e videatur. Tanta enim fuavitate gula: lenocina-
tur, tanta faporis eft prxftantia, ut haud feiam, an venuftiorem aut gratiorem frudum
America producat.
Arbor
!

G V L I E L M I P I S O N I S

MANGAI'BA.

Arbor pulchra, crirpa & fcecimdiffima, fupra altitudinem Pruni Europa^ non at-
tollitur, quam fr u£tu, precipue vero ligno S i foliis azmulatur. In quibufdam Bahise &C
Paranambuci locis in integra nemora hafce luxuriare videas. Seri, non plantari amat
in terra ficca, ubi nulla copia luxuriantium her barum. Folia fcrt parva, folida, egr e-
gie virentia, bina temper libi invicem oppofita, quadnmedio,fecundumlongitudincm
nervi j non tam venulas quam lineas habent fubtiliffimas parallele difpofitas. Exfpi-
rante hyemc, menfe nimirum Augufto , fior ere incipit, ultraquenovem menfespo-
mis feu prunis oneratur S i ornatur. Florem producit exiguum, album & {umme odo-
rum, ftellulze figura Iafmini modo difpofitum. Frudum rotundulum, efculentum,
qua Soli exponitur aureum, rubrifque maculis diftindum, Abricocum di ceres. Tc-
nuiffima cuticula tegitur, intufquelapillos quinque vel fex continet ; turget l a d e , un-
de velleviter preflusniveumpalatoquegratiffimum fundit liquorem; & licet fequax
ac dudilis illius pulpa videatur, tamen manducando nihil tale deprehenditur, orique
inferta, ftatim liquefcit. In arbore numquam maturefcit, fed decidcns in terram ilico
maturitatem confequitur. Cujus rei ignari adventitii, & externa pomi pulchritudinc
illedi, ubi primislabris deguftarunt, ftatim utaufterum & amariffimumabjiciunt ;
quid, quod ne pecora quidem immaturum curant. Probe maturum facilis eft digeftio-
nis, ardores vifcerum domat S i febricitantibus auxiliatur, ut in meipfo aliifque mul-
tisfum expertus. Porro haudfacile haxpoma noxam, etiamabundejejuno ftomacho
mandu-
HIST, N A T V R A L . & M E D I C L I B . IV. i 5 7

manducata, inferirne : nifi quod frigida & numida fugaciaque alvum dejiciant,flatuf-
qucexcitent, quodfolertiamuliercularumnoftratium, aromatibus corrigifolet. Lu-
fitani integros fructus conditos apponiint, nullifque tunc epulis cedunt.

I v T A Y' five TAMARINDVS.

I *Nter eas arbores quae aliunde hue oìim tranflata:, ac proinde rarius confpiciuntur >
efthaec qua: Lufitanis Tamara azecla,"5a.tba.zislutay, vulgo Tamarindus dici tur, inter
Palmulas da&yliferas habita veteribus.
In Quercusproceritatem excrefcit, caudice exterius grifeo, ligno albo, lento.
Rami foliolis parvis, anguftis binis ubiquefibiarete oppofitis inferne dilute, fuperne fa-
turate viridibus veftiuntur. Qua; manducata aeftuantibus gratam fuppeditant acidi-
taterh.FIores albi Aurantii mali fiori fimiles.Fructus in quolibet pediculo f elitarie pro-
veniunt,figura variantés,;fed utcunque eompreffi inftar filiquse fabse majoris. Cortice
cooperiuntur fragili colons mefpilorum, tenui, intus pulpa nigricante, filamento-
fa, gratiffima^aciditatis referti in qua tres quàtuorve lapidesfplendentes, eompreffi fa-
ba: vulgaris magnitudinis immerfifunt. Nucleus terra? commifTus annuo fpatio alte
excrefcit. Vtinam aeque frequens hie efTetficut in Afia & Africa. Quod refrigerando &:
asftringendo humoribus biliofis frenum imponat, à Graxis merito Oxyphoenica dicta.
Quantum ha:c Americana differat vel conveniatcum Afiatica ex hac Icone cum
Bontii collata, facile apparebit.

C Affia arbor cujus fructus Canna fjlola Lufitanis &aliis. Arbor alta &:magna, atque
in plurimosramos late expanfà colore exterius ex cinereo albicante. Folia fert
ordine fibi oppofita, paulatimque furrecìim ftantia, figura cylindracea, breViffimo
0 pedicu-

\
G VLI ELMI PiSONIS

TAPYRACOAYNA'NA & FRVCTVSJ


CASSIA FISTVLA DICTVS.

pediculo innitentia inftar Foliorum Senae, dilute viridia ; fubtiliter hirfuta, adta&um
mollia,rubefccnte nervo fecundumlongitudinem, 8c venulis fecundum latitudinem
ordine pofitis prasdita. Flores fert fpicatim congeftos fine ramulis, qui coloris incar-
nati elegantiffimi, longeadventanti confpiciuntur. hiicefloribus fiicceduntfiliquaevi-
ri des, moxnigricantes deorfumpropendentes paulo incurvata; ubi maturuerint. Cor-
nee flint duriflìmo lignofb , qui ut frangantur, malleolo concuti debent. Intus hx fi-
liquaz tranfveriìm cellulas habent, nucleis amygdalse figura &: colore, fed fplendenti-
bus lasvibus &c duris, qui immerfi fiint pulpas glutinofà; nigricanti inftar Caffiasfo-
lutivas, fed ingrati & amari faporis, qua: primo ante maturitatem cum aftri&ione
conjun&a eft. Vbi vero gradum ulteriorem maturitatis acquifiverit, laxat alvum.
Summitates foliorum vulneribus &puftulis male moratis applicata medentur.
C A-
HIST. N A T V R AL. & M E D I C L I B . IV.

C A P V T X X I I I .

IPinoguaqü mas & fcemina, 6^ Iaracatid.


Traque Pinogu^u, Mamoeira Lufitanis dicitur, vulgo Papay , cujus Frudtum

V Mamaon vocantdfigura, quia Mammas inftarpendet inarbore: Mas ubiquein


filvis obvia, raro autem fcemina, qua; in Hortis exculta luxuriat. Mas in vul-
garis arboris frudiferar altitudinem exfurgit, cortice einereo &laevi. Foliis ubique

PINOGVA'CV M A S &: FOEMINA.

erumpentibus circa caudicem qua; à, terra ad


medietatem altitudinis (latini abfcinduntur in
junioribus, reliquamedietasufque adfummum
foliis veftitarelinquitur.Qjjodlibetfolium in fex
feptemve lacinias diflfectuni cum totidem inci-
(ùris infidet fuo pediculo rotundo , cavo rufe-
feenti. Inramulis expediculis majoribus oriundi
multi flores longi inodori pallide flavi, quinque
foliis incurvatis conflantes ,nafcuntur. Quibus
fru&usfarofùccedunt, nifi arbore tranfplantata
qua; trium ad minimum fit anno rum. Falfiim por-
ro mares nonferre frucTrum, uti & foeminam non ferre frudtum nifi mas adftet ; con-r
trarium enimmultiplex experientia docuit : fruétus veromaris quando nafeitur pedi-
culo ilio longo pendulus eli: deorfum verfus, figura fimilis fru&ui fcemina;, fed oblon-
gior &c minor & exterius (Iriatus quafi Pepo, nimirum quinque (Iriis fecundum longi-
tudinem, Se quinque minus profundis alternatim pofitis. Interius carnem & femina
O z habet
I tío G V L I E L M I P I S O N I S
habet ut fcemina, fed non itaflavamaut bonam. Immaturi frudus copiofe ladeum
fuccum fundunt. Lignumarboris fragile &:molle, quodinluflis Saudis varios exca-
vatur turgetqueeodemladeofucco, ingrati &: acerbi faporis, quo contra cutanea vi-
tia ex fervore nata utuntur barbari.
Tinoguacü foemina fimilis mairi caudice &: foliis, fed utplurimummajoribus ; neque
pediculi foliorum flint rufi, fedvirides. maxima pars caret ramis, atque ita fpeciofìor
apparet. Toto anno Frudus & Flores fert non in pediculis longis, fed ad ipflim caudi-
ccm, ubi pediculifoliorum infer un tur. Flos eft magnitudinefloris Gladioli, conftans
quinque foliis flavis, odoris Lilii convallium è cujus medio nafcuntur frudus,qui caudi-
ci adnati flint minor is Melonis figura; &: magnitudini*, adeoque luxuriant ut ob abun-
dantiamvilefcant.Immaturus eft viridis &incifùs exfudatl'ac: in arena fub dio abfcqn-
ditus maturefcit ftatim &maturus ex viridi flavefcit, carne lutea inftar Melonum,
fedfaporeignobiliori. In medio pulpa; copiofiflima habet grana, ovalis figura;, ma-
gnitudine Coriandri, in fliperficie rugofà,fufca,nucleo intus albo : faporis funthaec
grana ejufdem cum Nafturtio aquatico noftrate, includunturque pellicula; tenui,
fplendenti ; qua; detrahenda eft, fi quis femina velit fervare. Frudus crudi edules qui-
dem, fed longe prasftant vcl cum carnibus c o d i , vel placenta; ex iis fada;. Ex quolibct
femine annuo fpatio habetur arbor frudifera, fed non duratura ultra quadriennium.
Signumprognofticonmortis eft, quod cacumen ejus fponte corrumpatur ; illam enim
corruptionem fequitur totalis interitus.
Frudus licet riteprasparatus boni quidem faporis, fed non fat is probi nutrimenti, (ì
lufculum comedatur laxat alvum leniter : fliccus vero ex eo exprefììis mitigat dolores
entris ex calore natos. Idempraeftat conferva exinde preparata. Fr. Ximenes quoque
cclebrat hanc arborem in nova Hifpania.

I A R A C A T I A '
I AracatiÁ Brafilienfibus, Arbor
eft alta r e d a , caudice inferius
craflb, qui verfus faftigium magis
magifque gracilefeit &c attenua-
tur, corticc grifeo, ligno molli
& ladefcente. Caudex autem &
rami armantur fpinis brevibus,
craffiufcülis duris. Et ramos qui-
dem in orbem projicit, fed in-
ordinate , fuperiorefque inferio-
ribus breviores ; neque ramuli
magis ordinati, inquibus folia
in frondes congefta LMandiiba
m o d o , figura & magnitudine >
fìiperius fplendide viridia, in-
ferius [incanefeentia, quinque ,
feptem vel novem in ftella; mo-
dum fìbi appofìta ; nervo fecun-
dum longitudinem Se venis obli-
quis. Florem fert & frudum ut
Pìnoguafu mas petiolo longo de-
pendentem ftriis haud profundis
iècundum longitudinem, vel qua-
fi lineis folum notatum, colorís
exterius &: interius crocei ut Ma-
rnaci, & carne ejufmodi iùBftantia;
èc. iìmili modo granis refertum >
magnitudine & figura grani hor-
deijfàporis haudmanifefti.Imma-
turus adhuc ladefeit, ac vellicar
linguam, maturas autem fponte
decidit & comeditur crudus aflatus atque codus. Facilis eft digeftioriis, necnocet
licet
HIST. N A T V R A L & M E D I C . L I B . IV. i6i

licet magna quantitate comcdatur, proinde etiamfì maris accolis minus familiaris,
non tamen inter inferioris notx fhxdus habendus. Folia amittit fingulis annis &: men-
le Martionova protrudit, hincfloret &c frudum fert, qui fine Aprilis &Maioma-
turatur.
Duplex eft Arbor, mas &fcemina : qua?fibifìmilesfuntexceptamagnitudine, nam
foemina per omnia minor eft mare. Frequences funt in Prasfedura Itamarack & Rio
grande.

C A P V T X X I V.

Ibiruba, Ibixurna, &*• Quity.


Biruhaper taleolas tranfplantatur, ob excellentiam, fruduum exfilvis inhortos
I tranflata. Arbor cortice, ligno & nafcendi modo Guaiabm fimilis,ramosautem
habet ut noftra Cerafus. Folia fert oblonga, teretia, duo Temper fìbi oppofìta mem-
branacea , fuperiusfàturate viridia, inferius pallida, uno nervo fecundum longitudi-

IBIRY'BÌ.

nem, nullis venis tranfVerfis. Inter qusehinc inde caudici flores cum pediculo ad-
nafcuntur albi ut in Gttaiâba fere, quibus umbilicatus firudus fuccedit egregie fiavus
turbinatus rotundus magnitudine Pruni, cuticula tenui veftitus & carne fucculen-
ta fulva, faporis acidiufculiac paulatim amaricantis, haud ingrati : odoris fubdulcis
&vinofì. Magna copia fine noxa comedituf, èc ;ab incolis venum exponitur. Con-
P 5 "net

Si
P I S O N I S
tinet lapiderà unum atque alterum ma-
gnitudine cerafini, rotundum, cortice
tenui fed duro veftitumjin quo nucleus
albus, amaricans, qui fimilis eft lapidi
Vbapitanga , nec facile dignofcuntur.
1

T Nter varias plantas & arbores qua: Sa-


_ ponem producunt, ilia facile praefer-
tur qua; ibtxwtA nomen habet, Motambx
Angolenfibus . Arbor inftar Cerali, fo-
liis ornate libi oppolìtis,per ambitimi le-
viter lerratis : juxta qua: brevis enafcitur
pediculus continens flofculos quali in
umbellam congeftos, quinque conftan-
tes foliis flavis deorfum flexis. His de-
cidentibus fru&us fiiccedit orbicularis
Cerali magnitudine immaturus tubercu-
lis fignatus concifus continct materiam
lentam inftar vifci, maturus autem nigre-
Icit & in quinque partes aequales iponte
fin di tur, continens fèmina fufca oblonga,
fills cellulis inclufa. Cortex cineritii co-
lons glutinoiiis eft , & derafa exteriori
cute fufca, leu recens feu ficcus tuto ad-
hibetur ad omnia ad qua: Sapo Hifpani-
cus, nec veftibus nocet.

A Ltera Saponaria eft arbor pumila,


J%uity Indigenis, Luíitanis Pao de Se-
buon dicta. Cortice eft ci-
nereo , Ugno molli &c fragili
ramis contortis inftar Rulci.
Foliis ìxtc viridibus, ejuf-
dem ut prxcedentis figura:
& conftructionis, exceptis
denticulis. Floribus eft exi-
guis. In lingularibus ramu-
lis dependent multi fruótus
menfe Ottobre maturefcen-
tes, quilibet proprio pedi-
culo infidentes magnitudi-
ne iphaerula: luforia:, cum
duplici rotunda flava emi-
ncntia adeo traniplenden-
tes, ut globulus contentus
cerni poifit, &; fructu com-
moto ftrepitum edat. Hic
globulus eft niger, adeoque
durus utnilìmalleo confrin-
gi non poifit. Exhisperfora-
tis corolla: fiunt precaria: e-
beno prxftantiores Se Ievio-
res. Pulpa hxc iupernaicens
Saponis vicem explet adeo-
que amari & acris faporis,
ut creber ejus ufus veftibus
noceat, ac proinde prioris
arbo-
H I S T . N A T V R A L . & M E D I C . L I E . IV. 163
arboris fructus magis ufualis. Hie enim contufus & rivis inditus aquam inficit &pifces
enecat ficut limbo &alia: cortices arborum.
Eadem arbor inmultis America regionibus frequens eft, tefte Oviedo, Clufio
Sialiis.

C A P V T X X V .

Tatai-ibiiy Ibimpitdnga, Iacaranda, (j- Queraiba.


Rbor filveftris Tatai-iba dicta, quibufdam Morus albaob affinitatem figure &:

A naturae Mori albae appellator, undiquaque infilvis littoralibus frequens. E x


ligno veteri parant tincluram egregie flavam coquendo. Cortex arboris eft

T A T A I - i' B A .

cinereus, fed lignumintus fhvum & duriffimum. Folia acuminata & fubtiliter fer-
rata, in ramis inordinate pofita. Fru&us maturefcit fine atftatis circa Martium, me-
dibcrisMorieftmagnitodine,rotundus,è tuberculis compofitus, pallidi colons, exte-
riusexiguahabensfilamentafufca. Succulentus eft& faporofus, atque comedi tur ut
Morum fed quia magisfilveftris& minus dulcis, additur vinum Sc faccharum. In Pulpa
multa granula albicantia fune difperfà,
; r
O 4 W*~
G V L I E L M I P I S O N I S
IBIRAPITANGA, five
LIGNVM RVBRVM,
Iperritoexcellentiam
Birapitanga, que arbor, me­
à LufitanisPao do Brafil
dicta , alta
eft & vafta, corticc fufco bre-
vibus fpinis armato : ramis SC
foliis alternatimpofitis figura
Buxi foliis fimilibus fplenden-
. tibus & là turate viridibus. In
ramis hinc inde etiam ramuli
proveniunt multis exiguis flo-
ribus copulatis ornati ipfo Li­
lio convallium fragrantioribus
pulchre variegati coloris fla-
vefcentis.His pereuntibus fuc-
cedunt filique, oblonge, pla­
na;, compreftaSj exterius acu­
leate, obfcure fufce, rubras,
fplendentes exiguas fabas ali­
quot in fe continentes. Inlocis
mari vicinisnon apparet, fed
tantum inmediterraneis filvis,
unde magno labore ad litto-
ralia vehitur.
Tin&ura hujus ligni rubra
toto orbe eft notiffima* Sed
minima moles tarn vafte ar­
IACARANDA' I. bor is tingit, dempta enim
magna parte ligni fuperioris,
fola matrix tibiam circa crafla
rubri eft coloris. cujus poftea
rafura quanti fit laborisnovit
optime Ergaftulum Amfte-
lodamenfe.
Lignum eft frigidum &fic-
cum, mitigat febres, reftrin-
git &: corroborar inftar San­
dali. Maceratum in frigida in­
ter collyria contra ophthal­
mias ufurpatur cum fucceflii.

"fAcaranda. Ob ligni varie­


gati coloris elegantiam e-
que àc ob ufum medicum, ce-
leberrimam hanc arborem
dedi: quarum due funt ipecies
facie & efficacia fatis difcre-
pantes. Prioris lignum eft al­
bum ; alterius, nigrum, uc
Palo vel Pao Santo , ac bene
olens, atque durum, frequens
eft in Bahia omnium Sancto­
rum.
Iacaranda alba , inodora SC
Pruno Europee fimilis, in a-
pricis locis mediterraneis re-
peritur. Foliis parvis acunu%
nata
HIST. N A T Y R ' A L & MEDIC. L I E . IV.

natis diredefibi oppofitis, IACARANDA' II.


íuperne íplendentibus, in-
ferné albicantibus.In quo-
lib et ramo veríiis exterio-
ra multi proveniunt ra-
muli,qui quafi racematim
per multos dies habent
glóbulos nuclei ceraíini
magnitudine, colorís oli-
vacei qui fe aperientes in
quinqué ícinduntur folia,
deoríum inclinata qua; in~
terius tadu &vifu refer un t
holoíericum olivaceum
íplendens : his infidet flos
dulcís odoris unico folio
luteo íiibrotundo ad latus
explicato conftans: in me-
dio autemfloris eriguntur,
multa ílamina alba apici-
bus luteis íatis magnis, in
feoparum íeta cearum mo-
dum. Floribus ííiccedit
frudus palm se manus ma-
gni tudinis & craílitiei af-
pedu rarus obinuíitatos
naturae lufus, quod gibbo-
íiis & íinuofus admodum
&contortus appareat, at-
que ob gravita tem fem-
per pendulus, quem viri-
dem 8¿ albicante ímegma-
te (quod Barbari Saponis loco ufar-
Q j r E R . A l ' B A.
pan t) turgentem avulíerunt íbeii mei
inremotiffimis defertis,ex viridi mu-
tatur in flaveícentem, exiìccatus in
cinericium colorem , moxque fe
aperit. Frudus haudedulis nifico-
dus. Incoia; exinde coquunt pul-
mentumquoddam ftomacho impri-
mis ami cum S¿ falubr e quod Manifoy
vocant.

Q Veraíba nafeitur locis aprícis gra-


minoíls. Arbor corticerugofo
&Cgrifeo, inramishabenstria, qua-
tuor, aut quinqué folia in frondem
congefta, pediculis luis tresinniten-
tia, pallide viridia, figura Salvia;, íb-
lida & ad tadum dura, nervo fecun-
dumlongitudinem &venis obliquis
prsedita- Flores fert flavos, inodo-
ros , menfe potiífimum Ianuario, fi-
gura campana;, íuperiusin quinqué
partes fedos. Ita ut arbor florens to-
ta flava appareat, inflar arboris quam
Lufitani vocant Pao d'arco: nam race-
matim
166 G V L I E L M I P I S O N I S
matim congefti flint flores, quibus Clique longse & compreffa: fuccedunt, fed nul-
liusufus.
Cortex hujus arboris contufus &: co£tus oleum fuppeditat ad vulnera fananda, &: ul~
cera vetera in tibiis autaliis partibus curanda efficaciffimum. Acproindein nofbco-
miis frequens mihi ejus fuit ufus. •

C A P V - T XXVI.

labourite, Vmbu, &- Ayaramo-temo.


Abttapita littoralibus Brafllia: loeis luxuriat. Arbor eft mediocris altitudinis; cor-,

I tice grifeo, inarquali, ligno molli & lento: Folia fert, alternatim oppofita, dilute
viridiaj & i n certisramulis copiofosflofculos racematim congeftos,pentaphyl-

IABOTAPITA'.

losflavosfuaviffimi odoris. Fru&usquoquequimaturefcitMartiomenfeprovcnitra-


cematim :nimirumin quolibetpediculo bacca, magnitudine nucleicerafini, conica
fere vel quafi triangularis ; cuilibet autem bacca;, aliae tres quatuorve infidcnt fine pe-
diculis, ovales, ejufdem cum inferiore magnitudinis, omnes coloris nigri, ut myrtilli
noftrates, & eodem modo tingentes, carent acinis, &: funtfaporis adftringentis ; eif-
demnonfòlumufibus dicati quibus myrtilli Europei; fed Sc oleum in quotidianos ufus
pro acetariis receptum ex iis exprimitur.

Vnicam
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. I n . IV, te?

V M B v',

V Nicam tantum ex hoc Arborum genere inhabitata Brafiliseparte, hadenus coìi-


fpicere licuitin pago Iguaracu excultam : diffitse autemfylvaeinter Guojanam &: Pa-
raybamfìmiosiis luxuriant. E longinquo pr officienti, magnitudine, ftru&ura&: fru-
l l i , parva Citrus vel Limonia videtur»
T n m c o eft breviori nec erario, fèd ramis multis tortuofìs, inbelle quidem fabricatis
dividitur. Foliaferthaudmagna, lasvià, lseteque virentia, guftu autem acida & ad-
tfixingentia : Florem albicantem : Fruótum ex albo flavefeentem, Pruno majori fìmilem
fed carneduriori,licetpanca, quod intus magnum contineatlapidem, fìcut fru£tus
ficaia, qui ubi maturuerit menfìbus pluviis, faporis fit gratiflìmi ex acido dulcis: fin mi-
nus adeo eftaufterus , u t ftuporem dentibus inferat ; proindeque tunc eidem ufùi cui
folia, f cilicet ad refrigerandum &: adftringcndum referVantur. Radix a u t e m , cui pe-
culiare quid prse caeteris arborum radicibus conceflum, imprimis eft notandarquod
longe lateque, in diverfa & crafTa,ponderofi molis tuberà fub terra luxuriet;fipondus,
figurarci atquecolorem, exterius cinereum, confideres, majores radices Batata aut/»-
hyama diceres ; à quibus tamen ablata levi pellicula, diiferunt : quippe interius cpnfr.i-
ciuntur nivei coloris, molli turgidaque medulla, Cucurbita piane fìmili, qcS» mandu-
cata ,
i<?8 G V L I E L M I P I S O N 13
cata, in aquofum, Frigidum fuccum, eumque dulciffimum atque palato gratiffimum,
Folvitur. Febricitantes, asftuantes peregrinatores mirifice reficit : ut ipfe quam pluries
Fum expertus; neque aquas dulcedine&f allibritate Citrullo quicquam cedit.
Datur &:alia fpecies quae Iva-umbu BrafilienF. dicta, Arbor eft corticeFufco, ac hinc
inde in ramis fpinofà. Folia Fert oblonga, laste viridia , craffiuf cula, ad factum mollia,
nunc alternatali, nuncFibi oppoFita; eildem pediculis multi nofculi exiguipentaphylli
junctim promanant, quibus fùccedunt Fructus, flavi Pruni no'ftratis magnitudine &
figura & carne quae grati ac Fubbacidi eftFaporis, cui amari quid intermixtum eft. Men-
Fibus seftivis circa Ianuarium Fructus matureFcit, tuncque fponte decidit& colligitur.
Lapis in eo contentus Fragilis continet nucleum avellana: in omnibus fìmilèm.

AVARAMO-TEMo'.
T I J E c arbor medio-
- t ^ c r i s eft al ti tu dinis,
m
ontofìs locis crefcens,
Foliis trifte viridibus, exi-
guis,buccini fimilibus, fìli-
quis eft inutilibus ex minio
nigreFcentibus, miris va-
riiFque modis incurvatis,
quae seftivis menfìbus con-
fpiciuntur Se acinis rubris
exiguis repletse fimt.
Cortice exterius eft ci-
neritio, interius fatture ru-
bente, quem fòlum exper-
tiores in Medicinae ufùm
receperunt, licet Foliis ea:-
dem qualitates adftrin-
gentes à nonnullis attri-
buantur. Cortex enim qui
guftu amarus eft , five in
pulveremredactusjfive ex-
co£tus,&: Fomenti loco ad-
hibitus, ulceribus invete-
ratis & malemoratis Fe-
licitermedetur, ipfùmque
Cancrum Fubinde, infìgni
mundifìcandi & fìccandi
quali tate cur affé Fuit com-
pertum.
Praster hxc quia eflìca-
ciffime adftringit, balnea
adfirmandas effeeminatas
carnes ex illis conficiun-
tur. Potiffimumveromeretricesiisutuntur, ut laxis pudendi partibus tonum refti-
tuant, astatemque tuto mentiantur ; imo qua poilìbile, Virginitatem hoc dolo pra>
tendant.

C A P V T X X V I I .

Cebi'fira, Iitó, (jruabipocacabiba &- Murecì.


}

C Raffitie & altitudine infìgnis Arbor in rariffimis nemoribus reperitur, ^ehipirk-


g»*f» Brafìlienfibus dieta, ad differentiam ejus notandam ab ea qua; febipìra-
m/r/,ideft, febìpiramimr, ab illis appellatur. Vtrxque Funt Foliis exilibus ob-
lóngis, fplendentibus, Olcas fimilibus, Fed craffioribus, minuFque acuminante, ordine
digcftìs,

ìi
H I S T . N A T V R A L & M E D I C . L I B . IV.
digcitis, &pediculis utrim- 5 E B I P i' R A - G V A C y ' .
queiè contingentibus.
Flores ferunt copioíiífi-
mos inodoros íuo quoílibet
pedicüloinílftentes , quin-
qué foliolis corrugatis & di-
lute enruléis confiantes. Ex
horum calyce naícitur illi-
quida ex viridiflaveícens,in
qua Temen continetur.
Vtriuíque arboris lignum
commendatur, 8¿ non mi-
nus celebre apud fabros ad
axes machinarum Saccha-
rearum conficiendos,quam
cortex apud Bralìlianos ad
ufummedicumexiftit. Qui
craflus eft S¿ compadus,
griíeus cum fufeo mixtus,
íaporis amari atque adftrin-
gentis, calidus iníuper £¿
íiecus in fecundo gradu.
Balnea &¿ decoda exilio To-
lo flunt prseftantiflima ad-
veríiis morbos áfrigorena-
tos,pedum 8¿ ventris tumo-
ares, dolorcfque membro-
rum , Curimentos Lufítanis
didos ; ipíam denique Luem vencream, noninveteratam, forinfecus & intriníecus ad-
hibita, reftituunt, fudorefque provocane.
Cum vero abftergendi l i T O ' I.
facúltate fimul &: acrimo-
nia quadam agant, fcabiei,
tinea*que &: aliis ejufdem
generis cutaneis affedibus
mcdentur.

H ropazas
JEc Arbor eft Pyri Eu-
magnitudine,
undiquaque obvia : Foliis
tenuibus, oblongisj acumi-
natis,nervo eminenti fecun-
dum longitudinem excur-
rente, parvo pedículo cau-
li ordinate appoíkis. Fru-
dus racematim copulatos
profert. Arbor ut ob fru-
duum rarum aipedum
multis nota; itapauciori-
bus ejus radicis qualitatcs
probeconftant.Siulli figu-
ra , colore , totaque pror-
iiis facie, racemos uvarum
e longinquo adipicienti videantur, hujus lane arb oris frudus font, quorum uva? t,amen
inútiles habitat, lignexque intus exiftunt. Toto arino apparent, verno tempore lxtc
flavefcentes,moxtriftis miniati colonsfiunt,nihilquepromittunt, ut ñeque folia,neque
lignum ipiùm arbor is : fed totum in cor tice radicis ,quodadremnoftramfaciat,confi-
G V L I E L M I P I S O N I S
I IT o ftit. Cuj us efficacia indomita ad
turbandum & purgandum cor-
pus, tana altea natura pofita, ut
non impune ab imperito, vulgo
tracfetur. Quippe dubito an più-
res calamitates ex illiusabufuan
optatos fùcceiTus ex oportuno
ufù , promanane viderini. Nec
miruin, cuin unufquifque idiota
ad Medicina? Sacraria afpirare
audens, nec remedii agentis, nec
fubjecffpatientis rationem ha-
beat , loco medicamenti, vene-
num porrigat.
Cortex enim hujus radicis, qui
faporis eft acris & cali di in pulve-
rem redacfusab indigenis & ro-
buftioribus agricolis Lufitanis
contra inveteratas obftrucfiones
capiturindifcreta quantitate, fe-
mipugillus circiter. Mihi rarior
fuit illius ufùs,idquenifl deiicien-*
te forte benigniore medicamen-
to, mediantibus tamen correclo-
riis, &qiia?vim purgatricem in-
fringunt, ficut oportet fieri ex ju-
dicio Medici, precipue circa va-
lidiora & incognita fimplicia.
Datur & alia fpecies lite (cujus
quidem qualitates à me non-
G V A B I P O C A C A B I ' B A . dum explorata?) corticeifu-
fco, qui multa punófula hinc
inde fparfa lutea habet. Fo-
lia bina fìbi opponuntur,ner-
vo confpicuo & prominente
fecundum longitudinem,ve-
nis in quibufdam fibi invicem
oppofitis, in quibufdam au-
temalternatimpoiitis.
Poft fioretti fèquitur fru-
ctus, parva? Ficus figura, ob-
fcure lutei coloris, qui infe
tria ovalia femina continet,
magnitudine feminis Pomi
vulgaris, cuticula obfcure
flava t e d a , nucleo albicante.

