Você está na página 1de 136

SYMPOZJUM

CIĄGŁOŚĆ I JAKOŚĆ
ZASILANIA
z cyklu
Polskie Partnerstwo Jakości Zasilania
zorganizowane w ramach
Europejskiego Programu Leonardo da Vinci

LEONARDO POWER QUALITY INITIATIVE


Tarnów, 25 listopada 2003 r.

ORGANIZATORZY:

Polskie Centrum Promocji Miedzi

Stowarzyszenie Elektryków Polski


Oddział Tarnowski

Zakład Energetyczny Tarnów S.A.

1
SPIS TREŚCI

1. Koszty złej jakości energii uzasadnieniem dla europejskiego


programu LPQI ................................................................................. 3
mgr inż. Roman Targosz, Polskie Centrum Promocji Miedzi, Wrocław

2. Ciągłość zasilania w przepisach i normach krajowych


i zagranicznych ................................................................................ 11
dr inż. Jan Strzałka, AGH

3. Metody i sposoby zapewniające pożądaną niezawodność zasilania


energią elektryczną. ...................................................................... 20
prof. dr hab. inż. Henryk Markiewicz, dr inż. Antoni Klajn, Politechnika Wrocław

4. Wymagania jakości zasilania dużego zakładu przemysłowego ... 38


mgr inż. Andrzej Gańczarczyk, Zakłady Azotowe Tarnów S.A.

5. Wahania napięcia .............................................................................. 51


prof. AGH, dr hab. inż. Zbigniew Hanzelka, AGH, Kraków

6. Zapady napięcia, krótkie przerwy w zasilaniu ................................ 62


prof. AGH, dr hab. inż. Zbigniew Hanzelka, AGH Kraków

7. Asymetria prądów i napięć ............................................................. 74


dr inż. Waldemar Szpyra, AGH Kraków

8. Doświadczenia ZE Tarnów S.A. w zakresie wahań napięcia ......... 89


inż. .Andrzej Jaglarz, mgr inż. Krzysztof Mikulski ZE Tarnów S.A.

9. Wyższe harmoniczne napięć i prądów ............................................ 98


prof. AGH, dr hab. inż. Zbigniew Hanzelka, AGH, Kraków

10. Problemy jakości energii elektrycznej w sieci wewnątrz


zakładowej 6kV Stalprodukt S.A. w Bochni i kierunki podjętych
działań............................................................................................. 112
mgr inż. Jerzy Herdan, Stalprodukt Serwis Sp. z o.o. Bochnia
mgr inż. Edward Tomza, Stalprodukt S.A. Bochnia

11. Aktywna filtracja wyższych harmonicznych ............................... 122


mgr inż. Andrzej Firlit, AGH, Kraków

2
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

Koszty złej jakości energii jako uzasadnienie Europejskiej


Inicjatywy Jakości Zasilania Polskiego Partnerstwa Jakości
Zasilania LEONARDO

NOWE SYSTEMOWE PODEJŚCIE DO WIEDZY NA TEMAT JAKOŚCI ZASILANIA


Inicjatywa wspierana przez Komisję Europejską, Europejski Instytut Miedzi, objęta
Polskim Partnerstwem Jakości Zasilania

Co nas skłoniło do zainicjowania działań w sferze jakości zasilania w ramach programu


LEONARDO?
Koszty niskiej jakości zasilania coraz częściej stają się sprawą najważniejszej wagi dla przemysłu i
firm usługowych. Około 50% budynków doświadcza poważnych problemów z jakością zasilania.
Praktycznie żaden budynek nie jest zasilany idealnie. Niska jakość zasilania kosztuje przemysł
europejski dziesiątki miliardów EURO rocznie.

Co to jest Inicjatywa LPQI?


Inicjatywa programu Leonardo dotycząca Jakości Zasilania jest programem edukacyjnym
przeznaczonym dla osób i instytucji decydujących o zastosowaniu różnych technologii
w dziedzinie instalacji elektrycznych. Dzięki temu programowi mogą one rozpoznać,
zdiagnozować i ocenić problemy związane z jakością zasilania oraz kompatybilnością
elektromagnetyczną występujące w instalacjach niskiego napięcia.

Jakie są narzędzia LPQI?

♦ Poradnik Jakości Zasilania, unikalne źródło informacji publikowane w częściach w sumie


obejmujące ponad 40 zeszytów. Części wstępne poradnika są dostępne w sieci
internetowej.
♦ Stronę internetową, www.lpqi.org, z możliwością nauki korespondencyjnej tj. wykładami
poświęconymi poszczególnym zagadnieniom, prezentacje ze slajdami oraz bibliotekę, a
także poradnik w formie odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania (FAQ), forum
dyskusyjne i porady specjalistów *.
♦ Programy seminaryjne omawiające podstawowe zagadnienia i dające dobry start w
program nauczania korespondencyjnego.
♦ Program umożliwiający uzyskanie certyfikatu po ukończeniu kursu korespondencyjnego i
zdaniu testu *.

* efekty te, jak i projekt są rozwijane etapami i większość z nich będzie w pełni dostępna w 2003 i
2004roku.

Definicja Jakości energii:


Zbiór warunków, które umożliwiają funkcjonowanie systemów elektrycznych zgodnie z ich
przeznaczeniem bez widocznej utraty cech funkcjonalnych i trwałości.

C. Sankaran

3
Wśród warunków, o których mowa w definicji jest znajomość zagadnień, które definiują systemy
elektryczne.
Pomimo wysiłków zmierzających do poprawy jakości energii ze strony jej dostawców, poprawy
odporności i emisyjności urządzeń, lepszych rozwiązań w zakresie technik pomiarowych i
wreszcie rozwiązań redukujących lub zapobiegających skutkom zaburzeń, problemy związane z
jakością energii nie nikną a wręcz eskalują. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest oczywiście
rosnąca liczba obciążeń stwarzających takie problemy ale w nie mniejszym stopniu nie optymalne
rozwiązywanie problemów jakości energii wiążące się z brakiem dostatecznej wiedzy na ten
temat. Wiedzę o jakości energii można scharakteryzować następująco
– Luka edukacyjna dla dorosłych,
– Niedostatek praktycznych, niekomercyjnych i obiektywnych źródeł wiedzy o
jakości energii,
– Brak platformy komunikacyjnej dla praktyków, specjalistów a z drugiej strony
poszukujących rozwiązań w dziedzinie jakości energii.
Reasumując; problemy tej natury są stosunkowo nowe. Wiedza na ich temat, choć bogata nie
została dotąd we właściwy sposób upowszechniona. LEONARDO ma tę lukę uzupełnić.

PORADNIK JAKOŚCI ZASILANIA

4
1.1 Wstep
1.2 Poradnik samodzielnej oceny jakości zasilania
2.1 Koszty niskiej jakosci zasilania
3.1 Przyczyny powstawania i skutki dzialania
3.2.2 Rzeczywista wartosc skuteczna - jedyny prawdziwy wyznacznik
3.3.1 Filtry pasywne
3.3.3 Filtry aktywne
3.5.1 Wymiarowanie przewodu neutralnego
4.1 Odporność, Pewność, Redundancja Zasilania
4.3.1 Niezawodność zasilania
4.5.1 Odporność w budynku z dużą ilością sprzętu IT
5.1 Zapady napięcia - Wprowadzenie
5.1.3 Wprowadzenie do asymetrii
5.2.1 Obsluga zapobiegawcza - Klucz do jakosci zasilania
5.3.2 Zapobieganie zapadom napięcia
5.5.1 Studium przypadku – ciągłe procesy produkcyjne
6.1 Systemowe Podejście do Uziemienia
6.3.1 Systemy uziemień – podstawy projektowania

• Wstęp

Wprowadzenie do poradnika. Rola jakości energii we współczesnym świecie. Omówienie


treści dlaszych rozdzaiałów.

• Poradnik zamodzielnej oceny jakości zasilania

Omówienie ankiety prowadzonej w 9 krajach Europy na temat problemów jakości zasilania


i sposobów ich rozwiązywania z krótką charakterystyką istoty problemu

• Koszty niskiej jakości zasilania

Skąd się biorą koszty załej jakości energii, ile wynoszą i co o nich decyduje. Koszty złej
jakości energii szacowane są na kilkaset mld euro, czy umiemy im, stosownie do wagi
problemu przeciwdziałać.

• Harmoniczne – Przyczyny powstawania i skutki działania

Czym są i jak powstają harmoniczne. Teoria i praktyka. Jakie urządzenia je generyją i jakie
są podstawowe sposoby ich eliminacji. Wprowadzenie do całego rozdzaiału o harmocznych
prądów i napięć.

• Rzeczywista wartość skuteczna – jedyny prawdziwy wyznacznik

Czy mierząc harmoniczne mamy pewność właściwej oceny odkształceń napięcia. Czy
wszystkie urządzenia pomiarowe gwarantują nam właściwy pomiar. Jak mierzyć i oceniać
harmoniczne – poradnik nie tylko dla pomiarowców.

5
• Filtry pasywne

Poradnik w zakresie korzystania z filtracji pasywnej; jak usuwać lub redukować


harmoniczne prądu w instalacji elektrycznej.

• Filtry aktywne

Na czym polega filtracja aktywna. Topologia filtrów. Poradnik jak stosować i dobierać
filtry aktywne.

• Wymiarowanie przewodu neutralnego

Zwięzły poradnik na temat praktyk w zakresie wymiarowania przewodu neutralnego.


Mocno osadzony w normach międzynarodowych oraz praktykach spotykanych w innych
krajach. Raczej wyjaśniający niż warunkujący.

• Odporność. Pewność i niezawodność zasilania

Co to jest niezawodność. Jak ją mierzymy i ile wynosi w praktyce. Jakiej niezawodności


naprawdę potrzebujemy. Jak zwiększać niezawodność. Wprowadzenie do całego rozdziału
na ten temat.

• Niezawodność zasilania – informacje podstawowe

Projektowanie systemów zasilania to kompromis między interesami użykowników –


niezawodność i jakość energii elektrycznej a interesami dostawców energii – możliwy do
realizacji poziom kosztów inwestycyjnych i eksploatacyjnych. Pewna elastyczność w
dostosowywaniu do siebie obu interesów jest dopuszczlna nie może się jednak opierać na
lekceważeniu pewnego niekwestionowanego minimum zarówno po stronie wyposażenia
systemu a tym bardziej zasad jego eksploatacji

• Odporna na zaburzenia konstrukcja budynku o przewżających obciążeniach z


zakresu technologii informatycznej

Budynek o wysokim nasyceniu technologią IT w Mediolanie został poddany całkowitej


wymianie instalacji dla rozwiązania problemów jakości energii. Wszystkie odbiory zostały
podzielone na 3 kategorie: normalne (49%), preferencyjne (13%), uprzywilejowane (38%).
Kazdej kategorii jest przyporządkowany inny poziom jakości energii. Studium wzbogacone
o analizę ekonomiczną.

• Zapady napięcia

Czy zapady napięcia są istotnym problemem jakości energii. Jak powstają i jak
oddziałowują. Wprowadzenie do całego rozdziału na ten temat.

6
• Wprowadzenie do asymetrii

Asymetria – na czym polega, odrobina teorii. Jak skutkuje i jak jej zapobiegać.

• Obsługa predyjcyjna – klucz do jakości energii. Filtry aktywne

Najlepszym sposobem minimalizacji kosztów jest zapobieganie negatywnym zjawiskom a


nie naprawa ich skutków. Ciągłe monitorowanie wielu parametrów może znacznie ułatwić
wczesną diagnozę niektórych problemów jakości energii, które mogą wywoływać poważne
w skutkach awarie

• Zapobieganie zapadom napięcia

Zapadom napięcia można zapobiegać (choć nigdy nie można się zabezpieczyć w 100%).
Technik i pozomów łagodzenia zapadów napięcia jest wiele. Poradnik przybliża ten
problem.
• Studium przypadku – zapady napięcia w ciągłym procesie produkcyjnym
Zapady napięcia mogą katastrofalnie wpływać na niektóre procesy produkcyjne.
Zilustrowano to na przykładzie procesu produkcji dzianiny. Ich zapobieganiu mogą służyć
rozwiązania sieciowe i te w systemie zasilania odbiorcy. Analiza przypadku wymienia
rozwiązania i analizuje pod względem ekonomicznym

• Systemowe podejście do uziemienia

Czy uziemianie jest sprawą trywialną. Czy dzisiaj uziemienie ma funkcje jakich nie miało
dawniej. Jakie są problemy na styku EMC i uziemień. Wprowadzenie do całego rozdziału
na ten temat.

• Systemy uziemień

Główne definicje i parametry. Własności uziomów. Rodzaje systemów w zależności od


funkcji. Typowe rozwiązania. Metody pomiaru parametrów systemów uziemiających.

STRONA INTERNETOWA
W 11 wersjach językowych. Łącznie ponad 10.000 stron. Część ogólna i część z obszarem
rezerwowanym – absolutnie bezpłatna.

7
http://www.lpqi.org

Koszty jakości energii

Koszty jakości energii stały u podstaw inicjatywy edukacyjnej Leonardo. 8 czerwca 2000 roku
odbyła się w Brukseli konferencja, na której sformułowano wniosek, że koszty zwiazane z
jakością energii mają oddziaływanie na tyle powszechne i na taką miarę, że potrzebna jest
inicjatywa edulkacyjna, która uruchomi praktyczne poradnictwo dla środowiska, które doświadcza
takich problemów i nie potrafi sobie z nimi w optymalny sposób poradzić.
Oblicza się, że problemy związane z jakością zasilania kosztują przemysł i handel Europejaki
około 100 miliardów EURO rocznie, gdy tymczasem nakłady na środki zapobiegające
powstawaniu tych problemów są mniejsze niż 5% tych kosztów. Powstaje zasadnicze pytanie: „Ile
pieniędzy należy zainwestować w działania zapobiegawcze, aby zminimalizować ryzyko awarii?",
Odpowiedź na to pytanie zależy od charakteru prowadzonej działalności. Po pierwsze trzeba
zrozumieć naturę problemu i ocenić jak dany problem wpływa na działalność firmy oraz jakie
mogą być potencjalne straty.

Rodzaje kosztów
Istnieje kilka podziałów kosztów. Z perspektywy użytkownika najbardziej oczywisty to podziął
na koszty wewnętrzne i zewnetrzne . Bardziej ogólny podział kosztów wygląda następująco

8
BEZPOŚREDNIE

Niedogodności związane z
•Związane z produkcją transportem
•Związane z bezpieczeństwem osób i •Strata czasu na wypoczynek
mienia
•Pogorszenie warunków bytowania
•Związane ze stratami •Narażenie zdrowia lub strach
GOSPODARCZE SPOŁECZNE
POŚREDNIE

•Koszty odległe utraty przychodu •Ewakuacja


•Koszty utraty rynku i odtworzenia marki

Zaburzenia a koszty
Oddziaływanie różnych zaburzeń i odkształceń prądów i napięć nie jest jednakowe. Często
powoduje przemijające ale dokuczliwe problemy. Nieraz doprowadza do natychmiastowej awarii,
w innych przypadkach efekty się kumulują i awaria następuje później a jej następstwa są
poważniejsze.

• Harmoniczne – skrócenie czasu eksploatacji do 75% projektowanej trwałości


• Zaburzenia ciągłości zasilania
• Straty bezpośrednie sięgające w niektórych przypadkach 4.000.000 €
• Straty pośrednie wynikające z przestoju – utracone korzyści
• Zmiany napięcia zasilającego
• Niestabilność procesów przemysłowych, przedwczesne zużycie
urządzeń (również w efekcie niesymetrii), migotanie światła

Różne kryteria oceny strat


Przy ocenie potencjalnych zagrożeń należy brać pod uwagę wiele czynników, często
ignorowanych, które w momencie awarii mogą decydować o jej skutkach:
• Koszt urządzeń
• Spodziewany okres eksploatacji urządzenia
• Wrażliwość urządzeń
• Koszty personelu
• Przestój z powodu uszkodzeń mechanicznych
• Przestój z powodu naprawy (w tym odtworzenia danych sterujących
procesem)
• Koszt zmarnowanego surowca
• Utracone przychody
• Koszty odległe utraty przychodu
• Koszt utraty udziału w rynku
• Koszt utraty marki

Ryzyko ze strony problemów jakości zasilania jest bardzo poważne nawet dla sektorów
nie korzystających z wysokorozwiniętych technologii, ponieważ naraża i takie sektory na duże

9
straty finansowe. Z drugiej strony zapobieganie powstawaniu takich problemów jest stosunkowo
tanie i obejmuje różne działania od zastosowania prostych i sprawdzonych reguł projektowych po
instalowanie szeroko dostępnych urządzeń, sytemów i rozwiazań jakości energii. Projekt Leonardo
takie reguły projektowe i działania prezentuje.

Wnioski
Jakość energii to obszar bardzo szeroki, którego ranga ciągle wzrasta, obejmujący kilkanaście a
może kilkadziesiąt szeroko zarysowanych problemów, dla których można wymienić jeszcze
większą liczbę rozwiązań. Tak ważne jest zatem systemowe podejście do jakości energii i
kompleksowości tego zjawiska:
- poprzez wnikliwą analizę i zrozumienie jego istoty w każdym jednym przypadku
- przez szeroko rozumianą edukację i uwrażliwienie na zjawisko, aby w konsekwencji
doprowadzić do sięgania do optymalnych rozwiązań jakości energii.
- oferowany przez Polskie Partnerstwo Jakości Zasilania cykl seminaryjny jest jednym z
ważnych elementów systemowego podejścia do jakości energii. Cykl seminaryjny został
podzielony na następujące części:
- Odkształcenie napięć i prądów
- Pewność i jakość zasilania
- Zaburzenia w napięciu (wahania + zapady + asymetria)
- Kompatybilność elektromagnetyczna, systemy uziemień

Naszą intencją jest, aby seminaria stanowiły wstęp do korzystania z pakietu narzędzi
LEONARDO.