T _ J Ànc ego Siliquofam ar-


borem nominavi, quod
vix libi conftent incola? de
genuino nomine. Quidam
Por tugailì, Pao velho &c Pao
molle dixerunt ; quod cortex
illius adeomollis & rugofus
exiftat. Parum admodum
differt ab ea arbore, qua? fili-
quadulcis Dodonaeq, Offi-
cinis
HIST. N AT VR AL U M E I D C. LIO. IV,
cinis panis Sanai Ioannis dicitur ; floribus enim decidentibus, quod lit menfe Martio >
fdiquxfucceduntjdulces, tortuoße& deformes, primumquidem virides,mox ma-
turitatem confecutas, fiunt nigra &putreicunt.
Arbor haecnon umbrofis filvis, fed apricis campis gaudet, mirifìceque j*er egrinan-
tes delèdatfiorum elegantia Se odore/ Ligno, eortiee,medulla & fragilitate Sambuci
semula. In extremitatibusramorum longa germina protrudit. .Folia ad tadum dura,
inftar membranacea? charts fuperius dilute viridia. Girca foliorum ramulos prodeunt
pediculi in quorum extremitate flofculi multi umbellatim congefti nafcuntur coloris
flavi, odoris fuaviffimi. In medio autem ftaminum loco propendent multa filamenta
crifpa ipfi cròco figura Sc color e umilia.
Radicis medulla ex albo flavefèens, à leviori cortice liberata in taleolas diiTecattìr,
exque aqua fontana macerata per nodem iiib dió,8£ aliquoties pota, non uni malo me*
detur. Vrinam enim cundantem cit, renum & vdìcx obitrudionibus opitulatur,ejuf-
quc<lecodum vcl folum Gonorrhoeas r eftituiiTe vidi. Succus corti eis recens oculis in-
ditus eorum inflammationes tollit. Dilutum ejus mbamari nec tarnen ingrati eli: fàpo- •
ris, partiumque eft valde tenuium, Se aftridionem aliquampoft ferelinquit.

A Renofa &: lìtientia lo-


ca, mediocris altitu-
dinis arbores has produ-
M V R E f i'.

cunt, quarum quatuor ad


minimum diverfàs fpecies
fub nomine Mure$ì nume-
tantur.Earum dux maxime
celebres &: in ufu haben-
tur, Mure d-f etìnga Se Mu-
refi-guapu didas. Omnes
floribus pulchre flavefeen-
tibus conipicuat fùnt, fru-
dibus rotundis&racema-
tim corufeatis, eodemque»
quo flores, colore prazditis;
foliis autem Se ca^teris ere-
feendi modis inter fe difere-
pantes. Hazc autem cujus
Iconem exhibeo eli: corn-
ee cinereo & ligno fragili,
foliis multis fere in fron-
dem congeftis non ferratis,
colore Se lanugine Verba-
fei foliis llmilibus. Flofcu-
los fert fpicatim congcftos,
luteos, conftantes ftami-
nulis multis, quinque fo-
liolis deorium incurvatis,
luteis. Frudus autem funt
baccae, magnitudine s f i -
gura fruduum wx fpina:
qui comeduntur.
Maturi gradilimo qui-
dem acore palatum velli-
cant, ièd ftupor em tandem
dentibus inferunt, fìmulque aftringendo intènie refrigerant. Quapropter probe con-
diri folent &loco Berberis, quibuslàporeSe efficacia limilesfunt, asgris adexftinguen-
dam fìtim Se ftomachum recreandum exhibentun
Prima harum, utpote frudu minus filveftri, à me maxime fuit expetita, Se in offi-
cina repofita. Ejus quoque corticibus retia S c o r i a tinguntur & contra putrefadio-
P z * ne$
t

G V L I E L M I P I S O N I S
nes muniuiitur. Barbari ex iifdem potiones conficiunt, ad purgandum alvum, quod a
menondum comprobatum eft.

C A P V T X X V I I I .

Idparandiba > Gùeté> & laroba*


Rbor eft cor tice cinereo inftar Alni, ligno duro, mcdullofo. Cui folia inordina-
A te &copiofecircumpofita cum pediculis, foliis Tampapa ùmUiz, oblonga, acu-
minata, nervo & coftis eminentibus obliquis perduóta. Flores fert infignes ex
otto craifioribus foliisfacto'Sj&junclim intrifido pediculo copulatos,figura?,magni-

lAPARÀNbi'BA.

tudinis, col oris & odoris Rofarum, in quorum medio multa ftaminuia in orbem com-
pofita,cum apice flavo &: tremulo. Quibus fructus faccedunt maliformes quidem,
fedfuperna parte plani, extus grifei, intusflavicoloris, continentesnucleos fatuos,
angulofos, hepatici coloris, fplcndentes, magnitudine Avellana?, cordis figura.
De vulgari hac arborepauca addenda habeo. Ramorum paucitatem foliorum fre-
quentia compenfat, quibus folis vis medicatrix, quantum hattenus conftitit, infita eft.
Nam flore licet pulcherrimo fùaviffimique odoris ; turn frudibus egregie copulatis,
ornetur, nihil tamen Culina: vel Pharmacopoeia; ufoi funt. Folia autem vel integra vel
contufahepatifqueregioniapplicata, durities hypochondriorum reftituunt,eifdem :

que

)
HIST, N A T V R A L . & M E D I C LIB. IV. 173
que malis, fi riteex artcprajparentur, atque in Apozemate exhibcantur, cònduciint
ac proinde numero aperientium afcribenda flint.
Quotufquifque enimadvena vel indigena, opti-
me fànitati iux fè co'nfùluifTeputat, fi contraHepa- C v 1 E T E'»
tis&Mefenteriioppilationes medicamina conficiat,
quorum bafis eft Iuripéba, Tapirapecu & foliorum hu-
jus Iaparandibadecoótum,aliquotiesreiteratumprò,
ratione & coniti turione a^grotantis.

C ^familiaris
/ i n t r i v n s lktoralibus totofereannoobvia
& elegans hxc arbór, qua; vulgo cor-
rupte Cachine. Cortice grifèo, ut Sambucus, con-
torte nafcitur, longos habens ramos, & in iis folia
frondatim & alternatim pofita certis temporibus,
fimul omnia folia amittit, biduo autem poft ite-
rum foliis onufta cernitur. Per ramos decifos 8C
tèrra; infixos facilepropagatur. Folia inufitata? flint
figurai, verfus extremitatem enim fenfim amplian-
tur, fuperius faturateviridk & fpl endemia iriferius
dilutiora, nervo r e d o & venis tranfverfis con-
fpicua.
Non folum in ramis fed &: paffim in caudice pro-
veniunttres quatuorve flores juxta fepofiti, oblon-
gi, figura pene Campanula: feu Convolvuli mino-
ris,coloris ex albo & viridi mixti, odor is naufeabun-
di. In medio autem quinque ftamina ejufdem colo-
ris. His, frudus variae magnitudinis &: figura;, pri-»
mo virides mox nigri fuccedunt. Semina Cucur-
bita; modo ac nucleo flavefcente continentes. Im-
maturus frudus pulpam albam fuccuientam dul-
cem continet, odore Nafturtium aemulans : qua:
Saccharo condita ab asgris & fanis expetita ficut Cu-
curbita & Citrullus, ejufdemquefere fàporis &c te-
frigerii. Vbi maturuerint frudus in aqua fervida co-
quuntur & excavantur patinarum, poculorum &:
lagenarum vices fupplcntes. Pulpa enim matura
non edulis, fed ad placandos capitis dolores pra:-
fertim ex fervore Solis natos infigne remedium,fi
convenienter temporibus & fronti, forma catapla-
fmatis applicetur.
Familiaris eft arbor multis America; regionibus.
Oviedus quoque ejus meminit fiib nomine Higuero,
dequaClufius.

LUO'BA.

S Armentofa ha;c pian*


ta larbba, Lufitanis Ca-
jea amargofa ob amaritudi-
nem dida. Enarrata; ar-
bori Cuieté diffimilis qui-
dem fi externam figuram
confideres; fed ratione fru-
d u u m , rei familiari dica-
.torum, admodum conge-
ner, ut merito fub eodem
capite deferibi mereatur.
Altiifima teda òc arbores
P J inflar
174 G V L I E L MI P I S O N I S
inftarhederaj confcendit caule lento tereti , cui hinc inde tria folia modo phafco*
l i , adnafcuntur.

C A P V T X X I X .

Vmari, Saamouna, <iAndim> & Tremai.

V Mari, vulgo Camarinhas. Arbor vix mediocris altitudinis in campis gramino-


fis ampi e ramisfuis expandi tu r,ligno albo Betalinum fere referente, caudice
haud craflb, nam plerumque tres velplures juxta fenafcùntur : inramisautem
ramulo s habet perpetuis fpinis obfìtos. Folia cylindracea parva vel dire&e vel alter-

VMARI',

natim oppofita, la turate viri dia, nervo fecundum longitudinem & venis obliquis,
vix digitum longa. Poli florem parvum flavumfiiccedit fruétus forma ovalis , magni-
tudine Pruni, ad vifum&adta&um referensPerficumnoflras, coloris autem ex vi-
ridi flavefcentis : carne quoque flavefcçnte,pauca, dui ci, quseambitlapidcm magnum
ovaiemalbicantem, qui continet nucleum edulem. Maturus frudtus menfe Martio
lponte decidit. Crudus comeftus turbat ventriculum & facile excitât vomitum : id-
eo integerfoletcoqui,&una cum nucleo contundi,atque cum carne velpifcibuslo-
co pâriis feu farina; comedi.
Altera fpecies Vmari minus al ta frufrù, precedenti non diflìmili; fednigricante co-
lore &: fapore acidiori. Qui ftomachi asftum temperar &: à febricitantibus expetitur.
Lufitanihos &: illos frudus Camarinhas appcllant.

t
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I B . IV.

S A A M o ' V-N A.
S lquas adfpe&u mirabilis, excelfa <5¿
pattila, fane eft hxc arbor Saatnouna,
iifdem filvis mediterraneis , quibus Ca-
biréiba confpicienda. Quae fuperiori &
inferiori trunci parte , ordinarie eft
craffitiei, fed in medio duplo plus obefa,
inftar amphorae, adeoque tumida appa-
ret ut peregrinantem attonitumremo-
retur. Ex ramis pediculi emergunt Ion-
gi, pentaphyllum quisque protrudens
ornate diviíum 8¿ferratum, multis obli-
quis venís veftitum. Siliquas fert oblon-
gas, pifà rubra continentes. Totus trun-
cus fùbftantia eft intus alba, medullofa
& plane fùberofà exterius cinerei colo-
n s , validis & horridis fpinis à pede ad
yerticem ufque obfeffa.
Ex turgidis fpinis rafìs & contufìs,fuc~
cus elicitur eximius , cujus vel exigua
quantitas, inflammatis &¿ involuntarie
lacrymantibus oculis affri&us , mede-
tur ; turn manifefte quoque vifiim acuir, .
atque robur illi addit.

A N D i' R A , vulgo
A N G E X Y N.

D Vx fpecies arborum ,
fiib nomine Angelyn no-
minate , hinc inde in ne-
moribus confpiciuntur. V-
traque externa facie inter
fe fibi fimiles; fed interna
qualitate multum difcre-
pantes , que facile utique
dignofcuntur quod alterius
cortex, lignum & fructus
amariflimi inftar Aloes;alte-
ra major nullius manifeftifit
faporis,excujus fritchbus Fe-
rae pinguefcunt. Vtraqueli-
gno eft duro & ad zedes fabri-
canda*s apto , utraque corti^-
ce cinereo, foliis Lauri fimi-
libus, fed minoribus, oeulis
feu gemmis nigricantibus, e
i6
7 G V L I E L M 1 P I S O N I S
quibus plurimi flores fragrantés, copulati, purpureo & cxruleo colore infignes, pro-
rumpunt»
Fruéhim profert.ovi figura&¿ magnitudine, primo faturate viridem, fed mox ni-
grefcentem, qui uno latere quafi futuram monftrat.
Fracco duroputamine, granumfeu nucleus apparet, ex albo flávefcens, amarican-
tis8¿ingratifaporis,cumadftri£tione quadam,cujus pulvis veneris lumbricos expu-
gnan eatamen cautione, ut infra fcrupuli pondus exhibeatur, ne medicamentum
in venenum ab eat, quod quibufdamimperitis aliquando contigit, cum infantibus il-
lud incaute exhibuiífent.

F Rutex arbor efcens Tre-


mac InSigenis dióta ,
cortice eft grifeo rugoib,
ligno albo,medullam con-
tinente , foliis trifte viri-
dibus, linguae fere figura,
íinepediculis ramis adhae-
rcntia, aípera, S¿nervis
eminentibus conipicua ,
quae trita aromatici funt
faporis. Foliorum pauci-
tatem florum frequentia
compenfat. In extremita-
tibus enimramorum funt
multae umbella: magnae,
floribus cum purpureo lu-
teicentibus, in quibus fta-
mimila flava Styracis odo-
rem eXa&e referentia.Flo-
ribus pappi fuccedunt, in
quibus ièmen minimum
nigrum mox apparet.
Incolse foliis contufis
contra oculorum dolores
& rubedinem utuntur ae-
quefeliciter ac praeceden-
tis arboris ilicco. Milli
eadem folia &; pappi in uiu
balneorum artificialium
propter aromaticam vim
expetita, quod mundifi-
can di & abítergendi facúl-
tate pollere expertus fim,

C A P V -T XXX.
amam
Diverfe Species C '> am u
C ^ J fi ve
Myrti (^Americana*
&- Cuipoúna.

I Nter totvarias Cámara ípecies, tres tantum medicinales mihiinnotuérunt, èquo-


vis folo paffim emergentes, ficut infitis arorriaticis qualitatibus ; ita & facie exter-
namultum fibi fimiles, nifi quod aliquae magis vel minus fruticeícant, floribufque
nonnihil Varient. Duae enim gaudent floribus ex aureo rubtis,quxCamará-íiflga SC
}

Camara-Vmba di&aé. Calidae &ficcaehabentur adfecundum gradum.


Camará-Tinga in eximiam altitudinem exfurgit, ut caulibus, ita & foliis hirfutis & ád
ta£tumaíperis ,in ambituferratis, foliis Vrticae fimilibus inaequalis magnitudinis. In
uvula,
H i ST. N A T V R A L òc M È D I G. L i * . IV. 177
extremitate ramorum , ut
& a d exortum foliorum ad G A M À R À'
caulem proveniunt oblon-
gi pediculi aliquot juxta fé
politi, multos flofculos ha-
bentes rubros. Poft flores
fequitur uvula, baccis pie-
na viridibus , magnitudine '
bacéarum Sambuci.Flos in-
fignis odoris : &: ipfà herba
fuperat odore Mentham ,
dignaquefanequae i n t e r a
tivas plantas excolatur, tam
ob pulchritudinem quam
ob ufìim. Hujus fpeciei tan-
tum Iconem, hic exhibeo.
Casterae enim exeepta colo-
rum diverfitate huic fìmil-
limx funt etiam internis
qualitatibus.
Camurk-Vuba, caule quo-
que eft hirfùto inque mul-
tos expanditur ramos : fo-
lia habet ferrata> Menthas
crifpx ilmilia, fed magis
fplendentia, leni, hiriutie
praedita,&ad taclummol-
ila, bina libi invicem op-
pofita, quodlibet brevipe-
diculo inildens ^ In extre-
mitatibus ramorum ena^-
fcuntur flores, floribus pras-
cedentis Camars haud dif-
ilmiles, egregie lutei, no-
vena foliis conftantes, & i n
medio umbilico luteo, cui
admixta ftaminulanigra.
Camttraflore albo, caule
eftlignofo, duro, quadrato,
hifpido ; in duorum aut
trium pcdum aiTurgit alti^
tudinem cum multis expanils famis, partim in terrarn procumbentibus. Folia rugofà,
hirta 8c ad tactumdura, in ambitu ferrata jiplendentia, fatturate viridia, bina libi
oppollta,excepto ramorum exortu: ibiquc umbcllatim proveniunt flofcuìi parvi >
coloris candidi leu la&ei, luavis odoris, ut Se tota pianta, imprimis il fricetur.
Balnea exhifce nobilioribus C^^<eipeciebus optima conficiuntur tam ad roborari-
dum interne, loco Meliflae &: Menthaftri : quam mundiflcandum externe ; multos
namque cutis arfecTrus, ipfamque Scabiem abolent. Decocìum /pillatimi ciirat ulcera,
vetera,&lenit dolores capitis exfrigoreortos,ililloabluantur;
Quarta denique Camara-miri dieta casteris annumeratur, cubitum longa, caule te-
nui & lignofo, flore unico, exiguo, lutei coloris, qui ( quod mirandum) quovis anni
temporefeaperit de diehoraundecima, manetque expanfùs ad fecundampomeridià-
nam, atqiie omnes llmul tunc eadem hora clauduntur, ufquc in pofterum diem : quod
fìcut verifllmum, ita & raro oblectamento exiftit. Mihique per deferta peregrinanti
horologii defectum ex parte fupplebat. Nec tamen prsecedentium Camarx qualitatuih
expers etiamfi inferiorigradu habita.

fa
i 8
7 G V L I E L M I P I S O N I S
C A M B V Y , five M Y R T V S
AMERICANA SILVESTRIS. TNglebofis terris dux fpecies af-
1
- buf cularum, Cambuy dicta: luxu-
riant, ligno utraque lento & cor-
nee cinereo.Qua: obfragràntiàm,
adilrictionemfoliorum, florum &:
fru&uum, tMyrti fiiveftris nomen
merito obtinent. Prior arbor e-
fcens, (cujus hie Iconem addidi) la-
tifolia Cerafiimnigramper omnia
externa asmulatur, firamos, folia,
flores ÒC fructus confideres : caste-
rum interna qualitate earn fuperat,
quod folia & flores optimi non
fòlum odoris ,fèd fructus riigri ad-
modum fìnt faporofi, grata acce-
dente adftrictione , omnibus pa-
riter Incolis expetiti, & i n foro pu-
blico venales.
Pofterior autem Myrtm eft ru-
bra , quantumque magnitudine
prazdicta: cedit, tantum dignitate
illam fuperat, ac proinde fructus
inter delicias Pharmacopoeia: ha-
bentur.
Frutéx hie eft folìis folidis, la:te
viridibus, oblongis, magis acumi-
natis quam Pidor inhac icone ex-
preffit, utcumque alternatim fibi
appofitis, fed raro oppofitis.
Semel per annum floret, Sole
ad Scorpionem accedente, tàm
grato odore olfactum quamniveo
Colorevifum reficiens. Flos enim totus albicat, ex quatuor foliolis conftans.
Fructus crocei baccarum flint magnitudine , raro fòlitarii, fed Ceraforum more
copulatimpofiti &pediculis fiùs innitentes rotundo umbilico papillari prediti qui fi
tempeftiveavellàntur, {liceo tur gen top timo, fed tandem fauces, fimultumillis vefea-
ris, conftringunt. Continent intus nucleum tenui corrici inclufum. Cxterum fto-
machum refìciunt, corroborant, aeftumque fedant. Nullus eft incolarum hujusdi-
ftrictus, qui non ad fru£tus&: folia haec utiliffima confugiat. & medicamentum fibi
exipfis cpnficiat, five interno five externo malo conveniens. Succi & fomenta ilio-
rum , tibiarum imprimis ulceribus, atquealiismalis, adftringendo & mundificando
medentur. Balnea integra, tamfluxibus alvi, quam uteri dicata, cum feliciflimo fuc-
ceffu adhibentur. Omnia pra:terea bona pollicetur haze Myrtm Americana agreftis,
qua: de Europsea Aiìctores paffim teftantur.
Tertia quoque Myrti .fpecies hic reperitur, qua: Myrtm alba appellatur, fed infre-
qùentior eft, nequeàmehactenus inufùs Medicina: applicata.

C v i P Ò v' N A.

M Vlti multis &: eximiis dotibus, excellere agreftem hancarborem teftantur. Cu-
jus Icon injuria temporis mihi periit. Ego pauca, fed vera, &: qua: ipfefum exper-
tus, deea,qua: floribus flavis decoratur, exhibeo.Succus è corticerafò expreflùs & cum
aqualimpidamixtus, ulcera inveterata mundificat Se purulenta, eaquecarne replet.
Pra:terea ex eodem meco atramentum conveniens elicitur, quo etiam ad tingen-
dos pannos utuntur. Gluten quoque efficax exinde concinna tur in ufus famiiiares
receptum.
C A :
HIST. NATVRAL & MEDIC Li> IV.

C A P V T XXXI,

•••Mméíy-gUd(¡ü ,five J\(ux Coarti™americana , &• 3\Qktmbu


Qua^ú >fiye%kinu$\jlrnerìcana.
Rborumpumilarumvixullalxtiusprovenit, quam qiueNuces catharticas pro-

Aper totum
fert, quas Luütani Pinhones, Pharmacopcei Cataputiam majorem appellant.
Ejus ramuli amputati omni anni tempore novas emittunt plantas, fru&ufque
im fere annum ferunt. Ex-
crefcit in Ficus altitudinem & fi- MVND V Y-GVACV' CVM PlNEIS.
guram,ligno molli & fragili,la£teo
humore acri turgido. Foliis eft la;te
virentibusglabris fùccoplenis, an-
terius acuminatis & quaiì in tres
ángulos deiìnentibus.Flofculis par-
vis racemoiìs fùbdulcis odoris, fuc-
cedit frudìrus turbinata; figura? feu
inftar Iuglandis, primo viridis mox
flavus, ubi maturuerit niger. fìn-
ditur in tres partes , quamvis fèx
concamerationibus diftin£tus , in
quolibet fru&u flint tres nuclei ma-
gnitudine &C figura Pineis fimiles.
Radice eft craiTa lignofà recta 8c
profunde in terram defcendente.
Qupd quidem raro admodum flt
in hifce regionibus. Pinete ( quas
advivum ea qua erant mole cum
corticibus depictas appofui) inte-
rius albeícunt & flint pingues^ cali-
da; ad tertium, ficca; ad iècundum
gradum. Et quemadmodum pala-
to lenocinantur, ita ventrículo flint
infenfiifima;, nani tres vel quatuor
nuclei manducati, crudos humores
ilico provocaros per íliperiora S¿
inferiora exturbant, tanta vehe-
mentia, ut in vita; difcrimen,' p r e -
cipue imbecilliores nonnumquam '
conjiciant, atque alexipharmacis
& opiatis ruentes humores feda-
re necefTe fuerit. Sedutlegitimus
earumufus conftet, in diuturnis ob- ri a&
ftructionibus vifcerum naturalium >Ini
imprimís conveniunt:
quatuor aut quinqué
nuclei maturi,!! à pel-
liculis interioribus ac
exterioribus liberen-
tur , &¿ mox levitar
torreantur & mace-
rati è vino , additis
corre£toriis éxhi-
beantur. Vtut fit , lltlíü JÖ '1
fuafor fùmcum cau-
bendüin
G V L I E L M I P I S O N 1 S
done Temper cxhibendum eíTe hocmedicamentum, habendamque rationem setatis&
virium illorum quibus exhibetur.
Porro ad rem familiarem, ufumque domefticum h&c arbufcula à. mulcis expetitur :
exnucleis enim oleum quod exprimitur, ellychniis affunditur, quodinventum Brafilia
Lufitanis debet. Teftatur Monardes cap. i v. de oleo Ricini, in Nova Hifpania pro in-
íigni cathar tico r efervari, ejufque qualitates quas illi attribuir, hujus oleo Nucis quoque
propria? flint. Quamobrem nomine potius Monardes & Clufius ànobis difcrcpant,
qui Curcas hunc frudum vocari tcftantur, idque fub Ricini fpecie.

NHAMBV GVACV', five R I C I N V S AMERICANA.

R Icinum duorum generum produeit Brafilia, majoremquidcmunam,minorcm


autem alteram. V traque eft arborefeens, fpeciofà fàcic, nonfilvefìxisiblum,fed
& hortenfis & altilis in multos ramos expanfà ; Hxc à Lufitanis Figuero d'Inferno voca-
tur. Folia fert in longis pediculis,in medio folii infixis, in o¿to aut novem lacinias acu-
minatasi^: profundas fciífa,perambitum denratas nervo tendente è centro folii per
omnes lacinias. Inferius flint Isete/uperius faturate viridia, ad tadum molila,tenera. In
ramorumextremitatibus autem proveniunt ungulares pediculi, in quibus alternata fe-
rie &c fpicx forma in propriis petiolis, proveniunt virides laeveique globuli quinqué aut
fex juxta fe politi, inflar uva% qui fe aperientes exhibentflofculosfubtiles,figuraSe odo-
re ut in Sambuco, fed multo minores, ex albo fubflaveiccntes. His fùccedunt corpo-
rarotunda, viridia, cinnabriis umbilicis notata, magnitudine^ Avellana, in totumhifpi-
da, quinquaginta aut fexaginta in unum racemum congefta, qui frudus, à Lufitanis Ca-
rapatos obfimilitudinem iftius infedi didi. Maturi nigricant acfponte diifiliunt in tres
capfiilas, quarum quaelibet etiam fe aperit Se continet Nucemlasvem, cinerei colorís
Se nigro cleganter maculati, figura Se magnitudine Piftaceorum. Nux à cutícula libe-
rata
HI ST. N A T V R A L . &r M E D I C . LIE. IV. 181
rata albimmuminfè continetnucleum olcaginofum, ex quo oleum exprimitur ,variis
ufìbus dicatum : quippeLychnis non folum affunditur; feci omnibus paflìm Incolis
in ufu eft quotidiano, con tra affeclus frigidos, tam intcrnos quam externos.
Calidumhabetur ad tertium gradu'm. N e c p o t u ì animadvertere, hujus Americani
Ricini qualitates & vires difcrepart ab iis quas Galenus & Diofcoridcs olim illi attri-
buerunt. Refblvit apoftemata, &: matricis ventrifque tormma ac flatus illitum difcu-
tit; prodeft tinnitibus aurium ; reftituit tenfos convulfofque nervos.Tres vel quatuor
guttula?, ex conveniente liquore fubindeper os vel anum exhibitse, fanant frigidos ar-
ticulorum afte&us&fimulalvumlaxant. C u t e m quoque à pfora, reliquifque cxter-
nis corporis affecìibus vindicat. V m b i l i c o inundum lumbricos puerorum expugnat.
Semen illius catharticum eft, & multo validius quam oleum : humores enim cru-,
dosperfuperiora &inferiora exturbat, ac proinde prxparatione indiget. Convenit
infpirituvini optimo , l o c o corredrorii, macerare femina m u l t a , &c inde unciam cir-
citer è cochleari e x h i b e r i , ut vènter benignius à craffisthumoribus evacuetur.
Si ipfafeminis grana in fùbftantia accipere m a l i s , minus tutum exiftimantincolse,
feptenariumnumerumexcedere, licet Dodonasus idfuadeat.
Foliaaqua vel aceto macerata Herpeti, aut hujus generis afFe£tibu.s m e d e r i , prseter
D i o f c ò r i d e m , teftemhabeo quotidianam experientiam.

C A P V T X X X I I .
c
lurjpéba mas &-formina* habeba &• Tapirapccu-.
O m i n e Iuripéba, dúo ejufdem generis, fed non ejufdem fexus, frútices nafcun-

N turin arenoíis Braíiliíe l o c i s . Vterque p u l c h r i s & umbroíis frondibus ado-


lefcit,uterque gramíneos fertacinos , more racemorura c o p u l a t o s & c brevi
pedículo péndulos.
1V R I P E ' B At

Prior, & quidem m a s , paulo foemina eft minor, ad hominis al titudinemvix aféen-
os dir,
,8i G V m L M I P I S O N I S
dit, foliaque habet minora, nec multimi finuofa, fed laciniata caulemquerarioribus
fpinis obfìtum.
In fummitate ramorum fert flofculos umbellatim quafi congeftos ladei coloris
cum cseruleo.mixti, qui e x a d e quinquangularem ftellam reprarfcntant conftantque
unico folio in tot triangula effigiato & quali divifó, in medio autem quafi quinquè
ftaminula ftant ereda, fior em boraginis è longinquo.diceres.
Pofterior altior, fpinofior, foliahabetgrandiora, inferiuslanuginofa&fpinofàor-
nate , laciniata & fature virentia; florem eundem cum mare, fed nitidiorem. Vterque
o b Medicina uliim quotidianum officinis notiffimus.
Folia enim & fiiccus tempcrandis &: mundi fìcandis vulneribus &ulceribusadhi-
bentur, eifque egregie auxiliantut. Licet autem amarum quid fapiant folia & radices,
ficut Cichoreum & Fumaria, tamen inter calida vix récenfelitur.
Omnium autem maxime radix virtute&:efficaciaexcellit,multoqueamariorexi-
ftit, precipue vero Maris, quzè*pàrtium adeo eft tenuiurn. Qjuippe folum illius dcco-
d u m , urinam cundantem educit.Adhépatis & paraftatarum obftrudiones tollendas
l o c o radicum aperientium, cumfucccfi.ilfÌEpe adhibetur. Vfque adeo invaluit ejus uti-
litas Se prseftantia, ut àdodis pariter & i n d o d a plebe expetatur &t ihter facrare-
ponatur.
I v A B E' B A.

S Equitur Ivabéba precedenti fimilis, fi


medicos ufùs refpicias, eft frutex eo-
demmodo crefeens quo IuripSa, fimili-
queligno fedfolet altius all'urgere. Cau-
3

dex fpinofùs ac leni hirfutie prandi tus quod


pidor non probe fatis expreffit inhac Ico-
ne. Folia diverfe figurai, pallide viridia,
oblonga, lanuginofa non ita laciniata u t
Iaripéba.
Flores itidem fert ut Iuripéba, ladeos,
' quinque foliis conftantes, inftar ftellae ex-
panfbs y in medio' c u m ftaminibus luteis.
Hinc frudus promanar rotundus inftar
Pomilplendens, primo (attirate viridisac
brunna lanugine t e d u s , quimaturefadus
citrini fit coloris. Cortex frudus eft fran-
gibilis inftar teftaeovi,cumfèminibus Len-
, tibus fimilibus, pulpa flava fucculenta
dulcis & grata formicis, carterum non e-
dulis. Radix piantai eft amara & te-
nuiurn partium, atque inter remedia de-
obftruentiainpretio habita, potiflìmum
vero inrenum vifeofitatibus abftergendis. Quia radix quibufdam nimis amara vide-
tur ; decoda exinde parata làporis grana temperantur cum liquiritia Americana.

T A P i R A P E c v', S O N C H I L^EVIS Species.

O Mnes paffim incoiai advena? & indigena? inter fe conveniunt de qualitatibus


tamnobilis herbaz: verumde nomine diferepaht, quod vel exfimilitudinevel
exufu, hic autillerufticusLufitanus prò arbitrio imponit, quibufdam , fatis licet im-
proprie Lingm di VACCA hoc eft Buglofla ; aliis vero ErvA do figado magis appropriate di-
d a , quia inter Iecorarias &: Cichoraceas, me judice, merito cenfenda eft ha?cBrafi-
lienfium Tapirapecu ; t u m , qiiod eximie hepatis imprimis lienis oppilationibus medea-
tur, tum quod facie & figura externa iis potiflìmum comparanda fit, licet prò fòli
hujus genio nonnihilab Europans abludat ficut ex defcriptionepatebitjquialconob
itineris, injurias mihi periit.
Inglebofa , potiflìmum terra fpontenafeitur facie &c ufu nulli incognita pianta djuse
caule
HIST. N A T V R A L &c M E D I C . LXB. IV. 183
caule plerumque nititur unico, iùpra tibise altitudinem aíTurgente. Folia fert dentata
oblonga , anguila, intus diluteviridialanuginofa, more Cichorei circa caulcm com-
plicata, donec veriùs iùmmitatem caulis foliis tenuiffimis &flofculisal bis ornate fi-
niatur. Q u i poitea. brevi iènefcentes, inpappos evadunt, &: leviífímo flatu diicu-
tiuntur.
Herba cumradicibus integra quovis modo preparata eximii eft ufus, apozemata
enim Se decocla familiaria exinde concinnantur : adeoque Celebris evafit, ut xque Chi-
rurgis ac Medicis decantata fit contra externa & interna mala.
3

C A P V T X X X I I I .

(¿Kíamanoá- JSAanacd. & du¿e ^Paiomìrióha.


Ammgk Brafilienfibus dieta, frutex eít trivialis arborefeens, ubique obvius,

M quem%avapratas Lufitanorum vulgus appellat.


Flores fert multos péndulos Se lúteos ; &pofthosplurimas íiliquas oblon-
gas copulatas, primum quidem viri des, ièd moxnigras & pútridas, Se frequens femen
inillis contentum.

M A M A N G A'.

Folia habet citrus haud diífimilia, paulo tarnen lougiorao¿ molhora, Sc qualitate
refrigeran di Se abítergendi praedita.
Praeter alias dotes, quibus excellunt, vulneribus atque ulceribus opitulantur, par-
tefquevitiatas reparant. Cuj us rei Chirurgi noftri non ignari, ea in quotidianum uíhm
colligunt.
Raro videas viatores iter fufeipere, nifi probe hoc remedio inftrudos.
Succus oleofus denique è íiliquis expreíTus, admaturanda apoftemata reíervatur, 8¿
applicatur cum.proípero fucceíTu.
Q^j, Locis
J84 G V L I E L M I P I S O N I S

M A N A C A'.

L Ó c i s umbrofis, maxime circa Aldeam Tapifirìcaluxunat¥mtexa.vborcfccns Matta-


ed, c o r t i c e grifeo, ligno d ù r o q u i d e m , fed fragili, folia Viri fbliis fimilia, nunc
inordinate fibi oppofita, nunc in frondes quaii difpofìta. Flores folitarie pofìti ex lon-
go calyceprodeuntin quinque folia difTccti.Inuno eodcmque frutice c e r u l e o purpurei
&: laetefeentes reperiuntur menfe imprimis Ianuario, q u o d u t rarum vifù ratione c o -
loris; ita non minus odore j u c u n d u m , cum integras fìlvas infignifragrantia inftar
Violarum Martiarum repleant. ••
Fiori fuccedit fructusbaccxluniperifimilis,fedinutilis , viridis , rotundus, cor-
tice grifeo t e c t u s , qui fuperius quinque fiffuras habet ut fruetns per fiflìiras ftellam
quinquangularem repraefentet. C o n t i n e t in fe tria gramina, feminis magnitudine len-
tis, v e l e t i a m m a j o r e s , fìgurae elliptica:.
R a d i c e m h a b e t m a g n a m , folidam & a l b i c a n t c m , cujus medullofà fubftantia inpul-
vcrem r e d a t t a , magna in Medicina pollicetur & pradftat.
Incoia: pene o m n e s , tam Lufitani quam Brafìliani, licet magni seftimcnt, tamen ob
indomitas operationes hactenus in ufum admittere vix aufi fuerunt. Quippe periculo
n o n v a c a t h o c g e n u s m e d i c a m m i n i s , q u o d n i m i s violenter corpus fuperne & inferne
m o v e a t . Q u a m o b r e m tantum hominibusrobuftiflimis exhiberifòlctidqueadditis cor-
rectoriis, t u m & j u f t a obfervatadofì, qua; Scammonei velEfulaepotiusinferior quam
fuperior effe debet : ad illud cnim validum medicamentnm proxime accedit hasc radix:
verumnonitainfipida eft, amarore enim & a c o r e non piane deftituitur. Eadem quo-
que Manata in aquis macerata lavacra fuppeditat quibus vagis articulotum doloribus ex
frigore potiffimum n a t i s , medentur. Inter vulneraria quoque apud indigenas ufùr-
patur.

D Vumgenerum Taiomirioba inBrafiliareperitur. V t r a m q u e Lufitani HervadoBicho


à quotidiano ufu nominanti quippe lippis&; tonfòribus obfrequentiamnota eft,
quod
HIST. NATVRAL
qubdhimirum folia tarum contu-
fa , & fuccus recenter expreflus>
anoque infiammato infertus, pra*-
fentiffimum quali antidotum fit,
contra calamitofùm illud S¿ fami-
liare malum Bicho del culo abufive
Lufitànis dictum. Vtraque pianta
fruticefcens, in qualibet terra,pra*-
cipue tamen arenofà li ttorali (pon-
te nalcitur, Orobique fpecies ju-
dicatur. Prior lrac a fecunda vix
differt nifi foliis multo acumina-
tioribus, & Orobi Pannonici Clufii,
fimillima. Ex. unica radice multi
prodeuntcaules, circiter. trespe-
des longi, lignofi virides, nodofì,
in multos ramos divaricati, qui è
nodis prodeunt : in quolibet ramu-
lo o d o vel novem folia, libi op- *
polita. In extremitate ramoruni
enafcuntur flo'fculi, quinque foliis
conflantes, piane flmiles illius O -
robi Pannonici, fed omnino lutei*
Flores fequuntur filiqua*. quatuor
autfex digitos \ongx, teretes ; pau-
lum comprefla^maturcfaótae fufce-
fcunt, & fponterumpuntur, atque
effundunt fèmen rotundum fu-;
fcum paulo majus lentibus. Toto
anno floret & fért femen. Radix
longa, recta multafuperius habens
fìlamenta , flavi coloris; Eadem
contra venena : femen autem éum
aceto contra impetiginem valet.
Pianta qualitate pollet refrigeran-
do abftergendi, & mundifìcandi.
Aqua enim ex floribus & foliis de-
ftillata urinas & calculos velica*
fortiusmovet quam Orobus, ar-
dorcfque renum &: ftrangurias
temperat.
Altera fpecies Paiomirióba, Taré-
roqtù Brifilienfibus, Matapaflo Lu-
fitànis dióta; eli: eadem figura & ra-
dice ac flore : differt tamen folio-
rum figura: nam hujus funt, ova-
lis j ad exortum fùum anguftiora,
PoftSolis occafum folia fùa com-
ponit &: quali marcefcit, mane ite-
rum explicat. Semen rotundum.,
nigrum, minutum 86 multum, di-
verfum à femine Paiomirióba.
Folia non fòlum ani infiamma-
tioni, fed & ulceribus anthraci-
bufqiie applicata medentur. Ex
eifdem denique foliis aquaj impofi-
tis & putrefa&is, cralla quidam &6
pinguis fubftantia emanat, qua un*
!8<? G V L I E L M I P I S O N I S
guentimundiflcantis loco umntur. Q u i veterinarian! artem exercent teftati funt mi­
hi, fe nullum prsefentius ample&i remedium in curationc vulnerum equorum.

C A P V T X X X I V .

Aminiiü /he (joßypmm, Ibitdnga, &• M^arandiha.


}

Minitu eft Frudex eleganter arborefcéns Ugno molli, foliis teneris dilute viridi-

A bus, in tres laciniasfeftis, quimagnis floribuspentaphyllis lxteflavefcentibus,


flamine & tuberculis ejufdem coloris, in medio unguibüs purpureis decoratur.
His fuccedit corpus ovale, viride, nigrifque pun&ulis variegatum &: quod ubi matu-

AMINIIY'.

ruerit in tres capfulas diííilit, undealbiífimum Goííypium erumpit, in cujus flocco im-
meríifuntfeptemnigri fructus piftaceorum fere magnitudinis Sífigurse, quibus conti-
netur nucleus albeícens, pinguis, dulcis faporis inftar amygdali, ex quo femineplanta
propagatur. .
Semina & oculi foliorum contra fluxus ventris fanguineos vel fola vel aliis reme-
diis mixta exhibentur. Eorummucilagneincolxpaífim utuntur contra febres arden-
tes pectorifque morbos atque venena eroíionem ventrículo & inteftinis inferentia. Se­
men hoc terrae commiíTumin HollandiafHiciíTimepullulavit&: ultra pedalem altitu-
dinem excrevit, fed inclementiam hyemis ferré non potuit Fr. Ximenes teftatur ftolo-
nes contufos non folum eifdem malis, fed & morfibus puncturiíque venenatorum ani-
malium mederi.
• ' Olim
H I S T . N A T V R A L . & M E D I C . L I B . IV. 187
I B I P I T A ' N G A five C E R A S V S B R A S I L I A N A .
Lim filveftris tan-
O tum , nunc ob ufum
8¿ elegantiam in hortis
Luiitanorum exculta ar-
bor, figura Cerai! noftra-
tis acidan, nifi quod trun-
cus contortior hinc inde
cum Kamis dilpergatur.
Foliis eft {"attirate viridi-
dibus, lsevibus 3 duo bus
Temper fibi oppofitis,jux-
ta quorum exortum flo-
res albi, cum multis ita-
minulis cerafinis pro-
deunt , quibus fuccedit
frudus rotundus inftar
baccsE Mori, primo mi-
niatus, mox lxtius pau-
lo rubeícens, & odies
profunde ftriatus, umbi-
lico pra^ditus. meníibus
potiflimum pluviis ma-
turefcit j cutícula non fp-
lum fed & pulpa quoque
miniata, fuceulenta, fa-
poris calidi S¿ fubamari,
cumque grato acore a-
ftringentis. Lapis qui M A C A R A N D I B A.
continetur unicus albi-
cai, nucíeum calidum S¿
amarum habens, lapidi
Cerafi Mafarandibaíimü-
limus.
Frudus autem hi, fe-
cunda; menfs: deliciis
nonfolum fed segrispro-
deífe fotent. Ventricu-
lum enim languidum mi-
re reficiunt,flatus difeu-
tiunt, naufeam ftomachi
reprimunt.

A Rbor hxc Ceraíum


altitudine non fo-
lum, fed S¿ ligno, foliis
frudibuíque aemulatur,
eique,fi è longinquo con-
fpiciatur , fimillima ap-
paret. Olim filveftris Se
in montofis potiflimum
locis naícens , nunc in
hortis Luiitanorum quo-
que excolitur. Floret
menílbus hybernis, mox-
que fert frudus infinitos,
Cerafi quidem Europei
magni-
i88 G V L I E L M I P I S O N I S
magnitudine, fèd figura nonnihil diifimiles, quod hi non exa&eíphasrulaí inftar rotundi
ílnt,Tedpaulo compreíliores, &pediculis brevioribus cr affiori buiquc ipfis ramisad-
nafcantur.acceditquod.pellicula veftiantur tenaci, craíTa,priusrubeícente, ièd ubi ma-
turuerint, miniati <S¿ triítis colorís. Pra»ter duriorem quem continentlapidem,la-
cheo turgent liquore duiciílimo, eoquenon ingrato, ac proinde ab omnibus pariter
incolis inter epulas expet-ito. Quia temperate calidus eft hic íuccus, &: nutriendi
facúltate pollet, expreíius emulíionis inftar exhibetur; tum imprimís contra frigi-
diores pe&oris aftectus, vel íblus, vel alus remediispe&oralibusadmixtus: guttur deni-
que &C afperamarteriammale affecl;am,maximoperemulcere compertum eft.

C A V V T X X X V .

Sex fpecies Tunarum > ¡he Fkuum Indicamm Iàmacarù.

S
I in uilís America» plantis mirus Natura' luíiisi, certe in Iris Car duis fíve Ficubus fii-
veftribus apparet. Quipp.e adeo inter fe variant, pro natalis foli diverfitate, ut
vixomnes adeafdemípeciesquis referat, nifi flore & frudu, tum interna quali-
tate convenire deprehenderentur. In diífitis enim &: denfis nemoribus, ad qua- vix adi-
tuspatebat, aliquas communisarbprismagnitudinemiùperare, in littore vero fiden-
ti aliquas vix fruticis altitudinem adacquare vidi.
Prima fpinoià qua» le oftert
IAMACARV' L Jamacarú , Luiìtanis Cardón ,
fru'ticibus aut arboribus ad-
nafcitur tenues radices ha-
bens quibus fe illis inferit.Fo-
lia^ejus crafla , iòlida , inftar
Aloes triangularía, vario mo-
do libi invicem oppoilta, ut in
Ficu Indica: Folia viridia, tur-
gentiafucco viicido, fediniìpi-
do. in extremitatibus angula-
ribus foliorum , rudimenta
fru&uumfunt, & fpinula» acu-
ta" juxta fe polita: quatuor ci-
nerea» é Provenit in ejus fum-
mitateflosiùavis odoriSjCa»te-
rum Nympha»a» maj ori iimilis,
exterius conftans muljis foliis
viridibus, anguftis, oblongis,
& in medio hoíum columna
flava , rotunda, lùperius in
multas partes diducta. Fru-
£tus eft ovalis figura» S¿ plus
minus magnitudinis , trian-
gularibus eminentiis confpi-
cuus, cute te£tus inftar corti-
cis Mali arantii, interne &: ex-
terne colore elegantifllmo ièu
lacca» & cinnabrii mixto. Ca-
ro interior alba, fucculenta,
faporoià, feminibus nigris
fplendentibusreferta, qua*fì-
mul cum pulpa comeduntur.
Pr^terquam quodob dele&abilem fru&uumfragrantiam &obfuccum ex acido dul-
cem, ab a»ftuantibus expeturitur: febricitantibus imprimís & bilioíis conveniunt recen-
tes, quod grato acorepalatum afficiant, &fitimfedent, cor ac ventriculum m i r e r e i
ciant. Succus denique ex hac planta extractas, febribus ex bile natis medetur.
Secunda
HIST. N A T V R A L . & M E D I C L I B . IV. 189
IAMAQARV II.

Secunda /4W^4r»eílmcdiocrismagnitudinisfrutexarboreícens, caudiceteretijgri-


feo, &: ítellatis aculéis obiìto : fuperiores autém rami deoriùm propendent, quo-
rum exordia funtlongiprocefíus teretes ftellatim aculeati ut caudex; his ramis verfus
exteriora ,iníident folia Tuna; m o d o , ovalia, compreifa, in ambitu aculéis fingola-
tim poiìtis. Fert florem albicantem qui ex illis tuberculis foliorum enaicitur & in
multa ftaminula deilnit. Frudus haud multum à precedente differ t, fed minor, cetc-
rum guftu S¿ dignitate illi par.

Tertia Tamacaru aliis Caxabu ar- I A M A C A R V'


bor magna &c procera admodum,
fponte erumpit ex unico folio craffo,
odangulo, Ipinulis'in ftellula: mo-
dum pofitis armato. Huic uni folio
aliaplurain altum ereda brachium
craffa Tunarum more adnafcuntur:
fucceffu autem temporis folium in-
ferius corticem grifeum acquirit, ac
in caudicem lignofiim & craftum a-
bit, fpongiofum tamen & facile cas-
duum; folia vero quas caudiciproxi-
maramorum vicem fiipplent, cetera
foliorum. Caudex vetus, ac ramofa
ilia folia fpinas denique amittunt,
folia autemfpinofafemper remanent.
Flos huic caudici fblitarius prove-
nit albus, magnus. fequitur frudus ,
ovo anferino duplo major, ovalis fi-
gure exterius ruber obf cure,qui quod
refrigerantis eft qualitatis &: grati fa-
poris ab seftuantibus , ficut mihi in
longis peregrinationibus contigit ,
comeditur.
Quarta
i5»o G V L I E L M I P I S O N I S
I A M A C A K. V' I V.
Q u a r t a (pedes teretibus eft ramis & n o d o f i s , ad qups
no dos flint {pinae utin casteris, cum quibus in reliquis
convenit. Trunco eft admodum ipinofb,eoquerecT:iffimo
Hcutlaracatiaarbor (cujusnomenabufivehuic quoqueTa-
#<eattribuitur) vere Pinum diceres, ii rectitudinem &: alti-
tudinem confideres , verumin ceteris differt, quod foliis
potius feinvicem protrudentibus, quam ramis in arboris
fummitate, decoratur, qua* rotunditate & craffitie pal-
m a m , longiffimis (pinis digitosmanus azmulantur. Diffita*
hujus arboris nuper a nobis detccla: fru&us, mihi & fenio-
ribus Brafilianis inecum peregrinantibus ha£tenus minus 3

irtnotuerunt. Caudicis medulla eft Sambucina facile mol-


lior, quae fecta arbore , continuo exficcatur, abitque in
leviflimum pulverem, qui decidit, moxque ablato /pinofo
cortice,relinquitur fcapus concavus,arundinelevior,miris
cancellis, quafi ex arte fabricatus: qui fi ab igne accenda-
tur jflammam luculenter fovet, facifque loco nobis iter
facientibus denodte inferviebat. Quamobremfiimma in-
duftriainde h u e , tibia: craffitiei,~viginti circiter pedum
longitudinis fcapum transferri jufli, & n u n c in H o r t o
Academico Lugduni Batavorum, apud ClarifT. Profefforem D . Vorftium refervan-
dum dedi.

IAMACARV'

Quinta Ficus fpinofä, Cumbéba appellata. Ex radicibus tenuibus nafeuntur triangu-


laria aut etiam quadrata folià, viridia, quibus alia bine inde annafeuntur ut in Ficu In-
dica: funtque duplo craflìora quam lamacani quas fruticibus & arboribus annafeitur;
fed hujus longiorafunt: in angulofis extremitatibus, acuì eis munita, flavefeentis fèu
lignei coloris ; inasqualis magnitudinis juxta fé pofìta. Floremfertutpra»cedentes fed
minorem. Fru&us, figura» oblonga», conftans cute craffa, egrègi e rubra. Pulpa friabi-
lis alba,fucculenta,&: quafì in multos globulos conglobata ut nix gelu indurata: Eadem
cumfeminibusfuisnigriscomeditur,bonifaporis, Ficum vulgarem fuperans. Succus
e cortice rubro expreffus acidi adftringentis faporis utfùccus Ribium immaturorum.
Folia fuccum dant traffica» fìmilem : qui fi amarus eflet, pianta hxc Euphorbium ef-
fet, nam per omnia convenit cum illius deferiptione.
H a x S p e c i e s T u n a » i n N o v a H i f p a n i a profert Cochinillam, qua» tarnen hic loco-
rum licet fedulo indagantibus nunquam apparuit.
Omnes ha» pianta» Iamacarü nunc tenuibus, nunc craffis fpinishorridae, a d e o , p r o -
funde carnem humanam penetrant, ut vixullo remedio evellipoflìntprecipue autem
hxc quinta figura, Cumbéba. dicì:a.
Sexta
HIST. N A T V R À L & MEDIC. L I B , IV. 19

Sexta, & ultima latnacaru,


quantum quidem mihi & dili-
gentifllmo meo domeftico ha-
£tenus conftitit, peculiare no-
men, ficut & alia; nonnulla;, ab
Indigenis accepit, fcilicet Vru-
rumbéba, exfamilia quoque
narum five Ficuum Indicarum.
Qua; in defertis mediterraneis
tantum reperitur , atque licet
in ufus Medicina nondum re-
cepta, pofteritati tamen inda-
ganda , ac proinde hie non ne-
gligenda. Caudice eft redo , fo-
lido, fpinis validis inordinate
pofitis armato, cui in fùmmita-
te multa folia , crafla, fpinis
horrida, Palma; figura , ramo-
rum vicem fubeuntia , adna-
fcuntur.
Fr. Ximenes varias quoque
(Nochtti in nova Hifpania appel-
latas) harum Plantarum difFe^-
rentias dedit,quas potiffimumfiimfitàn-ucluiimvarietaté.
Omnes lamacaru frigidas & humidas, licet gradii differentes, comperi , exceptis
granis qua; fiuit ficca & aftringentia. Quamobrem gummi quod ex illis deftillat, fru-
&us, folia j radices, febribus, aliifque màlis ex intemperie calida natis, five afliimta
five extusadmotamedentur. Fru&us imprimis, tarn fanis voluptati, quam segris fo-
latio exiftunt.
Licet ego paflim ( ut &: alii Autores ante me) in explicatione harum Ficuum Indi-
carum frondes quafi ex metis foliis conftare dixerim : fateor tamen, fi penitius ad exa-
men reducantur, rami potius quam folii natura; participate. Primo, quia nullum Bo-
tanicorum crediderim vidiffe folium ex folio ficut hie, fed quidem ramum ex ramo
pronafci, ficut perpetuo in hifce Ficubus contingit. Secundo, quia folia decidua flint,
quod nunquamin hifce Ficubus obfervatum eft. Tertio, quia folia contigua tantum
funt arbori; è contra orane quod rami vicem fubit, continuum fit ficut -quoque ex
anatomia quarundam Ficuum apparuit, ubi radices immediate continuatas vidiifti
frondi, qua; folii nomen audit.

C A P V T X X X V I .

Caraguatafyecies larice.

Mmenfi efletlaborisomnes &fingulas elegantium harumftirpium differentias no-

I tare. Primam itaque & pra;cipuam Caraguatd-acanga, ex univerfà illarum familia,


deferibendam fùfcepi,'qua; fru&ii esculento &: medica facultat.e commendatur.
E terris potifTimum glebofis provenit, ohm filveftris tantum, mine ob ufum & ele-
gantiam exculta.
Nafcitur foliis la;teviridibus,cavis,infpeciemgladiimucronatis,pra;longis,iitrimque
ferratis,denticulifqueadeoacutis,ut nulla arte tracì:ari,frucT:u{que,quem intimo gremio
occultai, vix impìine erui poffit. Eo lociproximead terrammultifloresjuxtaiè inor-
bempofitiproveniunt ex ceruleo purpurei &: in medio albaftaminaJhabentes. quilibet
flos digitum Iongus, conftat tribus foliis. Frucìum exinde^romanantem ( quemvides
hic ad vivum alterum integrum, alterum diffecatum ) Barbari proclamant diverfdunt-
que. Figura eft digitali, cujus longitudinem &craflìtiem adsequat ; colore tam intus
quam extus albo, & adflavum inclinante ; femine rotundo &nigricante : Carne eft fri-
gida,
G V LI E L M I PI SO NI S
C A R A G V A T A' I. & F U T C T T S .

gida, lubrica &ipongiofa, mukoqueiùcco turgida, quaspa-


lato acidulo fapore apprime applaudir. Cavendum tamen ne
affluentius utaris, quod dentium ituporem non iòlum indu-
cat, fed &linguam atque fauces faueiet, palatumque excoriet,
ut non immerito ^)IpptOll00 a nautica pube nominetur. Suc-
cus cochlearis meniùra , addito pauxillo Sacchari infantibus
exhibitus eos vermibus & oris Scorbuto liberar. Adhsec febri-
citantibus ex cacochymia iàlià? pituita: prodeir. Menftrua &
urinas ftrenue, imo plus jufto j fi non decenti doiì propinetìir
provocat. à prajgnantibus manducarusfostumejicit: cujusrei
non ignaras meretrices,ut viris tuto fe proftituant íceleratum
aliquando infanticidium exercent.
Optimum vinum ex eodem plantar fructu exprimitur &ufui
refervatur. Sed quia forte eft, inebriai &: iànguinem accendit.
Secunda, Caraguatá-guacú fivemajor ípecies,naícitur exiàbu-
lofa radice quae magnitudine, figura & colore piane Cepam
aemulatur , atque inferius multa habetfilamcnta : primo aííiir-
gunt quatuor aut quinqué folia craíTa, iùcculenta, viridia, ca-
va , deinproveniuntplura, figurarti habentia trianguli acutiífi-
mi, ftantqneerecla,inorbemadnata, acurjs denticulisrufef-
centibus munita. Poft biennium è medio foliorum exíurgitfca-
pus femoris humani craffitiei; reclus , ípongioíiis hinc inde
triangularibus foliis minoribus véftitus, altitudine iùbinde
viginti quinqué pedum ; in iùmmitate autem explicat tenerum
8¿ faftigiatum truncum inflar arboris cumfuis ramis; undeitc-
rum enafeuntur multa conica corpuícula , quaeíefe aperientia
florem exhibent ítellarem ex quinqué foliolis conftantcm.
Ex foliis hujus planta; optimus pannus conficitur,qui fi ri-
te príeparetur, panno lineo vix cedit. Exfubítantia conicorum
coroiiículorum, antequam in flores abeant, alba filamenta
goílypii azmula extrahi poíTunt. Folia ftupam quoque & fi-
lofam materiam fuppeditant, è qua fila &retia fuá contexúnt
pifeatores.
Eadem
HIST. N A T VR,A L . & M I D Ì C . L I B . IV. M

Eademyelleviter vulnerata füccum tenacem& pinguem exfudant, fmegmatifque


defectum íúpplent» Radix aut etiam folia hujus plantae recentia trita ac aqua; inje£ta>
pifces ita exanimant ut ftatim manuprehendi poflmt.
Planta junior in mufeonoftr o díu fuípenfa, nova produxit Folia adparietein. Li-
gnum Caraguatá-guacú ílccatum inftar funiculiíiüfurati ardet; ex eo ignis elici poteft
durioreligno applicato. Pulcherrima fane & rariifima vifu planta, cujus elegantiifi-
musícapus exficcatus le&ispenfilibus portandis eftaptiffimus. Ego unum ex Brafilia
mecum detuli,quem ClariifimoViroD. VorftioinHortoPublicoLugd. Batav. fer-
vandum dedi.
C A R A G V A T A' I I L
Tertia Caraguatá Lufitanis Er-
va - babofà Latinis Aloè di£ta .
à

Ex radice craiTa iitcculenta brevi


affurgunt folia multa, craífa,fuc-
culenta, acuminata, utroque la-
tere dentata, pallide viridia, at- '
que hinc inde grifeo colore ma-
culata. Inter folia prodit caulis,
in duos ramos divifùs , quorum
quilibet fert fpicam florum fia-
vorum ; eft àutem quilibet flos
cavus, adoramfextupíiciterfcií-
fus,apertus,deorfum propendens,
inodoras.
Hxc Planta aiit eadem eft ,
aut ejufdem ipeciei, cum Man-
guey aut CMetli Mexicanorum,cu-
jus plures reperiuntur fpecies in
nova Hiipania dequibus Xime-
nes accurate egit, nonfolum tan-
quam Theoricus Botanicus, fed
ut Praéticus. Quippe iniignes
eorumuíüs Medicos, noftris Ca-
raguatá dignitatibus multum fi-
milesannotavit : Qua;quicurio-
fius videre volet, adeat Anno-
tata in Hiftor. noftram Br afilia;.
Porro plerique Scriptores qui
de rebus Americanis commenta-
ti funt memineruntliujusplanta;, Gomara, Acofta, Clufius qüi omnes fere confen-
tientia tradunt iis, qua; Frane. Ximenes hic tradit ex Do£t Franc. Hernandez : Lon*
ge autem aliam piantarti eífe oportet quam D. Ioachimus Camerarius deferibit &c cu-
j us Iconem dat in Epitome de plantis, iùb nomine Aloes Americana; ; quia ícribit folia
abundare iùcco amaro, 8c alia qua; minime convèniunt cum íuperiori deícriptione.
Quare differentia harum plantarum bene eft obfèrvanda, cumalioquin foliis & qui-
buidam aliis notis inter fe conveniant. Ego enim hujus de qua nunc fermo nobis, nun-
quam purgantes; fed Chirurgi deterforias &: mundificantes quali tates in ulceribus foe-
tidis quotidie experti íimt.

Quarta Caraguata pianta eft crefeens in arboribus &c putridis earum caudicibus. ÌL%
radice filamentofa, proveniunt fex feptemaut plura folia, ab uno ad quinquè pedes
lo|iga, & craffa ut folia Ananas: tres aut quatuor digitos lata & cava inftar canalis, atque
inambitu dentata aculeis brunnis, acutis,farfum ere&is. Caulis inmedio exfurgit craf-
fus, lignofus, altus, hinc inde foliis obfìtus, in fùmmitate vero corona variegati colo-
-
ris decorami .
Alia denique CaraguaU fpecies faxis horridis & rnontibus adhxrere confpicitun
Frufrù fatuo quidem fed purpurei coloris infìgni, Ananas fìlveftrem diceres: femine
R nume-
154 G V 1 I E L M I P I S O N Ì S

GARAGVAIA' IV.

numerólo turgens ; Foliis vero craífis denticulatis, amplis Se inflar Dipíaci incurvatis,
qua: aliquando medium fextarium,plusmmufve,aqua:limpidiŒma:, continent, máxi-
mo eorumiòlatio, qui per loca deferta, nullifque fontibus irrigua iter facientes, ad
hafee plantas confugiunt Se fitim extinguunt. Sicut mihi non femel contigit, eum In-
digenis Mediterranea locaperluftrànti.
• Polypodiumprjeftantiílimumhisplantis (ficut in Europa Robori) iùpernafci iblet,'
omni Polypodio ad ufùs médicos prxferendum.