10
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku , TO SEP , ZE Tarnów

CIĄGŁOŚĆ ZASILANIA W PRZEPISACH I NORMACH


KRAJOWYCH I ZAGRANICZNYCH
1)
Dr inż. Jan Strzałka

1.WPROWADZENIE

Przedmiotem szczególnego zainteresowania dostawców energii elektrycznej ,


producentów urządzeń oraz odbiorców (konsumentów) energii są aktualnie niezawodność i
jakość energii elektrycznej.
Prawo Energetyczne [18] w art.4 ust.1 nakłada na przedsiębiorstwa energetyczne
zajmujące się przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej obowiązek utrzymywania
zdolności urządzeń i sieci do realizacji dostaw energii w sposób ciągły i niezawodny , przy
zachowaniu obowiązujących wymagań jakościowych.
Ciągłość dostawy energii oznacza zdolność sieci przesyłowej i rozdzielczej do zapewnienia
dostawy uzgodnionej wielkości energii elektrycznej o określonej jakości i niezawodności.
Ciągłość dostaw energii zależy od niezawodności i prawidłowej pracy wszystkich
elementów systemu elektroenergetycznego , zarówno po stronie wytwarzania , jak i
przesyłu oraz dystrybucji.
Pojęcie ciągłości zasilania dotyczy zaburzeń wartości skutecznej napięcia o charakterze
ciągłym w ustalonym stanie pracy systemu elektroenergetycznego. Ciągłość zasilania
obejmuje wydarzenia trwające dłużej niż umowny próg stanów ustalonych wynoszący
zwykle od 1 do 3 minut.
Przedsiębiorstwa energetyczne zapewniają ciągłość dostaw energii poprzez utrzymywanie
odpowiednich rezerw mocy oraz odpowiedniej struktury sieci.
Niezawodność dostawy energii oznacza zdolność do zapewnienia dostawy energii w
określonym punkcie , zwykle w punkcie wspólnego przyłączenia (PWP).
Niezawodność może być charakteryzowana różnymi wskaźnikami . W najprostszym
przypadku jako standardowe parametry niezawodności dostawy energii przyjmuje się :
a) roczny łączny czas awaryjnych przerw w dostawie energii ,
b) dopuszczalny czas jednej przerwy w dostawie energii ,
c) dopuszczalną liczbę przerw w dostawie energii w ciągu roku .

_____________________________
1)
Katedra Elektroenergetyki AGH , Al. Mickiewicza 30 , 30-059 Kraków
e-mail : jutrz@uci.agh.edu.pl

11
Za przerwę w zasilaniu należy uważać stan , w którym napięcie w PWP (np.w złączu) jest
mniejsze niż 1% napięcia deklarowanego U c .
Ze względu na przyczynę , przerwy dzieli się na planowe , czyli takie , o których odbiorca
jest informowany z odpowiednim wyprzedzeniem , oraz przypadkowe związane ze
zdarzeniami zewnętrznymi , uszkodzeniami lub zakłóceniami w pracy systemu
elektroenergetycznego.
Ze względu na czas trwania przerwy przypadkowe w zasilaniu klasyfikuje się jako :
• krótkie o czasie trwania do 3 minut spowodowane uszkodzeniami
przemijającymi ,
• długie o czasie trwania powyżej 3 minut spowodowane uszkodzeniami trwałymi.
W normalnych warunkach pracy sieci rozdzielczej roczna ilość przerw waha się od
kilkudziesięciu do kilkuset.

W analizie strat spowodowanych przerwami zasilania często posługujemy się pojęciem


energii niedostarczonej . Jest to różnica pomiędzy energią , która byłaby dostarczona do
odbiorcy bez występowania przerw , a energią faktycznie dostarczoną . Energia ta nie może
być zmierzona w sposób bezpośredni i jest szacowana na podstawnie poboru energii w
analogicznym okresie pozbawionym zakłóceń w dostawie lub w inny sposób. Sposób
szacowania wielkości energii niedostarczonej ma istotny wpływ na jej wartość , a co za tym
idzie na obliczane z jej użyciem wskaźniki.
W warunkach rynkowych wartość energii niedostarczonej na skutek przerw i ograniczeń
powinna być ustalana przez odbiorcę na podstawie ceny , jaką gotów jest zapłacić za
uniknięcie przerwy lub ograniczenia w dostawie . Dla konkretnych przerw w dostawie ,
koszt niedostarczonej energii zależny będzie od :
• rodzaju odbiorcy ,
• czasu przerwy w dostawie energii ,
• częstości przerw ,
• momentu wystąpienia przerwy w okresie doby i roku ,
• rozmiaru ograniczenia dostawy energii ,
• czasu uprzedzenia o przerwie lub ograniczeniu.
Skutkiem wymienionych czynników są dla odbiorcy straty gospodarcze , które w
przybliżeniu można oszacować jako :

n
Ea = ∑ (E
i =1
ai k ai ) (1)

gdzie : E a - koszt niedostarczonej energii ; E ai - wartość oczekiwana niedostarczonej


energii w wyniku i. wydarzenia ; k ai - równoważnik gospodarczy wartości niedostarczonej
energii i. wydarzenia oszacowany dla wszystkich odbiorców dotkniętych tym wydarzeniem
; n – liczba ograniczeń lub wyłączeń w rozważanym okresie czasu.
W referacie przedstawiono w sposób syntetyczny wymagania przepisów krajowych i
zagranicznych odnośnie ciągłości zasilania odbiorców energią elektryczną .

12
2.WYMAGANIA ODNOŚNIE CIĄGŁOŚCI ZASILANIA W
PRZEPISACH I NORMACH KRAJOWYCH
Zasilanie odbiorników energią elektryczną powinno przebiegać w sposób ciągły. Awarie i
niespodziewane wyłączenia mogą w pewnych przypadkach powodować wystąpienie
znacznych strat materialnych oraz powstanie niebezpieczeństwa dla ludzi i urządzeń.
Konieczność niezawodnego rezerwowania zasilania występuje tam , gdzie przerwy w
zasilaniu są niedopuszczalne ze względu na funkcjonowanie (np. telefonia komórkowa,
sieci komputerowe) , bezpieczeństwo (np. szpitale , banki) oraz straty (np. chłodnie i
niektóre procesy technologiczne).
Wymagania w zakresie niezawodności zasilania w energię elektryczną określają
następujące dokumenty prawne :
1) Ustawa z 10.04.1997r. Prawo Energetyczne [18] ,
2) Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 25.09.2000r. [13] ,
3) Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 14.12.2000r. [14] ,
4) Norma PN-EN 50160 : 1998 [10] ,
5) Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 12.04.2002r.[15] ,
6) Norma PN-IEC 60364 [11] .
Ustawa ”Prawo Energetyczne” [18] nakłada na przedsiębiorstwa przesyłowe i
dystrybucyjne zwiększoną odpowiedzialność za zasilanie odbiorców, a w tym za
niezawodność dostawy na poszczególnych poziomach hierarchicznych systemu
elektroenergetycznego oraz za jakość dostarczonej energii elektrycznej.
Obowiązujące obecnie w kraju Rozporządzenie MG [13] dzieli odbiorców na sześć grup
przyłączeniowych . W rozdziale 6 Rozporządzenia , w którym określone są standardy
jakościowe podany jest łączny czas trwania wyłączeń awaryjnych liczony dla
poszczególnych wyłączeń od zgłoszenia przez odbiorcę braku zasilania do jego
przywrócenia oraz czas trwania jednorazowej przerwy w dostawie energii.
Dla podmiotów IV i V grupy przyłączeniowej przyłączonych bezpośrednio do sieci
rozdzielczej o napięciu nie wyższym niż 1 kV :
• łączny czas trwania wyłączeń awaryjnych w okresie 1 roku nie może przekroczyć :
- 60 godzin (od 01.01.2003r. do 31.12.2004) ,
- 48 godzin (po 01.01.2005r.) ;
• czas trwania jednorazowej przerwy w dostawie energii nie może przekroczyć :
- 36 godzin (od 01.01.2003 do 31.12.2004r.) ,
- 24 godzin (po 01.01.2005r.).
W dyskusjach nad nową wersją Rozporządzenia proponuje się przyjęcie dla grup
przyłączeniowych IV i V:
- łącznego rocznego czasu wyłączeń awaryjnych równego 36 godzin (przejściowo do
31.12.2003r.-48 godzin),
- czasu jednorazowej przerwy awaryjnej nie przekraczającego 15 godzin (przejściowo do
31.12.2003r.-20 godzin).
Dla odbiorców grup przyłączeniowych I-III i VI , tj. :
1) grupa I – podmioty przyłączane bezpośrednio do sieci przesyłowej ,
2) grupa II – podmioty przyłączane bezpośrednio do sieci rozdzielczej, które wymagają
dostaw energii elektrycznej o parametrach innych niż standardowe , albo przedmioty
posiadające własne jednostki wytwórcze współpracujące z siecią ,
3) grupa III – podmioty przyłączane bezpośrednio do sieci rozdzielczej o napięciu
znamionowym wyższym niż 1 kV , lecz niższym niż 110 kV ,

13
4) grupa VI – podmioty przyłączane do sieci na czas określony , niezależnie od napięcia
znamionowego sieci ;
dopuszczalny czas trwania w roku wyłączeń awaryjnych oraz czas trwania jednorazowych
przerw określa umowa sprzedaży .
Umowy hurtowej sprzedaży – kupna energii elektrycznej , zawarte między PSE S.A. a
spółkami dystrybucyjnymi zawierają zapis , który zobowiązuje PSE S.A. do dostarczania
energii elektrycznej w sposób ciągły z wyjątkiem sytuacji awaryjnych . Jest to zapis
nieprecyzyjny , w którym ciągłość dostawy energii z sieci przesyłowej jest parametrem
pozbawionym kontroli i normowania .Taki zapis nie powinien zadawalać żadnej ze stron.
Dla dostawcy może się on wydawać wygodny , bo spycha niezawodność na dalszy plan ,
ale prowadzi do zatargów (m.in. sądowych ) w sprawie roszczeń za przerwy w dostawie
energii i szkody powstałe w ich wyniku . Zatem dostawca powinien określić wartości
parametrów niezawodnościowych , które będzie gwarantował.
Instrukcja ruchu i eksploatacji sieci przesyłowej PSE S.A. [5] klasyfikuje przerwy o czasie
trwania poniżej 1 minuty jako krótkie a o czasie dłuższym od 1 minuty jako długie .
W warunkach polskich można przyjąć w systemie przesyłowym granicę czasu przerw
krótkich i długich wynoszącą 1 minutę . W sieciach nn i ŚN jako podstawową granicę
przerw krótkich i długich można przyjąć czas 3 minut zgodnie z normą PN-EN 50160 [10] ,
o ile umowa o dostawie energii elektrycznej nie stanowi inaczej. Podejście takie stawia
wyższe wymagania sieciom przesyłowym nie wykluczając jednocześnie takiego samego
podejścia do ważnych odbiorców zasilanych z sieci rozdzielczych. Jest to zgodne z zapisem
Ustawy Prawo Energetyczne [18] , mówiącym o negocjowaniu warunków dostawy energii
w umowie dwustronnej.
Dokumentem określającym wymagania w zakresie jakości energii i niezawodności zasilania
odbiorców z publicznych sieci rozdzielczych niskiego i średniego napięcia jest ustanowiona
w 1998r. norma PN-EN 50160 [10] , będąca odpowiednikiem normy EN 50160 [1]. Norma
PN-EN 50160 nie była jednak wprowadzona w kraju do obowiązkowego stosowania.
Norma ta jako przerwę w zasilaniu definiuje stan , w którym napięcie w złączu sieci
elektroenergetycznej jest mniejsze niż 1% napięcia deklarowanego U c . Norma [10]
definiuje wartości odniesienia krótkich i długich przerw w zasilaniu , których granicę ustala
na 3 minuty. W normalnych warunkach pracy roczna liczba krótkich przerw w zasilaniu
mieści się w przedziale od kilkudziesięciu do kilkuset. Czas trwania około 70% krótkich
przerw w zasilaniu może być mniejszy niż jedna sekunda.
W odniesieniu do długich przerw w zasilaniu ( o czasie dłuższym niż 3 minuty ) w
normalnych warunkach pracy roczna częstość ich występowania , może być mniejsza niż 10
lub może zbliżać się do 50 w zależności od obszaru. Wielkości te nie dotyczą planowanych
przerw w zasilaniu , ponieważ odbiorcy są o nich powiadamiani z wyprzedzeniem.
Podane powyżej wymagania Rozporządzenia [13] odnośnie łącznego czasu trwania w roku
wyłączeń awaryjnych oraz czasu trwania jednorazowej przerwy w zasilaniu oraz
wymagania wskaźnikowe normy [10] odnośnie krótkich i długich przerw w zasilaniu , jako
określone głównie z punktu widzenia szeroko rozumianych warunków dostawy i rozliczeń
za energię elektryczną , nie określają jednak w sposób wystarczający warunków
niezawodności zasilania . Warunki te znacznie dokładniej precyzuje podany w literaturze
niemieckiej [16] i przytoczony w referacie prof.H.Markiewicza i dra A.Klajna
podział odbiorców na cztery kategorie ,odnoszący się w zasadzie do budynków
mieszkalnych oraz budynków użyteczności publicznej , a więc do obiektów
nieprzemysłowych.

14
Wymagania odnośnie niezawodności zasilania instalacji elektrycznych w obiektach
budowlanych określa Rozporządzenie Ministra Infrastruktury [15] i norma PN-IEC 60364
[11].
Rozporządzenie [15] wprowadza wymaganie , aby budynki wysokie oraz inne , w których
zanik napięcia w sieci zasilającej może spowodować zarówno zagrożenie życia lub zdrowia
ludzi , jak i znaczne straty materialne lub zagrożenie środowiska , powinny być zasilane z
co najmniej dwóch niezależnych źródeł zasilania z zastosowaniem urządzeń samoczynnego
załączania zasilania rezerwowego. W budynkach wysokich oraz takich , jak szpitale , banki,
hotele , domy handlowe itp. jednym ze źródeł zasilania powinien być agregat prądotwórczy.
Niekiedy może też zachodzić konieczność zastosowania baterii akumulatorów
przeznaczonych do rezerwowego zasilania odbiorników i instalacji warunkujących
bezpieczeństwo.
Z kolei część 3 normy PN-IEC 60364 [11] wprowadza niektóre wymagania dotyczące
źródeł zasilania rezerwowego służących zapewnieniu bezpieczeństwa. Zgodnie z tą normą
źródła te powinny mieć odpowiednie do przeznaczenia : moc , niezawodność , dane
znamionowe i czas przełączenia.
Norma [11] jako źródła zapewniające bezpieczeństwo dopuszcza stosowanie :
1) baterii akumulatorów ,
2) ogniw galwanicznych ,
3) agregatów prądotwórczych ,
4) oddzielnych linii zasilających z sieci rozdzielczej niezależnie od normalnej linii
zasilającej.
Zasilanie urządzeń zapewniających bezpieczeństwo może przebiegać niesamoczynnie lub
samoczynnie. W zależności od dopuszczalnego czasu przyłączenia zasilanie samoczynne
może być dokonywane :
1) bezprzerwowo , z zapewnieniem ciągłości zasilania ,
2) przy bardzo krótkiej przerwie ( przełączenie w ciągu 0,15 s) ,
3) przy krótkiej przerwie ( przełączenie w ciągu 0,5 s) ,
4) przy średniej przerwie ( przełączenie w ciągu 15 s) ,
5) przy długiej przerwie ( przełączenie w czasie dłuższym niż 15 s).

Tradycyjne układy rezerwowania zasilania polegają na stosowaniu :


1) układu dwustronnego zasilania z niezależnych źródeł ,
2) sekcjonowania szyn rozdzielnic niskiego napięcia zasilanych z oddzielnych
transformatorów ŚN/nn ,
3) sekcjonowania szyn rozdzielnic niskiego napięcia połączonego ze stosowaniem
automatyki samoczynnego załączania rezerwy (SZR),
4) agregatów prądotwórczych ,
5) układów zasilania z trzech niezależnych źródeł .

Główną wadą tradycyjnych sposobów załączania zasilania rezerwowego jest występowanie


czasu , w którym odbiory są pozbawione zasilania. W przypadku „ręcznego” wykonywania
operacji przyłączenia wymaga to wystąpienia przerwy przynajmniej kilkuminutowej. Układ
automatyki SZR wydatnie skraca czas przerwy w zasilaniu odbiorów , lecz nie pozwala na
jej całkowite wyeliminowanie. Stosowanie tzw. szybkiego działania SZR ( z czasem
przerwy poniżej 0,5s) zwykle napotyka trudności w zapewnieniu koordynacji z czasem
działania zabezpieczeń na odpływach zasilanych z rozdzielnicy , oraz stwarza problemy w
przypadku występowania w sieci większej liczby silników.
Szeroko stosowane systemy elektroniczne i komputerowe wymagają stosowania
nowoczesnych środków technicznych , które pozwalają na radykalną poprawę sytuacji w

15
zakresie zapewnienia nieprzerwanego zasilania odbiorców. Do środków tych można
zaliczyć układy FACTS (Flexible Alternating Current Transmission Systems) oraz układy
bezprzerwowego zasilania typu UPS (Unterrupted Power Supply).
Układy FACTS przeznaczone głównie do sieci przesyłowych energetyki zawodowej
znalazły już praktyczne zastosowanie w sieciach przemysłowych , np. w przemyśle
papierniczym , gdzie pozwalają na likwidację wahań napięcia i krótkotrwałych , trwających
przez czas rzędu 100 ms , przerw beznapięciowych . Jednakże układy te ze względu na duże
koszty mogą znaleźć szersze praktyczne zastosowanie w kraju dopiero za kilkanaście lat.
Drugi z wymienionych wyżej sposobów , tzn. zastosowanie zasilaczy typu UPS , jest już
powszechnie stosowany w układach gwarantowanego zasilania napięciem przemiennym.

3.WYMAGANIA ODNOŚNIE CIĄGŁOŚCI ZASILANIA W


PRZEPISACH I NORMACH ZAGRANICZNYCH

Przy przedstawieniu wymagań przepisów dotyczących jakości energii należy dokonać


podziału tych wymagań w odniesieniu do sieci przesyłowych (>110 kV) oraz do sieci
rozdzielczych nn i ŚN (do 110 kV ) .
Na wstępie należy wskazać na występujący w przepisach brak ujednolicenia pojęć i
definicji w zakresie niezawodności zasilania i jakości energii elektrycznej .
W interesującym nas obszarze ciągłości zasilania nie ma jednoznacznie określonej granicy
czasu pomiędzy przerwami krótkimi i długimi . Jak podano wyżej granica ta jest umowna ,
mieści się w przedziale pomiędzy 1 a 3 minutami i zazwyczaj jest korelowana z czasem
działania automatyki SPZ . Przykładowo norma EN 50160 [1] do przerw długich zalicza
przerwy o czasie trwania powyżej 3 minut. Podobnie czynią to zalecenia francuskie EdF
[6]. Norma amerykańska [4] do przerw długich zalicza przerwy o czasie trwania powyżej 1
minuty. Identyczną granicę (1 minuty ) między przerwami krótkimi i długimi przyjęto w
Instrukcji ruchu i eksploatacji polskiej sieci przesyłowej [5]. Według przepisów szwedzkich
[2] granica czasu przerw krótkich i długich wynosi 90 sekund.
Niektóre przepisy definiują przerwę w zasilaniu jako stan , w którym wartość skuteczna
napięcia wyznaczona za ½ okresu sieci jest poniżej wartości progowej określonej dla
przerwy. Dla systemu wielofazowego przerwa to czas , w którym wartość skuteczna
napięcia wyznaczona za ½ okresu we wszystkich fazach jest poniżej wartości progowej dla
przerwy powiększonej o histerezę przyrządu pomiarowego. W myśl tego określenia zanik
napięcia w jednej lub nawet w dwóch fazach nie jest przerwą w systemie trójfazowym.
W praktyce ze względu na nieco różne interpretacje czasów przerw krótkich i długich
należy podawać jaki czas przyjęto jako wartość graniczną.
Przepisy zagraniczne, podobnie jak krajowe nie zawierają jednoznacznych zapisów
normujących ciągłość zasilania z sieci przesyłowych . Z reguły przyjmuje się , że ciągłość
zasilana na tym poziomie napięcia powinna być przedmiotem umowy między dostawcą i
odbiorcą energii elektrycznej.
Zazwyczaj treść kontraktów będąca wynikiem negocjacji między dostawcą a odbiorcą
stanowi tajemnicę handlową . Przeprowadzona w pracy wykonanej dla PSE S.A. na
zlecenie EPRI [12] analiza zaleceń , raportów i kontraktów wykazała , że :
1) Raport szwedzki [2] zawiera ogólne wytyczne odnośnie ciągłości zasilania w
sieciach przesyłowych 220-400 kV. Nakłada na operatora systemu obowiązek
usuwania i minimalizowania wpływu awarii na odbiorców . Podaje również , że
w sieciach NN (400-220 kV) występuje 0,2-1,5 wyłączeń na każde 100 km linii
rocznie . Około 5% tych wydarzeń to zwarcia trwałe spowodowane
uszkodzeniami elementów sieci.

16
2) Zalecenia francuskie [6] formułują ogólne warunki dostawy energii elektrycznej
dla sieci o napięciu nie wyższym niż 400 kV. Zgodnie z tymi zaleceniami EdF
zobowiązał się , że w latach 1996÷98 w sieciach 50 kV <U N ≤ 400 kV nie będzie
przekraczał rocznie :
- 1 przerwy długiej ( o czasie trwania > 3 minut ) ,
- 5 przerw krótkich ( o czasie trwania <3 minut i > 1 s) .
Jednocześnie EdF podjął zobowiązanie , że suma wartości progowych dla krótkich i długich
przerw w zasilaniu nie będzie zwiększać się w następnych latach.
Zdecydowanie więcej dokumentów normalizacyjnych dotyczy normalizacji ciągłości
zasilania z sieci rozdzielczej. W Europie podstawowym dokumentem w tym zakresie jest
norma EN 50160 [1]. Norma ta podaje wielkości wskaźnikowe dla krótkich i długich
przerw w zasilaniu . W normalnych warunkach pracy roczna ilość przerw waha się od
kilkudziesięciu do kilkuset . Czas trwania ok. 70% krótkich przerw jest krótszy od 1 s.
Nie jest możliwe podanie typowych rocznych ilości i czasów trwania długich przerw
spowodowanych trwałymi uszkodzeniami . W normalnych warunkach pracy wielkością
wskaźnikową jest roczna ilość przerw trwających dłużej niż 3 minuty zwykle w przedziale
od 10 do 50 w zależności od obszaru sieci . Wartości te nie obejmują przerw planowych , o
których odbiorca jest informowany z wyprzedzeniem.
Analiza wymagań normy EN 50160 wykazuje , że dla części odbiorców zachowanie przez
dostawcę wymogów tej normy odnośnie ciągłości zasilania nie zabezpiecza ich w
wystarczający sposób przed negatywnymi skutkami przerw w zasilaniu. Interesy te mogą
być zabezpieczone w lepszym stopniu przez dopracowane warunki kontraktu na dostawę
energii elektrycznej zawartego między dostawcą a odbiorcą energii.
Zalecenia francuskie [6] określają ,że dla sieci o napięciu od 1 kV do 50 kV liczba przerw
planowych nie powinna przekraczać 2 na rok i czas każdej przerwy powinien być krótszy
od 4 godzin. Według tych zaleceń liczba przerw w zasilaniu jest zróżnicowana w zależności
od wielkości populacji danego obszaru . Dopuszczalne liczby rocznych przerw długich
podano w tabeli 1.

Tabela 1. Dopuszczalna liczba długich przerw w zasilaniu dla sieci 50kV≥U N >1kV
według EdF [6]
Populacja obszaru Liczba długich przerw
Poniżej 10000 osób 6
Pomiędzy 10000 i 100000 osób 3
Powyżej 100000 osób (z wyłączeniem „wspólnot” powyżej 3
100000 osób i przedmieść Paryża)
Wspólnoty powyżej 100000 osób i przedmieścia Paryża 2

Standard południowoafrykański [8] dotyczący tylko sieci rozdzielczych o napięciu do 22kV


określa liczbę dopuszczalnych przerw awaryjnych w ciągu roku dla odbiorców bez zasilania
rezerwowego zasilanych z sieci rozdzielczych różnej kategorii w wykonaniu
napowietrznym i kablowym.Wymagania te podano w tabeli 2.

17
Tabela 2. Liczba dopuszczalnych przerw w zasilaniu odbiorców według
normy południowoafrykańskiej [8]
Liczba przerw wymuszonych w sieciach
Kategoria sieci
napowietrznych kablowych
Mieszkaniowe nie rozwojowe 6 4
Mieszkaniowe rozwojowe 10 4
Komercyjne/ 6 2
przemysł drobny i średni
Wiejskie sieci napowietrzne do 22kV 60 Nie dotyczy

Liczba przerw dla napowietrznych sieci wiejskich obejmuje tylko przerwy o czasie trwania
przekraczającym 2 minuty . Przerwa jest planowana , jeżeli można przesunąć w czasie
moment wystąpienia przerwy , w przypadku wystąpienia takiej potrzeby . W przeciwnym
przypadku przerwa jest wymuszona . Sieci mieszane kablowo-napowietrzne dla potrzeb
klasyfikacji przerw powinny być traktowane jak sieci napowietrzne. Strony kontraktu mogą
uzgodnić inne liczby dopuszczalnych przerw wymuszonych . Każda wielokrotna przerwa
wywołana działaniem automatyki SPZ spowodowana pojedynczym wydarzeniem powinna
być potraktowana jako jedna przerwa . Jeżeli w cyklu SPZ zostanie przywrócone napięcie
na czas dłuższy niż 5 minut każdą następną przerwę należy traktować jako nowe
zaburzenie. Warunki dotyczące odbiorców z zasilaniem rezerwowym powinny być
każdorazowo uzgadniane w kontrakcie.

3.PODSUMOWANE

1) Zagadnienia niezawodności zasilania i jakości energii elektrycznej są aktualnie


przedmiotem zwiększonego zainteresowania zarówno dostawców , jak i odbiorców
energii elektrycznej.
2) Jako standardowe parametry charakteryzujące niezawodność dostawy energii można
przyjąć :
a) roczny łączny czas awaryjnych przerw w dostawie energii,
b) dopuszczalny czas jednej przerwy w dostawie ,
c) dopuszczalną liczbę przerw w dostawie energii w ciągu roku.
3) Wymagania odnośnie ciągłości zasilania wprowadzone przez dokumenty
normalizacyjne w poszczególnych krajach są zróżnicowane. Dotrzymanie przez
dostawców wymagań standardowych odnośnie ciągłości zasilania może nie
zabezpieczyć części odbiorców przed negatywnymi skutkami przerw w zasilaniu .
Dla tej grupy odbiorców oraz dla znacznej grupy odbiorców , odnośnie których
przepisy nie określają wymagań odnośnie niezawodności zasilania warunki dostawy
energii elektrycznej powinny być określone w umowie między dostawcą a odbiorcą
energii.
4) Przedsiębiorstwa elektroenergetyczne zgodnie z istniejącymi regulacjami prawnymi
będą ( a częściowo już są ) rozliczane z jakości świadczonych usług , w tym w
szczególności z niezawodności dostawy.

18
LITERATURA

[1] EN 50160 Voltage charactesistics of electricity supplied by public distribution systems.1994


[2] Häger M. , Wahlström B. , Friman E. : Limits and Responsibility Sharing with Regard to
Power Quality for Swedish 220-and 400kV transmission system. STRI Raport S98-171.
[3] IEEE P1433 A draft standard glossary of power quality terminology.
[4] IEEE 1159 : 2000 Guide for recorder and data acquisition requirements for characterization
of power quality events.
[5] Instrukcja ruchu i eksploatacji sieci przesyłowej PSE S.A. Warszawa , sierpień 2001.
[6] International Telecomunication Union , Genewa , 1989 , Emerald Contract for the supply of
electric at the Green Rate . EdF – Electricite’de France.
[7] Markiewicz H. , Klajn A. : Metody i sposoby zapewniające pożądaną niezawodność
zasilania energią elektryczną . Seminarium „Pewność i jakość zasilania” , Kraków 2003.
[8] NRS 048-2 :1996 Electricity supply – quality of supply . Part 2 . Minimum standars. ISBN
0-626-11239-7. Published in Republic of South Africa by the South African Bureau of
Standards.
[9] Paska J. , Bargiel J. , Goc W. , Sowa P. : Jakość energii elektrycznej a niezawodność. Praca
Naukowa Instytutu Energoelektroniki Politechniki Wrocławskiej Nr 91 , Seria Konferencje
Nr 34 , Wrocław 2000r.
[10]PN-EN 50160 : 1998 Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach
rozdzielczych.
[11]PN-IEC 60364 Instalacje elektryczne obiektów budowlanych (norma wieloarkuszowa).
[12]Praca zbiorowa : Ocena jakości energii dla PSE S.A. Legislacja i normalizacja . AGH ,
Kraków 2002 ( praca niepublikowana wykonana na zlecenie EPRI).
[13]Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 25 września 2000r. w sprawie szczegółowych
warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych , obrotu energią
elektryczną , świadczenia usług przesyłowych , ruchu sieciowego i eksploatacji oraz
standardów jakościowych obsługi odbiorców . Dz. U. Nr 85 , poz.957.
[14]Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 14 grudnia 2000r. w sprawie szczegółowych
zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz zasad rozliczeń w obrocie energią elektryczną.
Dz.U. Nr 1 z 2001r. , poz. 7 .
[15]Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków
technicznych , jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Dz.U. Nr 75 , poz.
690.
[16]Seip G.G. : Electrical Installations Handbook. John Wiley & Sons. Third Edition , 2000.
[17]Strzałka J. : Ciągłość zasilania w przepisach i normach innych krajów. Seminarium
”Pewność i jakość zasilania” , Kraków 2003r.
[18]Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997r. Prawo Energetyczne . Dz. U. Nr 54 , poz. 348 z późn.
zmianami.

19
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

METODY I SPOSOBY ZAPEWNIAJĄCE POŻĄDANĄ


NIEZAWODNOŚĆ ZASILANIA ENERGIĄ ELEKTRYCZNĄ

Prof. dr hab. inż. Henryk Markiewicz, Dr inż. Antoni Klajn

1. Informacje wstępne
Niezawodność zasilania jest jednym z parametrów służących do oceny jakości
dostarczanej energii elektrycznej. Jest to parametr podstawowy, jako że odnosi się on do przerw w
zasilaniu, czyli do sytuacji, gdy odbiorca jest pozbawiony dostawy energii. Przerwy w zasilaniu są
uwzględniane i określane ilościowo zarówno w dokumentach dotyczących jakości energii
elektrycznej jak i warunków dostawy tej energii odbiorcom. Przez przerwę w zasilaniu, zgodnie z
normą PN-EN-50160 [1], rozumie się sytuacje, w których wartość skuteczna napięcia w punkcie
dostawy energii (np. w złączu) zmniejszy się poniżej 1% napięcia deklarowanego, czyli zwykle
napięcia znamionowego sieci zasilającej. Norma [1] dzieli ponadto przerwy w zasilaniu zależnie
od:
• przyczyny powstania, przy czym:
- przerwy przewidywane, to takie które zostały zaplanowane w celu wykonania
określonych prac, zgodnych z harmonogramem robót konserwacyjnych bądź
remontowych; odbiorcy powinni być uprzedzeni o takich przerwach,
- przerwy przypadkowe, będące skutkiem awarii (np. zwarć) występujących w sieci bądź
spowodowane czynnikami zewnętrznymi (np. zerwanie przewodów linii napowietrznej
wskutek złych warunków atmosferycznych).
Przerwy przypadkowe dzieli się zależnie od czasu ich trwania na:
- przerwy krótkie, trwające do 3 minut, oraz
- przerwy długie, trwające dłużej niż 3 minuty,
W normalnych warunkach pracy sieci roczna liczba krótkich przerw w zasilaniu wynosi od
kilkudziesięciu do kilkuset [1, 2], przy czym czas trwania około 70% z nich nie przekracza zwykle
1 sekundy. Roczna liczba długich przerw w zasilaniu może wynosić od kilku do ok. 50, zależnie
od rodzaju sieci zasilającej (napowietrzna, kablowa) i warunków terenowych, przy czym w tej
liczbie nie należy uwzględniać przerw przewidywanych i wcześniej zapowiedzianych. Ponadto
norma [1] wyszczególnia cały szereg sytuacji, w których jej postanowienia nie są obowiązujące,
np. siły wyższe, działania władz publicznych i inne.

Dostawcy energii w Polsce dzielą z kolei odbiorców na sześć grup przyłączeniowych [3],
dla których określono m.in. dopuszczalny, łączny czas trwania wyłączeń awaryjnych w ciągu
roku. Podział ten, dokonany głównie z punktu widzenia szeroko rozumianych prawnych
konsekwencji dotrzymania warunków dostawy i rozliczeń za energię elektryczną, przy czym przez
czas trwania przerwy rozumie się tu czas od zgłoszenia przez odbiorcę przerwy w dostawie energii
do chwili przywrócenia tej dostawy. Kryteria te odbiegają od ustaleń normy [1].

20
W literaturze przez niezawodność dostaw energii elektrycznej do danego odbiorcy bądź
grupy odbiorców rozumie się sumaryczny, względny czas dostawy energii w stosunku do
rozpatrywanego przedziału czasu. Jako reprezentatywny przedział czasu przyjmuje się zwykle
okres jednego roku. Tę zwięzłą definicję wyraża zależność:

⎛ n ⎞

⎜ ∑ t Fi ⎟

i =1
N = ⎜1 − ⎟ ⋅100% ,
⎜ m n ⎟

⎜ ∑ t Di + ∑ t Fi ⎟

⎝ i =1 i =1 ⎠
(1)

gdzie: N – niezawodność zasilania,


tDi – i-ty czas dostawy energii pomiędzy jej przerwami,
tFi – i-ty czas przerwy w zasilaniu,
m – liczba okresów dostawy energii pomiędzy przerwami,
n – liczba przerw dostawy energii.