C A P V T X X X V I I .

A Ctum agerenonnullis videbor, quod fruc"tum to ties deferiptum &rad vivum ex-
hibitum hie denuo producam. Verum cum ea profequi fit inflittiti noftri, quee
praxin a:que ac Hiftoriam Botaciicamilluftrent ;proferam qua: de Amnas quali-
tatibus j turn ab aliis, tum propria experientia didici. Eoque magis quod à fide dignis
fènibus Incolis teffcatum fit, primum hiìnc fruclum ex hifee provinciis ad Peruviam, in-
de ad Indias Orientales delatum efTe. R e & e quidemin comparanda rerum novarum
notitia, fòlliciteinfìtas vires inveftigamus : fèd non minus interefTeexiftimo, etiam in-
dies cognitarum herbarum Se fru£tuum ulteriores dignitates latentes fcrutari, fìcut
in hoc &: multis fìmilibus veriiTime mihi contigit,& proculdubio fipiflìme mihi & aliis
pofthac continget. Altilis

y
HIST. N A T V R A L . & MEDIC LIB. IV.

ANANAS.

Altilis hujas Cardili fpecies, Oviedo laiáma-, Monardo Strobylusaut nuxPinea di-
&us ,nemini credo ignotus, facileque optimuslndiarumfrucius atque fecunda; men-
ial oblectamentum, &¿ ornamentimi, five crudus five Saccharo conditus. Cinara; in mo-
dum ípicis compaótilibus inflar criftarum, in fummitatibus emergenti bus nafcitur, &¿
dum augetur, inter folióla ejus prodeuntflofculi multi variegati, íedpotiífimum ceru-
lei colorís, tribus foliolis conreantes, qui maturefecnte fruclu decidunt. Folia autem
exquibus emergit Ananas ,íimt circa viginti, oblonga, inambitu dentata &in ípeciem
gladii mucronata foliis Aloes ¿emula. Menfibus a;ftivis, Sole exiftente in Capricor-
no , maxime viget. Exigua Íemina feu grana fubrufa in íüp erficie pulpa; latitant. Fru-
£tus apprime iiicculentus, eft infignis cinnabrii colons, Melonis fere magnitudinis, fi-
gura; ovalis, per oras autem incarnati, odoris fimul ac faporis fùaviifimi. Extuberan-
tibus bullís ex flavo albicantibus exterius paíTim diítinguitur,& quafi vermiculis aut tef-
ferulis variatur.
Frúcius maturus fuperius plantam juniorem habct, qua; decerpitur, &: ita fine radi-
ce (nullam enim habet) terra; imponitur, qua; fequenti anno fructum fert. Vnaquseque
pianta femel & unicum fruemm profert annuo fpatio, & fructus novam fimul plantam,
-
qua; cum plantatur , vetus eradicami & abjicitur, ut pote inutilis. Anurias vi S°ìis raa-
turefaclus minoris fit apud íncolas quam ille qui in conclavi íuípenfus aliquamdiu fuit.
Hie fruclus, quia fucco corrofivo immodice iiimto linguam vellicai, ac gutturis ar-
dores infert, defcüTo corticeintaleolas fecatur, inque vino Hiipan^o maceratur tan-
tiiper, donee qualitatem noxiam deponat, qui gratum iaporem & odorem vino qui-
demcommunicat, lingua; tamenmorfus &: gutturis infíammatiónem, fi potetur vi-
num, inducir. Ipfe autem fuccus, quo turget fructus, mirifice animum languidum re-
creat, & fpiritus fopitos fufcitat, & imprimis ftomachum nauièabundum rcílituir. Ad-
do, quod recens ejus liquor , turn vinum inde expreíTum, urina; fuppreífioni & dolori-
bus nephriticis fuccurrat ; turn quoque venenis, imprimis ííicco LMandihoca, adverfa-
tur. Idem illius radix, fructu deficiente, praeftat. .
Omnia ha;c efficacius operatur liquor ftillatitius è fructu vi ignis extra&us, fi modica
quantitate exhibeatur: verum fi largius concedatur, vafa urinaria infeftat,adeoque cor-
rodendi qualitate pollet, ut non tantum linguam S¿ palatum iàuciet, fed & in cultro,
quoiècatur, mordacitatis veftigia relinquat, idque intenfius, fi non probe maturus
R z fuetit.
/

l 9 . 6 G T L I E L M 1 P I S O N ,1 S
fuerit. Maculas denique è veflibus eleganter abfterget. Atque tunc praégnantibus
non minus obeft quam frudus Caragitata. Febricitantibus, turn vulneribus vel ulce-
ribus infeftatis, prorfus abftinendum abhocfrudu -, adeo enim humores accendit > ut
non folum impediat reftitutionem xgrorum, fed & in pejus eos diiponat.
Quapropter miror optimum Monardem, k\x£k\im Ananat frigidum & humidum
dixiffe. Minus fallitur Chriftophor us à Cofta, qui calidum &c humidum effe affirmat.
Silveftres quoque dantur Ananas, ex Carduorum familia, qui nunc humi, nuncaltis
arboribus fupernafcuntur, cujus frudus ut plurimum exiftit ovalis Citrulli magnitu-
dine , compofìtus è quadrangularibus cylindris in extremitate quadrate pyramida-
libus , per maturitatem flavefcentibus. Cavi hi flint, continentes granula ovaliain-
numera pallide flavefcentia, papaveris majoris femine majora, fuavia, & dulciffimo
ror e imbuta inftar mellis. Qui exprimitur digiti.s in os, & pro fummis delicìis abforbe-
tur. Frudus etiam tranfverfim diicinditur in taleas. Plura qui volet de hoc Silveftri five
Timbrava, adeatBellonii C. 4 o v

C A P V T X X X V I I L

Tìetys vel'Betre U^handüfeu Tìper caudatum, & Jguaxima.


3

F
Requens tuminfilvis, tum in ruderibus Vrbis Olindo effe folet Belys, ftutex elé-
gans, vel potius arbufcula quatuor aut quinque pedes alta ; caudice r e d o , nodo-
fò, digitum craffo, pallide viridi &per to tum pundulis albis notato. Superius ad
aliquot nodos,ramulos adipifcitur identi-
B E T Y s vel B E T R E. dem nodofòs &: ejufdem cum caudiceco-
loris. In ramis habet folia, ad quemlibet
nodumunum, &fimulunumjulum. Fo-
lium , lingua? figura, pallide viridis fèu
fubflavefcentis coloris,fùperius fplendens,
craffitie Lauri foliis pene limile. Deni-
que Piperis ftirpi farmentis, caule & fa-
cie externa fimillima. Inhoc tarnen di£*
fert, quod folio & frufrù paulo quam Pi-
per eft grandiori. Arbufcula plane nobi-
lis & quantivis predi.
Iuli qui ex ramulis dependent, formam
- Piperis longi mentiuntur, fed infìpidi fùnt
& nullius ufus. Verum licet frudus fa-
tuus fit, radix tarnen fapidiilima eft & ce-
leberrima ; nam & aromaticum quid fpi-
r a t , & Zinziberis praeftantiam fàpore,
colore, atque odore xmulatur, precipue
firecensfìt ; tunc enim, dignitate illi vix
cedit, calida & ficca habetur in graduin-
tenfiori.
Foliorum &: radicum decodum coli-
cum dolorem fèdat, dolores membro-
rum mitigat, ventrem flatibus turgidum
componit, pedumque tumor es exfrigore
natos amoli tur.
Idem praeftant balnea & fomenta inde
confeda.
Praeter hanc Betyn, alia? adhuc, inter
quas eft Betys foemina, infaltibus reperiun-
tur, julis gracilibus 8c exiguis botrorum
modo congeftis 8c pendulis.

In
HIST. NATVRAL. & MEDIC

I N arborefcentis fruticispene alticudinem caulete-


nui,nodofo afTurgit filveftris pianta, qua; Pimienta dos
Indios à Lufitanis vulgo, à quibufdam Betre appellatur.
cui egregie mucronata folia fìngulatim pofìta cum fuis
pediculis adnafcuntur juxta nodos, ad quos itidem
proveniunt multi juli, longi, incurvati, figura fere ut
muris cauda, virides, qui prima aeriate decerpuntur,
ac in Sole ficcati nigrefcunt : continentque granula ro •
tunda, nigra , feminis papaveris magnitudine , arde
juxta fein uvamcompofita, acrisfaporis, inftar Pipe-
ris optimi quod ex India Orientali affertur. Radix in
alias plures tenues dividitur, fufcas, infignis odoris,
inftar T h y m i , & fàporis acris qui linguam vellicat.
Decodum radicis & ftolonum difcutit atque incidit
crafTos &rvifcofos corporis humor es, fanatHydropem
pedum.
Folia hujus pianta; mcdentur ulceribus tibiarum.
Radix mirabiliter valet adverfiis apoftemata. Vtra-
q u e , cum fumme fint fortia, etiam exficcata &diu
repofita, ad balnea calida contra mala frigida iiflir-
pantur. Pharmacopcea a*que ac culinajam dudum fre-
quentiorem agnoviflet ufum, tarn utilis herbat nifi tot
Capfici Brafilienfis fpecies in hortis alerentur & o-
mnium Piperum vices fupplerent.
Fr. Ximenes inter plantas novas Hifpania; hanc eam-
dem videtur defcripfifle ; non minus figura quam qua-
Jitatibus noftrse fimilem.
Q u a m vero Clufius de-
fcribit julis potifiìmum ab
hac diftert.
Reperitur inBrafilia &: alia
ejus fpecies ubique obvia 8c
frequentifllmainfilyis medi-
terraneis : per omnia fimilis
priori, excepto quod folia'
anguftiffimafiint & oblonga,
frudus quoque feu cauda pi-
perina longior &melior.

T N filvis littoralibus, maxi-


. me vero in fertiliflimo O -
lindx Promontorio copiofe
nafcitur hxc pianta, Lufita-
nis Malva d' Ifco : Plurimaz-
que ejufdem generis repe-
riuntur, fed quarum qualita-
tes hadenus mihi flint inco-
gnita;.
Frutex eft elegans, inftar
arbufculse excrefcens, ad
trium , atque etiam fex pe-
dum altitudinem. Caulis
nodofus, teres , viridis, li-
gnofiis,fere ut caulis Solani ad
afpedum.
Folia fert Titia; fimilia,
paulo
i5>8 G V L I E L M I P I S O N I S
paulo tamen grandiora, quas fingulatim polita, quodlibct iùo pedículo ad nodos inni,
titur : iùntautem folia lata, figuracordis, multisvenis fecundum longitudinem ar-
cuatim eleganter notata.
Ad nodos, ubi folia proveniunt, etiam Iuli multi, quatuor autfex dígitos longi
enafcuntur, incurvati, figurai ut cauda muris, unde Luiìtani Pimenta rabuda, hoc
eft, Piper caudatum appellant. Suntautem virides, & menfe Ocìobri & Novembri
decerpuntur, ac in Sole ficcati, evadunt nigri. Continent granula r o tunda, nigra,inftar
feminum Papaveris magnitudine, arclejuxtafein unumcompoiìta, iàporis acris, in-
ibir Piperis , quod ex India adfertur.
Si ex aqua bulliat & Soli dein exponatur, fortius evadit 5c magis durabile in omnes
ui US.
Radicem fundit exterius nigricantem, optimam, atque utiliffimam; quse odore Ca-
ryophyllum, fubtili &-mordaci acore radicem Iaborandi, asmulatur.
Calida eft & acris faporis atque inter antidótales habita, cumque partium fit te-
nuium, valide aperit, ac deobftruit. Nemini non ob preclaras virtutes, quibus abun-
d a t , cognita. Contuià , inque malagmatis aut emplaftri modum partibus afHiclis im-
pofita, optime maturar &mundificat.
Succus vero foliorum frigidus, membris ambuftis efHcaciter illinitur. Ipfafolia,
propter virtutes quascumMalvishabentcommimes, Clyfteribusinduntur.

С A P V T X X X I X .

Caach'ine аш> Mide fit Añil.

Tiamfi ad humanos ufus Se tinduras minus exculta in hifee terris Celebris illa

E planta qua.m~L\iutatúErva d'anir > Indígenas Caachira appellant : tamen undiqua-


que luxuriat, Se ex radice gracili, longa lenta plures afíurgunt caules teretes,
С A A C H I R A I.
HI ST. NATVRAL. & MEDIO L I B . IV.
hincinde filamentis in terram dimiffis radicantes, & verfiis extremitatem fe flirri-
gentes. Quiomnes ornanturramulis, alternata fèrie difpofìtis ; & quilibet habet fe-
ptemvelnovern einerefcentia foliola, bina fibi oppofita excepto extremo. Iuxtara-
mulos enafeuntur breves pediculi &:in iis flofculi fragrantiffimi, fex aut plures, pur-
purei cum albo diluti, figura caffidis aperta?.
Nafcitur paffim in Brafilia, imprimis circa littoralia, fed ab Incolis hactenus ne-
gletta qua ad lucrum & culturam, ca?terum inter vulnerarias habita.
V ' '' . : .. ... ; rj •
Datur OC alia fpecies in Brafilia ex C A A C H H J IL
qua Anir fit. Sed quia illius quali-
tates medicee potiflimum mihi com-
perta? flint, citra propofìtum efTetul-
teriori deferiptioni innerere. utra-
que enim vulneraria apud omnes pe-
ne America?populoshabetur, diver-
fìfque modis preparata, contra in-
veterata pedum &: capitis ulcera ap-
plicatur.
Qualitatibus medicis cxterifque
ufibus familiaribus licet inter fe con-
veniant dua? ha? pianta? ; tamen figu-
ra multum diferepant, quod pofte-
rior ha?c altius exfiirgat caule unico
rotundo geniculato fpongiofò,& hinc
indepilisrufefcentibus veftito, adeo-
que fucculento, ut fi frangatur ftatim
liquor ca?ruleus effluat. Pauci rami
caudici adnati, folia habentfìne pe-
diculisduo femper oppofita angufta,
inftar foliorum Lyfimachia? viridia,
paulum hifpida. In ramorum genicu-
lis fiiperioribus circumftant folia co-
pulata ex quibus fios albus circularis
emergit magnitudine Belli dis. Radix
tenuis lenta cseruleo quoque fùcco
turgida.
Fr. Ximenes teftatur folia contufa
dolorem capitis mitigare , maxime
in infantibus : etiam in aqua macera-
ta S^cerebro appofìta. Pianta nonni-
hilamaricat, eftque acuta, calida &:
ficca in fecundo gradii ; Pulvis mede-
tur plagis veteribus, fi ante urina ab-
luantur.
lofi Scaliger. Nil vel potius l^ìr
Arabibus eft color ca?ruleus ; qui vul-
go Hifpanis tarn Anir quam Anilài-
citur. Arabes quoque IfàtidemHer-
bamvocant2\(//. Garfias ab Horto lib. u . c a p . x x v i . ^ / / A r a b i b u s , Tur eis, omni-
bufque iis nationibus di&um, vocaturin Guzarate, ubi fit, Gali, nunc vero pleriiT-
que Nil.

R 4
C A-
200 G V L I E L M I P IS O N I S

C A P V T X L .

Caapomonga yarite fpecies.

Aapomongazkis Caaiandiroap efthcrba filveft'risfruticefcens, in locis confragö-

C ils & aridis luxurians, Lufitanis Erva dovina di£ta. Radicem habet longam, len-
tarn, tenuem , re&am , aliis radiculis interdum prazditarn , exterius fubcro-
ceam, interius candidiffimam, fubdulcis faporis: e qua prodeunt caules tres vel qua-

CAAPOMO'NGA I.

tuor, rotundi, ñodofi, virides, ex parte nifi; quibus adnafcuntur folia longa, mol-
lia, fuperius faturate viridia inferius incana : In fummitate caulium rami funt conti-
3

nentes
HlST: NATVRAL. & MEDIG L I B . ÍV\ *oi
ncntes ífofculos parvos umbellatim pofiros, dilute rubro purpúreos, propter exili-
tatem eorum conformado conípici non poteítjfed adhibito Megafcopio, íunt deli-
nean. Erumpunt è conico cylindraceo corpuícülo viridi, quodantequamfe aperiatj
hifpidum eíl & pingue, ita ut facile adhíereícat veílimentis. unde Lufitani vocant Cara-
picos , & Herva d'amor.
Herba Clyfteri indita alvum cun&antem provocar, & vifcoíitates inteftinorum
exturbat. Radicem interantidota femper habuere Incolori in convenienti liquore
preparata hauriatür, quod partim vomirti, partim miólu quodeunque venenum tu-
ro ejiciat.
Dàtur &c alia Caapomò'ng& ípecies j eifdem lócis creicens, priori ¿ iìformam & flgu-
ram ípeftes, diilimillima, fed medica facúltate non multum diferepans. Radix enim
tenuium par tium eft, Se ab indigenis ex aqua fontana ; à noftris ex aqüa Paiomiriòba co-
da &iteratis vicibus potata, urinam provocai ,renibuiqueprodeft.

Tertia Caapomónga dignità te caeteris C A A P O M O ' N G A III.


minime cedens à quibufdam Trevo ,
ab aliis Erva d'Amor dieta, quod vifcoiì-
tate quadam digitis & veilibus adhas-
reat. Si folia eorumque conformatio-
nem confideres, Trifolium America-
num ípicatum aemulatür. Ex radice lon-
ga,lenra, gracili exfürgit caulisrotun-
dus , pilofus SC quali geniculatus. Vn-
de in brevi pedículo naícuntur juxta fe
tria folia viri dia, inferius pilofa Se cane-
feenria. Li fummitate caulis proveniunt
flofculi purpurei colorís in ipicam con-
gelai, quibus fuccedunt filiquulaz com-
preífe, hirras & quali lunarie. His femen
continetur magnitudine Sinapi ex albo
flavefeens , fapore & figura Phafeoli :
Radix illius calida in fecundo gradu ,
ebuilirione ex aqua fonrana vel alio con-
venienti liquore preparata Sexgns pro-
pinata , facile inter prima habètur reme-
dia, qua? fluxibus ventris ex frigore na-
tis profunt. Folia quoque apud pri-
mos íncolas in pretio habita, quod eó-
rum iùffumigia operto capite recepta,
dolores ex frigore &: catarrho natos fe-
liciter reftiEuant.

C A P V T X L L

Caaeo jfae herba Cajhe du£ fyecìes.


Aaézìiìs luqùerti, Lufitanis Erva Mimojk •> Latinis herba Carta vel Viva di ci tur.

C Varias hx plantarum ípecies varia for tiunrur nomina,quas Markgravius meus in


Hiftorianaturali Brauìia* accurareexhibuit, quo le&orem curiofum. remitto.
Ego vero, ut antea monui, facultatibus &ufibus rerum potiffimumintentus, duas tan-
tum earum ípecies in medium profero. Quarum prima, quantum casteris proceritatc
inferior, tantum efficacia & elegantia fuperior exiftir. Celebris hxc herba, cau-
le eft ftriato, viridi, lignofo ; aculeato, fragili tamen & medullofo, qui partim terra:
incumbir, partim afliirgir & aliis fe implicar : in varios pandi tur ramos aculeatos ; qui-
libet autemramulus aliquot coilas habetiìbi femper oppofitas, qua; continent folióla
lasreviridia, ordine polita &iìbi oppoiìta, anguila, oblonga, ut lentium, iinepedicu-
Jis, adtaclum tenera, in medio iècundum longitudinem fubtili nervulo , non conlpi-
cuo
G V L I E L ^ I I P I S O N I S

C A A E o' I

cuo nifi folium obvertatur. Ad caulem circa ramulos brevis provenir pediculus capi-
tulum producens hiriìitum ,nunc ca?ruleo purpuréis, nunc incarnati colons con-
ftans flofculis egregiis. His íucceduntfiiiqua?tenues ftriata?, mollibus aculéis munita?,
in quibusfemeníplendens, nigrum, oblongum latet. Herba eft dulcís faporis &C ino-
dora, fed radix fortis & ingrati odoris, medullofa, lenta, interius alba , exterius
umbra? coloris. Mirabilis lane planta ,quod velleviffime manu, báculo,vel afflatu ta-
cl:afecontrahat& moxiècomponat. Ipfe vidi filentibus ventis íntegros campos his
plantis obfitos foliis expanfis ; mox, vel oris vel aura? marina? leviflimo afflatu folia
omnium concidüTe, &: in momento íe explicuüTe.

Sequitur Secunda ipecies Caaeó, Lufitanis Sylva do Praya vulgo diíta, qua? aíiurgitin
altitudinem Pruni filveítris : folia illius íimilia foliis prioris ípeciei, fed anguíliora, in
ramulis diípofita. Flos conveñit cumflore prima? Ípeciei, paulo tamen major. Lignum
fubrufum, lentum, multis ípinis munitum. Fert íemenin íiliquis magnis, latís, plane
hiípidis, brunni coloris, tres dígitos longis ; quo maturefaóto filiqua?íponte in tot par-
tes diíliliunt, quot feminis grana confinent,qua; farris íiint magnitudinis,coloris oliva-
cei,capíula? incluía. Cum ha?c á pra?cedentibus vix differat nifi magnitudine filiquarum,
opera?pretium duxi, illarum unam, ob elegantiam, ea mole qua erat, adjungere.
Ha?c, 6¿ alia? ejus Ípecies arenofo & eífceto iòlo nafcuntur. Sole quoque cadente
feneícere, oriente vero denuo revireícere, verilTimum eft. Sunt qui motum íponta-
neum & fenfum illi male tribuunt. Sed quia inítitutinoftri non eñ aliorum opinioni-
bus refellendis temporis jacluram faceré , proferemus ea qua? circa Celebris hujus
planta? ulùm 8¿ abufum experientia comprobata funt, & a nemine antea prodita.
Brasiliani, fi cui forte necem moliantur, momentum cxiìccata? nerba? in pulverem
trita?, epulis indunt, vitamque eripiunt. Hoc admiratione dignum, quod nullum huic
malo
HIST. NATVRA L & MEDIC LIB. I V .
malo remedium aut
àntidotum a Medicis C A . A E O' lì
Ime' ulque repertum,
ipii radici hujüs pian-
ta: pradfer endum. Hax
liquidem liberalius
porte&a, vim véneni
rétundit. ficut latius
probavimus irt tracta- iloì non .ljjifiobil
tu venenontm. Folia ioni zykÁ'Sitoásmíttfuils
illius venenata, in em-< nfiìii tv.: . crnnborn ' '
;
plaftri formam reda- .¿Iiiz3qio¿rni íiiu-ifiiíi fi
cta, ftrumas relòlvunt :cup «fc&rc^ i:fffil5 : vss
& curane j toiii 'S-'gà z
Franciicus Lopez de
Gomara in Hiiloria
ilia generali cap. 1^4
feribit in Peruvia naíbi
arbuículas qúarum fo-
lia marcefeant, íima-
nu tangantur, &, cap.
2. o 5, íimiles r eperiri in
Nicaragua. Cseterum
Garfias ab Horto lib.
l i . cap. 27. Naßitur y

jnquit , in Malavar ,
planta mira natura, nam
fiquis manitm admoveat>
ilk o contrahitur. Folia
Tolypodii ¡flores -vero ha-
bet lúteos. Chriftopho-
rus a Coila cap. LVI.
Herbamhanc vocatvi-
vam. Cxterum & An-
tiquis no ta fait, liqui-
dem accurate admo-
dum deferibitur à
Theophr. lib. iv. Hift.
plantar, cap.ni. íübfi-
nem. T'xqpa, '<§ ?<h¿v 7?
<pvtTU\ •zr6í Mí[¿<piv o K¡
CpÚTha, yjif ßKa^es^TW
cXlto ¡¿o.Q<plw %xi ¿ TO

\
'srQw^Ag e¿Koívdu^r¡e zw curtí?Hctf ii cpú/^ov 7mf>ófiotov va»? rflípv^iv* ¿mv $í TÍ? cíipq7¡tj r «A&j-
,
víuvyùcars^ a<pcwcuvofS/ja 7aí <pv?b.a,<jvf¿7n xietv Qcunv.èmt, fié» 7ivct,%e¿vov ctvaGiámctcdg -TTKÄIV
H&ì fyfaetv. Id eft : Naícitur peculiare quoddam virgultwm circa Memphim, quod qui-
dem ñeque folia, ñeque ramulos, ñeque totam formam peculiarem habet,fed acciden-
tem tantum illi paiTionem. Quippe facies ipfi ípinofa & folium perquam limilefilicibus;
ubi autem quis attigerit ramulos, folia quali hebetata concidere aiunt; atque hinc poft
aliquot tempus revivifeere denuo atque folia íüa explicare.Etiam Plinio non incognita
fuit lib. xxiv, cap. 17. Adjecit his, inquit, Apollodorus aJpBator ejus,herbam áfchynomenen,
qumiam appropinquante manufolia contraheret. Memorar autem inter herbas à Magis celc-
b.ratas, cum nihil certius lit,quam hanc herbam hxc pati. Ximenes de Plantis Nova;
Hifpanix agens, eafdem vide tur novifl'e. Vt &NofterBontius in Indiis Orientalibus
íimilemnaíci teftatur.
C A-
V I .ai& V LI I L M I P IS O N I S
);•<: fr>'r.'ÌJJ3ffI31 •••
JiC A P- V T X L I I.

Ibi:-:-. '
Varìtffpecics z%£angues five Mdngles &• Irihnboy.

Q Vantum à rerum exoticarum fcriptoribus didici, per orftnes Indias,, paludofa


loca, falfcdine vicini maris imbuta, ab hocarborum gemere ^o^-Maftgue t;

vulg® vocarit^ obfidentur. Cujus non fòlum Oviedus, Clufius aliiquc N e o -


terici, verum&: Theophraftus, Strabo,Pliniusmeminifìevidentuf, Sedcumpotiusob
rarum &eximium crescendi modum, quam ufum, ha&enus tradita fuerint, opera?
pretinmeritpenitiusnaturamillarumintrofjpexifle.
1 res danturfpeciesMangues:Prima f'era'ta,quaz Mangue eft alba. Arbor inftar Salicis
pumilae, tali ligno, ejus deniquefiguras,foliis itidem fimilibus, fed paulo craflioribus
Se dire£te fibiinvicem oppofìtis. In extremitatibus autem ramuloruminter tria, qua-
tuor, &: interdum duo folia, duo proveniunt pediculi, quilibet tres, quatuor aut
quinqueflofculos habentes,còngeftos, ex albo dilute flavefeentes, quatuor foliolis
conftantes, 66 in medio totidemftaminulisnigris ftirre&is, melleiodoris. Folia hu-
jusarboris, lucente Sole faiem albiffimum contincnt in fùa fuperficie; quando vero
ccelumnubilumaut,tempusno£turnum,fàl diflblvitur &inftar roris adhasret: inter-
diu autem fìccus &: albiffimus, digitis detergi poteft. A c tantum ex duobus vel tri-
bus foliis colligitur, quantumjufculo probe faliendo fufficiat.
Secunda fereibuna, quat non radices ex ramis in terram agit, nec tam tortuofo jflexiJ
luxuriat. Folio eft craflo, glabro, rotundo, dilute viridi, flore albicante, exiguo fru-
élu&valdeamaro, nucis avellana? magnitudine, quo cumPalumbi &: cxtcrx volu-
cres, defecati melioris alimenti, fèfe in-
GVAPARAI'BA. gurgitarunt, adeo eorumearo amare-
fcit,ut vix efculenta fit. Corticc exiftit
rubro, ex quo Rhois coriaria, Europaza
haud inferior, confici tur, pifeatoribus
* quoque adretia tingenda, in quotidia-
no ufù.
Tertia &poftremavera eft Gmparti-
ha dióla Lufitanis Maftgue Verdadeiro ex-
teris magnitudine & prasftantia longc
fùperior. ./Eftivis menfibus fert filiquas
inutiles fufei coloris pulpa amara re-
fertas, oblongas duas fimul copulatas ;
ejufque admirandus efterefeendi m o -
dus. Sicut enim ramos in altum ver-
gentes &: Pyri inftar frondefeentes ha-
bet, ita multi ejus rami uQvfaot inradi-
ces converti videntur, quod dèorfum
tendant Se fubterramfefigant, aliifque
ramis apprehenfis, iis copulentur, fi-
mulque fe protrudant, nec minus firmi-
ter cohsereant, quamprimarii arboris
truncii ita ut ex multis caudicibus fimul
connexis arbor conflatavideatur egre- 3

gio fane fpectaculo &fingulari arboris


hujus natura, vepreti inftar oram obfe-
piente, difficilemque adi turn prazben-
tc. Lignum arboris eft grave, fòlidum
&corticem habet brunnum: ramos &C
folia fibi oppofita 5 atque haze quidem
crafla nervo fecundum longitudinem,
&multis venis fecundum latitudinem,
ìxtc
HIST. N A T V R A L & MEDIC. L I B . IV. I 0 J

Ixte viridia. Flofculos fcrt multos in calicibus oblongis exviridifubluteos. Fru&us


decidens Cancrorum terreftrium potius quamhominum eft pabulum.
Radix autem ipfa qua? mollis eft & humida, fiila & tofta, calida pun£tur£e venenata:
utriufquepifcis Niqui applicata, ejus doloresfedat&membrumla^fumreftituit, licet
prima fronte dolor esexafperet.' Magnum lane remedium eft, & a pifcatoribus primo
inventum nobifque traditum.

LN I M B o' Y .