Tabela 1. Kategorie odbiorców energii elektrycznej z punktu widzenia niezawodności zasilania


[4].
Kategoria Wymagania dotyczące Zastosowane typowe Przykładowi odbiorcy
niezawodności zasilania rozwiązania w układzie
zasilania
I – podstawowa Dopuszczalne stosunkowo Zasilanie pojedynczą Domy jednorodzinne na
długie przerwy w zasilaniu, linią promieniową z sieci terenach wiejskich i w
rzędu dziesiątek minut, kilku elektroenergetycznej. rzadkiej zabudowie
godzin. Brak zasilania miejskiej, nieduże bloki
rezerwowego mieszkalne.
II – średnia Przerwy w zasilaniu nie Dwie niezależne linie Wysokie budynki
powinny przekraczać kilku zasilające lub jedna linia mieszkalne
dziesiątek sekund (przeciętnie i agregat prądotwórczy z
od dziesięciu do dwudziestu układem samoczynnego
sekund) załączenia rezerwy.
III – wysoka Przerwy w zasilaniu nie Dwie niezależne linie Duże hotele, centra
powinny przekraczać 1 zasilające z systemu handlowe, banki, szpitale,
sekundy. elektroenergetycznego i dworce kolejowe i porty
system zasilania lotnicze, stacje radiowe i
rezerwowego z pełną telewizyjne, duże kina i
automatyką sterowania teatry
zasilania rezerwowego
IV - najwyższa Zasilanie bezprzerwowe. Jak w kategorii III, lecz Wybrane odbiory w
Niedopuszczalna jest przerwa wybrane urządzenia obiektach wymienionych w
w zasilaniu wybranych rezerwowego zasilania kategorii III, np. sale
urządzeń powinny zapewnić operacyjne szpitali,
zasilanie bezprzerwowe. zasilanie systemów
komputerowych w
bankach, obwody
oświetlenia ewakuacyjnego
teatrów, kin, hoteli.

21
Dla szeregu współczesnych urządzeń nawet krótkotrwała przerwa w zasilaniu może oznaczać
poważne problemy eksploatacyjne bądź zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi lub zwierząt. Na
zagadnienie zapewnienia odpowiedniej niezawodności zasilania należy jednak spojrzeć jako na
swego rodzaju kompromis pomiędzy zagrożeniami czy stratami jakie mogą być skutkiem przerw
w zasilaniu a kosztami środków i urządzeń, które mają takim przerwom zapobiegać. Jedną z
konsekwencji tego kompromisu jest podział odbiorców na grupy czy kategorie w zależności od
dopuszczalnego czasu trwania przerw w zasilaniu. Warunki te znacznie dokładniej precyzuje
znany w literaturze podział odbiorców na cztery kategorie [3], zestawione w tabeli 1.
Koszty i konsekwencje przerw w zasilaniu są bardzo różne w zależności od kategorii i rodzaju
odbiorcy. Najmniej dotkliwe są one o odbiorców kategorii I., u których dopuszcza się najdłuższe
przerwy w zasilaniu. U odbiorców kategorii II konsekwencją może być np. panika bądź strach
ludzi uwięzionych przez dłuższą chwilę w windzie budynku mieszkalnego czy biurowca. Skutki w
kategoriach III i IV są odpowiednio poważniejsze. Konsekwencje i koszty strat wynikłe z przerw
w dostawie energii u odbiorców przemysłowych są bardzo różne w zależności od branży, procesu
technologicznego, długości przerw i częstości ich występowania. Należy pamiętać, że koszty strat
w różnej proporcji zależą od długości przerw w zasilaniu. Problem ten ilustrują częściowo
możliwe relacje kosztów przerw w zasilaniu do czasu tych przerw, przedstawione na rys. 1.
Przykładowo w przemyśle samochodowym, zakładach obróbki mechanicznej są one na ogół
wprost proporcjonalne do długości przerw (linie 3,4, rys. 1). W innych branżach krótkotrwała
przerwa może być dopuszczalna, jednak brak ponownego zasilania przez określony czas prowadzi
do znacznych strat czy zagrożenia życia np. w podziemiach kopalń – wentylacja, pompy
odwadniające. Innym przykładem mogą być np. fermy drobiu, gdzie przerwa w wentylacji dłuższa
od kilku minut może spowodować uduszenie się drobiu (linia 2 , rys. 1). W wielu gałęziach
przemysłu chemicznego przerwanie procesu technologicznego nawet na kilka sekund może
prowadzić do konieczności remontu bądź wymiany całej instalacji (linia 1, rys. 1). Wspomniany
kompromis, to wybór pomiędzy kosztami zainstalowania odpowiednich urządzeń rezerwowego
zasilania a ryzykiem poniesienia konsekwencji przerw w zasilaniu energią elektryczną.

4
Koszty

Czas

Rys. 1. Przykładowe scenariusze kosztów przerw w zasilaniu w zależności od czasu ich trwania;
wyjaśnienie oznaczeń w tekście.
Wśród środków i urządzeń służących do poprawy niezawodności zasilania można wyróżnić:
• klasyczne metody bądź urządzenia rezerwowego zasilania (tabela 2),
• urządzenia bazujące na niekonwencjonalnych i nowatorskich źródłach energii, znajdujących
się w chwili obecnej niejednokrotnie w fazie badań.

22
Tabela 2. Klasyczne metody i urządzenia rezerwowego zasilania oraz ich podstawowe cechy.
Rodzaj Zasób mocy Czas gotowości do Koszt instalacji
metody/urządzenia zasilania załączenia po
wyłączeniu zasilania
rezerwowego
rezerwowa, niezależna linia nieograniczony od ułamka sekundy do bardzo wysoki
zasilająca pojedynczych sekund
z sieci el.-en.
agregat prądotwórczy praktycznie od kilku minut do od średniego do
nieograniczony ułamka sekundy wysokiego
baterie akumulatorów średni od kilku sekund do niski
bezprzerwowego
układy zasiania średni od ułamków sekundy od średniego do
bezprzerwowego (UPS) do bezprzerwowego wysokiego
kompresyjne zasobniki od niskiego do od kilku minut do średni do wysokiego
energii dużego ułamka sekundy

Do niekonwencjonalnych źródeł energii w układach rezerwowego zasilania należy zaliczyć przede


wszystkim:
• koła zamachowe,
• super-kondensatory,
• nadprzewodnikowe magnetyczne zasobniki energii.
Poniżej zamieszczono krótką charakterystykę wymienionych urządzeń rezerwowego zasilania.

2. Klasyczne metody i urządzenia rezerwowego zasilania

2.1. Rezerwowa, niezależna linia zasilająca z sieci elektroenergetycznej i


układ SZR.
Jako linia niezależna może być zasadniczo uważana linia wyprowadzona z innej stacji
transformatorowej niż linia zasilania podstawowego [4, 5]. W zakładach przemysłowych dotyczy
to zwykle dodatkowego zasilania niezależną linią wysokiego napięcia. W aglomeracjach miejskich
wszystkie wysokie budynki mieszkalne powinny być zasilane dodatkową linią niskiego napięcia.
Układem realizującym przełączenie zasilania na zasilanie rezerwowe jest układ samoczynnego
załączenia rezerwy (SZR) niskiego napięcia. W przeszłości w Polsce układy takie wykonywane
były na układach stycznikowych. Stycznik, który jest łącznikiem manewrowym, nie był aparatem
odpowiednim do tego rodzaju pracy. Długotrwała, często wielomiesięczna praca stycznika w
stanie zamkniętym powodowała osłabienie siły docisku jego styków wskutek nagrzewania m.in.
od ciągłego załączenia cewki napędu, co wzmagało procesy nagrzewania się stycznika i w
konsekwencji jego częściową bądź całkowitą niesprawność. Obecnie układy SZR niskiego
napięcia wykonywane są z użyciem wyłączników niskiego napięcia wyposażonych w napęd
samoczynny. Typowe rozwiązanie takiego układu przedstawiono na rys. 1.
Urządzeniem sterującym pracą układu SZR jest specjalny przekaźnik SZR, który w
sposób ciągły dokonuje pomiaru napięcia na zasilaniu podstawowym B oraz rezerwowym R (rys.
2). W przypadku stwierdzenia przerwy w zasilaniu podstawowym przekaźnik odczekuje przez
czas t1, po czym powoduje wyłączenie wyłącznika głównego BCB. Czas t1 może być zwykle
nastawiany w zakresie od 0,1s do 40s. Po czasie t2, który może być nastawiany w tym samym
zakresie co czas t1, następuje załączenie wyłącznika zasilania rezerwowego RCB. W chwili gdy

23
przekaźnik przekaźnik SZR stwierdzi brak napięcia w zasilaniu podstawowym, zostaje również
załączony agregat prądotwórczy G, (o ile znajduje się on na wyposażeniu układu zasilania danego
obiektu). W sytuacji gdy moc układu rezerwowego wystarcza jedynie na zasilenie części
odbiorów, są one dzielone na dwie grupy: grupę I, która powinna być zasilona w pierwszej
kolejności, oraz grupę II, obejmującą odbiory o niższym priorytecie zasilania. Przekaźnik SZR ma
możliwość rozróżnienia zasilania dwóch takich grup. Toteż po załączeniu źródła rezerwowego
zasilane są często jedynie odbiory zaliczone do grupy I, np. windy i oświetlenie klatek
schodowych w wysokim budynku mieszkalnym. Dopiero po osiągnięciu pełnej gotowości do
obciążenia przez agregat prądotwórczy, mogą być zasilone również inne odbiory. Po ponownym
pojawieniu się napięcia na linii zasilania podstawowego po czasie t3 (1-300 s) następuje
wyłączenie źródła rezerwowego i po czasie t4 (≈t1) załączenie zasilania podstawowego. Po czasie
tG2 zostaje wyłączony również generator prądotwórczy.
B R

UB UR

Uklad kontroli
napiec
wejsciowych

RCB

Przekaznik SZR
BCB

S1 S2

Odbiory Odbiory
grupy I grupy II

t4
BCB 10 t1
t2
RCB 10 t3
1
EGS 0 tG1 tG2

UB 10
1
UR 0 t

Rys. 2. Schemat blokowy niskonapięciowego układu SZR, wraz z diagramem czasowym sekwencji
łączeniowych. B – zasilanie podstawowe, R – linia zasilania rezerwowego, BCB, RCB – wyłączniki
do załączania odpowiednio zasilania podstawowego i rezerwowego, S1, S2 – łączniki do zasilania
odpowiednio odbiorników o wyższym i niższym priorytecie zasilania, G –agregat prądotwórczy,
UB, UR – napięcia źródła podstawowego i rezerwowego mierzone przez przekaźnik SZR.

24
2.2. Agregaty prądotwórcze
Agregaty prądotwórcze, to prądnice bądź generatory napędzane najczęściej silnikiem
spalinowym wysokoprężnym, rzadziej turbiną gazową, gotowe przejąć obciążenie na czas od kilku
godzin nawet do kilku dni. Układy te wyposażone są zwykle w autonomiczny system
automatycznej regulacji prędkości obrotowej i synchronizacji z siecią zewnętrzną bądź z innymi
jednostkami prądotwórczymi. Agregaty prądotwórcze znajdują również wiele innych zastosowań
poza zasilaniem rezerwowym, np. jako podstawowe źródło zasilania na statkach lub mniejsze
elektrownie szczytowe. Agregaty te produkowane są w bardzo szerokim zakresie swych mocy
znamionowych, od kilkunastu kW do kilku MW. Wyróżnić można cztery podstawowe
rozwiązania zespołów prądotwórczych, z punktu widzenia ich gotowości do pracy od chwili
wyłączenia zasilania rezerwowego (rys. 3).

a) Zasilanie podstawowe z sieci b) Zasilanie podstawowe z


elektroenergetycznej sieci elektroenergetycznej
4

1
2 3

odbiory odbiory

c)Zasilanie podstawowe z d) Zasilanie podstawowe z


sieci elektroenergetycznej sieci elektroenergetycznej

5
5
6 6

odbiory odbiory
Rys. 3. Różne układy zespołów prądotwórczych: 1 - silnik spalinowy wysokoprężny z urządzeniem
rozruchowym, 2 – sprzęgło, 3 – generator, rozdzielnica z urządzeniami sterowania pracą zespołu,
5 – koło zamachowe, 6 – silnik elektryczny napedzający generator i silnik spalinowy.
a) układ sterowany ręcznie; b) układ uruchamiany automatycznie, gotowy do przejęcia obciążenia
po określonym czasie rozruchu trwającym od kilkudziesięciu do ok. 180 sekund; c) i d) układy
wyposażone w koło zamachowe, napędzane w sposób ciągły silnikiem elektrycznym, gotowe do
obciążenia w czasie 0,5 – 2 sekund (c) i o zasilaniu bezprzerwowym (d).

25
Grupa I, (rys. 3a) to agregaty załączane ręcznie w przypadku zaniku napięcia zasilającego. W
zależności od mocy jednostki czas gotowości do obciążenia może zmieniać się od 6-15 sekund dla
mocy kilkudziesięciu kW do ok. 180 sekund dla mocy rzędu kilku MW. W celu skrócenia tego
czasu wiele zespołów prądotwórczych posiada układ stałego podgrzewania silnika
wysokoprężnego lub turbiny gazowej tak, aby urządzenia te w możliwie krótkim czasie osiągnęły
swą pełną moc.

Grupa II (rys. 3b) to agregaty jak w grupie I, lecz z w pełni automatycznym sterowaniem w chwili
zaniku zasilania podstawowego. Sterowanie takie instaluje się na ogół dla jednostek o większych
mocach oraz tam, gdzie jest to uzasadnione koniecznością uzyskania możliwie krótkiej przerwy w
przełączeniu układu na zasilanie rezerwowe.

Grupa III i IV, to agregaty wyposażone w koło zamachowe, sprzęgnięte na stałe z generatorem. W
rozwiązaniu pierwszym (rys. 3c) silnik elektryczny (6, rys. 3c) stale napędza generator wraz z
kołem zamachowym, przy rozłączonym sprzęgle (5). Generator w tym rozwiązaniu nie jest
obciążony, czyli pracuje na biegu jałowym. W przypadku zaniku napięcia podstawowego źródła
zasilania układ automatyki załącza sprzęgło dokonując bardzo szybkiego rozruchu silnika
spalinowego. W ten sposób przejęcie pełnego obciążenia elektrycznego jest możliwe w czasie od
0,5 s do 2 s od chwili zaniku napięcia. Układ przedstawiony na rys. 2d tym różni się od układu z
rys. 2c, że silnik (6) napędzający generator ma moc na tyle dużą że napędzany generator zasila
stale część odbiorów zaliczonych w danym układzie zasilania do priorytetowych, o najwyższej
kategorii zasilania (kat. IV, tabela 1). Pozostałe odbiory, w których dopuszczalna jest krótkotrwała
przerwa w zasilaniu są podłączone bezpośrednio do sieci. W chwili zaniku napięcia w sieci
zasilającej następuje natychmiastowe uruchomienie silnika wysokoprężnego energią koła
zamachowego tak, że odbiory zaliczone do priorytetowych są zasilane w sposób ciągły, jedynie z
nieznacznym zawahaniem napięcia w momencie uruchamiania silnika spalinowego. Po
osiągnięciu pełnej mocy przez silnik wysokoprężny, do generatora mogą być podłączone również
inne odbiory niższej kategorii zasilania.

2.3. Baterie akumulatorów


Baterie akumulatorów mają wielorakie zastosowanie w rezerwowym zasilaniu odbiorców energii
elektrycznej. Stanowią one wyposażenie układów bezprzerwowego zasilania (UPS), są używane
również do zasilania podzespołów agregatów prądotwórczych oraz są stosowane jako
autonomiczne źródła rezerwowego zasilania. Ten ostatni przypadek zastosowania został
omówiony w poniżej. Baterie akumulatorów są wykorzystywane jako autonomiczne źródła energii
głównie do zasilania odbiorników prądu stałego lub odbiorników, które mogą być zasilane
zarówno napięciem stałym jak i przemiennym, np. układy oświetlenia ewakuacyjnego Istnieją dwa
sposoby zastosowania baterii akumulatorów do zasilania rezerwowego (rys. 4):
• układ, w którym w normalnym stanie pracy bateria jest stale doładowywana, natomiast
podczas przerwy w zasilaniu podstawowym obciążenie jest przełączane na zasilanie bateryjne
(rys. 4a),
• układ, w którym ten sam układ prostownikowy zasila równocześnie odbiory i doładowuje
baterię, która bezprzerwowo zasila odbiory w sytuacji awaryjnej (rys. 4b)

Wadą układu z rysunku 4a jest krótka przerwa w zasilaniu odbiorów podczas przełączenia z
zasilania podstawowego na rezerwowe. Jego zaletą jest odrębny układ ładowania baterii

26
akumulatorów, co zwiększa niezawodność całego zestawu. Jest on preferowany do układów
zasilania oświetlenia bezpieczeństwa i oświetlenia dróg ewakuacyjnych.
Zaletą układu z rys. 4b jest praktycznie bezprzerwowe zasilanie odbiorników, a więc posiada
cechy układu UPS. Prostownik zasilający powinien mieć moc wystarczającą do zasilania
odbiorów i do pokrycia zapotrzebowania na maksymalny prąd ładowania baterii.

Zasilanie z sieci
Zasilanie z sieci
a) Linia 1 b)
Siec
1 S
Siec

2
Line 2 Odbiory
Odbiory AC/DC
AC/DC

Zasilanie bateryjne
Zasilanie bateryjne Siec
Linia 1
1 S Odbiory
Siec

2 AC/DC
Linia 2
Odbiory
AC/DC

Rys. 4. Różne opcje zasilania rezerwowego odbiorników przystosowanych zarówno do zasilania


prądem stałym jak i przemiennym (odbiory AC/DC) z bateryjnych układów zasilania
rezerwowego: a) z przełączaniem zasilania przy pomocy łącznika S, b) w układzie zasilania
bezprzerwowego.