Nimbóy. Afperè echinatus ille & v i x traâabilis Brauìije frutex infilvis arenofis & lit-
I toribus fitientibus abunde pullulât ac jucunde virefcit, quem vulgus Lufitanorum
Silva doPraya nominarunt. L o b o s , echinoides quos C . Clufius vocat, profert dua-
bus vel tribus fphaarulis lapideis refertos : in Cynosbatimagnitudinem excrefcit. cau-
dex, &ramuli pienifpinulis hepatici coloris, lignum intus medullofum inftar Sam-
buci. Suntautem folialzete viridia, fplendentia. Flores fertinfpicam congeftos lu-
teolos. Hosfèquunturlobifpinofi, hirfuti, coloris, cummaturuerunt, hepatici, in
quibus fingulis continentur duo globuli duriffimi, maturefaéti ex lobis erumpunt, ci-
nerei coloris, glabri & fplendentes, qui quàflato lobo ftrepitum edunt : nucleus inte-
rior ex albo flavus ,-amarifaporis, inftar Lupinorum.
Radice eftgracili & d u r a , interius albicante, ad tertium gradum calida&: faporis
amari. Hujus relìna, ad pugillum, plus minufve, aftumta, excitât vomitum. Contra-
que illa venenapotiffimum operari teftantur Empirici, qua? lente vires fùas delete-
rias exferunt, 6c tarde vitam depafcuntur. de quibus in tra&atu Venenorum la-
tius egi.
G V L I E t M I P 1 S O N I S

C A P V í X L I I I.

^etume five Tabacum.

Elébrís herba Tabacum, CvftPetum, qua? Braíilieniibus Vétame di£ta,per omnes

C fere Indias Occidentales,antiquitus ipfis Incolis inpretio habita ad vulnera im-


primis curanda. Mox Europad ejus conícii fa&i, atque ulteriores vires inda-
gantes , primo recentia folia eorumque iuccum in varios ufas humanos? moxexíiccata

P i t V'M E»

inabufus quoque &: delicias appliearunt. Ita Ut nunc, tanqüam hibernus flatus, fumus
Tabaci universum Orbeminfecerit. cujus qüalitates nimiüm forte etiamipfis Lippis Sc
Tonforibus notas, enarrare fuperfedeo, folummodo eas traditurus dignitates, quas vi-
refcens herba in natali hoc folo ad folatium segrorum fuppeditare folet. Equidem ni-
hil putem velleviffime rei Botanica? initiato notiüs effe quam calefaciendi & exficcan-
di ejus manifeftas qualitates* fed quantum abfterforia, mundificativa, erofiva, refoluti-
va, aftri&oria, imo vi quoque antidotali polleat, non omnibus forte conftare putem.
Ita ut non immento Nicotianahaqc, H^*yS»/4àLufitanisappelletur. Equidem fiquis
univerfàm vegetabilium naturam penitius infpiciat, vix credo, veterem orbem aliquas
plantas, tribus noftris nobiliflìmis Americanis polychreftis dignitate pares produ-
cere. Quarum prima eft radix Uttandioca, qu« alimentum* venenum &£ antidotum
vaftiflimis
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. L I B . IV. io7

Vaftiflimis totius mundi partibus fuppeditat, ut fuo loco probavi. S e c u n d a , P a l -


ma illa nuces Cocos p r o d u c e n s , unde n o n folum varia medicamen ta concinnantur,
fed p o t u s , n e di cam victus Se amicìus, aliaqueex varus arboris partibus n e c e s a -
ria fuppeditantur. T e r t i a eft hasc Peíame, quas quantum alimentóla qualitate dua~
bus prascedentibus c e d i t , t a n t u m medicamentoíis viribus eas facile fuperat , cu-
jas varias & diícrepantes operationes haud adeo facile eft recenfcre , quapropter
compendium earum quas à m e uiù crebro confirmatas iunt in medium proferam.
five *Tabaci alii duas, alii plures dederunt ipecies , ego maris id eft m a -
joris t a n t u m Iconem & defcriptionem exhibeo , quae aliquando ulrra fruticis alti-
tudinem exiùrgit, fi exculto S¿ glebofo folo c o m m i t tatur. Ex radicibus m u l t i s , fi-
lamentofis , amaris , caulis u n i c u s , craiTus exfurgit ; unde rami ornate expanfi ena*
fcuntur in foliis magnis amplis denfis , quas Solani atque Oxylapatlú foliis non dif-
fimilia iiint, Sc fine ullo pedículo dictum caulem Sc ramulos ample&untur : omni
anni tempore p l a n t a t u r , Se à frigore imprimis arceri d e b e t , atque tunc folum quo-
que E u r o p i u m n o n aípernatur , licet in uiiis medicos minus erficax fit. Semel
t a n t u m flores fert in fummitatibus r a m o r u m c a n d i d o s , purpurafcentes, campa-
nulas figura , quibus decidentibus iiiccedunt veluti capitula papaveris iemen n i -
grum parvum c o n t i n e n t i a . N u n c videamus quern ufum quasque pars plantas íup-
peditat.
Recentia folia eorumque áiccus Sc balíámum ulceribus cancrofis n o n iblum
frenum imponit ; fed venenatis quoque morfibus medecur. Aqua vel alius conver
niens liquor in quo m a c e r a t u m e f t T a b a c u m pedículos enecat, Se multa capitis c u -
\ tanea mala mundificat. Ciñeres foliorum exficcatorum, vermes enecant ; M a n i -
cata lalíitudinem6¿ famemfedant in defertis peregrinantibus, u t m i h i &: itineris fo-
cus meis contigit. Ventriculum Se cor aromatica vi roborant. A n vero fumus per
t u b u m attractus vel pulvis mafticatus loco fternutatorii cerebrum expurget ? an
quibufdam quoque fomnum ; aliis vero ebrietatem conciliet ? illi facile n o r u n t qui
, u t r u m q u e perpetuo circumferunt. Syrupus denique TSabaci ( cujus in morbis E n -
demiis p r e p a r a n o tradita eft) Afthmati Sc H y d r o p i m u l t u m prodeft , imprimis
fi caufa frigida Sc vifcida in iis prasdominentur , quod yalidiffime incidat Sc a b -
ftergat.
Sed quia animadverti Indis eorumque imitatoribus idem faspe e v e n i r e , q u o d
circulatoribus Europasis u t vel iùperftitioià credulitas vel ipia auri fames intercur-
. r a t , cautiones abhibendasfunt, nequis h e r b a m h a n c , tanquam Pánaceam celebret,
eamque in omni cafu proftituat. C u m enim folium ejufque i ù c c u s , five infufum,
five fyrupus aflumptus vehementer turbent corpus , v o m i t u m vel alvum provocan-
tes, iis n o n propinari debereíuafor fui, qui vel brlioío vel delicatiori fuerunt t e m -
p e r a m e n t o , q u a m o b r e m crebra: indicationes in corporibus iiib ccelo fervidiori
habitantibus exiiirgunt, u t potius Peti ufui circa externa quam circa interna mala
diu infiftamus.

C A P V T X L I V.

Mirabili* Ternana, &• quambu ,Jpecies Caryophyllata.

N Obilis hxc pianta, nominibus n o n folum pro Regionum diverfitate, fed c o -


lore Se odore quoque variat. Nativa eft huic Americas Continenti, Sc i n g l e -
bofis íáxofiíque terris iponte luxurians: In Peruvia tamen qua a d n o m e n Sc
culturammagis Celebris, unde in Europaeorum hortos tranflata, o b florum nobili-
tateli! aHipfisrei botánicas ignaris excolitur: à m e autem o b radiéis qualitates m e -
dicas hie exhibita. Peruviani earn Hachd-lndi, Latini Mirabilem Peruanam dixe-
runt. Caule firmo, fucculento, fubflavo, geniculato in fruticis altitudinem exiùrgit,
ex q u o pamuli nodofiproveniunt, circa quos nodos folia bina adverfis pediculis n a -
i c u n t u r , foliis Siliquaftri vel Solani fimilia. Flores è fummitatibus r a m u l o r u m quin-
quangulares, longi, còncavi, convolvuli floribus fimiles exiiirgunt; tanta coloriun
elegantia Sc diverfitate cercantes, u t vel purpurei vel n i v e i , vel flavi, imo binis colo-
S ii ribus
zo8 G V L I E L M I P I S O N I S

M I R A B I ' L I S P E R V A N À .

ribus inter fe mixtis elucefcant, atque odore Tuavi NarcifKimnonnihil asmulentur.


Quapropter non mirum ,fi feplafiarii, ignorantes vim medicam radicis, ex ipfìs flo-
ribus colorem extrahere malint, & mixturas inde confeótas, mulierculis prò co-
fmeticis care divendant. Parum /une durabiles flores fed numerofà fobole, & affidila
fucceffione ja£hiram illam compenfant. Accedit, quod notatu dignum , illos me-
dia no&e ad lumen aperiri & patentiffimos fieri > nec more aliorum Sole delecìa-
ri, quia ejus caloremferre nequeunt, quod minimo fervorehumor florumtenuis&
paucus diflìpetur. Contrafitiis quibus humorlentus, copiofùs & nifiad^Solis calo-
rem hiat. Eademvidetur diurni aut nocturni in plantis odoris effe ratio.
Porro membranaceiflorumcalices unumfemenquafi pentagonum,obtufùm, fu-
feum, tuberofum continent, quod vel minimo motu dejicitur & apertum alba pulpa
micat. Radice quoque eli intus albicante, extus nigricante, filamento/a, acris,fed
1
non ingrati faporis.
Animadverti, Clufio aliifque exoticorum fbriptoribus, ex relatu tantum, ufum ejus
medicum effe commendatum, quemego tamen tra£tu temporìs comperi ver iffimum,
feilieet inter hydragoga ufurpari radiccm,cujus effe&us fatis felices in Hydropicis me-,
minimevidiffe.
Caeterumantabe/cente liacpianta, circa caulium nodos candida quajdam lacry-
maappareat,quazàSole concreta falisguftum referat, ficut de ea Clarifìì*Camera-
rius teftatum reliquit, mihi inBrafilia experiri datumnon fuit, licet non perfun&orie
id obfèrvare conatus firn.

V Bique in lìttoralibus campis (ponte luxuriat & ultra Europa^ Caryophyllatae alti-
tudinem affurgit, cazterum internis qualitatibus,&: facic externa, exceptis foliis illi
fimilis, unde idem quoque nomai Caryophyllatae indidimus. Caulis unicus r ecìrus ul-
. tra
HIST. NATVRAL. & MEDIC. L I D . IV.

CVAMBV', five C AR YO.Ptì Y L L A T A.

tra quatuor p e d u m eft altitudinis cui ad fìngula genicula bini rami & Ixte viridia, Eu-
;

ropea: foIiis a c u t i o r a & anguftiora. ad ramufculorum extremitates fingulas provenit


flos flavus, T o r m e n t i t i » semulus, conftans quinque foliis anguftis. Cuifùccedit Capi-
tulum r o t u n d u m , hifpidum, repletumfemineoblongo. Radice eft m u l t a , tenui, fila-
mentofa, quae o d o r e Caryophyllos refert. C a u d a & ficca eft in intenfo gradu, a t t e -
nuandi n o n folum & abftergendi, fed aftringendi quoque vi pollens, a c p r o i n d e tarn
ad corroboranda vifcera, quam ad incidcndos vifcidos humores uiurpatur c u m fuc-
ceflu.

C A P V T X L V .

TSeìingéla > Quigombo vet Alceo, Mujcata, & (jangilafiveSefamum.


Icut Europad plantas & fata qua; felicis proventus arbitrati fùnt, in Americam

S aliquando tranftulerunt, ita Sc Africani inter herbas ufuales h u e addu&as ftu-


diofe etiam nunc alunt cam , qua: Beltógél* Lufitanis, Tongtt vel Macombo An-
S 3 golenfibus
2.10 G V L I E L M I P I S Ó N I S
golenílbús Africanis dida , ut 8¿ duas
B E L I N G E' L A. has ¿$¿ágómbo èc Sefamum. Si ad Europaeas
plantas primam hanc BelingeL compares,
frudus ejus Mandragora? frudui ; fi folia
Melongelae potius iìmilis ; fi qualitates,
utriuíque praícedentis herbaz participar.
,
Adeo Africana5<?/i» gi/<ihic exculta, me-
<

dium videtur tenere inter illas herbas fi-


bicognatas.
Ex radicibus craifis brevibus exiùrgit
caulisunus atque alter varie flexus, cui
hinc inde folia elegantia, magna, lacinia-
ta,obicure virentia, nervis &c venis purpu-
rafcentibus, colore & odore Brailìca; no-
li rx aemulis adnaicuntur. Flores juxta fè
politi duo vel tres, ladeis & dilute purpu-
réis venis inter texti, unico folio confian-
tes, quo d inflar flellae fexangularis expan-
fiim & divifum frudum à tergo veilit. Qui
frudus Pomi eilmagnitudine, rotundus,
lazvis ex albo fplendens, cum ilriis, primo
ex viridi purpurei, mox flavi colorís, in-
terius carne alba, femina multa inflar Se-
fami continente. Poma hxc in predo ha-
bita apud íncolas, quorum uiùm &: pra:-
Q^v i e o' M E o prior, fíve A L C E A parationem Africani Incolis Americanis
MySCATA. iùppeditarunt. C o d a pro epulis appo-
nunt addito oleo &c pipere, iàporis iùnt
grate acidi, Citri semula; tantum enim ab-
eil, ea cruda fàlutaria effe, ut ob infignem
refrigerandi vim, qua pollent,etiam cum
aromatibus & calefacientibus obfoniis
nimius ufus aliquando obfit.

S Equitur prima nobilior fpecies £>ui-


gómbo Africana, cui á Lufitaniscogno-
men additumfatis appropriatum £>uigóm-
bode chero-, hoc eil odoratimi, ob ièmen
mufcatum. Siufum totiusherba;,inter Al-
deas òc Malvas recentes, fi ièminis odo-
rem confideres Bamia?. Proiperi Alpini
non malcrefpondet 5 casterum externa fi-
gura ab utraque multumrecedens.
Advena quondam ha;c pianta non per-
ennai, fedfingulis annis in hortis ièritur,
radicem multam albam , tenuem, fila-
mentofam, longiflìmam proferens, unde
caulis unicus, rotundus, hirfutus,ex parte
rufus, ex parte viridis exoritur, hinc inde
pedículos proferens ejuidem coloris,quo-
rum cuilibet adnafeitur unicum folium
quinquangulare in ambitu ferratum, ru-
gofum,multis venis & nervis intertextum.
Flores pentaphylli, flavi, inodori hinc in-"
de prodeunt, propriispediculis adhazren-
tes. Q m citea trihorium ante meridiem
fe aperiunt (quod Aleara quoque Europa»
coni-
HIST*. N A T V R A L &,MEDIC. LIB. IV. 3,11
commune habet cum hac noftra ) &C Altera.
moxpoft meridiem corrugantur.His
fuccedit corpus turbinatum, pentar
gonum, hirmtum, intus in quinque
cellulas diftindum, quibus infinita
femina adherent grifea, quafileviter
ftriata figura renis ovilli, interius al-
bagia; non folum mafticata,fed ma-
ntis attadu leviter modo incalefada
fragrantiilimum odorera mofchi re-
ferunt, adeo fortem, ut quibufdam
capitis dolorem inferat. His cofme-
tici utuntur &c abutuntur ad adul-
terandum verum mofchum. Alium
praeterea ufum in medicina an pra;-
ftent femina, nondum comperi.
Herbaloco Malva; adhibeturin fo-
mentis & clyfteribus, ejufdemque
fere habetur qualitatis.
Secunda ^uìgòmbo ex Africa tra-
d u d a & tandem Brafilia; obfelicem
proventum quafi nativa facta, eft ilia, qua; vulgo ab omnibus G A N G O L A five
paflim Incolis Suigbmbo, Angolenfibus autem Jguillobo no- Sefàmum Africanum.
minami'. Caule unico , craflo, nodofo, &crufoadfruticis
fere altitudinem afturgit. Pediculis, ramunculorum loco al-
ternatimpofitis decoratur ; quorum quilibet fuftinet folium
in quinque lacinias fedum , ac toto ambitu ferratimi, V i -
nese folio nonmultum diflìmile, fuperius obfcure, inferius
dilute vir ens, ac ibidem nervumrufum &venas viridesha-
bens. Ex fummitate caulis emergunt jflores pentaphyl-
li cum flamine &apicibus fulfurei coloris. Frudus ejus pe-
ricarpium eie , pyramidale, novangulare , ex viridi fufce-
fcens : conftans alba S£parum glutinofà carne, cortice craffo
inftar Mali aurantii ; intus in o d o locnlamenta longa divi-
fùm;in quovis duplex ordo fèminum rotundorum petiolis
fuis adhaerentium. Pericarpium hoc viride totum coquitur
in aqua, & codum comeditur cum oleo, aceto 8c pipere:
quo immaturius eo melius eft ad coquendum, &meliorisfa-
poris, alias enim nimis dulcefcit.
Radix lenta albicans in multa tenuiffima filamenta divifa,
infipida,ac ab indigenis & advenis hadenus tantum negleda,
quantum frudus expetitus.

Q Varta herba ex illa parte Africa? qua; Congo diciturper


iEthiopes hue tranflata, à Lufitanis GìrgUin dida, apud
Indigenas innominata,nobis Sefàmi habeturfpecies. Exradi-
ce tènera, exfurgit caulis redus, quadratus, viridis; cum foliis
oblongis ,haudlatis, teneris, colore Atriplicis alba;, quafi
farina inferius afperfa, plerumque binis velut fibi oppofitis.
Flores fert albos, deciduos,figura Campanula;: quas fequun-
turfiliqua; erede ftantes ad caulem quadrangular, qua; ma-
tur efada;fuicefeunt&fponte diffiliunt, contentumque fe-
rnen excidit, quod parvum & album eft,figura cordis.
Fr. Ioannes de Santos Hiftor. Ethiopia; Orientalis lib.
I. cap. 4. In omnibus, inquit, his Provinciis plurimum Ger-
gilim r eperitur, candidifiimum &c optimum, ex quo fit oleum,
quod vulgo ufurpatur &c comeditur, ut in Portugallia oliva-
Jf
S 4 tW ceiun.
£i$ G V L I E L M I P I S O N I S
ceum. Contunduntur femina in vafe ligneo, grandi, fado admodummortarii. Poft-
quambene contufum fuerit, & coadumin maifam, exprimitur riteiifdemlignis qui-
buscontuiüm fuit; effluitque oleum valdé darum: &: amurca, qua; reliqua fit, com-
editur áNigritis, cummilio codo, loco butyri.

C A P V T X L V I.

Cannamm Indicarum dmrße fpeáes o^híeerü, Albará, Taco*


5

cernea, &• Taco^caat'mga.


Nter eas Plantas qua; in Europa; regionibus calidioribus ex Indiis tranilatasvigent,
I hxc ornatiffima quoque datur,quam Cannam Americanam non immerito appel-
larunt, quod ejus ftolones Arundinum modo firmi, nodoíi extus, 8¿:lpongioíiin-
tus , reda in odo vel riovem pedum altitudinem exiiirgant. Prima autem occurrit
illa, qua; xJMeerú Braíilia-
nis dida : cujus caulem
viridemfoliafolitariepo-
fita ambiunt, dúos rere
pedes longa.Caulis fupe-
rius in alios ramulos di-
vidí tur, aurei colorís flo-
res inodoros producen-
tes , quibus capíula iive
frudus echinatus , pri-
mum viridis, mox nigref-
censjubi maturuerit,íúc-
cedit, in quo per cellulas
divifaíiint multa feminis
grana, nigra, lsevia, ma-
gnitudine & duritie Pifis
íimillima , albaque fub-
ftantia quadam repleta.
Ex iis vulgo corollae pre-
carias fiunt.
Radix mirum inmo-
dum eft eraífa, tuberoía,
longa, ííicculenta, íplen-
dens, & inftar Cepa;
íquammis rufis pra?dita.
Hujus planta; vel Cannae
Indicas Clufius quoque
meminit. Ego ejus folio-
rum dignitates experien-
tia comprobatas exhibe-
re íatago, qua; ad fecun-
dum gradumrefrigeran-
tia, tum& abftergentia,
contra multa mala cuta-
nea calida, externa at-
que interna applicantur.
Hypochondrio denique
utrique contra Lienis &
Hepatis calores cum o-
leo Aninga; & Nymphíea;
Braíilica; impofita, curationem abfolvunt feliciter. ídem pradtat lacryma quasdam al-
ba Tragacanthi xmula &fubdulcis, qua; ex vetuftis ftolonibus deftillat.
Secunda
HIST. N A T V R A L & MEDIC. L I B . IV, a if
A L BARA'

Pacivt'ra di&a,. lifdeur


locis filveftribus at-
que triviis umbrofis
luxuriat hxc fpedes
Meertt, atfpe&u pul-
chra, ftolonis & r a -
dicis firmitate at-
que pondere Can-
narli quoque Indi-
cam, fed fummitate
fua Lilium America-
num filveftre azmu-
lans : foliis quoque li-
cet pradongis, Angu*
ftioribus tamen eft &C
ex imo caulis erum-
pentibus. Flore deni-
que magno, fkvo,in-
odoro 6c cochleari
formi, nunc incurva-
t o , nunc in poftica
parte inftar cufpidis
extenfo. Semine eft
nigro, & radice bul-
bofa , ficut Meeru
prasdita.
Folia vulneribus Sc
ulccribus utiliter ad- o CA,
hibentur, unde Erva
dosferidosvulgus Lufitanicum nominat. T u -
berofa &fucculenta ejus radix àNigritis com-
editur, & ab omnibus pariter Incolis intenfe
habetur caliditatis, ac proinde Hiipanis seque
acnoftris Chirurgis Batavis in quotidiano eft
ufii ; maxime in apoftematis & ulceribus ma-
turandis.

Tertia eft Paco-ferócaJStafìl. dicta, infexie-


ptemve pedum altitudinem aflurgit; caule re-
cto, ipongioio &: viridi, inftar Meeru: habetque
folia plane illi umilia eodem modo, (ed in ium-
mitate folium convolutum ut in Paco. Infe-
rius ad caulis exorturn ramuli funt,multis cavis
incarnate rubentibus fioribus onufti. Qmbus
fubfcquitur fructus in uvam congcftus Pruni
magnitudine, coloris fuici, triangularis figurae,
fiiperius eminenti papula prseditus. Intus eft
parva pulpafilamentofà, cinabrii coloris, ma-
gnitudine nucis avellana:,in tres partes divifi-
bilis, odoris grati & vinoil, in qua continentur
infinita grana triangularia, fufca, albo nucleo
prasdita. Cortex exterior iucculentus, qui cu-
tern tingit colore brunno, ut Cerafa noftratia
nigra ; atque adeo ulurpatur loco atramenti.
Folia recentia ut & caulis &fru£tus imma-
turus •
AM G V L I E L M I P I S O N I S
turus, fi fricentur, odorern defe fundunt Zinziberis, 8c fuavem admodum. Ac proinde
defe&um aromatum flipplent. Balnea quoque calida exiis conf^iuntur.

P A C O - C A A T Ì N G A . Quarta eft Paco-caat*nga àlu&


y

ferina. Qua? inter innumera


Brafìlia; Arundinum fiìveftrium
genera reperitur. Praeter exi-
miam illam fativam Sacchari
Cannam, reliquarum omnium
facile r eginam in nemoribus ex-
furgunt?admodum excelfà; plu-
mifqueveftita;, utarborum al-
titudinem, tibia; vero humanx
craffitiem adaequent. Quzedam
duridres, fagittifque funt dica-
ta;.E quarumradicibus deco&is
lixivium contra capillorum de-
fluvium concinnatur. Plurima:
quoque dantur alias, quas filen-
tio praeter eo, ob orna tum vel
ulum ab opificibus dumtaxat
aut agrorum colonis expetitar.
Haccvero qua; uiumin Me-
dicina praeftat, bulbofä&fem^
per virefcens, vulgo Canna do
mato àLufitanis nominata.
Caulem habet Arundina-
ceum digitalis craffitudinis, ro-
tundùm, & intus continentem
fucculentam medullam lubdul-
cisfàporis, confiftentiaefere ut
Canna fàccharifera : Hunc por-
ro ambiunt fine pediculis hinc inàc folia fòlida, longa, in medio, nervo fecundum lon-
gitudinem, nulìis fecundum latitudinem venis : fedfubtilillimis lineis oblique difcur-
rentibus, ut in foliis Meerù : funtque fuperius glabra & dilute viridia, inferius molli hir-
futie praedita&fubalbicantia. Infummitate caulis,provenit conus (utinpinu) infafti-
gio paulo acuti or ,fquamis praeditus, quae in prominentibus extremitatibus aurei, cas-
terum miniati funt coloris. Sub his tandem dilatatis, flofculus canus inftar alvearii
apiariijiubquo cuticula eft albefcens, inftar loculi, continens ultra viginti granani-
gra,magnitudinisfeminis Cepmim,albiiquefilamentis adirar entia. Caulis hujus pian-
ta; mafticatus detrahithumores è capite,;calefacitejus fuccus,&: diuretica vi pellet. At-
que eft infìgnercmedium contra gonorrhceam & dolores nephriticos.
Ego fuccum ejus acidum exprimi, certaquc dofi, addito convenienti fyrupo, aegris
bis de die exhiberi confùltius duxi, & multum profuiiTefum expertus. Ea tamen cau-
tione, ut uius illius frequens vitetur, quod fuò acore ventriculum infeftet, genita-
libus quoque obfit, quemadmodum in multis videre contigit, qui temere ilio ute-
bantur.
Reperiuntur &: alia; ipecies precedenti in multis fimiles, fed quia ejus qualitates me-
dica; nec Incolis nec mihi comperta;, iis iuperfedeo.

Quinta eft Aiundo filveftris, multis incognita, quam ohm aliunde hue delatam
teftantur. Excolitur nunc in hortis Lufitanorum. fature admodum viret, Canna:
Saccharea; altitudinem excedens, ca;terum illi quam fimillima. Radice eft admodum
magna, nodofa, dilute flava, atque Radicis China; inftar ponderofà.
Ejus fubftantia inpulverem reda&a, & ex vino pauxilla quantitate exhibita, tam
valide urinas &c menftrua movere, imo foetura mortuum expellere dicitur ; ut inter
tuta medicamenta vìxhaberi poflìt.
r
G A-
HIST, NATURAL. & MEDIC. L I B . IV.

C A P V T X L V ì I

T)iverfe Jpecies Iaborandi.

I f a pfimislncolisi quatuormfceplahtis, placuitincUdiflèidemnomea laber'andr.


Nec immerito, quod quantum facie difcrepent; tantum efficacia eaquè nobiliffi-
mamultumfibifimilesexiftant,quippé omnium radices (quarum vires Brafìlianì
Lufitanis &Noftratibus Belgis revelarunt) adeo commendabiles, ut inter Panaceas
hodie habeantur : ufumqucin medicina praeftent eximium.
h i O R A N D l ' I. IàBOR ANÓl' Ili

Prima qüaefe oífert Iaborandi, rec\à


hafcitur 3 caule grifeo, tereti, per certa
intervallanodofo,tortuofo, & inacqua-
li . Radix fiìamentofa, exterius ex albo
flavefcens, interius albícáhs, odoris &;
faporis àeris iitPyretrum.Iniìngulis ra-
huilisab intérnodiis triahabet foliafibi appoíká, ad tacìum mollià, parumpiìoia, ner-
vo confpicuo & venis obliquis, pallidevirentia, ihfernepaulum candicantia. In extre-
mitate f amuloriim multa folióla r)arva,venabuli figura,fìbi invicem confertim fùht ap-
pofita,in duos ramulos didu£ta,in quibusflofculialbi,quatuorfoliolis confiantes;quos
féquitur femen, duplici paléá te&um. Ut in Cannabi, fufcum, comprefTum, parvulum,
cordis figura, cui ab uno íatere pars abfcííTa videtür. Radix valet contra venena im-
prirriis'frigida: Pugillus fìquidem recéritis radiéis contufiisatque è convenienti liquore
propinatus, vim cujufcumque fere veneniper fudores & urinas exturbat. Cujus por-
tentofum fpecimen Barbaros edidiíTe vidi, prxfente UluítriíT. NaíTavias Principe,in Ca-
pitaneo, qui Fungos venenofos comederat¿

Secundaípécies frütice{cens: cáulibiisaíTurgit, per longa intervalla nodofis & te-


retibus.Foliis eft faturate viridibus ,íplendentibus, & ad ta&um inflar membranacea:
charta: in exttemitate^incurvatis > nervis&: venis craffioribus eoníbicuis. Radice eft
i* - " tenui i
ziti G V L I E L M I P I S O N I $
tenui, filamentosi, qua; primo infipida, fed altius mafticata, acrius uritpalatum quam
ipfum P y r e t r u m , cujus loco ad liber«ndum caput & dentes à pituita, adhibetur. Alii
Empirici adverfus urina* fuppreffiones &: vcnena à frigore n a t a , e a u t u n t u r cumfuc-
ceflii fàtis felici. ,

I A B O R A N D i' IIL I A B O R A N D I ' IV.


bvworÀ

T e r t i a , Fruticis altitudinem adaequat, inqtie tetris t a n t u m fÒlidis &rpinguibus ere-


fcit. Foliis latioribus & minus acuminatis. In fummitate pappis veljulisdecoratur,
quibus fernen iritaeret intenfe calidum & urens. Radice eft tenui & luxuriante, in qua
hujus pianta; dignitas potiflìmum confiftit. A d tertium gradum calida eft & ficca, fub-
tilium p a r t i u m , Pyretriquevicem n o n raro fupplet in praxi. Peculiari denique vive-
nenis à frigore natis adverfàtur.

Quarta: eft frutex arborefcens, caudice duro &nodofò,fature viridi, Lauri majore,
c x t e r u m n o n diffimili. Ffuótusfive Iuli p o t i u s , Piperis longiffiminon qualitates, fed
tantum formama;mulantur, & c a u d i c i adnafcuntur, foliis magnis, lingua; figura;, acu-
minatis, n u n c a l t e r n a t i s , n u n c fibi &; Iulis oppofitis. Radice eft praecedentium U-
borandi efficacia, fimili : folia pro balneis & fomentis contra affe&us frigidos in ufu
exiftunt.

C A-

<
HIST. N A T V R A L . & M E D I C L I B . IV. zi 7

C A P V T X L V I I I,

'Caaghìyuyo, Marmbìum, Cámara-*lapo ¡he Mentajlrum,


& (tAninga-Teru

G
Aaghiyuyo non imbellis planta, luxuriat pluribüs in locis Braíilia?, ad Fruticis
altitudinem, caule lignoiò, unico, exiùrgens. Foliis eft acuminati*, hirfutis, ad
taótum mollibus, leviter ferratis, binis fibi oppoíkis, quae tribus eminentibus
nervis fecundum longitudinem,
multis autem venulis fecundum C A A G H I Y V Y O.
latitudinem intertexta ííint, ac
íuperius tuberculis piloíis,inferius
fcrobiculis fcatent albicantibus.
Flofculis albis fuccedünt baccás
nigrae , magnitudine baccarum
Iuniperi, dulcís faporis, qua; com-
eduntur à Barbaris , & mccum
dant inflar Myrtilli fere. Vnde
ímegma ad lavanda linteamina
extrahunt.
Foliorum pulvis non íblum j
ièd Se fuecus, ulceribus male mo-
ratis 8¿ ex calore potiífimum or-
tis inditus, feliciter illa reftituit.
A c proinde à Chirurgis multum
expetitusv

M A R R V B I V M

S ìcùtquidam Novi Orbis piantasi ob externamfo-


lummodo fìguram, itaquaedam obinternàspotiflì-
Americanum.

mum qualitates, cum Veteris Orbis lierbis cohfer-


ri folent. Ita tota equidem hasc cum vulgari noftra-
tium Marrubio, cundemfpir at odorem & quidem fìia-
vimmum, erficaci£eque eft facile majoris. A quocum-
que Marrubio in hoc potiffimum diferepans , quod
hic flores non in ambiai ipfìus caulisad certa interfti-
tia, fed in extremitatibus ramulorum verticillatim po-
fitifìnt, & quidem cerulei , tribus foliis conftantes :
Caeterum proxime accedit ad Marrubium Pannoni-
cum Clufii, quod illa quoque folia ficut haec noftra lia-
beatmagistenuia,oblongiora,acuminatiora , lanugi-
nofìora & fubtilimme-ferrata.
Ad trium circiter pedum altitudinem aflurgit * caule
ftriato, nodofb, leniter hirfuto. Circa figgulosnodos in
caule, adcertaintervalla,ramulitres autquatùorpro-
veniunt, direste fibi oppofiti, foliis quoque aliquot co-
pulatali ibidem dependentibus. Ramuli autem foliis
cumparvispediculis ad fex feptemve paria libi dire&e
oppofitis ornantur ,5«: floribus verticillis finiuntur. T o -
ta pianta ad raduni eft glutinofa, aromatici odoris, SC
amarefeentis fàporis. Calida ac ficca habetur, ac inter
deobftruentia, contra pectoris imprimis vitia frigida
ufùrpatur. Syrupi quoque & condita inde concinnan-
tur flatulento ventriculo dicata.


G V L I E L M l M S O N I 5

C A M A R A - I A ' Í O five M E N -
T A S T R V M Americanum. S I ulla in campis toto añno íponte
luxuriat herba Medicinalis , hxc
qüidem Camara-lápo, five Menthse ípe-
cies, facile primatum tenet. Etiamfí
enim foliis noílratium fit acutioribus ,
aliiíquepartibus externis hinc inde ab
ea abludat: tamen,fiodorem,íaporem,
8c qualitates examines, uíquc adco
congener Menthas eli Europasae, ut vix
quicquam ab ea reccdat. Luíitani eam
quoque Mentaftro appellant. AíTurgit
caule unico, procero, tereti, hiríuto 6c
rufo, in bipedalem altitudinem, foliis
leViter ferratis , hirfutis, inferius quafi
incanis , binis íibi oppofitis, cumpar-
vulis adjun&is. Infuperioribus ramu-
lis caulis, multi flores umbellatim po-
liti, toto anno Tanaceti fer e mo do pro -
veniunt, cum ílaminulis dilute cazrulei
colorís. Quorum odor , ut 6c totius
plantas, eíl Mentaftri semula , íaporis
arnaricantis & aromatici. Semine ni-
gro, exili, oblongo, quod maturum
pappis evolat. Radice eít renella, fila-
mentis multis prasdita. Tota planta
calida & ficca habetur gradu intento.
Eifdem porro uíibus dicata , quibus
Mentha , magnique fit apud íncolas ;
tenuium enim &c aromaticarum cum
partium fit, Syrupi &EledT:uaria inde
cordialia flatus dilcutientia, peclus &c
ventriculum roborantiapraeparantur.

A N I N G A PERI. A ñinga PmTkafilieníibus diefa eíl


planta fruticefeens,quaz paíflm in
filvis denfis nafeitur, flore exiguo al-
bicante, cuipaucas uvulas è cseruleo
nigricantes, Sambuci baccis fimiles,
íuccedunt. Foliis decoratur lanugi-
nofis, ovalis figuras, trille viridibus
quidem, íad aípectupulcherrimis, ad
taclum inflar Vrticas mortuas, molli-
bus &C velutilanuginofís, quaequener-
vis multis & craífis diílinguuntur.
\ Folia recenter confuía vel in pulve-
remredada, recentibus S¿invetera-
tis ulceribus medentur prima inten-
tione, fi profunde illorum fuecus aut
pulvis iisimmittatur.

C A-
HIST. NATV'RAL & MEDIC. Lifi. IV. *w

C A £ V T X L I X.

AguacéfiveZhQmf had, dninga dutepaluflm > Totirqoba


ífive Hydropiper.
Nter jllasherbas quae mundo Occidentali cum Europa funt communes,7(ympbka

I eft, Braíilianis Aguapé, Lufitanis Gohaórt di&a, qua; lacubus &:ftagnispaífim innata-
re confpicitur. Folia noftratiNymphaja; habet fimilia, ínferius mültis venis imple-
xis prasdita :florem etiam talem, fed qui conftat duodecimi foliis oblongis, acutis, an-
giitis , albis, &: quatuor vi- •-. , r... X T

ridibus foliis fubtus, fuavis A G v. A P E five N Y M P H * A.


odoris. Ejus folia &¿ flores
íicut externa facie, ita qua-
litatibús admodum conve-
niünt cum noftratium, iif-
demque funt uiibus dicata,
apud omnes paífim íncolas.
Quippc folia íbla, vel radi-
ces tibiarum ulceribus , in-
flammationibus S¿ eryfipela-
ti applicata, medentur.
Oleum radicis T^ymphsa
quoque praeftantiífimumexi-
ftitit,atque contra internos
&C externos affe&us calidio-
res in quotiario ufa receptü.
Radices Aguap e hujus Ion-
gas &,íucculentíe íímt, co-
a x five leviter aflatze inter
medicamente, alimentóla
numerantur, 8¿ apponuntur
inter acetaría.
Praeterquam enim quod
bilem r etundant radices,flu-
xibus ventris dyfentericis fo-
lamen afferunt S¿ frenum
imponunt. Ita ut ipíi quoque
Empirici comprobent quo-
tidiana experientia id quod
veteres Árabes & Grasci de qualitatibus N y m p h s o l i m teftati funt ; fcilicet flores ejuí
quidem refrigerare &hume£tare, fed in radicibus & femine ficcandi & refrigerandi
qualitates praducere. Accedit quodin nonpaucis id vegetabilibus pateat, ut una ea-
demque planta pro diveríauniuícujufque partis natura íuum variet temperamentum.

T Nter tot iminienfas paluftres herbas,adhuc tres üfaalcs hoc capite defcribfendàs fufce-
4- pi. Quarum prinio fe offerunt duo frútices, iub nomine Amng<e, quas ficut ob tarará
&pulchram faciem ceteris facile praecellunt, ita qualitate Medica haud inferi ores
exiftunt. Quae autem Aninga-iba dicta, frutex eft qui quinqué aut fex pedes ex aqua
erigitur unico tantum caudice fragili quafi interriodiis divifo, cinereo inflar Iuglandis ¿
in cujus iummitate aliquot folia magna, laste viridia, craíTa, latvia, figura pene Nym-
phasse vel Sagittalis, nervo recto & venis tránfverfís conípicua; Quas lìngula pedículo
innituntur u¿tra pedem longo, fucculento. In eadem caulis iummitate ínter folia ex-
furgit flos uni cus, magnus, concavus, folio unico incarnato conftans, colorís pallide
flavijcum ftamine erano, flavo, inmedio floris concavo. Hùic fuccedit julus,qui fructus
evadit, perpetuis quadratis conftans, ovi Struthionis plus minus, magnitudinis &figu-
T % t%i
ZIO G V L I E L M I P I S O N I S

A N I N G A I. A N I N GA IL

rx, Goloris viridis, intus refertus pulpa alba, humida, quae maturefada Se exficcata,
farinacci fit faporis & tempore famis comeditur. Cujus tarnen excefliis cum evidenti
yitx perieulo fit, quod ob frigiditatem &flatulentiam, more Fungorum terreftrium
furio cari onem minetur.
Lignum eorum qui ad arboream altitudinem exereverunt, ad varia medianica
ufùrpatur, cum enim levis fit, tenax, fuberofus totus caudex, Indigena? & Nigritae ex-
inde /4^^potiflìmumconficiunt,ideft,ratesfuas ex trilignio copulato, ad fluvios
raptimtrajiciendos . Medica autem qualitas in bulbofa fùa radice confiftit, de qua
mox in fecunda Aninga agam, quiautrasqueearundem font virium.

Alter autem Aninga eifdem locis ftagnantibus, ejufdemque altitudinis confpicitur.


Caudice itidem unico ; fed qui difpefcitur mox in varios caules craffiufculos, molles &£
junceos ,Mufefive Bacohainäat; unde exunoquoque caule folium praegrande, oblon-
gum, raris venis confpicuum faftigiatur. Flore eft unico atquc magno &c candido,
ex quo progerminat frudus haud vulgaris, primo viridis, mox ex cinereo flavefcens,
oblongus, crafius, compadus, ac veluti granis &: pundulis diftindus. Nobis inutilis
habetur fere, Barbaris autem edulis ex defedumelioris alimenti.
V t e r q u e r a d i c e eft craffa, bulbofa, quae fola foliis &frudui hjrumplanta-
rum in Medicina prseferenda eft. Quippecum praeter primas qualitates frigidas, te-
nuium quoque fit partium &deobftruens, in varios ufus adhibetur ì Lufitanis&: Bar-
baris.
Contra
HIST. NA.TVRAU & M E D Í C. L I E . I V . zzi
Contra hypochondriorum 8¿ renum inflammationes ac -obflrudiones, fomenta
exinde conficiuntur. Oleum denique expreíTum, prxftantiffimum habetur contra
pr andida mala, atque olei Nymphxa;S¿ Capparumvices fupplet.
Si ex radicibus denique in urina humana codis balneafiant, eaque aliquoties cali-
da rciterentür, fummo exiftuntfolatio contra morbos articulares, tam inveteratos,
quam recentes.

P o T i N 5 o ' B A.

P gera
Otwféba omnibus pafììmnota,Herba ultra tibias altitudinem vix aflurgens, Pnt~
y

Lufitanis dida, folio oblongo, nunc maculato, nunc immaculato, hincin-


de per paludoià & aquofà loca ftagnantia confpicitur, Perficariar per omnia iìmilis,
unde eamPerficariam Americanam appellare placuit. Caulem habet nodofum,tere-
tem, viridem,&ad nodos rufefcentem: foliafimiliafoliis Salignis. InSummitateramu-
lorum proveniunt fpicas florum tenues & longse, piena: flofculis albis. Fert femen
triangulare, fplendens, fufcum, parvum. Radix eft inftar capillorum longorum, qui-
bus fubaquafefùftentat:namcaules oblique mb aquanatantes, ad nodos habent fi-
bras capillatas fatis copiofàs. Radix illius commanfa intenfiore fervore Se acrimonia
linguam inficit, Europammque Hydropiper tantum non fìiperat.
Fomenta èfoliis veteres membrorum dolores dùTolvurit, frigiditatefque abolent.
Pubifazpius applicata urinas è fìrigore cundantes ciunt. Cxterum recens herba inter
caufticaprimas tenet, cujus rei non ignari Chirurgi, ea quotidie utuntur contra ulcera
putrida, &vermibusfcatentia. Tumores induratos digerit,' cataplaimatis in modo
impofita.

C A P V T L.

Althtfa j Qamarù, dguara-quija, & uìcutiguépoobì.

I
Nter diverfàs Malvarum & Althxarumfpecies Americanas, Europxarum xmutes,
hac quidem duxfamiliariflìmx8cab omnibus expetitae fnnt. Quarumnominaver-
nacula mihi exciderunt. Lufitani eas communi nomine Malva Ifco vocant.
T 3 Prior
2.1Z G V L I E L M I P I S O N I S
Prior ( cujus icoHcm hic ex-
A I T H I A , hibeo) Malva cft eleganter ar-
borefcens, caudice r e d o , in-
ferius ramis orbo, fiiperius in
multos diftributo, in quibus fo*
lia magna, Malvai hortenfis Eu-
r o p a ^ , vel Abutili Avicen-
n a modo, folitaric pofitacum
longis pediculis adnafeuntur.
ea in totum funt hirfùta infer-
;

ne albicantia , in ambitu fub-


tiliflime dentata , ad tadum
glutinofa. In extremitatibus
ramorum , & capitellis hirfu-
tis> inftar Alcxx vel Bamia:
gyptiacse enafeuntur flores in-
figniter incarnati, pentaphylli,
glutinofi, cum ftaminulis mul-
tis flavis. Sèmen cft fplendcns,
nigerrimum , quafi triangu-
lare.
Folia & flores quotidiani
funt ufus, loco Malvai, ficut
mox probabitur in fèquenti
herbà.
Altera Althasa magnitudine
quidem, fednon dignitatein-
ferior, ex radice multa tenui in
caulem redum, teretem, uno
latere rufefeentem, vix ad qua-
tuor pedum altitudinem , ra-
mufculis ornate expanfis, aflur-
git. Ciù folia fingulatim polita,
in longiflimis pediculis Malva-
rum more adnafeuntur, inque
tres velquatuor lacinias feda,
& craiTe in ambitu ferrata, quibus notis potiffimum à precedenti pianta diferepat.
Superne fatturate viridia, inferne incana, hirfuta, &: ad tadum mollia, nervis & venis
rufefecntibus. Prope exortumfoliorum ad caulem & in fìimmitate caulis ac extre-
mitatibus ramorum provenit flos egregie incarnatus, pentaphyllo , ftamineque in
medio inairvato:tottriangulares,hifpida£, adhasrentes capfulaj grifèi coloris, juxta
le in orbem pofitae funt, quot folia flos habuit sin quibus fèmen triangulare, fubrotun-
dum, 6c figura Lunae gibbse, coloris grifei, magnitudine Farris. Ego utriufque herbs
decodumpro clyfteribus &: fomentis quotidie prsefcripfi : quod intermodice refri-
gerantia & emollientia principatum teneat. Nec aliam peculiarem qualitatem, ab Al-
thxz veterum difer epantem, in hac potui animadver ter e.

C veftris
Amaru,five Solanumveficarium. etiamfi enim hxc Solani fpecies Americani fil-
foliis fìiis dentatis, caule pilofò, nonnihil abludat à veterum Solano Hali-
cacabo jtamenfi caetera externa & interna rite confiderentur, nulli alteri plantse com-
pararipoteft. addequod hujusfilveftrisfolia in ambitu ferrata piane conveniant cum
foliis Solani hortenfis Fuchfii.
Ex radice parva, alba,filamentofà, enafeitur caulis fatis craflus, quadrangularis,
nodofus, pilis albis veftitus. Ramisitidempilofisfolia adnafeuntur dilute viridia, ad
tadum mollia, longis pediculis innitentia ; figura cordis, craffa, modo in ambitu den-
tata, fimilia foliis noftratis Solani Halicacabi. Exthecularotundaprodeuntflofculi
parvi, pallide flavi, in quinque angulos expanfi ; intra fiorerà font quinque macula: &c
totidem
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. L I B . IV. m

C A M A R V.

totidem ftaminula purpurea : ita ut flos claufùs quinquangularem ftellam referat.


Poft quos fequitur fructus pallide flavefcens, Cerali magnitudine, folliculo incluiùs
modo noftratis Halicacabi fruótus, nimirum pentagono, turbinato, cujus anguli li-
neis purpureis intexti. Frucìrus comeditur & eftfàporefereutnoftrasHalicacabus.
Herba cocìra fèrvit lavandis cruribus , ac proinde frequenter balnea ex iis confi-
ciuntur.
Frucìns tenuiumpartium cumfit,hepatis & renumabftru&ionibus dicatus eft, eo-
demque modo ut in Europa exhibetur. In eo folum differ ens, quod diuretica qualitas
in remiffiori gradu huic videatur concena.

A Guara-qttiy'a,fiveSolanum bacciferum Americanum. Sponte in agris & deviis ar e-


nofis luxuriatnotiflìmahsec pianta. vulgus Lufitanorum diverfa indidit nomina:
alii enim Erva MourAVCÌ Pimente do Gai/inha; AH Eri/a do Biche merito appellarunt,quod
frequens ejus fit vfiis in Endemia illa ani inflammatione Bicho del culo di£ta. Frutex hic
ex radice filamentofa, alba, caule unico, viridi, medullofo ornate exfurgit. Folia ha-
bet CapficoBrafilienfifimilia, duo, tria, vel quatuorjuxtafepofita, inaequalis magni-
tudinis. In quolibct pediculorum hinc inde nafceijtium emergit flofculus albus ex
quinque foliolis retrorfùm inclinatis, quinque ftaminulis erectis, luteis, in medio pofi-
tis. His flofculis verno tempore potiffimum fuccedunt baccae rotundas, quse mature -
facfoe, pra? nigredine fplendent, copulatim pendula, fuccul en tx, mul tos acinospurpu-
rafcentes continentes, quas ab avibus devorantur.
T 4 Folia
Ü 4 G V L I E L M I P I SO N IS
A G V A R A - O^V I Y A'. Folia imprimis,magnl
fiunt in Medicina,ä Chi-
rurgis aeque ac äMedicis
expetita. Cum aftrin-
gcndi & refrigcrandi in-
figni qualitate vim quo-'
que anodynam habent
conjundam, non tarnen
foporiferam. Vulneribus
tibiarum, rimis papilla-
rum mulierum , folia
cum optimo lucceflu ap-
ponuntur. omni deniquo
excedenti calori atquo
inflammationi profimt,
ardorefque nimios ani
extinguünt, fi eörum fuccus rccens expreffus
cum txdis ano immictatur. Cautio tarnen ad-
hibendaperpetua,ne promifcuein omni inflam-
matione pro topico apponantur, ob infignem
repellendi & refrigerandi vim, qua? in totahac
planta videtur praducere. i
Cortex ejus contufiis &C aquis impofituspuces
inebriat,ut in retia praecipitentur.

A C V T I G V E ' P O - O B i.

A Cutiguépo-obi. Non imbellis pianta


frutice/cens in fìlvis hinc inde
confpici datur, quae ex radice iìiperius
rotunda inftar Bulbi, fùcculenta, infe-
rius filamento/a, exfùrgit unico caule
longo, redo, arundinaceo, ex quo hinc
indepromanant inpediculis folia lon-
ga, acuminata, eleganter viridia, fplen-
dentia, ad tadum inftar membranacex
chartaz, nervofecundum longitudinem
& fubtiliffimis lineis obliquis decorata,
& i n ambitu linea rubra, fimbriata.
In fiimmitate caulis,provenit flos inftar
Lilii egregie incurvati& ignei coloris,
tribus vel quatuor foliis conftans : apud
quodlibet folium tria, quatuor, aut
quinque ftamina extant,ejufdem colo-
ris, figura ut dens apri. Radix affata vel
c o d a tempore famis comcditur. Et
inprimisà Medicina; pcritis expetitur,
quia fola abfque alio remedio ulcera
male morata fanat, fi contufà iis ap-
plicetur.
C A,
H I S T . N A T V R A L & M E D I C . LIB. IV. zi 5

C A I V T LI.

Varia [pedes Quiya fiDe Tiperis TSrafilienfes, &


. z5Adangaratia five Zingiber.

C
Irriter duodecimdiverfefpecies Piperis domeftici five Capfici Bfafilienfis re-
periuntur : ut plurimum figura fru£tuum différentes, cumin ceteris fere con-
veniant. Quarum plerarque licet ab exoticorum authoribus traditse finticones,
non fùpervacaneum duxi, has addidiffe. Quinque eorum genera, frucTrum furredum

Q v i Y A five P I P E R BRASILIENSE.

8¿furfumípe£rantemhabent, cseteraeiunt fru&ibus five rotundis five oblongis ad ter-


rain inclinantibus. Fruteicentes funtomnes foliis &f]oribusinterfefibifimiles; cse-
terumfruduum infigni pulchritudine inter fe certant.
Sed, ne quis erret, longe alia eft planta ab ea qua; fertnotiífimum aroma Mallaguetta^
Belga; vocant Grayn, quod ex Africa affertur; nam neque f e m e n ñ e q u e planta ullo
modo conveniunt; fiquidem UWallaguette femen nafcitur in lobis pene ad modum Ireos,
& folia dicitur habere fimilia Gladiolo.
Ca;terum licet virium gradu differant ha; noftra; Malagueta , fere omnes tamen
ftmt acres atque infignis efficacia;, & imprimis quorum fru&us minimi funt, five ro-
tundi, fiveoblongi,ut ^uiya^ui 8c Jfyiya-apuá five P'tmetci rodonda., J%uiya-euwati,2£
}

guiya-
2X4 G V L I E L M ì PI S O N IS
JZutya-carapo. Excipimr tantum itnicà
Qjr i Y A. quae Pimento dolce appellatur , & five
cruda five condita menfà? deliciis infer-
tur fine ullo calore mo'lefto. Flores
•omnium flint candidi, fructus fànguinei
colons, femine flint ex flavo albicante
&:ferventis caloris, foliis Solanifimili-
bus, la?te virentibus.
Tette Ximene hfrexicani hanc plan-
tarn Chilli vocant, qua? fert filiquas illas,
Hifpaniola? Incolse Axi, &c Antiqui Silì-
quaftrum, Hifpani piper Americanum,
& A&uarius Capficum. De quarum
viribus &ufùXimenes prol'ixe egit.
Olim ob infignem acrimoniam,neque
inmedicinam, nequein cibum admic-
tebatur, fed poftquam humanum ge-
nus excogitavit cprre£toria &utendi
m o d u m , utriufque nunc participat.
Indigena?, Lufitani, &noftrares,ha?c
Piperis genera omnia, Orientali Piped
longepraeferrefblent, eaque, turn re-
centia, turn exficcata, concifà, cibo,
imprimis pifcibus, optimum faporem
conciliant, &fanitati conducunt. In
multiplicem uflim pra?terea à Medicis
juxta ac vulgo arefa&a refèrvantur, néc
facile vires deponunt, fed potius fu-
munt adficcitatis'&: caliditati's fupre-
mos gradus. Integrum Piper recens
( qUod minoris eft fòrtis ) deglutitum >
fiimmopere valet ad difcutiendos fto-
machi flatus, languidamque conco&io-
nem, córroborat denique vifcera à fri-
gore obfita. Vrinam cit in fpiritu vini
macerata?filiqua?inftifum;membra tor-
pida & paralytica reftituit,fi eo reitera-
. tisvicibus laventur. Pulvis ejus apoftemata frigida refolvit gallina? axungia? mixtus.
Tutius autem &: jucundius ha?c pra?ftat, fi rite pra?paratum ciborum obfbnia ingire-
diatur, quod fit ace t o , cui integrum Piper immerfum fuerit : turn quo que fi in pulve-
rerri rediga tur cum modico Salis Brafilienfis.
Eximi ce ha? pianta? jamdudum in hortis Hifpania? & alibi, non modo propter or-
natum, verum &: ufum medicum ac condimentorum fbére exchlta?. In hortis au-
tem totius fere habitata? America? plures illius fpecies obfervantiir, & filiqua? illa-
rum in tam frequenti funt ufu, ut vix edulia reperias quibtis non admifceantur.
Quamobrem cautio habenda , ne quisiis crebrius &immoderatiusutatur. Renes
enim,oculi& hepar exindeinflammantur in regionibus his fervidioribus, pra?cipue
juvenibus & viris qui à vino non abftinent, dolores hypochondrioiiumj abfceflus in-
ternos excitant. Semen hujus pianta? adeo eft acre, ut cavendum fit,ne quis digitos ad
oculosferat, cum illud confricuit. Qui plura volet, adeat Clufii Guras pofteriores,
ubi exhibetur 1 ractatus egregius Patris Gregorii de Siliquaftris. Recens enim tuffim
validam proritat, corpus turbar, atque pe&us maxime infeftat, fi carbonibus impofi-
turn, ejus fumus excipiatur orevelnaribus. Omnium horum friiticum folia & radices
prima balneorum calidorum funt ingredientia.

A Rte colitur, non /polite crefcit, Mangaratia, qua? apud totius orbis ìncoìas in deli*
ciis umrpatur. Ac proinde cum neque cultura vel externa facie > neque interna
quàìitate
HIST? N A T V P v A L & M E D I C . L I B . VI. 2. ¿ 7
quartate ab alio Zinzibe-
re multum difcrepet, de- MANGARATIA five ZINZIBER.
fcriptioni hujus noftra:
noninhanrebo. Recens&
viridis, faporis eft fortio-
ris quam qua: astate ficcata
ex India affertur, magna-
que quantitate hie Sac-
charo conditur.Qupdan-
tequam fit,Soli exponi-
tur,ut luperflua humiditas
confumatur : fed cave ti-
bi à nimio ufu, praecipue
quifanguinees fervidiori:
adeo enim ofcula venarum
acrimonia Tua aperit, ut
fanguinem fixbinde per
urinas eliciat. Quando
cum caule &: folio tranf
plantatur, folia decidunt,
& poffc trimeftre demum
jpacium nova generàntur j
ideo fine caule fola radix
plantanda;
Etiamfiputem non effe
Brafilia: nativam,fed ex In-
dus orientalibusficut ory-
za hue traductam ; tarnen
in omnibus America: pro-
Vinciis luxtiriat ; feritur
enim &: propagatur tarn
per fernen quam per radi-
cem, idque feliciüs men-
fibus aeftivis. Inter dum integra radix, parieti appenfa^ ibi progerminat. Vide qua: Clu=
fius & Garzias ab Horto fuper hac Planta notarunt.
Fr. Ximenes. QuodMexicani vocantChilti, Orientis Arabes , Turca:, & Perßedi-
cunt Ginzibit, officina: Ginziber. Duas autem illius reperiuntur fpecies : quarum una di-
citur mas , altera, fcemina. Mas habet folia magis afpera quam Gingiber,& craffio-
ra,verum ejufdem figura:: radicemquoque majorem & craffiorem, faporisacris&c
aliquantum amari ; ufurpatur adverfus affectus ventriculi & inteftinorum è caufà
frigida.

C A P V T L i t

JS^hambi, Iacua - Acdnga, alia Jouaraqumhd &' 3

Herba Lanuginoja.

O Limneglecta plantafinfilvis &nemorofis dumtaxat locis reperiebatur ; tan-


dem, cognitis illius virtutibus, hortis eft illata. Pro vario natura: & cultura;
lufu, varus mòdis excrefcit, &faciemfubindemutat. Herba eft caule fàtis craf-
fo, lignofo, tereti, geniculato, qui Portulaca: modo partim humi fèrpit, partim erigi-
tur atque radices agit multas, filamentofàs, teneras, albas. Caulis & ramuli perpe-
tua hirfùtie quafi veftiuntur, atque hinc indefe ornate difpergunt, duo fibi oppofiti,
quifque folium producens magnum, dilute viride ; quod ut varia: magnitudini^, ita 8C
figura: eft ; aliquando enimleviter eft ferratimi, aliquando profunde laciniatum.
In extremkate ramulorum fiores proveniunt fohtarii, magnitudineCerafimino-
ris,
a *8 G V LI E L M I F I $ D N I •$

N H À M B ï.

ris, confiantes folo umbilico rotundo fine foliis : Casterum Chamomaelo non multum
diffimiles. Semen in umbilico, ovali figura, plane comjftefTum, ex fufco grifèi colo-
ris iplendentis.
Calida &cficcaeft in tertio gfadu, linguamqueprafguftatavellicat. La&ucas caete-
rafquehume&antes &: réfrigérantesherbas, qux pro acetariis folentapponi, tempe-
rat, &fapore aromatico imbuit. Praîterquam quod tenuitate partium & caliditate
intenfa calculum frangat, vis peculiaris contra colicos affe&us illi ineft. Tum quoque
fi flofculi &: pappi comedantur* renumvifeofitates &: uteri immundities expelkmt.Sy-
rupus eifdem malis dicatus pra^paratur. Flatus &c obftructiones exfrigoreortas diffipat,
fiintus afTumatur, aut balneis^fovendocorporiconcinnatis, injiciatur.
Poten-
HIST. NATVRAL & MEDIC. L I B . IV. zz9

Potentia antidotali prasftare 8c toxico fumme adverfari, experimento comportimi


habeo. Itaque quod vidi, hie referam. Brafilianus quidam Bufonem nadus prcgran-
dem&veneno tumidum, fucco floris 8c foliorum tergo lcviterinftillato, eum confe-
ttimi enecavir. Ncc tantum animantia venenata exftinguit, fed 8c praxordia hominum
adverfus venena munit, fi mane &: ventrículo adhucjejuno manducetur.
Aquas hydropicoriim feliciter educit, &robur addit viiceribus. Indigent ad fir-
mandam valetudinem, pultibus è Mandihoca. fa&is, hanc herbam indunt, non fine pro-
spero íucceííu,quod frigiditatem ejus egregie retundat.

I A c V A A c A' N G A.