W ostatnich latach wiele miejsce poświęca się w badaniu możliwości zastosowania bateryjnych
zasobników energii do pokrywania szczytowego obciążenia systemu elektroenergetycznego [6].
Układy te są również układami autonomicznymi i posiadają wiele podobieństw do układów
zasilania rezerwowego, chociaż jest to zasadniczo inne specyficzne pole zastosowań baterii
akumulatorów.

2.4. Układy zasiania bezprzerwowego (UPS)

Układy zasilania bezprzerwowego (un-interruptible power supply, UPS) są przeznaczone do


zasilania najwyższej kategorii odbiorów (III i IV, tabela 1). Wyróżnia się trzy zasadnicze typy
rozwiązań układów UPS:
• układy o biernej gotowości (passive standby, klasaVFD),
• układy liniowo interaktywne (line interactive, klasa VI),
• układy o podwójnej konwersji (double conversion klasa VFI).

27
Układy o biernej gotowości są najprostszymi zasilaczami, w których podczas normalnych
warunków zasilania bateria akumulatorów jest stale doładowywana, natomiast w przypadku
konieczności zasilania rezerwowego odbiory są przełączane na zasilanie z baterii poprzez falownik
(rys. 5).Typowe rozwiązania tych układów są przewidziane na czas zasilania rezerwowego rzędu 3
godzin, przy czym przewidywany czas ponownego ładowania baterii akumulatorów jest
dwukrotnie dłuższy, czyli ok. 6 godzin.

1
zasilajaca

Odbiory
Siec

2 3
B

Rys. 5. Schemat blokowy układu UPS o biernej gotowości zasilania.


Układy liniowo interaktywne są zasilane z sieci podczas normalnej pracy w ten sposób, że część
pobieranej energii jest zużywana na stałe doładowywanie baterii akumulatorów, która z kolei
dostarcza energię do odbiornika, wspomagając w sposób ciągły podstawowy układ zasilania (rys.
6). Częstotliwość wyjściowa układu prostownik-falownik jest równa częstotliwości sieciowej. W
przypadku przerwy w zasilaniu podstawowym odbiory zasilone są w sposób bezprzerwowy z
baterii akumulatorów poprzez przekształtnik, pracujący teraz jako falownik.
Siec
zasilajaca

Odbiory

Rys. 6. Uproszczony schemat blokowy układu liniowo interaktywnego UPS.

28
Układy UPS o podwójnej konwersji to najbardziej rozbudowane układy zasilania
bezprzerwowego. Podczas normalnej pracy energia jest przetwarzana dwukrotnie: raz z prądu
przemiennego na prąd stały, a następnie z prądu stałego na prąd przemienny (rys. 7). W obwodzie
pośredniczącym prądu stałego zasilona jest bateria akumulatorów, która w przypadku zasilania
rezerwowego staje się źródłem prądu. Zaletą tych układów jest:
• całkowicie płynne i zupełnie nieodczuwalne dla odbiornika przejście z zasilania
podstawowego na rezerwowe,
• możliwość pracy układu odbiornika na częstotliwości innej niż częstotliwość układu
zasilającego (w tym przypadku nie ma obwodu obejściowego by-pass).
Podstawową wada układów o podwójnej konwersji jest niższa sprawność w porównaniu z dwoma
wymienionymi wcześniej układami UPS.

Polaczenie obejsciowe (by-pass)

Obciazenie
zasilajaca

S
Siec

Rys. 7. Schemat blokowy układu UPS o podwójnej konwersji z połączeniem obejściowym.

2.5. Kompresyjne zasobniki energii


Idea budowy kompresyjnych zasobników energii (compressed air energy storage, CEES) jest
bardzo zbliżona do agregatów prądotwórczych z tą różnicą, że silnik wysokoprężny bądź turbinę
gazową zastąpiono turbiną napędzaną sprężonym powietrzem. Ten sposób magazynowania energii
jest stosunkowo mało znany w Polsce, natomiast jest używany w innych krajach, np. w USA.
Istnieją dwa rodzaje zasobników kompresyjnych:
• o umiarkowanych mocach, rzędu od dziesiątek do setek kW, jako urządzenia rezerwowego
zasilania,
• o dużych mocach, rzędu dziesiątek MW, przeznaczone do pokrywania szczytowych obciążeń
w układzie elektroenergetycznycm.

W pierwszym rozwiązaniu sprężone powietrze jest magazynowane w specjalnych zbiornikach


wysokociśnieniowych. Właściwości eksploatacyjne tych urządzeń są zbliżone do omówionych

29
wcześniej agregatów prądotwórczych bez koła zamachowego. Uruchomienie generatora i
obciążenie go pełną mocą jest możliwe w czasie do ok. 5 sekund.

Kompresyjne zasobniki energii przeznaczone do pokrywania obciążeń szczytowych w układzie


elektroenergetycznym, to jednostki znacznie większe, w których jako zbiorniki sprężonego
powietrza wykorzystuje się najczęściej nieużywane wyrobiska kopalń, np. wyrobiska kopalń soli
wydobywanej metodą hydrauliczną. Eksploatacja takich obiektów jest analogiczna do pracy
elektrowni szczytowo-pompowej.

3. Niekonwencjonalne urządzenia gromadzenia energii w zasilaniu


rezerwowym.

W ostatnich latach pojawiło się szereg nowych rozwiązań, pozwalających na gromadzenie energii
w układach zasilania rezerwowego. Urządzenia te mogą przykładowo zastąpić baterię
akumulatorów w układach UPS. Są one wynikiem prowadzonych wciąż na świecie badań
mających na celu poszukiwanie nowych rozwiązań w tym zakresie. Zasadniczym celem tych
poszukiwań jest opracowanie możliwie prostych metod eliminacji krótkich przerw w zasianiu
bądź krótkotrwałych zapadów czy głębokich wahań napięcia. Wyniki ostatnich badań [7]
wskazują na to, ze około 97 % wszystkich przerw w zasilaniu i zapadów napięcia w sieciach
rozdzielczych średniego napięcia to przerwy trwające nie dłużej niż 3 sekundy. Ich przyczyną są
najczęściej wyładowania atmosferyczne i związane z tym działanie układów samoczynnego
ponownego załączenia, czy też inne czynności łączeniowe w sieci. Przerwy w zasilaniu dłuższe
niż 3 sekundy, to jedynie 3 % zakłóceń w sieci, a ich czas trwania jest zdecydowanie dłuższy,
rzędu dziesiątek sekund, minut a nawet godzin. Sytuacja taka uzasadnia potrzebę poszukiwań
takich urządzeń, które nie muszą magazynować bardzo dużych ilości energii, lecz które byłyby w
stanie w krótkim czasie pokryć zapotrzebowanie na znaczne wartości mocy w chwili zapadów
napięcia bądź krótkotrwałych przerw w zasilaniu. Ich drugie zadanie to ciągłe wspomaganie
podstawowego źródła zasilania i łagodzenie wszelkich innych zakłóceń napięcia zasilającego. Ze
względu na tę cechę, urządzenia te nazywane są też dynamicznymi zasobnikami energii (dynamic
energy restorer). Są to:
koła zamachowe (flywheels),
super-kondensatory (supercapacitors),
nadprzewodnikowe magnetyczne zasobniki energii (superconducting magnetic energy storage,
SMES).

Koła zamachowe to konstrukcje zupełnie inne od tradycyjnego zastosowania kół zamachowych


np. w omówionych już agregatach prądotwórczych. Różnica polega na tym, że w agregacie
prądotwórczym (rys. 3) koło zamachowe gromadzi jedynie energię potrzebną do szybkiego
rozruchu silnika wysokoprężnego, natomiast energia ta nie jest zasadniczo przeznaczona do
zamiany na energię elektryczną w celu zasilania odbiorów. Szacuje się, że jedynie ok. 5% energii
koła zamachowego jest oddawanej w postaci energii elektrycznej. W kołach zamachowych
używanych jako dynamiczne zasobniki energii, energia zgromadzona jako energia kinetyczna koła
jest zamieniana na energię elektryczną i przeznaczona do zasilania odbiorników w chwilach
zaniku napięcia. Koło zamachowe jest sprzęgnięte z generatorem, który w czasie prawidłowej

30
pracy sieci zasilającej pracuje jako silnik, stale napędzając koło z określoną prędkością obrotową.
W chwilach zaniku napięcia energia elektryczna wytwarzana w generatorze jest przekształcana na
energię o odpowiednich parametrach napięcia i częstotliwości i służy do zasilenia układu. Szacuje
się, że w ten sposób około 50% energii mechanicznej koła zamachowego może być wykorzystane
do zamiany na energię elektryczną. Rozróżnia się dwie zasadnicze konstrukcje kół zamachowych
[8]:
• szybkoobrotowe
• wolnoobrotowe.

Koła szybkoobrotowe są wykonane ze szkła bądź z włókna szklanego lub węglowego.


Materiały te są materiałami niemagnetycznymi i mają ciężar właściwy ok. 5-ciokrotnie większy od
stali. Prędkości eksploatacyjne kół szybkoobrotowych zawierają się w zakresie od 10 000 do 100
000 obrotów na minutę. Wirnik generatora jest magnesem stałym, ze względu na trudność
wykonania uzwojeń, które wytrzymywałyby działanie sił odśrodkowych przy tak dużej prędkości
obrotowej. Ze względu na ograniczenie sił tarcia zarówno generator jak i wirnik koła obracają się
w próżni, umieszczone w zamkniętym pojemniku. Współcześnie budowane koła szybkoobrotowe
posiadają moce do 250 kW z możliwością zgromadzenia energii do 8 MWs.

Koła wolnoobrotowe pracują przy prędkościach rzędu 6000 obrotów na minutę. Ze względu
na mniejszą prędkość niż koła szybkoobrotowe, muszą one posiadać znacznie większą masę, aby
uzyskać podobne wartości magazynowanej energii. Wirniki wykonywane są w tym przypadku ze
stali i przy tych prędkościach obrotowych nie jest już konieczne umieszczanie całego układu w
próżni. Stosuje się jednak obniżone ciśnienie otaczającego powietrza lub gaz o gęstości mniejszej
niż powietrze w celu zmniejszenia sił tarcia. Generatory kół wolnoobrotowych mają wirnik
uzwojony, co daje możliwość regulacji ich wzbudzenia. Jest to istotną zaletą kół
wolnoobrotowych w stosunku do kół szybkoobrotowych. Moce obecnie produkowanych kół
zamachowych wolnoobrotowych są rzędu 2 MW i są zdolne dostarczać energie przez czas od 1 do
30 sekund.

Koła zamachowe wolnoobrotowe są stosowane w kombinowanych układach zasilania


rezerwowego, gdzie współpracują najczęściej z agregatami prądotwórczymi (rys. 8). Koło jest w
sposób ciągły zasilane poprzez silnik/generator napędzany energią pobieraną z systemu,
przekształcaną na odpowiednią częstotliwość i napięcie. Koło zamachowe pokrywa
zapotrzebowanie na energię w chwilach krótkotrwałych zaników napięcia (do 3 sekund) oraz
zasila generator w czasie rozruchu jego turbiny (1-30) sekund. Dłuższe przerwy w zasilaniu
pokrywane są przez agregat prądotwórczy.

31
Polaczenie obejsciowe (by-pass)

Odbiory
Siec

C
E
G M/G
F

Rys. 8. Schemat blokowy przykładowego układu rezerwowego zasilania z zastosowaniem koła


zamachowego wolnoobrotowego i agregatu prądotwórczego. F- koło zamachowe, G – generator
koła zamachowego, M/G – maszyna silnik/generator, C – sprzęgło, E- silnik wysokoprężny bądź
turbina gazowa.

Superkondensatory (supercapacitors, ultracapacitors) to kondensatory o specjalnej konstrukcji


umożliwiającej uzyskanie ekstremalnie wysokich pojemności. Duża pojemność jest uzyskana
przez zastosowanie odpowiednich materiałów na okładki kondensatorów, takich jak aktywny
węgiel bądź włókna pokrywane aktywnym węglem lub dwutlenkiem rutenu (RuO2). Zaletą takich
elektrod jest dużo większa aktywna powierzchnia okładziny w porównaniu z tradycyjnymi
materiałami. Technologia wytwarzania superkondensatorów znajduje się obecnie jeszcze w fazie
badań, choć istnieją już produkowane przemysłowo urządzenia wykorzystujące te elementy. Ich
zastosowanie w rezerwowym zasilaniu polegać będzie głównie na pokrywaniu zapotrzebowania
na energię podczas bardzo krótkich zaników napięcia zasilania. Przewiduje się też współpracę
superkondensatorów z układami UPS, w celu eliminacji ich krótkotrwałych, głębokich przeciążeń.
W ten sposób uzyska się znaczne wydłużenie okresu eksploatacji baterii kondensatorów UPS.

Nadprzewodnikowe magnetyczne zasobniki energii (superconducting magnetic energy storage,


SMES) to układy gromadzące energię pola magnetycznego wytwarzanego przez duże cewki
przewodzące prąd stały. Cewki te, schłodzone do bardzo niskiej temperatury znajdują się w stanie
nadprzewodnictwa i przepływ prądu odbywa się praktycznie bez strat. Zgromadzenie energii
polega na ciągłym przepływie prądu stałego o dużych wartościach, bez strat. W chwili
zapotrzebowania na energię, prąd cewki może być przekształcony na prąd przemienny i
dostarczony do układu. Obecnie buduje się już układy chłodzone ciekłym helem, natomiast w
fazie badań znajdują się układy nadprzewodnictwa wysokotemperaturowego, czyli chłodzone
ciekłym azotem.

32
4. Niektóre wymagania dotyczące sposobu wykonania instalacji
elektrycznych wynikające z wymogów niezawodności dostawy i jakości
energii

4.1. Układy zasilania


Zasilanie odbiorników elektrycznych zainstalowanych w dowolnym obiekcie budowlanym
powinno dokonywać się w sposób ciągły, przy czym skutki przerw i niezadowalającej jakości
energii zależą od rodzaju zainstalowanych odbiorników, od uciążliwości po chaos, zagrożenie
życia i duże straty materialne, szczególnie w budynkach mieszkalnych tzw. „inteligentnych”,
wysokościowych i wysokich oraz użyteczności publicznej (szpitale, duże domy handlowe, banki
itp.). Budynki wymagające podwyższonej lub dużej pewności zasilania powinny być zasilane co
najmniej z dwóch niezależnych źródeł z automatyką samoczynnego załączania rezerwy (tabl. 3).
Podstawowym źródłem zasilania jest prawie zawsze linia sieci rozdzielczej energetyki. Jako
drugie (rezerwowe) źródło zasilania może być zastosowana inna linia sieci rozdzielczej lub/oraz
agregat prądotwórczy o odpowiednio dużej mocy, zdolny do przejęcia pełnego obciążenia w
krótkim czasie, rzędu pojedynczych sekund.
W obiektach o szczególnie dużych wymaganiach dotyczących pewności zasilania agregat
prądotwórczy może być drugim rezerwowym źródłem zasilania, włączającym się samoczynnie w
przypadkach braku lub znacznego obniżenia się napięcia w obydwu liniach. Zasilanie z trzech
niezależnych źródeł jest w zasadzie wystarczające nawet w odniesieniu do odbiorników
wymagających najwyższej pewności zasilania. W niektórych obiektach mogą jednak występować
układy i odbiorniki, dla których nawet to nie jest zadowalająco dobre, bo mogą tu jednak
występować wprawdzie bardzo krótkie, bo trwające ułamki sekundy, ale niedopuszczalne przerwy
w zasilaniu oraz zapady napięcia. Dotyczy to przede wszystkim zasilania niektórych komputerów
oraz ogólnie wielu urządzeń techniki informatycznej. Wymagają one ponadto stałej wartości
napięcia zasilającego. Dlatego też takie obwody i odbiorniki powinny być zasilane poprzez
urządzenia bezprzerwowego zasilania oznaczone jako UPS (Uninterruptable Power Supply).
Niezależnie od konstrukcji urządzenia napięcie na wyjściu UPS-u powinno być napięciem
stabilizowanym, o stałej wartości.

4.2. Moce zapotrzebowane


Aby jakość energii elektrycznej (napięcia) na zaciskach przyłączeniowych odbiorników
była zadowalająco dobra warunkiem koniecznym, choć niewystarczającym, jest, aby jej jakość
była odpowiednio wysoka w złączu. W instalacji elektrycznej dochodzi bowiem do pewnego
obniżenia jakości energii powodowanego spadkami napięć. O intensywności tego oddziaływania
decydują przede wszystkim wartości przepływających prądów oraz impedancje poszczególnych
fragmentów instalacji, zależne od przekrojów przewodów, które dobiera się głównie ze względu
na spodziewane długotrwałe obciążenie prądowe tych odcinków instalacji.
Aby ograniczyć negatywne skutki oddziaływania instalacji do wartości dopuszczalnych,
konieczne jest, aby była zachowana odpowiednia konfiguracja instalacji dotycząca głównie liczby
wewnętrznych linii zasilających (wlz), liczby odbiorców przyłączonych do poszczególnych wlz,
liczby i długości obwodów odbiorczych, oraz aby przekroje przewodów poszczególnych
odcinków linii były właściwie dobrane do spodziewanego obciążenia z uwzględnieniem
określonego horyzontu czasowego użytkowania instalacji, bez konieczności jej modernizacji,

33
przed upływem tego czasu. Wymaga to prawidłowego ustalenia mocy zapotrzebowanej przez
pojedyncze mieszkania oraz budynki (wlz budynków).
250
200
250
Obliczeniowa moc szczytowa [kVA]

150 200
160
100 125
100

INF [A]
80
50 A
40 63
50*)
30
20 B
15
C
10

5
1 2 3 4 5 6 7 8 10 15 20 30 40 50 100
Liczba mieszkań n
Rys. 9. Wartości obliczeniowych mocy szczytowych i prądy znamionowe wkładek
bezpiecznikowych INF wewnętrznych linii zasilających budynków o liczbie mieszkań n bez
ogrzewania elektrycznego.

krzywa A – dla mieszkań nie posiadających zaopatrzenia w ciepłą wodę z zewnętrznej, centralnej
sieci grzewczej,
krzywa B – dla mieszkań posiadających zaopatrzenie w ciepłą wodę z zewnętrznej, centralnej sieci
grzewczej,
krzywa C – wariant opcjonalny dla instalacji modernizowanych, o których mowa w punkcie 3.4,
*) – zalecany minimalny prąd znamionowy wkładki bezpiecznikowej zabezpieczenia
przedlicznikowego i wewnętrznej linii zasilającej, ze względu na selektywność działania
zabezpieczeń nadprądowych.