F Rutceiccns & orna-


tiífima planta, inare-
nofis potillimum locis
luxurians, à noftris ac
Barbaris in ufum quoti-
dianum recepta. Vulgus
LufitanorumFi^tf/S no-
men indiderunt. Aifur-
git ultra duorum pe-
dum altitudinem caule
hirfuto.
Foliis eft craifisNepeta:
fimilibus, palmae magni-
tudini* , rugpfis, 8c ad
ta&umplufquam Vrticas
aipcris,&: ut Scarlea cor-
rugatis. Ex quibus exilxr-
git caulis, five {pica po-
tius, decern circa digitos
longa, granulis perpe-
tuis,eiíque viridibus coo-
peráis more Plantaginis,
nifi quod fummitas illius
cauda:, Scorpionis inftar
4
incurvetur , qua: finitur *
floiculis parvis, c caeru-
leo 8c Iifteo mixtis, figu-
ras inftar parvi calicis.
Radix pedem longa eft,
ferere&a, paucaaut nul-
la filamenta habens,intus
alba , lignoià 8c lenta ,
fere infipida, cortice
fuico.
Inter abftergentes 8C
mundificantes numera-
tur hxc planta, contra vulnera 8culcera, quodfimul confolidandi qualitatepolleat ;
turn 8c contra cutáneos aftedus, ex aduftione natos, feliciter adhibetur, five fimplex,
live compofita.
Reperitur 8c alia ipecies priori plane fimilis, nifi quod paulo major fit quoad cau-
les. Radix eademeft, folia autem paulo molliora, ipica quoque incurvata, flofcu-
lis albis, quinqué foliolis conftantibus. Semen denique rotundum , non triangu-
l a r e , ^ in priori. Hxc nomcn audit Aguaraquwha. Vulgaris quoque 8c trivialis plan-
t a , cuj us folia contuía, apoftemata 8c tumores reiòlvunt, fi reiteratis vicibus eorum
iiicco fricentur. Multis porro ufibus dicarunt, 8c contra interna mala exhibent In-
coia;.

Paucio-
3o G V L I E L M I P I S O N I S
Aucioribus cognita, &innu-
HERBA LANVGINOSA.
P perrima peregrinatione mihi
tradita hxc herba, afpedu egre*
già. Quam ha&enus vero nomi-
ne deftitutam, primo intuitu La-
nuginofam appellare placuit,
quod caulem& folia, caque exi-
gua, pulchra,longa & molli la-
nugine obdu&a invenüTem.
Fruótum fert rotundum 6¿ vi-
ridem, lanuginoíum, fatuum:
Radicem habet parvam & te-
nuem, non ingrati fed fubama-
ri faporis,cum quadam adftrictio-
ne, in qua fola parte piantai qua-
litatem mcdicam latere comper-
ami eft.
Contrafluxusventris à frigore
natos, apud mediterráneos &re-
motiores incolas,familiare eft re-
medium , mihique admodum
commendatum, fed nondum in
ufas adhibitum, quod in habita-
ta parte Brafiliae vix occurrat.

C A P V T L I I I.

Cdtt-dtaja, Ipecacudnha, & (jM-afid.


Npratisuliginofis&: apricis campis elegans pianta Caa-ataja reperitùr: Lufitanjs

I Erva depurga de Ioan Pays di£ta. Vnico teniùflìmo quadrangulari caule, vix palma:
altitudine aflurgit, femper laete virefcens,partim terra: incumbens, ad genicula ite
CAA-ATA'IA.
rum in terram radices agens pár-
vulas , partim erecta ftans. Ad
quodhnct geniculum, duo folio-
la libi opponuntur, Nummulariae
figura & magnitudine feti redius
Veronica: aut Chamaedryos > in
ambitu ferrata,8¿ pallide viridia.
Ad quodlibet par foliorum flof-
culus minimus provenir, quafi
galeatus, albus. Pofthuhc icqui-
tur illiquida grani avena: magnitu-
dine&Cfigura,qua: iponte ièape-
riens, iemen effundit minimum,
rotundum,obfcureflavum, minus
femine papaveris minimi. Nullius
odoris eft planta,fediàporis amari.
Radice eftfibroià, tenui, parva,
iubamariiàporis.
Inter nobiliffimas 8¿ vere medi-
cinales purgantes & aperientes
hatc herba merito cenfetur à peri-
tioribus Incolis : à vulgo profano
vix cognita, & nondum in ufas ap-
plicata : utpote cujus manibus vix
¡~7T ; ; > tuto permittitur tam erficax me-
' ^S. dicamentum.
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. Í IB. IV. ijt
dicaméñtum. Quippeillius deco&um vel Tùccus, tum quoque pulvis, fi exficcetur,
pauca quantitate exhibitu's, tarn valide menfes movet, ut non impune ab omnibus
capiatur. Ego iùccumrecenter expreíTum ad 3 J . circiter, ex convenienti liquore pro-
pinatum, menftrua & urinas, tum quoque excrementa per alvum iàtis vehementer
aliquando exturbafle obiervavi.

IPECACVA'NHA,

T Andern ad decantatas has falutiferas radices ordo nos deducir, qua; praeter facul-
tatem purgatricem per íiiperiora ¿¿inferiora, omni veneno eximie adveríantuf.
Nec credo, praeftantius remedium adverfus plurimos morbos ex longa obftru&ione
ortos, imprimis inventrisfluxibus medendis, in hifce terris reperiri facile.
Duae exiftunt ípecies, neutra ánemine, quodfciam, deícripta, earumvequalitates
cximiieinlucemprotraéfce. Vtraque eidem uííii dicata, íedgradibus facultatum, tum
& facie, & natali íblo , difterunt. Vna enim earum humi depreíTa, exiguior in pratis
crefeit, Pugelio non admodum diflimilis. nam caulis foliis lanuginoíis exfurgit multis,
albiíquefloículiscingitur.'radix illius eftcraífa, filofa, albicans, áLuíitanis ad differen-
tiam, Ipecacuanha Blanca di&a, quae, quod minus turbet corpus, & venenis validiffime
reíiftat, jeque pueris acgravidis exhibetur.
Altera, cujus Iconemhic damus, eft longitudinis femicubitalis, trinis vel quiñis tan-
tum foliis ornata. Gaudet locis opacis, ¿¿ tantum in deniioribus reperitur nemori-
bus. In iiimmitate caulis baccas producir nigras, fed paucas. Radice eft tenui, tor-
tuoía, nodofa, fuici coloris, iäporis ingrati, amari, calidi S¿ acris. Exficcata in inul-
tos annös refervatur, nec facile vires deponit antidótales , fudoriferas, fedquidem
vomitivas. Ejus in pulveremredacte doíis eft drachma; in infufo, drachmae, plus,
minus, duae. Facultatem habet abftergendi, meatus referandi, ac infarctus exfol-
vendi. t

Vtriuiquequotidianus eft ufus, malunt tamen dilutum, quod vel unius nodis fub
V % -dio
2jl G V L I E L M I P I S O N.I S
dio maceratione aut codione in aqua, medicarti fuarn virtutem abùnde liquoribus
communicet. Poftea caput mormum reférvatum, denuoque eodem modo prepara- •
tiim,ineumdemufiim exhibetur;minus quidem efficaxad purgandumvel vomeu-
dum, fed magisadftringens. Ita ut radix haec non iblum m'ateriam morbificani, licet
tenaciffimarn, àparte affe&a revellat, eamque per fuperiorà expejlat,' fed 2£ aftrin-
gendo vifcerum tonum reftituat. Pra;terquam enim quod fluxibus ventris, aliifqüe
morbis medeatur, venenis advérfatur, virufque, turn occulta qualitate, tum manife-*,
fta,per vomitumftatim expellit. Quamobrem r eligible à Brafilienfibus- réfervaìcur,
quiillius virtutes primi nobis revclarunt.

C A A - A p i A'. " C Ecr.etum hujus herb«,


^ Lùfitanis dèbemus , '
qui nobis cam fuppedita-.
runt PufiHa- eft pianta
deprefla, fed qua? hu-'
militatemi prasclaris do-
tibus abunde compen-
fet. Ex radice .enim pen-
nam olorinam cf afla,ver-
rùcofà, filamentis ad la-
teral , &C inferius tenui-
bus praedita, exteriusc
grifeo flavefcente, intc-
riusàlba, tresvel quatuor
pullulant pediculi., tere-
tes, qui quilibet unicum
folium fiiìtinent., pbro-
tundum vel oblongum,
tenerrimum,• fijperius
Splendide viride, inferius
paulum albicans, habens
nervum, & inferius verias
tranfverfim conipicuas.
Florem fert in proprio
pediculorotundum, um-
bilici figura, floris Belli-
dis a^muluni, multis fta-
minulis Conftantem, ex
quo fernen provenit mi-
nus Sinapi. Radix ej ut
dem fere cum Ipecacuanha;
prazftantias & efficacia;,.
unde & Ipecacuanha abuflve à quibufdam appellatur. Cujus vicem in vomitu ciendo,
& alvi profluvio compelbendo egregie fupplet, Eo tarnen difcrimine obferyato*, quod
primamfuam dignitatem à virtute antidotali fortiatur, quam an aliunde mereatur,
nifi quod vifccra tetris fuliginibus liberet, mihinondum experirilicuit.Radixprimum
haud manifefto faporeeftpra;dita, fed mania, quodammodoacris eft, &:relinquitin
lingua vellicantem humorem. .
DifFert porro ab Ipecacuanha, quod ad vomitum proritandum minus fit valida, ned
pari efficacia humor es peccantes per fuperiora exturbet: quo fit, ut radix, qua; odore
& fapore alteri cedit, majori quantitate exhibeatur.
Indigena; integram piantana contundunt, & fucco prelibato virus à ventre exclu-
dnnt : à colubrislaefi, aut fagittis venenatispercuflì, eundem, antidotiloco, vulneri in-
ftillant non fine fucceflu.
Datur hie &: alia Caa-api& fpecies, priori per. omnia fimilis, exceptis foliis ; qua; qui-
dem ejufdemfunt figura;, fed in ambitu ferrata &hirfuta: pediculi hor urn raris veftiun-
ftir pilis. Florem fert in proprio pediculo rotundum cum umbilico in medio, inftar flo-
ris Chamomeli. C A-
tìlSt. N A T V R A L . ßc M E D I C , L I B . IV»

C A P V T L I V.

Conambdkßve Filix, (joaticad five Tolypodium, Onontiis


Jpccies j Cünambat^minfive\Miaritiìjpeaes-äua,
Ur Tino {he Vrtica.
N denfis nemoribus mediterràneis varia;Filicisfpecies luxuriant, quarumprxci-

I puam, minufque ab Europea abludentem in medium hic profero. Qu^intriurri


. autquatuor pedum altitudinem aflurgit, caule quadrato, ex rufo nigricanteiplen-'
dente lanugine rufa obduófco.
Folia ejus alata fibi invicem al- C o N A M B A ' i A five F i L IX.
ternatim opponuntur. Foliola
autem alx, fùnt tenera, viridia,
itidém alternatim öppofita, in
ambiai fùbtiliter ferrata ; in
uno autem latere cujufqucfo-
liòli , pulvis fecundum oram
fölioli in longum adpendet ru-
fus. Q ü i inftar farina ulceri-
bus'tetrisin{pergitur cumfiie-
ceffu. Nec florem , nec fru-
ttimi, nec fernen fert. Radi-
ce eft longa faporis amari, nec
tarnen mordicantis ; ulceribus
exficcandis non folum exterius,
fed lumbricis enecandis intus
exhibita medetur. Iifdem por-
ro ufibus dicata quibus veté-
rum Filix. Acproinde obin-
iìgnem abftergendi & deob-
ftruendi efficaciam ab advenis
aeque ac indigenis in medici-
nam reeepta. An vero pecu-
liari vi vulnèribusfàgitta aruri-
dinea fattis auxilio fit ut Dio-
fcorides de eateftatur , à me
nondum compertum eft, licet
vulnera àfagittis ejufmodiin-
flicta, hic nimis, frequentia exi-
ftant.

CATICAA' five P O L Y P O D I V M .

V erum Poiypodium, undiquaqueinipfis arboribus, pf^fertimvefo in Palma Vrii-


curt Sc Carduo Caraguata crefeit. Caeterum vulgari Polypodio externa facie fi-
milis. Radice eft longa pilofanodofa fübrufo muico obdueta, interius exalbo flave-
feente, fucculenta, dulei, cum aufteritate mixta. Vnde caulescubitüm alti, contor
t i , ftriati, nigri aut rubri recta exfurgünt. Qui in iùmmitatemulta habent folia, tri-
na fibi dire&e vel alternatim oppofita, Ixte viridia, mollia, nervo obfeure rufo fecun-
dum longitudinem : juxtä quem in utroque latere inferiori quadrüplex feries punetö-
rum pulveris lutefeentis è rufo conipicitur ; Sc inter punetula à nervo per latera tranf-
veirfim multa; tenues venula; virides. Quantum ad vires hujus Polypodii Americani,
facile Europäern dignitatefuperat, atque validum remedium deobftruens Sc incidens,
bilcmqueabftergendopurgans per alvium

Ö N O N I D I 9
*34 G V M E L M I P I S O N I S

O N O N I D I S fpecies.
Rivialis herba, cujus nomen Brafìlienfe incognitum, vera Ononis non fpinofa no-
T bis vifa eft. Cui multi caules teretes, lenti, pilori, ex una radice enafcuntur Ion-
gi, partim furreófci, adta&um quafipinguiufculi feu glutinofì ; è quibus hinc indeal-
ternatim&: quafi mutuo amplexu in exortu prodeunt ramuli, quos eodem m o d o ,
petioli breves comple&untur , atquc quilibet tria foliola , quidam etiam tantum
unicum continentes : fimtque foliola oblonga, angufta, nervo fecundum longitudi-
nem&venulisobliquis inferne prsedita, &: leviter pilofa. Flofculos ex finuprodeun-
tes fert luteolos Ononidis nofìxatis modo , cui etiam circa facilitates medicas non
abfimilis eft : quamobrem fupervacaneum duxi, earumherbarum cognitas qualitates,
fufius enarrare, qua: ab Audoribus Botanicis tradita: font. Radix enim eft ex ordine
calefacientium atque tenuium partium, vifcofitatibus veficas dicata.

C O N A M B A I - M I M fiveduas ADIANTI fpecies.

V Eniam facile
merebitur qui
Novi Orbis vegeta-
bili a non fàtis exaófce
femper ad veterum
fpecies redegerit.
Cum enim figura
magna ex parte ac-
cordent,omnes tamé
ejufdem pianta: qua-
litates atque partes
externa: rariffime
conveniunt. Q u e m
Natura: tufum etiam
eft obfèrvare in no-
bili h a c , partim ai-
gretti, partim dome-
ftica faóta pianta. In-
digena ob fimilitu-
dinem quam cum Fi-
lice habet, imprimis
minor hxc, idem fe-
re nomen quod Fili-
ci etiam huic indì-
derunt. Scilicet Co-
uambai-miri-, quafi parvam Filicem dicerent,
cum tarnen, fi interna: prsefertim qualita-
tes ad examen rite r evo centur, Adianti vel
Trichomanis fpecies fit liabenda , quam
Lufitani Avenca dixerunt. Quarum major
&C minor hicapponitur. Vtraque Celebris, èC
inquotidianos ufus apud asgros recepta. AfTurgitmajor ultra duorum pedum altitudi-
nemex radice intus flava, extus nigricante, filamentofa fub terra ferpente. Caulishu-
jus tenuis, ftriatus, ex brunno nigricantis & fplendentis coloris, ac lanugine quadam
hepatici coloris veftitus. Superius ramulos aliquot habet inordinate pofìtos, qui, ut
& caulis, folia habentalternatimpofìta, dilute viridia, in ambitu den tata, atque An-
gularis figura:. Nec fioremnec fernen ejus unquamvidi, licet diverfis anni temporibus
accurate earn obfèrvaverim , quod quidem cum vero Adianto Europaeo commune
habet. Ejufdem quoque eft qualitatis, ejufdemqueufus ad expe&orandas vifciditates.
11. Adianti minoris caules ejufdem cum priore figura: & coloris, fed non veftiti
lanugine, verum veluti farina quadam afperfi. Folia alata diveda: magnitudinis al-
ternatimpofita,fupernefàturate viridis coloris, infcrius farina pulvere nigerrimo mix-
to
HIST. N A T V R A L . & M E D I C . LIB. IV.
'31
to afperfa. Nec florem fert nec femen haec quelque. Non putem convenientius reme-
diumexcogitatuminpedoris afFedibus, quamSyrupi&: décoda utriufque hujus Co-
nambai, quod eximie bronchias pulmonum aperit.

Deo notas herbas qua; prius PINO' five V R T I C A


A tadu de node peregrinan-
ti, quam de die vifu percipitur,
non eft quod pluribus inhaeream.
Exfurgic ex radice parva filamen-
tofa, in terris arenoíis iponte lu-
Xuriat, caule ftriato, aliquantu-
lum pilofo, & craiTo. Folia au-
tem Vrtic32 noftrati fimilia, ma-
gna , in ambitu ornate triangu-
l a r e s dentibus, Sc raris pilis
praedita. Fert fuperius racema-
tim^>lures flofculos plane párvu-
los , candidi coloris,longo pedi-
culo infidentes.
Vrtica hxc ei/Hem uilbus di-
cataquibus Europasa. Nec ípe-
ciflcas in ea qualitates hadenus
comperi. Semen enim 8¿ radix
inter digerentia, tC urinas mo-
ventia uiurpantur.

C A P V T LV.

Tupalpi & Vrucatú, Miaría tres [pedes, Ciporéma, Tipi,


c
Ibirarémo > & quatuor Tataibá five Braßic<e[pedes.

p
Lanta eft nobilis,quas nunc humi, nunc fuperarbore (ficut alias multae plantae)
fineradice luxuriat, interque bulbofas, quodBulbum habeatprasgrandem &C uti-
lem, facile primum locum meretur. Cujusfiformam externam, fi vires {pedes.
SquillamiEuropaeam díceres, quod il-
T V P A I P I &: V R V C A T V ' .
lam per omnia referan ac proinde ali-
qui Indigena? à potiori videntur nomen
"Tupaipiy quodBulbumfignificat, Lufi-
tani. CebólafiveC e p a m , impoíuiíTe. Fo-
lia habet numero quinqué vel fex, tri-
bus ncrvis fecundum longitudinem
more Plantaginis prsedita, nec florem,
nec frudum ferentia ; iimt autem cubi-
tum longa, gladiata, inferius definentia
in Bulbtrm ilium praegrandem, qui me-
dullam virefcentem, pinguem, & i n o -
doram, ad tadum frigidam inftar un*
guenti faditii, fed iàtis efficacem iiip-
peditat. Dolores enimfedareex calore
natos, perhibentBarbarijfoporem quo-
que inducere experientia comproba-
tum eft. Lufitanivero mecum ipilim
bulbum in uiiim quotidianum ficut
ficut Squillam Europaeam feliciter ap-
plicabant. Ilia autem quae humi crefcit, facie $C efficacia precedenti eft fimilis, Lufita-
nis cebóla albara. Bulba eft rotunda, alba,pugni magnitudinis, cutícula nigricante :
V 4 folia
x$6 G V L I E L M Ì P I S O N I S
folia fertquatuorvel quinque fefquipedalis longitudinis, lineis fecundum longitudi-
nem viridibus texta, infra multis radiculis filamentofis fe fuftentat.

f RES A L L U M I ipecies, C I P O R E ' M A , T I P I ' , IBIRAREMO.

Liquot pianta; in vaftis Braììlia; nemoribus reperiuntur, qua; ufque adeo Allii
A qualkates a;mulantur,ut vel leviflìme attada;graviffimo odore filvas &: cedes inte-
gras inficiant, atque fimul capiti & naribus obfint. Tres diverfa; potiilimum mini in-
notuerunt, quarumprior fiporema, fed Lufitanis fipód'Alh.onpminàtiir. Illienimìub
nomine [ip'o compleduntur omnes illas mirabiles hcrbas inuivis luxuriantes, qua; al-
tiiTimarum arborum cacumina ada;quantes, eas flexuofo Se tenaci duduampleduntur.
Acproinde cum omnifrondeexceptis foliis deftituta;fint, nonhabeo quo earumde-
fcriptionem ulterius protraham.
Secunda 1^/fruticis altitudinem asquat, flores albicantes, frudus nigros rotundos
prunorum inftar, fed fatuos profert.
Tertia procera eft arbor ibiraremejn fiivis, turn quoque Olindas promontorio repc-
ritur,ligno adeo duro ut ciftàe faccharifera; inde conficiantur. Foliis eft tte frudibu#ro-
tundis. Ejus facilitates cum prascedentibus conveniunt & iifdem ufibus inferviunt.Bar-
bari ad duo potiflimum mala applicant. Cortices admixta aqua contundunt, indeque
vifcidum mucum, five fmegma vi eliciunt, quo puerorum corpora qua; febribus lends
& obftr udionibus illis diuturnis è frigore natis,obnoxia funt; adultorum quoque mem-
bra vagis articulorum doloribus infettata inungunt &fricant cum felici fùcceflu. Ego
obingentemharumplantarumcalorem Se erficaciam, pofteriorem hanc ootius cura-
tionem, quamillamprioreminpueris exerceremalui. Multi enimadulti afrigidisillis
mufculorum,nervorum&tendinumaffedibus internis &externis {Curimentosgenerali
nomine appellant Lufitani) crebra Se forti hujus mucilaginisinunclionèreftituifolent.

T A i A o' B A I. TAIAO'BA II.

D lverià; BraiTìca; quas Novus hic Orbis


producir, Radices autem
Taiaéba, Taia
ab Indigenis vocantur. Harum Prima la-
defeens S¿ alba exiftit radice orbiculari non
tamen bulboía, exterius incarnati colorís,
interius flavi, Cepa; magnitudine aut Porri, .
multa filamenta inferáis òbtinentc, caule autem bruhno feu fufeo, folia habentepcene
orbicularia S¿ ñervos foliorum rufefcentes.Radix & folium funt édulia, laxant alvum.
Secunda qua; CHangarápeuna dicta, foliis eft íaturate viridibus Se ladefeentibus. Ra-
dicem habet itidem orbicularem, utprior. Ex qua radice porro prodeunt caules mul-
ti ípongioíi, íucculenti, virides, craífi, cuilibet autem cauli infidet folium unicum íá-
gittalis herba: figura & magnitudine, quandojunior adhuc eft planta ; alias triplo aut
quadruplo majus , & Petaíitidis herba; foliorum magnitudine, ñervos habens conípi-
cuos, viride Se ad tadum molle ut BraiTìca, ac in ambita cingitur duabus venis.
Radix coda vulgo comeditiírut Baiata, eftque dulcís, &fingularis quaíl mofehati
íaporis aut floris violacei, qüa; ctiam febricitantes obledat, S¿ conducit multum.
V triufque
HI ST. N A T V R A L . & MEDIC. L I E . IV. •37
Vtriufque fpeciei folia cum caulibus craffiffimis etiam inciduntur & prò olerc in
aqua coquuntur ; mollefcunt ftatim & optime fàpiunt.
Tertia Taiaóba vel Mangara-miri Foliis eft .
minoribus, durioribus,inedulibus, necla&e- TAIAÓBA 111.
fcentibus, nifi fola radice qua;ca;teris Taiaóba
radicibus eft fimilis. Caules, ut prima;, fufci ;
folia acuminata ut fecunda;,fed anguftiora,
fuperius faturate viridia , inferius albicantia,
nervo & venis ex viridi flavefcentibus, 6c in
centro folii purpurafcentibus. In caule autem
longo fìos inodorus unicus longus, albus, uni-
co folio conftans, inferior medietas hians, vi-
ridis coloris, magnitudine juglandis & ejuf-
dem figurai, aperturam habens ; Ita autem
comporta funt clypeiformia corpufcula utco-
lumnafeuftamenlseve&teres appareat. Hxc
corpufcula funt femcn.
Quarta,eft Taiaóba fiìveftrisaliis Taiobaraon di&a 8cLu{ìtanisMangara-brava. Ex
quafuperftitiofum vulgus philtra aliaque Umilia ridicula confici pofle exiftimat. Ra-
dicemautemverecaufticum effe, ejufqueloco profpereufurpari experientiamteftem
habeo. Qujppeprazter balnea qua; exiis folis contramorbos cutaneos, tumimprimis
frigidos articulares, apprime conficiuntur, membra quoque affeéta, praevia fcarifica-
tione,contufis recenter radicibus fricantur cum optimo fucceffu. Mox cataplafmata ex
iifdem, parti dolenti undiquaque imponuntur : qua; fi per vices aliquot reiter entur, in-
veterata quoque mala, citra recidiva; metum exterminare folent.
Qua; alia praeter ea Brafficarum genera hecc tellus producat, ad Medicinam ulterius
fpe&antia, fedulapofteritas inveftiget.

C A P V T L V I.

Quinqué Cjraminumfpecies lapapé, Taratura Capuupéba, lupicai,y

&• Cdmongeaba.
Ramina ut alibi, ita & in Brafilia variareperiuntur, qua; ultra, duodecim diver-

G fa à me & Markgravio meo obfèrvata flint. Quorum quinque tantum vel fex
in Medicina celebrantur.
- Primumeftgramenjunceum I APE.
ad fefqui tibia; altitudinem ali-
quando exfurgens, Indigenis
Iafape aliis corrupte fape di&a.
Ex radícula geniculata júncea,
alba,exfìirgit caulis primum fim-
plex, inftar culmifiliginis,teres
qui poiiea in aliquot folia fin-
cìitur gramínea, anguila, in me-
dio album nervum fecundum
longitudinem habentia. Nul-
lius eftodoris, necflorem gerit
nec femen, folo ut plurimum
effoeto nafcitur, radices fiib ter-
ra longe lxteque agit, novaf-
queKerbas tenaces dúctiles pro-
trudit, quibus Indigena; pleri-
que Se Europei quoque utun-
tur ad, membrorum vulnera li-
ganda, morfufque ferpentum>
quo

\
a 8
3 G T L I E L M 1 P I S O N I S
quo minus virus ad cor afcendat , conftringendos , donee vulnus fanatum fuedt.
Sed miflo hoc curandi modo , cui videtur aliquid fuperftitiofi intercurrere, ego vi-
res & facultaces quas expertus fum commendo, quae illius radicibus junceis fuccoque
grato turgentibus infunt. Multis enim profuifle experientia comprobavi deco£ta
illarum poft afTumptum venenum.

P A R A T V R A'.

Herbamhanc licet a vero gramine nonnihil abludcntem tamen inter gramina po-
nere lubet. Sicut enim Car ex, Belgis ||flftn in locis Hollandias arenofis circa mare; ita
fere in fitientibus Brafilia; littoribus hxc Paratura confpicitur. Raro ad cruris humani
altitudinem afeendit. Caule eft duro, ligneo, rufi colons, foliis multis tenuibus, fà-
ture viridibus, ad taclum afperrimis, ornate comatim afliirgentibus. Radice eft tenui,
aromatici odoris, qua; fùfmmigiis, balneis in ani &: inteftinorum affeenbus indita,
cmolliendi non fòlum, fed &£ roborandi facultatepollet.

CAPVVPE'BA.

Tametfipauca habeam qua; de tertio hoc Gramine teftari poilirn ; minime tamen
prjEtereundum duxi. Lufitanis optima comparatione Pe de Gallinha appellatimi, quod
fummitates ejus in tres velutiunguiculos definant. Gramen eft plumeum, ad duo-
rum pedum altitudinem aflurgens, caule tereti, geniculato, foliis ad genicula Ion-
giffimis. Caules egregie rufefcunt, &: in varios tenuiores cauliculos dividuntur, quo-
rum quili bet verfus fummitatem argentea veftiturpanicula, qua; in medio femen con-
tinet. Omni terra feliciter fponte nafcitur.
Radix contufa &: cum aliquo convenienti liquore propinata quodvis venenum fere
feliciter exturbat,ut teftantur omnes exercitatiores Indigenae,fedà me nondum com-
probata.
In pafeuis irriguis Gramen flo-
rens menfibus potiffimum pluviis
eleganti facie luxuriat. E piloils ra-
diculis caules protruduntur multi
tenues juncei,plufquam pedem lon-
gi, qui inferiori parte gramineis fo-
liis veftiuntur. Quilibetcaulisgau-
detcapitulo ovali fquamofo, fplen-
denti, color-is iublute feentis & ex
pallido variegati : his fùperius flof-
culus infidet, unicus, tribus qua-
tuorve foliolis luteis conftans. In-
digena; Iupìcai, Lufitani Erva d'Etn-
fige quia Impetigini medetur, ap-
pellant.
O b prseclaras virtutes, precipue
ad curandam moleftiflìmam Impe-
tiginem atque fìmiles cutaneos ex
calore & humorum acrimonia na-
tos afte&us, vix ulli Incolarum eft
incognita. Quippe, cum tota pianta
concava fit quafi juncea , & fùcco
refrigerante referta multum liquo-
jris recens contufà fùppeditat, quo
pars affe&a fortiter fricata , fìim-
mum accipit folatium & pruritus in-
tolerabilis mitigatur.

ExCelfà
HIST. N A T V R A L . & MEDIC. LIB. VI.

AMONGEA'BA

Quinta Graminis fpecies eleganter plicata atquemiliacea, adtrium vel quatuor


pedum altimdinem , exradiculisfilamentofisAriuidinismodo inpafcuisaiTurgit. Folia
viridia longa hinc inde caulis geniculis annata Sc folitarie pofita. In iiimmitate caulis
ipica longa, Miliiípicse velarifbe PanicifilveftrisfiguraSc magni tudine iìmilis.
Facies hujus planta? Gramineae mihi diutius nota quam ejus qualitatessquippe ab Ulis
Incolis tantum mihi tradita:, quibus Malvce6¿ Tupeicavacopia deeft, quod emollien-
tium herbarum vices fuppleat, Sc eodem modo externe adhibita, eofdem quoque ufas
fuppeditet. Imprimis autem fomenta Sc lavacra ex ea confeda Anum ex Teneimo a t
flidum demulcent. .

C A P V T L V I I.
ta
Erva de S Mariafive Dracunculm major , Capcatìn^t alíis la-
(¿arecatinga 2 Acori fpecies, CararáfiveNittum ajlmericanum,
V'vx Crijptfj &• Melifipefyecies agrefies.
Nter plantas hue olim ex alus regionibus illatas, atque tradu temporis domeíticas
I faófcas ; eft illa qux Serpentaria; majorispolyphylli nomen habet. Quamobrem tan-
quam exotica à primis incolis negleda,ac proinde vernáculo nomine deftituta, earn
Eufitanorumvulgus Erva de S Maria nominarunt. Hortis irriguis, terris glebofis gau-
M

,det, idque menfibus pluvioíis,fícutmagna pars herbarum exoticarum ; aridiora enim


loca maritima, meníeíque íeftivos vix feruntíata aliunde hue illata, ficut fuo loco pro-
savi. Ex
G V L I E L M I P I S O N I S

ERVA de Sta M A R I A fìve D R A C V N C V L V S major.