Przy wyznaczaniu tych mocy należy uwolnić się od nawyku zbyt szczegółowego
ustalania tych wartości. Budynki i instalacje są przeważnie dłużej użytkowane, aniżeli żyją w nich
pierwsi jego mieszkańcy. W trakcie użytkowania budynków ulega zmianie zarówno liczba
mieszkańców jak i ich potrzeby związane z konsumpcją energii elektrycznej. W warunkach
polskich, w budownictwie mieszkaniowym można wnioskować przyjmowanie mocy
zapotrzebowanych ustalonych w normie [9], równe 12,5 kVA na pojedyncze mieszkanie z
centralnym zaopatrzeniem w ciepłą wodę oraz 30 kW dla mieszkań, w których przewiduje się
przygotowanie ciepłej wody przy zastosowaniu urządzeń elektrycznych, z możliwością
zainstalowania przepływowych podgrzewaczy wody. W budynkach mieszkalnych
wielorodzinnych obciążenia wewnętrznych linii zasilających powinny być ustalone w oparciu o
rysunek 7, zgodny z [9]. Zasilanie poszczególnych mieszkań powinno być trójfazowe o układzie
TN-C-S lub TN-S. W innych krajach mogą obowiązywać inne ustalenia dotyczące mocy
zapotrzebowanych.

34
Aby jakość energii była wysoka, a przerwy powodowane działaniem zabezpieczeń
dotyczyły niewielkiej liczby odbiorników i jedynie części lokalu, liczba obwodów ogólnego
przeznaczenia (oświetlenie, gniazda wtyczkowe) powinna być odpowiednio duża, od 2 w
mieszkaniach bardzo małych do 6 i więcej w mieszkaniach o powierzchni większej od 125 m2.
Odbiorniki o mocy znamionowej większej niż 2-2,5 kW (kuchenki elektryczne, pralki, zmywarki
itp.) powinny być zasilane z osobnych obwodów.
Wskazane jest też wykonanie specjalnego obwodu lub obwodów dla zasilania urządzeń
komputerowych.

4.3. Zabezpieczenia przetężeniowe


Podstawowym zadaniem zabezpieczeń przetężeniowych, realizowanych przeważnie przez
zastosowanie bezpieczników i wyłączników, jest ochrona przewodów i urządzeń przed
nadmiernym nagrzaniem powodowanym prądami przeciążeniowymi i zwarciowymi, czego
efektem jest przyśpieszone zużywanie się instalacji i urządzeń, ich zniszczenie, a w najbardziej
niekorzystnych przypadkach również pożar. Z tego względu poprawne wykonanie i działanie
zabezpieczeń przetężeniowych ma bardzo duży wpływ na niezawodność zasilania, przez
ograniczenie częstości występowania i czasów trwania przerw w zasilaniu.

Rys. 10. Układ zasilania instalacji w budynku mieszkaniowym wielorodzinnym


Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych, użyteczności publicznej i dowolnych innych
wykonuje się zazwyczaj w układach promieniowych, kilkustopniowych, w których występuje

35
kilka zabezpieczeń przetężeniowych połączonych szeregowo (rys. 10). Zabezpieczenia te instaluje
się na początku każdej z linii lub obwodu i w miejscach, gdzie zmniejsza się przekrój przewodów.
W przypadku zwarcia w dalszej części obwodu prąd zwarciowy o tej samej wartości przepływa
przez kilka urządzeń zabezpieczających. Urządzenia zabezpieczające powinny działać w sposób
selektywny, tzn. w razie różnych zakłóceń wywołujących przetężenie powinno działać tylko jedno
zabezpieczenie,
Zabezpieczenia przetężeniowe działają selektywnie, jeżeli ich pasmowe charakterystyki
prądowo-czasowe nie przecinają się ani nie mają wspólnych obszarów działania. W odniesieniu do
bezpieczników wymaganie to sprowadza się do warunku, aby prądy znamionowe wkładek
bezpiecznikowych kolejnych bezpieczników różniły się co najmniej o 2 stopnie, a więc aby
wynosiły np. 25 i 50 lub 63 i 100 A. Stosowanie bezpieczników różniących się o jeden stopień
przeważnie nie zapewnia wymaganej selektywności działania, szczególnie przy dużych
wartościach prądów zwarciowych.

Rys. 11. Charakterystyki ∫i2dt = f (Ik) przedłukowe bezpieczników typu gL oraz wyłaczenia
wyłączników instalacyjnych 16 i 32 A

Spełnienie warunku selektywności działania zabezpieczeń przetężeniowych może


napotykać na duże trudności w instalacjach o dużych i bardzo dużych wartościach prądów
zwarciowych, w których zastosowano wyłączniki w obwodach odbiorczych oraz bezpieczniki jako
zabezpieczenia przedlicznikowe i wewnętrznych linii zasilających (wlz). Prądy znamionowe
wkładek bezpiecznikowych powinny być dobrane z uwzględnieniem typu i danych znamionowych
wyłączników w obwodach odbiorczych oraz wartości prądu zwarciowego (rys. 11).
Firmy wytwarzające wyłączniki podają z reguły w katalogach tablice przedstawiające
jakie powinny być co najmniej prądy znamionowe bezpieczników zainstalowanych przed
wyłącznikami, które przy określonych wartościach prądów zwarciowych zapewniają selektywne
działanie zabezpieczeń. Przy prądach zwarciowych rzędu 3 kA i wyłącznikach 16 A powinny to
być z reguły bezpieczniki co najmniej 63 A. Przy większych wartościach prądów zwarciowych

36
wymaga się zastosowania bezpieczników o większych wartościach prądów znamionowych, 80 a
nawet 100 A.
Zabezpieczenie przetężeniowe instalacji od złącza do obwodów odbiorczych może być
również realizowane z zastosowaniem wyłączników samoczynnych. Aparaty te (z wyjątkiem
wyłączników w obwodach odbiorczych) muszą być z wyzwalaczami elektromagnetycznymi
dwuczłonowymi, z których jeden jest bezzwłoczny, drugi zaś z krótką nastawialną zwłoką
czasową, albo powinny to być wyłączniki selektywne, np. typu S93 firmy AEG lub ELESTER. Są
to jednak aparaty wielokrotnie droższe niż bezpieczniki.

5. Podsumowanie
Niezawodność dostaw energii elektrycznej jest zagadnieniem złożonym. W referacie wskazano na
to, że niezawodność ta w określonych warunkach zasilania jest swego rodzaju kompromisem
pomiędzy technicznymi możliwościami dostawy energii a rachunkiem kosztów związanych z
zapewnieniem pożądanej niezawodności. Koszty te są związane przede wszystkim z wyborem
określonego źródła zasilania rezerwowego lub z jego brakiem. Ponadto ważnym czynnikiem
niezawodnego zasilania jest poprawność zaprojektowania i wykonania instalacji odbiorczej.

Literatura
[1] PN – EN 50160
[2] Szprengiel Z.: Jakość energii elektrycznej w świetle normy i przepisów prawnych.
„Wiadomości Elektrotechniczne” 1/1999.
[3] Ogólne warunki umowy o świadczenie usługi przesyłowej i sprzedaży energii. Załącznik nr 1,
Zakład Energetyczny Wrocław S.A, Wrocław 2000.
[4] Seip G: Elektrische Installationstechnik. T1. Berlin-Munchen, Siemens –
Aktiengesellschaft, 1993.
[5] Schaltanlagen. ABB – Taschenbuch, Cornelsen Verlag, Berlin 1999.
[6] Herlender K., Styczyński Z.A., Dominik H.: Determination of battery energy storage
module size for distribution. Symposium „Electrical Energy Storage Systems Applications and
Technologies”, Chester, 16-18 June 1998, str. 145-151.
[7] Measuring of power failures in MV grid in Europe, Raport UNIPEDE, 1999.
[8] Darrelman H.: Comparison of alternative short time storage systems. Piller GmbH, www-site,
2002.
[9] Klajn A., Markiewicz H., Norma SEP N SEP-E-0002. Wytyczne. Komentarz. „Instalacje
elektryczne w obiektach budowlanych. Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych.
Podstawy planowania”. Centralny Ośrodek Szkolenia i Wydawnictw SEP, Warszawa 2003.

37
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

Wymagania jakości zasilania dużego zakładu przemysłowego.

Andrzej Gańczarczyk1

1. Zadania systemu elektroenergetycznego dużego zakładu przemysłowego.


System elektroenergetyczny dużych zakładów przemysłowych, a w szczególności
zakładów przemysłowych wyposażonych we własne elektrociepłownie zapewniające zasilanie
procesów technologicznych w niezbędne ciepło poprzez produkcje pary technologicznej, ma
funcje podobne jak duże systemy elektroenergetyczne energetyki zawodowej. Zadania te można
określić następująco:

- zabezpieczenie bezprzerwowej dostawy energii elektrycznej o wymaganych parametrach


jakościowych do wszystkich aktualnie czynnych odbiorców
- optymalizacja kosztów koniecznych do poniesienia dla zabezpieczenia potrzeb
energetycznych odbiorców poprzez minimalizację kosztów produkcji, zakupu i dystrybucji
energii przy równoczesnym zapewnieniu wymaganej jakości dostawy energii elektrycznej.

W ślad za określeniem zadań systemu elektroenergetycznego dużego zakładu przemysłowego


muszą pojawić się kryteria pozwalające dokonać oceny jakości jego pracy. Ze względu na zadania
można oceniać pracę systemu z następujących punktów widzenia, a mianowicie:

- z punktu widzenia technicznego poprzez analizę skuteczności realizacji zadania polegającego


na zapewnieniu bezprzerwowej dostawy energii elektrycznej o wymaganych parametrach
jakościowych.
- z punktu widzenia techniczno–ekonomicznego systemu elektroenergetycznego tj. oceny
kosztów własnych systemu ponoszonych przy realizacji zadań
- z punktu widzenia ekonomii zakładu, a więc kosztów ponoszonych nie tylko na realizację
zadań systemu elektroenergetycznego, ale także na koszt produktu finalnego zakładu to
znaczy koszt realizacji zadań systemu elektroenergetycznego, obejmuje także dodatkowy
koszt ponoszony przez zakład w wyniku strat w produkcji powstałych na skutek
niedotrzymania ciągłości dostawy energii elektrycznej lub odchyleń od wymaganych
parametrów jakościowych.

Jeżeli poddamy analizie koszty systemu elektroenergetycznego dużego zakładu przemysłowego


obejmujące produkcje, zakup i dystrybucje energii elektrycznej oraz porównamy je z wielkością
potencjalnych strat wynikających z niedotrzymania ciągłości zasilania a ogólniej z nieotrzymania
parametrów jakościowych dostawy energii elektrycznej, to patrząc z punku widzenia ekonomi
całego zakładu przemysłowego wielkość w/w strat może decydować o rentowności produktów

1
Zakłady Azotowe S.A. Tarnów-Mościce, 33-101 Tarnów ul. Kwiatkowskiego 8

38
finalnych zakładu. Sytuacja ta powoduje, iż program pracy oraz struktura systemu
elektroenergetycznego zakładu przemysłowego musi być ściśle skorelowana z procesami
technologicznym i gwarantować odpowiednio wysoki stopień niezawodności dostaw energii
elektrycznej do procesów produkcyjnych. W zależności od wagi odbioru, wskaźnik niezawodności
może być różny i jest zależny od szeregu czynników, które definiują zasilaną instalację
przemysłową.
Analizując wymaganą niezawodność zasilania dla danej instalacji przemysłowej muszą brane być
pod uwagę następujące elementy, które mogą wystąpić w wyniku nieciągłości zasilania lub
niedotrzymania parametrów jakościowych energii elektrycznej:
- zagrożenie dla obsługi i otocznia
- straty zniszczenia urządzeń (koszt zakupu nowych urządzeń)
- koszty napraw i usuwania zniszczeń
- koszty zniszczonych surowców, półproduktów, zużytej energii, oraz straty wybrakowanej
produkcji
- dodatkowe zużycie materiałowe, surowców i energii związane z ponownym rozruchem
instalacji
- dodatkowe koszty organizacyjne i handlowe

Wielkość strat powstałych podczas pojedynczej przerwy w zasilaniu nie jest stała i dla danej
instalacji zależy także od:

- rodzaju odbiornika i jego funkcji w układzie technologicznym


- stanu procesu technologicznego w momencie wystąpienia zakłócenia
- częstości powstania zakłóceń i ich charakteru

Jako przykład definicji pojęcia jakość energii elektrycznej można podać definicje zaproponowaną
przez Advisory Committee on Electromagnetic Compatibility (ACEC):

Jakością energii elektrycznej nazywamy zbiór parametrów, które opisują właściwości procesu
dostarczania energii do odbiorcy w normalnych warunkach pracy i określających ciągłość
zasilania (przerwy w zasilaniu bez względu na ich długość) oraz charakteryzujących parametry
napięcia zasilającego (wartość, niesymetrię, kształt przebiegu czasowego)

2. Niezawodność zasilania instalacji produkcyjnych.


Jednym z najbardziej istotnych parametrów charakteryzujących przemysłową sieć
elektroenergetyczną jest niezawodność dostawy energii elektrycznej do odbiorców (instalacji
technologicznych).
Pod pojęciem niezawodności zasilania instalacji produkcyjnych należy rozumieć ciągłość dostaw
odbiorcom wymaganej ilości energii elektrycznej o założonej jakości zgodnie z bieżącym
zapotrzebowaniem określonym dla danej instalacji odbiorczej.
Wskaźnikami jakości energii elektrycznej są:
- odchylenie napięcia i częstotliwości od wartości znamionowej
- wahania napięcia i częstotliwości
- odkształcenie przebiegu napięcia
Wyznaczenie optymalnego poziomu niezawodności zasilania w energię elektryczną instalacji
przemysłowych powinno opierać się na rachunku techniczno – ekonomicznym uwzględniającym
zarówno koszt budowy przemysłowej sieci elektroenergetycznej o danej niezawodności zasilania,

39
jak i też koszt strat w instalacjach technologicznych wynikający z niedotrzymania jakości energii
elektrycznej.
Podczas prowadzenia wyżej wymienionej analizy techniczno-ekonomicznej powinno uwzględniać
się, co najmniej następujące przypadki:
- nagłe krótkotrwałe przerwy w zasilaniu lub duże spadki napięcia wywołane procesami
przejściowymi
- krótkotrwałe i długotrwałe odchylenie napięcia lub częstotliwości od warunków
znamionowych
- nagłe długotrwałe przerwy w zasilaniu
- planowane przerwy w zasilaniu
- ograniczenia mocy

2.1 Nagłe krótkotrwałe przerwy w zasilaniu lub nagłe duże spadki napięcia
Podstawowym parametrem systemu zasilania w energię elektryczną dużego zakładu
przemysłowego mającym największy wpływ na pracę instalacji technologicznych jest ciągłość
dostawy energii elektrycznej. Ciągłość dostawy należy tu rozumieć jako brak przerw w zasilaniu,
nawet jeżeli czas trwania przerwy oscyluje na poziomie 0,3 s, a także brak głębokich spadków
napięć to znaczy takich, w których napięcie na zaciskach odbiorników spada poniżej 0,7 Un.
Zakłócenia, o których mowa powstają w systemie elektroenergetycznym podczas procesów
przejściowych spowodowanych stanami awaryjnymi i związanych z nimi działaniem urządzeń
automatyki zabezpieczeniowej, oraz zainstalowanych w celu zapewnienia możliwie dużej
niezawodności zasilania układów SPZ i SZR. Zakłócenia te, pomimo krótkiego czasu trwania
mogą mieć istotny wpływ na pracę odbiorników, a w szczególności w przypadku zakładów
przemysłowych o ciągłym procesie technologicznym.

2.1.1 Przykładowe zestawienie skutków krótkotrwałej przerwy w zasilaniu


lub dużego spadku napięcia dla pracy linii technologicznej produkcji
nawozów azotowych.
W linii technologicznej produkcji nawozów azotowych surowcami podstawowymi są metan,
powietrze atmosferyczne, oraz energia.
Produktami wyjściowymi są: mocznik, saletra amonowa, słaby kwas azotowy, półproduktem
natomiast jest amoniak.
Podstawowymi odbiorami energii elektrycznej w linach technologicznych produkcji nawozów
azotowych są silniki synchroniczne o mocy kilku megawatów pracujące z obciążeniem 0,8 – 0,9
Pn. Podczas spadku napięcia do 0,6 Un silniki synchroniczne pracujące pod tym obciążeniem
wypadają z synchronizmu, a po powrocie napięcia do wartości znamionowej ich resynchronizacja
nie zachodzi samorzutnie. Obserwuje się już to zjawisko, jeżeli czas trwania obniżenia napięcia
wynosi około 0,3 sekundy.
W zależności od wartości obniżenia napięcia, czasu jego trwania, a także od aktualnego obciążenia
poszczególnych silników następuje wyłączenie części lub wszystkich sprężarek.
W zależności od liczby wyłączonych sprężarek czas potrzebny do ponownego uruchomienia
instalacji i przywrócenia jej obciążenia znamionowego dla produkcji amoniaku i mocznika
szacunkowo wynosi:

40
Tablica 1
Wyłączają się wszystkie sprężarki Wyłącza się część sprężarek
Produkcja amoniaku Produkcja mocznika Produkcja amoniaku Produkcja mocznika
3h 6,5 h 1h 4,5 h

Schemat linii technologicznej produkcji nawozów azotowych przedstawia się następująco:

Gaz ziemny Powietrz

Tlen

Produkcja Dwutlenek Produkcja


amoniaku mocznika
Amoniak

podestylacyjne
Gazy
Amoniak
Powietrz

Produkcja Produkcja
kwasu saletry

W przypadku całkowitego zaniku zasilania, co w przypadku instalacji amoniaku i mocznika


oznacza już brak zasilania przez około 0,2 – 0,3 sekundy czas trwania ponownego uruchomienia
instalacji zależy od długości przerwy w zasilaniu i tak:

Tablica 2
Instancja produkcyjna Czas trwania rozruchu instalacji produkcyjnej [w h] do
uzyskania parametrów znamionowych po przerwie w
zasilaniu w energię elektryczną trwającą [min]
5 10 60 100
Amoniaku 3 5,5 15 24
Mocznika 6,5 7,5 12,5 18
Słabego kwasu azotowego 4 4 5 6
Saletry amonowej 3,5 4,5 9,5 14

41
Z doświadczeń eksploatacyjnych instalacji produkcji nawozów azotowych wynika, iż większość
przypadków zakłóceń procesu technologicznego wynikających z anormalnych warunków zasilania
w energię elektryczną przypada na obniżenie napięcia trwające 0,2 – 0,6 sekundy oraz krótkie
przerwy w zasilaniu trwające kilka sekund. Zarejestrowano także przypadki, kiedy zakłócenie w
liniach wysokich napięć usunięte w czasie mniejszym niż 0,3 sekundy nie miało bezpośredniego
wpływu na pracę silników o napięciu 6 kV, ale spowodowało odpadnięcie styczniów po stronie
0,4 kV i wyłączenie urządzeń pomocniczych (pomp olejowych) w następstwie, czego zatrzymane
zostały napędy pracujące na napięciu 6 kV, a tym samym linie produkcyjne.

2.2 Układy zwiększające niezawodność zasilania w energię elektryczną.

2.2.1 Automatyka samoczynnego załączenia rezerwy (SZR).


W sieciach przemysłowych podstawowym elementem zwiększającym niezawodność zasilania
odbiorów jest układ SZR. Działanie tego układu polega na samoczynnym przełączeniu odbiorów z
zasilania podstawowego na zasilanie rezerwowe w przypadku stwierdzenia przez układy kontroli
napięcia jego obniżenia poniżej wyznaczonej granicy lub też jego zaniku. Warunkiem
niezawodnej pracy układów SZR jest niezależność źródła rezerwowego przeznaczonego do pracy
w SZR w praktyce oznacza to by było ono tak dobrane by zakłócenia w linii zasilania
podstawowego jak najmniej wpływały na jego parametry. Czas przerwy przy SZR powinien być
natomiast dobrany w zależności od rodzaju odbiorników. Jeżeli odbiornikami są silniki
elektryczne to czas przerwy po zaniku zasilania powinien być dobrany przy uwzględnieniu
niebezpieczeństwa włączenia tych silników na układ zasilania rezerwowego w chwili opozycji
napięcia rezerwowego i szczątkowego.
Po odłączeniu zasilania grupy silników, napięcie (
tzw. napięcie szczątkowe) na szynach rozdzielni jest
podtrzymywane przez silniki elektryczne, pracujące
jako prądnice kosztem energii stopniowo
zanikającego pola magnetycznego oraz energii
kinetycznej zgromadzonej w napędzanych
urządzeniach. Przy grupowym wybiegu silników
następuje przepływ energii od silników
posiadających większy zapas energii kinetycznej do
silników o mniejszym momencie bezwładności.
Rys. 1 Wybiegi indywidualne Dzięki temu zjawisku wybieg połączonych ze sobą
przykładowych urządzeń 1- wybieg silników następuje synchronicznie do momentu
młyna, 2 – wybieg pompy, 3 – wybieg zaniku napięć na zaciskach silników, a dalszy ciąg
wentylatora wybiegu jest już indywidualny dla każdego
urządzenia i jest zależny od jego momentu
bezwładności.
Równanie dynamiki dla i-tego zespołu silnik – obciążenie n elementowej grupy urządzeń w
przypadku wybiegu grupowego ma postać:

dωm(i )
J = Ms(i )(ωm(i )) − Mob(i )(ωm(i )) (1)
i dt

Wprowadzając zamiast w poślizg s, który w przypadku wybiegu synchronicznego jest identyczny


dla wszystkich silników otrzymujemy po przekształceniach równanie wybiegu:

42
n s ds
t = ∑ J ω2 ∫ (2)
i s(i ) ω M ( s)
i =1 s s (i ) ob (i )
0
gdzie: M ob ( i ) ( s ) - moment obciążenia, s0 – poślizg początkowy przed rozpoczęciem wybiegu,
Ji– moment bezwładności i – tego napędu, w - prędkość kątowa

Napięcie szczątkowe Usz stopniowo zanika do zera przy jednoczesnym spadku częstotliwości. W
rezultacie wektor napięcia szczątkowego wykazuje zmianę w czasie amplitudy i położenia
względem wektora napięcia zasilania rezerwowego Uz, co powoduje powstania tzw. napięcia
różnicowego Ur. Załączenie zasilania rezerwowego jest możliwe, kiedy wartość napięcia
różnicowego spadnie poniżej wartości dopuszczalnych dla
silników. Przyjmuje się, iż dla silników wysokiego napięcia USd
= 1,3 – 1,4 USN ,a dla silników niskiego napięcia USd = 1,5 USN.
W większości przypadków okres czasu, w którym wektor
napięcia różnicowego przekracza dopuszczalną wartość zawiera
się w przedziale, od t1 = 0,15 – 0,25 s do t2 = 0,3 – 0,4 s licząc
od chwili otwarcia wyłącznika zasilania podstawowego.
W związku z tym można rozróżnić dwa typy urządzeń SZR:
- układy powolnego SZR, czas przerwy powyżej 0,4 s w
praktyce stosuje się układy o czasie 0,6 – 0,8 s gdzie
amplituda napięcia szczątkowego maleje poniżej 0,3 USN
Rys. 2 Wektory napięć - układy szybkiego SZR, czas przerwy poniżej 0,25 s, kiedy
podczas wybiegu to wektory napięć nie zdążą się rozejść, układy bardzo
grupowego silników trudne w realizacji ze względu na czasy własne aparatury
łączeniowej.
Konsekwencją działania układu SZR zrealizowanego dla grupy odbiorów silnikowych jest
samorozruch silników. Prądy rozruchowe silników poszczególnych układów napędowych
wpływają na poziom napięcia szyn rozdzielni zasilającej, a zatem w przypadku grupowego
rozruchu silników występuje wpływ każdego silnika na przebieg rozruchu pozostałych. W
większości przypadków występują w tych warunkach znaczne spadki napięcia sieci spowodowane
reaktancją zwarciową sieci, a będące następstwem prądów rozruchowych pobieranych w trakcie
jednoczesnego samorozruchu wszystkich silników. Mimo, iż w warunkach samorozruchu
realizowanego w ramach działania SZR rozruch silników rozpoczyna się od niezerowej prędkości
początkowej, to jednak prądy pobierane przez silniki w dużym zakresie poślizgów są niewiele
mniejsze od początkowych prądów rozruchowych. Wywołany prądami rozruchowymi spadek
napięcia sieci powoduje obniżenie momentów napędowych silników, co skutkuje wydłużeniem się
rozruchu. W przypadku zbyt głębokiego spadku napięcia czas trwania rozruchu może się na tyle
przedłużyć, iż nastąpi przegrzanie uzwojeń silników a w skrajnym przypadku może dojść do
załamania systemu zasilającego i zatrzymania silników.
Samorozruch silników synchronicznych jest zagadnieniem problematycznym, zazwyczaj
samorozruch wzbudzonego silnika nie doprowadza do osiągnięcia synchronizmu. Ponadto dla
większości silników synchronicznych załączenie silnika wzbudzonego bez kontroli fazy napięcia,
jest niedopuszczalne ze względu na działanie dynamiczne udarowych prądów przejściowych, w
takich przypadkach konieczne jest opóźnienie procesu rozruchu o czas potrzebny na gaszenie pola.

43
Rys. 3 Krotność prądu podczas
samorozruchu grupy silników
w funkcji czasu przerwy w
zasilaniu

Istotnym elementem przy realizacji układów SZR jest czas przerwy tp w zasilaniu, gdyż ma on
istotny wpływ na krotność prądu samorozruchu grupy silników, a to z kolei decyduje o poziomie
napięcia sieci w trakcie samorozruchu. Zależność tą opisuje wzór:

−1
U ⎡ ⎛ u ⎞ 1 ⎤
s ≈ 1 − ⎢1 + k I U 3⎜ ztr ⎟+ ⎥ (3)
U ⎢ sr trn trn ⎜ 100 S ⎟ S ⎥
sn ⎣ ⎝ trn ⎠ z⎦

gdzie: Us – napięcie w trakcie samorozruchu, Usn – napięcie znamionowe, ksr – krotność prądu
samorozruchu grupy silników, Itrn, Utrn – znamionowy prąd i napięcie strony dolnej transformatora,
Strn – znamionowa moc transformatora, Sz- moc zwarciowa źródła zasilającego transformator, uz-
procentowe napięcie zwarcia transformatora.
Dobór napięcia zwarcia transformatora powinien zapewnić utrzymanie napięcia w warunkach
samorozruchu na poziomie nie gorszym niż (0,8 – 0,85)Usn i jednocześnie nieprzekroczenie mocy
wyłączalnej zainstalowanej aparatury łączeniowej. Moc transformatora zapewniającego
prawidłowy przebieg samorozruchu jest określona warunkiem:

∑ Psn ko k ro
S ≥ (4)
trn η cos ϕ
s
gdzie: ∑P sn -suma mocy zainstalowanych silników, Strn – moc transformatora, pozostałe :

Tablica 3
Un = 6 kV Un = 0,4 kV
ko - współczynnik obciążenia silników 0,8 0,85
kro - współczynnik równoczesności występowania 0,95 – 0,96 0,95 – 0,96
szczytowych obciążeń silników
- sprawność silników 0,95 –0,96 0,88 – 0,9
cos – współczynnik mocy 0,86 – 0,9 0,85 – 0,87

Reasumując układy SZR powinny spełniać następujące podstawowe wymagania:


- wysoki stopień niezawodności ich działania odpowiednio skorelowany z wymaganiami
instalacji odbiorczych, dla których są przeznaczone
- układ SZR powinien podjąć działanie bez względu na przyczynę zaniku napięcia
rezerwowanego układu zasilającego

44
- działanie układu SZR powinno być jednokrotne,
by w przypadku nieskutecznego (wyłączonego
przez układy automatyki zabezpieczeniowej)
cyklu SZR nie załączyć ponownie rezerwowego
układu zasilania na zwarcie trwałe
- układ SZR powinien być skorelowany z układami
automatyki zabezpieczeniowej zarówno po stronie
zasilaczy jak i odbiorów w celu zapewnienia
właściwej współpracy
- układ SZR powinien zapewnić samorozruch
silników z możliwie małym udarem prądu
- zasilanie rezerwowe powinno zostać włączone
dopiero po stwierdzeniu otwarciu wyłącznika od
strony zasilania podstawowego dla zapobieżeniu
Rys. 4 Zmiana prędkości obrotowej sytuacji, w której źródło rezerwowe zasilałoby
zespołu podczas samorozruchu po ewentualne zwarcie po stronie zasilania
skutecznym cyklu SZR wg [1] podstawowego lub zasilało drogą okólną odbiory,
1- zespół silnik-wentylator które nie są przewidziane do cyklu SZR
2- zespół silnik-pompa

2.2.2 Automatyka samoczynnego powtórnego załączenia (SPZ)


W celu zwiększenia niezawodności zasilania w systemach elektroenergetycznych stosowane są
także układy samoczynnego powtórnego załączenia. Doświadczenia eksploatacyjne
napowietrznych sieci elektroenergetycznych pokazują, iż liczba zwarć przemijających kształtuje
się na poziomie około 70% wszystkich zaistniałych zakłóceń o charakterze zwarciowym, a
źródłem ich powstania są najczęściej wyładowania atmosferyczne. Zjawisko to zostało
wykorzystane do budowy układów samoczynnego powtórnego załączenia. Po wyłączeniu linii
przez automatykę zabezpieczeniową, następuje jej
ponowne załączenie po krótkiej przerwie
beznapięciowej, potrzebnej na dejonizację przestrzeni
połukowej. Dane eksploatacyjne pokazują, iż
minimalne czasy przerwy beznapięciowej powinny
trwać od 0,1 s dla linii 15kV do 0,5 s w przypadku linii
400 kV.
W przypadku elektroenergetycznych sieci
przemysłowych zastosowanie automatyki SPZ
ogranicza się praktycznie do głównych linii
zasilających łączące GPZ-ty (główne punkty zasilające)
z energetyką zawodową. Przyczyną takiego stanu
rzeczy jest fakt, iż zazwyczaj elektroenergetyczna sieć
przemysłowa jest siecią kablową, a zwarcia na liniach
kablowych mają charakter trwały (następuje trwałe
Rys. 5 Przebieg ciśnienia na uszkodzenie izolacji) i stosowanie SPZ powodowałoby
wylocie pompy po skutecznym w większości przypadków powtórne załączenie linii na
SPZ wg [1] zwarcie, co wyłącznie pogłębiłoby stan awaryjny.
1- cykl SPZ - 2 s Działanie automatyki SPZ powoduje dla odbiorów
2- cykl SPZ - 3 s analogiczne skutki jak działanie automatyki SZR ze
3- po zatrzymaniu silnika wszystkimi konsekwencjami, które zostały omówione
wcześniej.

45
2.2.3 Automatyka samoczynnego częstotliwościowego odciążenia (SCO)
Zakłady ciężkiej syntezy chemicznej ze względu na bezpieczeństwo prowadzonych procesów
technologicznych są szczególnie wrażliwe na przypadek całkowitej utraty zasilania, który może
być związany z dużą awarią sieci lub załamaniem się systemu elektroenergetycznego. Zakłady
tego typu zazwyczaj dysponują własnymi źródłami zasilania w postaci elektrociepłowni
przemysłowych, pozwala to na stworzenia układu pracy wewnętrznej sieci elektroenergetycznej
umożliwiającej bezpieczne wyłączenie instalacji technologicznych, w przypadku awarii w
zewnętrznym systemie elektroenergetycznym. Podstawą takiego rozwiązania jest układ SCO,
który reaguje na spadek częstotliwości sieci oraz kierunek przepływu mocy czynnej, powodując
odcięcie sieci wewnętrznej od zewnętrznego systemu elektroenergetycznego oraz wyłączenie w
odpowiedniej wyznaczonej wcześniej kolejności części odbiorów tak, by zrównoważyć chwilowy
bilans mocy zakładu i zapewnić zasilanie najbardziej newralgicznym odbiorom technologicznym.
W warunkach rozwijającej się awarii systemowej następuje duży spadek częstotliwości sieci do
poziomu 46 – 47 Hz. Stan taki powoduje powstanie zagrożenia dla pracy elektrociepłowni,
poprzez znaczące oddziaływanie na pracę urządzeń potrzeb własnych takich jak pompy i
wentylatory. Wydajność tych urządzeń w przybliżeniu jest proporcjonalna do trzeciej potęgi
częstotliwości i w tych warunkach gwałtownie tracą one wydajność. W konsekwencji następuje
utrata wydajności kotłów i zatrzymanie elektrowni. W instalacjach syntezy chemicznej opartych
na pracy sprężarek także następuje załamanie procesu technologicznego w wyniku utraty przez nie
wydajności. W takich przypadkach działanie układu SCO pozwala na utrzymanie zasilania
podstawowych instalacji technologicznych.

3. Wpływ jakości zasilania na pracę odbiorników.

3.1 Wpływ odchyleń napięcia i częstotliwości od wartości znamionowych na


pracę silników asynchronicznych
Maksymalny moment obrotowy silnika
asynchronicznego jest wprost proporcjonalny do
kwadratu napięcia zasilającego i w przybliżeniu
odwrotnie proporcjonalny do kwadratu częstotliwości.
Odchylenia napięcia i częstotliwości od wartości
znamionowych mają zatem istotny wpływ na
zachowanie się silnika. Obniżenie napięcia powoduje
zatem zmniejszenie momentu obrotowego, zwiększenie
poślizgu, zwiększenie prądu stojana.
Warunki termiczne w uzwojeniu stojana zależą od
prądu silnika, który z kolei zmienia się pod wpływem
Rrys. 6 Zależność mocy silnika od napięcia i częstotliwości. W granicznym przypadku
poślizgu dla różnych wartości duże obniżenie napięcia zasilającego może
napięcia i częstotliwości i tak spowodować utknięcie silnika lub przegrzanie
krzywa: 1 – dla fN i UN, 2 – dla f > uzwojenia.
fN i U < UN, 3 – dla f < fN i U = UN

46
Zależność poślizgu silnika asynchronicznego od
napięcia i częstotliwości przy znamionowym
obciążeniu dla różnych wartości b = Mmax/Mn
Rys. 7 – f = const, Rys. 8 – U = const

Wraz ze zmianą prędkości obrotowej silnika zmienia się moment oporowy urządzenia
napędzanego, który wyznacza się na podstawie jego charakterystyki mechanicznej. Dopuszczalne
obniżenie napięcia lub zwiększenie częstotliwości jest określone poprzez zachowanie warunku
stabilności statycznej silnika asynchronicznego.