Ex caule nafeitur ere&o, rotundo, erario, viridi, flavo tealbo,moreScrpentum


variegato. Hinc novi caules ramorum inftar emergunt, quilibet defìnens in foliura
quater vel quinquies laciniatum more noftratis Dracunculi, viride te glabrum: con-
tinetque quxlibet lacinia nervum craflìim varie te profunde cxfeótum. Prseter enarra-
tum caulem alius priori fimilis exfùrgit, e cujus fummitate vagina prodit in acumen
definens, pedem longa, ad cujus pediculum fpicae in modum inftar Milii Indici com-
ponuntur grana fucculenta, ftriata, flava te pun&ulis tubris variegata, in quibus fe-
men continetur. Radice eft tuberofa, crafTa, rotunda, fìlamentofà, pellicula ex albo
parum rufefeente.
Quantum ad qualitates medicas , cafdem quidem cum noftrati communes ha-
bet, fèd in gradu intenfìori. Vt enimaliquafata, quamvis ad terram te Solem clemen-
tiorem tranflata, remiffioribus aliquando exiftant viribus ; ita qusedam, ob peculia-
rem foligenium, majorisfiunt efficacia, quod in Serpentaria hac quoque locumha-
buit. iFolia te radicesacris te amari flint fàporis, te fìmile quid habent cumAroac
Dracnnculo veterum. Lcntos enim & crafTos humores extenuat, obftru&iones ape-,
rit. Praeter hsec levem aftri&oriam vim cum enarratis qualitatibus habet conjun&am •
Vndefìt quodinter efficacia medicamenta, te ab omnibus paffim incolis, contr a con-
tumacia vulnera ufurpatur.

M lflìs difputationum falebris de vero Acoro vel Calamo Aromatico Veterumac


Neotericorum ? ego nobilem liane plantam Capkatinga dióram, veri Acorifpe-
ciempronuntiarim. Europeo noftro externa figura fìve radicem five foliafpceìes ex-
cepta magnitudine, multum fimilis. Sed quantum mole inferior tantum efficacia fupe*
rior exiftitimprimis radix, quas calida te ficca eft, grato amarore te aromatico fapore
linguam
HIST. N A T V R A L & MEDIC. L i * . IV. * 4 I

C A P I C A T I N G A , aliis I A C A R E C A - C A R A R V ' /pc'cics BLITI


T I N G A A C O R I fpecies. . Americani.

linguam vellicans. Eafbla vel aliis mixta non t a n t u m ad incidendos frigido^ humores
pcccantes feliciter adhibetur,fedS£ contra veneriaafmmta imprimis ufurpatu.r, ab ad-
venis seque ac indigenis. V n d e facile efl: colligere intenfo fatis gradii qualitàtis eam effe
calidas, &conuftentiseadmodumtenuis. Nonfemper uliginofis l o c i s , ficut Iris cre-
d i t ; Ted etiam promifcue aliis terris gaudet depreffis glebofis, unde magna quanti-
tate a Barbaris ad nos defertur.

V Vlgaris herba Cararü'm campis & hortis nafcens Bliti albi potius quam rubri vide-
tur fpecies qua? Sredos vulgo Lufitanorum di dia. Ex radice alba,crafla, filamentofà,
caulisunus atque alter provenit cui hinc inde ramufculi adnafcuntur, cum foliis Bliti
fimilibus, qua? farina quali videntur alperfà. In cxtremitatibus ramulorum proveniunt
flofculi virides, fpicatim congefti m o r e Bliti, nifi quod m u l t o fìnt tenuiores. Semen
producunt nigerrimumfplendens, r o t u n d u m , parvum inftar Papaveris.
Blitum h o c oleris m o d o eftur & l o c o Spinachia? c o q u i t u r , ejufdemque eft faporis
&: efficacia?,- addito meco L i m o n u m pro condimento. N e c minorisfitin Medicina
quam omeinarum Bìitum, benigne enimaìvumlaxat, facillima? eft digeftionis, humi-
da?queac frigida? temperatura?. Proinde ego malo circa ejus qualitates Galeno quam
Plinio velDiolcoridi mbfcribere ; quod hi Blitum iners p i a n e , nulliufquein Medicina
ufùs pronuntiaverint.
Fr. X i m e n e s m u l t a s Atriplicis fpecies teftatur dari in N o v a Hi( pania Mexicanis Hau-
ttquißte, Hiipahis corrupte ^uiUtes nominatas.
Ejufdem ha?cvidetur Species, cujus Clufius meminit fub n o m i n e ^uimia five Bliti
Americani. : X Menfibus
2
A4 - G V L 1 E L M 1 P I S O N I S
i
VVA CRISPA Americana.
M Enfibus potiffìmum più-
viis (quibus magna pars
fructuum hic vigere folet ) fru-
gifera eft hxc pianta. Quse ex
radice alba, longa nìamcntofà,
caulibus , è viridi albicantibus
ad ordinaria; frutieis altitudi-
nem exfùrgit, fpinis undiquaque
armata. Cui hinc inde alterna-
ta ferie cum longiflìmis pedicu-
lis adnafcuntur folia diverfà; fi-
gura; &: magnitudinis , Iuripeb*
foliis fimilia, dilute viridia ad
ta£tum mollia, tenera, ac à ter-
go fecundum longitudinem a-
culeata. In extremitate de me-
dio caulis Se ramorum, veniunt
tres vel quatuorflofculi,ex viri-
di adluteum inclinantes penta-
jphylli cum multis ftaminulis
crecT:is. His fuccedunt fru&us
( qui fimul cum floribus à pi-
ntore praztermiffi ob itineris
injurias) Mefpili magnitudine,
rotundi, laeves, coloris è viridi
albicantis, ftriis viridibus fatu-
ratis fecundum longitudinem,
mox diluteflavefcentes, follicu-
lo &: pulpa conftantes, ut uva;
crifpa; nóirrates, fàporis acidi
grati. Semina orbicularia, compreffa,flavefeentia,figura;ferme ut Lentes pulpa;in-
fperfa ; qua; fimùl cum fru£Hbus deglutiuntur. fru&us antequam piane maturuerit,
fanisarque&segris ad obgratumacorem adfitim fedandam in ufu eft frequenti. Alia
prxfidia medica promittitradix hujus frutieis, fed quia a me nondum experta,ejus de
fcriptioni fùperfedeo &c curiofjepofteriratirelinquo.

M E L I S S O fpecies A G R E S T I S.

1
Elebris pianta ( cujus nomen vernaculumfimulcum ejus icone exciderunt ) , à Lu-
'fitanis Brva Cìdreira ob Citri odorem dieta, à me ob odoris & facultatum con-
venientiam inter Mclif&filveftris fpecies relata, licer externa facieab ea abludat.
Ex tenui radice caulisftriatus,geniculatus ultra noflratis Meliffa; altitudinem affur-
git,unicuique geni culo duo folk oppofita, tam in caule quam in ramulis appar ent. Eo-
lia acuminata in ambitu ferrata, brevi pediculo nituntur. In fummitatibus ramorum
oblongaz fpica; nafeuntur, cum flofculis minimis, ex albo ca;ruleis.
Omnespartes pianta; fragrantiflìma; fùnt, imprimis folia, qua;nonfolum recen-
tia/ed ad annos exficcata, tenacilfime refervant odorem,facile gratiorem & fortiorem
quam Meliffa fàtiva: proinde mini aliifquereimedicaeperitis incòlis in quotidiano fune
ufu, non tantum ad externa fomenta fed adpotionescardiacas,loco aqua; Meliffa; de-
ftillatxexhibendas, in frigidis potifllmum afFeótibus ad flatus &C colicos dolores dif-
cutiendos maxime celebratas.

C A-
HIST. N A T V R A L & MEDIC. L I B . IV. 245

C A P V T L V I I I.

Caavongte (he Crithmì marini diverfie[pedes, quayulgo


Soldanelle Portulaca nomina audiunt.

T Res liafce plantas facie & nomine non foliim fed & qualitate fibi congeneres,
una quafifidelia dealbare conftitui,
quia omnes hxquotidiani uiùs flint,
tamque in Pharmacopcea quam in Culina
C A A P O N G A I.

recepta; pro acetariis. In locis maritimis


ubi iàliò humore terra imbuitur, luxuriat
familiaris planta, Lufitani Perexil do mar vo-
cant. Ex uno atque altero caule iùcculen-
to,rufefcente, molli, nodoíb ,partim nu-
mi incumbente, partim fe erigente, nafei-
tur. Foliis itidem iucculentis, oblongis
craffis hinc inde ad iìngulos nodos prove-
nientibus. In fummitate autem cujuicun-
que fere caulis , capitulum oblongum al-
bum ut in Trifolio, fere, loco floris exiftit,
Habens in fe aliquot ftaminula parva crocei
coloris. Folia ic breves ramuli decerpti ac
parum codi fuperfufo aceto condiuntur, 8¿
eduntur, cum carnibus autpifeibus pro ace-
tariis ; excitant enim appetitimi, movent
urinam &: aperiunt vifeerum oppilationes,
ita ut il referatur ad plantas Europeas, li-
cet Crithmo marino facienonnihildiiîîmi-
lis, ratione tarnen qualitatum illa íimilli-
maíit.

CA A PONGA

Secunda,caule eft Portulaca:, tereti, geniculato, rufo humi ièrpit, atque circa
maritima luxuriat in infinitum, ad quodlibet autem geniculum quinqué aut fex folia
appoílta, figura foliorum Lavendulse, veruntamen craíTa &: fucculenta ut Portula-
ca. Inter folia infingularipediculo fert flofculum dilute purpureum, quinqué foliolis
conftantem deorfum incurvatis &: multis ejufdem colorís ftaminulis in orbem diipoiì-
tis, qua: in medio adhuc flamen viride ovale continent. Radices hinc inde únicas
X 2, agit s
244 G V L I E L M I P I S O N I S
agir, innumerabilibus fubtiliflimis fiìamentis circumdacas,&.fibra; ex ilio variislocis
prodeuntes, fé terra; infigunt. Folia muria &c aceto condiuntur, & prò acetariis ufur-
pantur,ficut Crithmum marinimi, Soldanella&: Umilia.
Tertia Caaponga, Portulaca; eft quoque ipc-
CAAPONGA
cies qua; Bel droga Lufitanis dicitur ; ex radi-
ce autem brevi & in multa filamcnta alba de-
finente , producit caulem rotundum , flxc-
culentum foliis quoque inftar Portulaca; fuc-
culentis. Rami quafi lana alba circumdati &
in extremitate cujuflibetrami, ocTro folia in
ftella; modum diipofita Tunt, ex quorum me-
dio flos enafcitur ìuteus, inftar floris Portu-
laca; noftratis. Cui fupermanet corpufcu-
lum quoddam , pappo albo circumdatum,
in quo femen continetur nigricans rotun-
dum , papaveris Temine paulo minus. Co&a
loco acetariorum tota nerba comeditur ad
excitandam orexin.
QmaAcetofaBrafilienfis, cura hifce Por-
tulaca; fpeciebus in quotidianis quoque aceta-
riis recepra, hicfubjungendam putavi. Cau-
le eft tercti viridi &fiicculenco: foliis itidemfucculentis oblongis &laevibus. Fiori-
bus dilute purpureis in ramulis triangularibus prodeuntibus. Tota pianta gratiflìmas
cftaciditatis, nec Europea; acetosa; cedens.

C A P V T L I X

Herba ìanugmofa DiBamnt amuìa > Ibiraeém/he Licjuirìtia fibeflm,


Vtfeicaya (he Scodarla &- Caiatidalm Caaficd.
3

Obilis hxc odorifera pianta, qua; ferius mihi innotuit, quodindiflìtislocis


tantum reperiatur, acproinde rarius infolamen a;grorum exhibira ; tamen,
quia ob iniignem aromaticùm fàpor em & odor em multa promittit in re medi-
ti E R B A L A N V G I N O S A . c a , eam ièdula; poft eri tati revelandam putavi,
ut ulterius deejus cogitetqualitatibus.
In filveftribus terris ficcioribus luxuriat te-
nella herba ex radice exili, filamentosi. Adpedis
circa alcicudinem aflurgit caule uno atque alte-
ro cereri, ex viridi albicante adeo lanuginofo,
ut totus gofiypio afperfùs videacur. Pro varie*
Nacura; lufii ramuli longi bine inde à terra fur-
fiim expanduntur,foliis,nuncfibi oppoficis, nunc
folicarie pofìtis, inasqualis longitudinis in am-
biti! leviter crifpatis, qua; omnia cumramufcu-
lis more Di&amni Cretici lanuginofa inftar mol-
lis ferici.ad caclum apparenc. In extremitatibus
caulis & ramulorum flores ipicatim congefti
proveniunt , parvuli fplendentes ex argenteo
fubflavi, quibus decidentibus ftellula; argentea;
remanent.
Folia odoris flint fingularis proxime adDi-
&amnum Creticumaccedentis fimodoleviflìmc
confricentur. Succus eorum recenter expref-
fus &lenicer afpcrfus culicum &mufcarum non
folum punóturis., fed & aliorum inièétorum idi-
bus malignis medetur virus extrahendo. Mulca

praeterca
H I S T . N A T V R A L & M E D I C . LIB. IV. I 4 F

prazterea incola: dedignitate hujus plants pra:dicarunt , qua:' expend nonmihi da­
tum fuit. •
I B i R A E E'M five L I Q ^ V I R I T I A filveftris.

F Amiliarilfima iIlaradixquxBrafilianis/^>^/»(quod dulcedinem exprimit), Lu-


ütanis Mcacd, dicitur, eadem plane habetur qua; Liquiritia: nomen äLatinis acce-
pit. Majoris fruticis eft altitudine, caulelignofo, foliis Pyri fimilibus; locis aridioribus
crefcitinfilvisPäranambuci.Glycyrrhizaevirium CAIATIA'.
eft a:mula, npn seque tarnen dulcis fi mafticetur
radix j casteriunjgrata & iifdem ufibus quibus Li­
quiritia noftratium, dicata. Peftori enim ami-
ciffima j & difficultatibus urinas (iiccurrens..

P Rjeftantifllma hxc Herba , merito ä Lufi-


tanis Erva dos Cobres eft appellata, quod C o -
lubrorum morfibus feliciflime medeatur, nec
ulli Antidotalium herbarum dignitate cedat.
Lippis &c tonforibus, tarn ob infignem ufiim,
quam frequentiam notiffima, quod in triviis
ubique crefcat, omnique folo gaudeat. Exi-
gua hxc Panacea lacticefcens eft inftar Efula:,
foliis Mentha: non diftimilibus, fed Jlongio-
ribus paulo & anguftioribus exiftit, iifque- cri-
ftatis , led admodum triftis & fature viridis
coloris, cauliculis ad rubedinem vergenti-
bus, radicibus filamentous & miniatis, terra:
hinc inde infertis.Inter folia ad nodos multipro-
deunt liofculi viridis coloris cum aliquantillo
rubore mixti , in umbellam compofiti. Humi
¿46 G V L ! E L M I P I S O N I S
depreffa tota repit pianta. Itautlicet afpettus imbellis ac ignobilis fit, qualità te ta*
men interna compenfetur. Quippe recens mafticatavel contufa, & morfui Serpen-
tum applicata, dolorem nonfòlum fedat, fed ipfiimvenenum validiffimecxtrahit,
& vulnera reftituit in integrum. Sicca vero, & i n pulverem redatta, fi è conve-
nienti liquore, ad pugillum exhibeatur , munit cor, virefque à veneno lapfas refti-
tuit.
Datur & aliafpecies. Carnea àdomefticp meoprimum detesta. Qua: ejufdem licet
figura: fere Se no minis, non ejufdem tarnen qualitatis hattenus eft deprehenfa. Lac
enim quo tota pianta turget, contra rubedines &: dolores oculorum commendatur,
fed à me nondum comprobatum. A n polleat vi antidotali utprsecedens Caafica, non-
dum mihi conftat. Q u o d humi repat, &lattefcens fit herba, Peplo majori Clufii non
malerefpondet, casterum externa figura illi multum diffimilis.

T V P E I C A V A five S C O P A R I A . " ^ T l h i l vulgarius in triviis un-


J L ^ I diquaque crefeit quam Ba-
fiura , qua .^Ethiopes domino-
rum ftiorum jedes verrerefolent.
•Alia huic afiìnis, fed minor, Lu-
fitanis Bafourinha ditta, inlonge
nobiliores ufus à Medicina: pe-
ritis applicata, Brafilienfibus Tu-
picava nommztxa:, qua: Verbe-
na: fere eft facie.
Herba non filvis, fed apricis
campis gaudet. Vix cubitum
alta, tenaci lignofb unico ple-
rumqìie caule aflurgit, cui à fun-
do ad verticem ufque perpetui
ramufculi adnafeuntur ornate
expanfi fuperne, pyramidis in-
ftar. Q u i undiquaque plurimis
anguftis &: exiguis acuminatis
foliis, ftellatim compattis hinc
inde fibi invicem oppofitis ve-
ftiuntur. His inferri apparent in-
finiti oc.uli virides, acicula: ca-
pitis magnitudine, è quibus flofculi dilutealbicantes &ccaeruleierumpunt. Etpoft
illos rotunda corpnfcula inftar Baccularum quibus continetur feme^i minimum fu-
feum.. Radice eft retta, brevi, candida, filamentofa, qua: ficut & tota pianta mani-
fefto {àpore & odore caret. Integra: herba:, prsefertim juvenis , decotta, balnea,
fuffumigia , admodum fimt anodyna, emollienria &: attemperantia, ut totinfigni-
bus Malvis inBrafilia luxuriantibus prxferri debeant. Nec meminime inTenefmo,
Haemorrhoidibus, ani inflammarionibus vel doloribus, pràtfentius adhibuifle reme-
dium tam familiare, five externe, utfixpra dittum, admotum, five per clyfteres in-
iettimi.
Huicemolliendiqualitateazmula: fimt herba: Paratura SC Amongeaba-, ca:terum di-
gnitate multum inferiores.

C A P V T LX.

ViYÌ&/pedes Murucuia > (jrdnadilU dieltei

P Oft fedulaminquifitionem decern fpecies Mummia repperi. Quarum dua: ma-


jores non in campeftribus fed tantum in hörtis inveniuntur. Prima & nobiliffi-
ma qua: fe offert fimplex nomen vernaculum Murucuia, ab Hirpanis Granatila à
jBelgis l?ltUìfft-3ppCì$ accepit. SecundaPyriformis Murucuia-guacu five magna voca-
tur. Cetera: otto fpecies minores funt, nec ad fativas tradutta:, inque faltibus remo-
tioribus
HIST. N A T V R A L & MEDIC. L I B . IV.

MVRVCVIA' 1

tioribus arbores confcendunt, quibus claviculis fuis adhasrentes, j u c u n d u m opus


topiarium reprasfentant. Qui filveftres, addito cognomine diftinguuntur , ut fune
Mttrucuia-etè', Sata, Mixira, Poca,Per'oba, Piunn, Tzrnacuia; fna. Ha; eximia; Murucuia
hederazfunt frudifera; &efculentae,licet ab incolis o b excellentiam & frequentiam
duarum illarum fàtivarum minus expetitae. Foliorum ,florum Sc fruduum facic ac
qualitatibus internis inter fediferepant, ut ex piduris Sc deferiptionibus facile c o n -
ftabit.
Prima nobilis ha;c Muracuia hortenfis, cuivis terra; infita crefeit totoque anni tem-
pore pulchre virefeit ; felicius tarnen fiquotannis a luxuriantibus farmentis liberetur,
Tecus" enimfufFocatur. Frondes jucundiiTimamumbramprasbentfi hederasaut vitium
inftar hucillucfledantur,funiumque m o d o in forni eis formam ducantur , foliis hinc
inde veftiuntur, in quinque alia eleganter fedis. T a n d e m flores admodum celebres
fucceduntquiPafllonis Chrifti d i d i , quorum circumfereritia; Röfam longe fuperan-
tes, exfoliolis inferne virefeentibus, fuperne c e r u l e o purpureis emergunt: dehinc
fadiatim Solis utpingitur figura, multa filamenta crifpata Sc in orbem explicata appa-
rent, qua;in c e n t r o , in medio & i n circumferentia exterius Sc interius caeruleo, p u r -
pureo , eyaneo uraneoque colorefplendentia, pundulis dilutis albo Sc rubro varie-
gantur fupra comuetam natura: elegantiam quafi pulchritudine inter fè certarerìt. C o -
lumclla autemilla pallida qua: è medio floris exfurgit,fùperius diffecatur in quinque par-
tes, qua: adlatera curvata? extenduntur ; cuiquepartifpongia; formi corpus lutefeens,
pulver em luteum afperlum habens adhasret. In medio autem columella; pififormis or-
biculus ex flavo albicans eft, &: huic tres d a v i fuperius infixi è flavo albi & p u n d u l i s
minimispurpureis variegati &c deorfum inclinati, ut brachiacoTumna:. F l o r e omnes s

tertiapoftSolisortumhora aperiuntur, pauloque ante occafum denuo clau duntur,


ne decora eorumfacies nimis proftituatur. Contrarium fit inMirabilis Peruana; aliif-
que floribus, qui de die clauduntur. Florent maxime fiib finemxftatis, frudumquq
nienfibuspluviisasqueacseftivis m a a i r u m magna copia prod'ucunt. O m n i u m autem
pomorüm A/«r«t«/ipra:ftantinimum eft h o c q u o d ab aegris pariter ac fanis expetitum,
exade rotundum , g l a b r u m , laste virefeens cum maculis albicantibu , cortice s

craflb ac tenaci, pulpacrocea g r a t o q u e & v i n o f o a c o r e j u c u n d a , in quo m ukagranu-


X 4 lafo-
M 8 G V X I E L M I P I S O N IS
Ja fcminis nigri, varus tubcrculis infigniti &: folliculo inclufi. Mirandum vero, ali-
quos fcribere (inter quos dodus Monardus) Pomum hoc effe infipidum. Nifi forte de
Peruviana Granadilla fintlocuti, cujus meminit Petrus de Cieca in Hiftoria Peruvia-
na, quam colore &fapore ab hacnoftra differre facile crediderim. A d Medicam illius
hiftoriam tranfeo.
Pulpa quas fummo febricirantium folatio &C oblcdamento eft, mihi in quotidiano
ufueffe confuevit, vicemque fyrupi cordialis, ut & R o b RibiumvelBerberis egregie
fùpplet. Qualitate refrigcrandi casteras Granadillas omnes antecellit, nullamque
noxam, etiamfi abunde comedatur, adfert: nifi quod immoderato ejus ufudentes
ftupore obtorpefcant. iEftu laborantes mirifice refocillat fitimque exftinguit. Ad
hxc appetitum excitat, ftomachiardores reprifnit, fpiritufque vitales, cumrecens
pomum, tumfuccus ejus in fyrupi confiftentiam coadus, &: expofca propinatus, re-
ftaurat. Idem prseftant flores & pomi cortices conditi, qui vix ulli frudui dignitatc
concedunt. Folia loco hederze cauteriis applicata, multum profiint.

M v R. v c v i A' II.

Secunda Ipecies maliformis Murucuia inter filveftrcs habita,caule itidem eft,ut Bryo-
nia farmentofo fed fubrufo , in quo cum fuo petiolo folia hinc inde {elitarie pofita
& in quin que alia feda , nafcuntur , quorum medium utrimque rara incifura laci-
tiiatum, lìngula laste virentia nervo redo & venis tranfverfis obfita. flos fùavis eft
odoris, ejufdem figurai &c colorum elcgantiac ut praxedentis, fed minor circumfe-
fentia filamentorum, antequam fe aperit ita fe habet, utfupra in Icone. Frudus
acquar Pomumnoftrumvulgare rotundus, cortice craffo, flavefeentis coloris, con-
ftanspulpafùcculenta, vinofe acida, tam odore quam fàpor e commendabili, linguam
quoque croceo colore tingente. Frudus pulpa asgris aefanis ad vifeerumardores
temperandos &: fitim extinguendam licet precedenti inferior, tarnen inpretio quo-
que habita.
*'
Tertia maliformis Murucuia five Granadilla eodem modoquidemut aliqua pras-
cedentium in caule folia difpofìta habet, fed peculiari natura; lufùin tres lacinias,
feda,in ambituferrata, laste virentia, nervis redis &C venis obliquis multis praedi-
ta. Flore eft fuavis odoris, magnitudine & figura convenit cum plerifque antece-
dentibus, idem de ejus filamentis &: columella, imo Se de frudu ipfo didom vo-
l o , qui immaturus fplendej: atqueex viridi fubflavefcit, ex albo inftar Colocynthi-
dis variegatus, maturefadus citrini fit coloris èc digito ateadus cum ftrepitu dif,
- ., lòlvitur.
HIS.T. N A T V R A L &c M E D I C L I B .IV. 247

M V R V C V I A ' III.

/blvitur. D e caulium, radicum, vel frucluum qualitatibus medicamentofis nihil hac-


tenus mihi compertum eft, frucTrus tarnen edulis, licet filveftris & minus cajterisfa-
porofùs.

M v R v c v i A' IV.

Quarta Murucuia, pyriformis prima, quse Murucuìa-guacu live Granadilla magna di-
citur. Pianta eft egregie viminea, lignofà, lenti/lima : Caulis contortus, quadratus,
coloris grifei, vitis crailltie : longe fèrpitac edam arboribus &: fruticibus ie implicar.
Foliahabetlseteviridia, lsevia, fplendida, non ferrata, insequalis figura:; quidam enim
funtfìmplicia, qua:dam laciniata, ex hif'ce foliis contufis promanat color egregie viridis
quopiclores utuntur. Flore quoque eft eleganti, magnitudine Rofìe, exterius quinque
foliis, nunc viridibus, nunc rubris, alternatim pofìtis. His foliis circumnafcuntur fila-
menta crifpa, purpurea, in centro vero columna ex flavo albicante. Flos facillime perit
decer-
2 S
4 G V L I E L M I P I S O N I S
decerptus, &vermiculiinillogencraratur utincafeo. Fru£tus pyriforrrüs eft, initio
viridis, maturus flavefcentis é viridi colorís. Intus multi proceííus, quibus fernen cum
pulpa fructus per tenues cuticulasanne&itur. Pulpa, alba, fucculenta, glabra, inftar
rudimentiavisin ovo, cuiinhserent infinita grana íeminisíüo folliculo incluía, nigra,
íplendida, comprefla. Odor &: fapor fructus dulcís S¿ íiiavis, niliilquc aciditatis íapit
ficut plerseque alise. Cortex craílior eft quam Mali aurantii. Quando comeditur,
fcinditur tranfveríim (noníecundumlongitudinem) &: pulpa paulum feparatur á corti-
ce , adha^rens illis proceílibus, ac dein una cum íeminibus forbendo inftar ovi tremuli
exhauritur. Febricitantibus, tabidifquemultumprodeft. Temperatrenum calores,
& mucilagine fuá fanat ulcera inteftinorum ex dyíenteria orta, inflammationes pul-
monum mitigat.

M V R V C V I A ' V.

Quinta. five parva pyriformis altera, folia habet (elitarie polita, cor-
Murucuiá-mm
dis bubuli figura, hete viren tía, Ixvia., non laciniata ñeque ferrata, ficutin maliformi
Murucuü. Ad quemlibet quoque pediculum folii etiam capreolum habet caulis, quo
fe anncítit more Vitis. Flos, qui íüavis eft odoris, in eodem caule ex decernfoliolis íü-
perne ¿¿inferné, nunc viridis, nuncrubri colorís, alternatimitapofitis, emergit, cujus
facies, color &ornamenta,paucisexceptis cumpraicedentibusconveniunt. Quam-
obrem ad internas ejus qualitates, quas noviíTeplus intereft, me nunc confero.
Quantum enim hxc nobilis Granadilla prsecedentibus magnitudine cedit : tan-
tum dignitate virium medicinalium czeteras íiiperat. Quippe uique adeo infignis ha-
betur efficacia hascplanta (licetpaucioribus Incolisnota) utnon iblum officinarum
Carcaparillam aemuletur, fed earn facile fuperet, deobftrudendo, fudores atque uri
nas movendo. Integra enim herba qua* pauci eft iàporis, modo leviter attrita, & ex
vino, vel aqua exmbita, tuto, cito 6¿ jucunde fecundinas Se canteras uteri immun-
dities expellit, moxrobur vifceribus reftituit. Quod cum ab exercitatiífimis rei Bota-
nicas Braíilianis ad Fluvium Divi Francifci habitantibus, accepifTem, qui nullum re-
medium, huic Murucuiá^mirtin obftruétionibus & frigiditatibusprasferrent:illudtan-
dem á Lufitanis & Batavis noftris colonis imitandum volui, quiprofpero fucceífu
etiam nunc id in uíus quotidianos applicant.
Folia denique con tufa, ferventi que aqua;, donee tepeícat, indita, atque podici ali-
quota es applicata, prazièntimmumprsebent remedium contra hamiorrhoides.

C A-
H I S T . N A T V R A L & M E D I C LIB. IV.

G A P V, T LXL

Vari# Timbóy Curwu^ape, & Tetj-pote-ibafive Vitts Ulrbußim.


Raster eas quas generali nomine fipo nüncupatas effe diximus : varias & mirabilcs
P dantur Herbe atpvTkoiTimbò vulgo di&as, & varus ufìbus & abufibus dicatas ; qua?
omnes jucundum dant rpectaculum. Q u i d a m enim inftar funium, in aere tenfe,
vixpolliciscraffitiei j ad altiflìmarumarborum faftigia enituntur, indeque rurmm de-
miflae humi fé precipitant ; unde denuo continuato &: tcnaciffimo ducìu infurgunt in
infinitas chordas, ita ut filvas vixpenetrabiles confidant. Quasdam vero funt huma-
nicruris craflitie triangularis, quadrangularis, & rotundas figuras, arborumque cacu-
mina adasquant, eafque nunc hederas in modum amplectuntur, nunc easrurfus defe-
runt atque in nodofos gyros Sc concinnos hinc inde luxuriant, adeo-flexibiles & validas,
ut quoquomodo conftringas, numquam rumpantur. His Timbó-guacu à magnitudine}
illisT/w^^CowàBra{ìlianis,5^^àLufitanisnomeninditum, vietoribus ad vaia<