Zmiany podstawowych parametrów silnika asynchronicznego przedstawia tablica.

Tablica 4
Wielkość Zmiana napięcia U Zmiana częstotliwości
f
+10 % -10% +5% -5%
Moment maksymalny, rozruchowy +21% -19% -10% +11%
Obroty synchroniczne const const +5% +5%
Poślizg -17% +23% const const
Prędkość obrotowa +1% -1,5% +5% -5%
Prąd stojana -7% +11% -6% +6%

3.2 Wpływ odchyleń napięcia i częstotliwości od wartości znamionowych na


pracę silników synchronicznych
Prędkość obrotowa silników nie zależy od napięcia a wyłącznie od częstotliwości. Moment
elektromagnetyczny wytwarzany przez silnik jest zależny liniowo od napięcia.

W większości silników jawnobiegunowych przeciążalność wynosi, co najmniej 1,5, a dla silników


z wirnikiem cylindrycznym wynosi 1,35. Przy obniżeniu napięcia można powiększyć
przeciążalność przez zwiększenie wzbudzenia.

47
Rys. 9 Moment obrotowy
silnika synchronicznego w
zależności od kąta
obciążenia przy różnych
napięciach:
1 – U = UN, 2 – U > UN, 3 – U <
UN
a – składowa synchroniczna
b – składowa reakcyjna

3.3 Wpływ odchyleń napięcia i częstotliwości od wartości znamionowych na


pobór mocy czynnej i biernej przez duże odbiory przemysłowe.
Wpływ zmian napięcia na zmianę poboru mocy charakteryzuje współczynnik względnego
nachylenia charakterystyki pobieranej mocy czynnej. Współczynnik ten określony jest wzorem:
δPU N
β uN = (5)
δUPN
gdzie: UN, PN – Warunki znamionowe, P – zmiana poboru moc czynnej wywołana zmianą
napięcia U

Przykładowe wartości współczynników względnego nachylenia charakterystyki pobieranej mocy


czynnej dla typowych odbiorów przemysłowych pokazuje tablica 5, wg [2]

Tablica 5
Współczynnik w strefie doby
Odbiór Przedpołudniem wieczorem noc
Zakłady przemysłu chemicznego 0,60 – 0,70 0,60 – 0,75 0,60 – 0,70
Kopalnie 0,62 – 0,78 0,75 – 0,89 0,62 – 0,75
Huty 0,60 – 0,70 0,60 – 0,75 0,60 – 0,70
Inne zakłady przemysłowe 0,40 –0,60 0,45 – 0,64 0,51 - 065

Przykładowe równania napięciowych charakterystyk statycznych mocy biernej odbiorów


przemysłowych dla U = (0,7 – 1,1) UN, wg [3] gdzie: Qr = Q/QN i Ur = U/UN

dla cosϕ N = 0,65 Qr = 8,07U r2 − 12,51U r + 5,61 (6)


dla cosϕ N = 0,75 Qr = 5,61U − 8,81U r + 4,05
2
r
(7)
(8)
dla cosϕ N = 0,85 Qr = 3,64U r2 − 6,86U r + 2,84

W zależności od częstotliwości zmianę poboru mocy czynnej zakładów przemysłowych określa


równanie wg [2] gdzie: Pr = P/PN i fr = f/fN

Pr = −0,1 + 1,1 f r (9)

48
W zależności od częstotliwości zmianę poboru mocy biernej zakładów przemysłowych określają
równania wg [2] gdzie: Qr = Q/QN i fr = f/fN

dla cosϕ N < 0,70 Q r = 4,10 − 3,10 f r (10)


dla 0,70 ≤ cosϕ N < 0,80 Q r = 3,84 − 2,84 f r (11)
dla 0,80 ≤ cosϕ N < 0,85 Q r = 3,50 − 2,50 f r (12)
dla cosϕ N ≥ 0,85 Q r = 3,30 − 2,30 f r (13)

3.4 Wpływ odkształceń przebiegów napięcia i prądu na pracę odbiorników


Odkształcenia napięć i prądów w sieciach elektroenergetycznych wynikają z obecności zarówno
źródeł jak i odbiorów o nieliniowej charakterystyce napięciowo – prądowej. Klasyczne źródła
odkształceń prądów i napięć to transformatory, silniki, generatory, urządzenia wykorzystujące
zjawisko łuku elektrycznego. Rozwój technologii półprzewodnikowej spowodował, iż w obecnej
chwili do wymienionych wcześniej urządzeń należy dodać rosnącą grupę urządzeń
elektronicznych i energoelektrycznych.
Wpływ wyższych harmonicznych na pracę urządzeń odbiorczych w warunkach przemysłowych
stanowi złożone i szerokie zagadnienie, które wykracza poza ramy tego referatu.
Nadmienić jednak należy iż obecność wyższych harmonicznych powoduje:
- wzrost strat w żelazie i w izolacji
- w przypadku silników powstają dodatkowe momenty napędowe pochodzące od
harmonicznych mogące powodować pulsację silnika, co jest szczególnie niebezpieczne gdy
częstotliwość pulsacji pokrywa się częstotliwością rezonansową układu silnik – urządzenie
napędzane
- zakłócenia w układach i torach pomiarowych urządzeń automatycznej regulacji procesów
technologicznych
- zakłócenia w torach teletransmisyjnych i telesterowania
- zakłócenia w pracy urządzeń elektronicznych np. sterowników mikroprocesorowych,
wzmacniaczy pomiarowych itp.

4. Podsumowanie
Niezawodność zasilania i jakość energii dostarczanej do odbiorów instalacji technologicznych
stanowi dla elektroenergetyki przemysłowej kluczowe zagadnienie. W obecnej jednak chwili
zapewnienie bezprzerwowego zasilania instalacji technologicznych stanowi najważniejsze
zadanie. Wynika to z przyczyn ekonomicznych, a mianowicie nawet krótka przerwa w zasilaniu
czy nawet głęboki spadek napięcia generuje duże straty zarówno w wielkości produkcji jak i też w
majątku trwałym. Stąd też główna uwaga nakierowana jest na tworzenie takich struktur sieci
zasilających zarówno, ze względu na topologię jak i systemy automatycznego rezerwowania
zasilania, by możliwie skutecznie przeciwdziałać potencjalnym zakłóceniom w zasilaniu
odbiorów. Niewątpliwie gwałtowny rozwój technik informatycznych, a przez to rozwój układów
automatycznej kontroli i regulacji procesów technologicznych, przy równoczesnym rozwoju
układów przekształtnikowych, powoduje gwałtowny wzrost odbiorów nieliniowych, tym samym
wzrost obecności wyższych harmonicznych w przebiegach prądów i napięć, przy jednocześnie
coraz ostrzejszych wymaganiach, co do jakości energii elektrycznej zasilającej obiekty
przemysłowe. Wysokie wymagania stawiane układom automatycznej regulacji procesów

49
technologicznych przekładają się między innymi na zaostrzenie wymagań stawianych torom
pomiarowym, które zazwyczaj podatne są na wpływ zakłóceń elektromagnetycznych
pochodzących od torów silnoprądowych. Dlatego też coraz większego znaczenia nabiera dbałość o
czystość przebiegów prądów i napięć w torach zasilających. Problem ten stopniowo się zaostrza w
miarę wzrostu ilości oraz mocy układów, wyposażonych w przekształtnikowe urządzenia
sterujące oraz systematycznemu wzrostowi wymagań stawianych jakości i powtarzalności wyrobu,
a także minimalizacji kosztów produkcji poprzez minimalizację strat, powstałych w odbiorach w
wyniku zasilania ich energią elektryczną o złej jakości. Można przypuszczać, iż w najbliższych
latach zapewnienie odbiorcom nie tylko niezawodnego zasilania, ale także odpowiedniej jakości
energii elektrycznej stanie się głównym zadaniem energetyki przemysłowej.

5. Literatura
1. Michajłow W. W.: Niezawodność zasilania zakładów przemysłowych energią
elektryczną W-wa, WNT 1976
2. Bogucki A., Lawera E., Przygrodzki A., Szewc B.: Podatność częstotliwościowa i
napięciowa systemu elektroenergetycznego i jego elementów, Gliwice Wyd. Politechniki
Śląskiej 1986
3. Kulczycki J.: Optymalizacja struktur sieci elektroenergetycznych. Wybrane metody
obliczeniowe. W-wa, WNT 1990
4. Knothe S.: Sieci elektroenergetyczne przemysłowe, W-wa, WNT 1980
5. Poradnik inżyniera elektryka, W-wa, WNT 1996

50
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

WAHANIA NAPIĘCIA1

Zbigniew Hanzelka2

1. WPROWADZENIE

Na rysunku 1 przedstawiono, w układzie współrzędnych: wartość-czas trwania zaburzenia


klasyfikację zjawisk wpływających na wartość skuteczną napięcia. Ciemniejszym kolorem
zaznaczono obszar zmian, będący przedmiotem rozważań w niniejszym artykule.

amplituda
przepięcia
UN+10%
UN wahania i odchylenia (zmiany) napięcia
UN-10%
krótkie

zapady długie przerwy

10%UN
czas trwania
10 ms 1s 1 min 1h zaburzenia

Rys. 1. Zjawiska wpływające na wartość skuteczną napięcia (UN – napięcie znamionowe)

Napięcia na początku i końcu linii zasilającej różnią się pomiędzy sobą. Przyjmując, że wartość
zastępczej rezystancji linii zasilającej ( RS ) jest pomijalnie mała w porównaniu z jej reaktancją
( X S ) tzn. X S 〉10 RS , co w praktycznych systemach zasilających SN i WN jest założeniem
prawdziwym, otrzymuje się uproszczoną zależność opisującą względną wartość zmiany napięcia
na odbiorczym końcu linii:

∆U Q

U0 S ZW
(1)

1
ELEKTROINSTALATOR 11/2001
2
Akademia Górniczo-Hutnicza, 30-019 Kraków, Al. Mickiewicza 30; tel: (012) 617 28 78, tel/fax: (012) 633
22 84, e-mail: hanzel@uci.agh.edu.pl

51
gdzie: ∆U - zmiana napięcia na zaciskach odbiornika ( ≈ E − U 0 )
E - napięcie źródłowe
U0 - napięcie na zaciskach rozważanego odbiornika
Q - moc bierna odbiornika
SZW - moc zwarcia w punkcie przyłączenia odbiornika

Zmianę napięcia ∆U można podzielić, ze względu na dynamikę przebiegu i przyczynę powstania,


na: odchylenie (spadek napięcia) mający stałą wartość w dłuższej skali czasu oraz wahania
napięcia. Wahania napięcia to, według międzynarodowego słownika elektrotechnicznego [2] oraz
polskiej normy „terminologicznej” [6], seria zmian wartości skutecznej lub obwiedni przebiegu
czasowego napięcia (rys. 2).

(a)

(b)

Rys. 2. Przykład wahań napięcia: a) w przebiegu wartości skutecznej; b) w przebiegu wartości


chwilowej (modulacja 10 Hz)

52
W przypadku tego zaburzenia można mówić o kształcie wahań napięcia (obwiednia wartości
szczytowych napięcia przedstawiona w funkcji czasu3), amplitudzie zmian napięcia (różnica
maksymalnej i minimalnej wartości skutecznej lub szczytowej napięcia występująca podczas
zaburzenia) oraz częstości (częstotliwości dla przebiegów okresowych) zmian napięcia (liczba
zmian napięcia występująca w jednostce czasu).

2. ŹRÓDŁA WAHAŃ NAPIĘCIA

Podstawową przyczyną zmian napięcia, w tym również wahań, jest - jak wynika z zależności (1) -
zmienność w czasie głównie mocy biernej odbiorników, określanych ogólnie mianem
niespokojnych. Na rysunku 3 przedstawiono przykładowe zmiany wartości mocy biernej oraz
wywołane tą mocą zmiany napięcia dla jednego z najbardziej zaburzających odbiorników, jakim
jest piec łukowy. Podobny charakter mają zmiany wywołane pracą napędów elektrycznych dużej
mocy, np. napędów walcowniczych, maszyn wyciągowych itp. Wahania napięcia są powodowane
także przez procesy łączeniowe baterii kondensatorów, nieprawidłowości w pracy przełącznika
zaczepów transformatora, rozruchy silników asynchronicznych, spawarki elektryczne, bojlery,
regulatory mocy, piły i młoty elektryczne, pompy i kompresory, windy, dźwigi, a więc ogólnie
przez źródła o zmiennym obciążeniu, których moc jest znaczna w relacji do mocy zwarcia w
punkcie ich przyłączenia do systemu zasilającego. Źródłem wahań napięcia mogą być także w
pewnych przypadkach interharmoniczne napięcia.

moc
bierna

1s

napięcie

czas

Rys. 3. Zmiany mocy biernej (a) i wahania napięcia (b) na szynach elektrostalowni

3. SKUTKI WAHAŃ NAPIĘCIA

Wahania napięcia występujące w sieciach elektroenergetycznych powodują szereg ujemnych


skutków o charakterze techniczno-technologicznym i ergonomicznym. W sferze produkcyjnej
jedne i drugie wywołują dodatkowe koszty. W dalszej części przedstawiono przykładowo kilka
wybranych negatywnych efektów występowania wahań napięcia. Prócz wyszczególnionych,

3
Ze względu na charakter tej funkcji można mówić o wahaniach okresowych lub nieokresowych,
zdeterminowanych (rzadziej) lub losowych (częściej).

53
należy wspomnieć także o nieprawidłowościach w pracy aparatury stycznikowo-przekaźnikowej
występujących bardzo często, a których ekonomiczne skutki bywają niekiedy bardzo znaczące.

3.1. Maszyny elektryczne

Wahania napięcia na zaciskach silnika asynchronicznego powodują zmiany momentu, w


konsekwencji mają wpływ na poślizg silnika i realizowany przez niego proces technologiczny. W
skrajnych przypadkach mogą prowadzić do wzmożonych drgań mechanicznych, a więc do
obniżenia wytrzymałości mechanicznej i skrócenia czasu eksploatacji silnika.
Wahania napięcia na zaciskach silników i prądnic synchronicznych prowadzą do kołysań i
wcześniejszego zużycia wirników tych maszyn, wywołują dodatkowe momenty obrotowe, zmiany
mocy i wzrost strat.

3.2. Przekształtniki statyczne

Zmiana napięcia zasilającego w przekształtnikach sterowanych fazowo z układem stabilizacji


parametrów po stronie prądu stałego powoduje najczęściej zmniejszenie współczynnika mocy i
generację harmonicznych nie charakterystycznych i interharmonicznych. W przypadku napędu
podczas hamowania zmiana napięcia może prowadzić do przerzutu falownikowego.

3.3. Urządzenia do elektrolizy

Występuje skróceniu czasu eksploatacji elektrod oraz zmniejszenie wydajności procesu


technologicznego.

3.4. Urządzenia elektrotermiczne

W każdym przypadku następuje zmniejszenie wydajności - w przypadku pieca łukowego w


następstwie wydłużenia czasu wytopu - lecz z reguły zauważalne jest to dopiero przy znaczących
amplitudach wahań napięcia.

3.5. Źródła światła

Zmiana napięcia zasilającego wywołuje jako skutek zmianę strumienia świetlnego źródła światła,
znaną jako zjawisko migotania światła (ang. flicker). Jest to subiektywne odczucie zmian
strumienia świetlnego, którego luminancja lub rozkład spektralny podlega zmianom w czasie.

54
strumień
świetlny

napięcie
zasilające

Rys. 4. Zmiana strumienia świetlnego żarówki wywołana zmianą napięcia zasilającego

W tej grupie odbiorników na zmiany napięcia zasilającego szczególnie wrażliwe są żarowe źródła
światła. W ich przypadku strumień świetlny Φ jest proporcjonalny do napięcia zgodnie z
zależnością: Φ ~ U γ , gdzie wykładnik γ przyjmuje wartość z przedziału: 3,1-3,7 [3]. Na rysunku
4 przedstawiono przykładowo zmianę strumienia świetlnego żarówki w reakcji na krótkotrwałą
zmianę napięcia zasilającego.
Migotanie światła, spowodowane wahaniami napięcia, wpływa istotnie na ograniczenie zdolności
widzenia i zmęczenie organizmu, powoduje pogorszenie samopoczucia i obniżenie jakości pracy.
W skrajnych przypadkach może stać się bezpośrednią przyczyną wypadków przy pracy.

4. POMIAR WAHAŃ NAPIĘCIA

Pomiar wahań napięcia jest potrzebny: (a) do sprawdzenia zgodności istniejących poziomów
zjawiska z normami kompatybilnościowymi; (b) do określenia poziomu emisji danego odbiornika
i porównania go z wartościami dopuszczalnymi w normach.
Można wyróżnić dwie podstawowe metody pomiarowe. Pierwsza polega na ilościowej ocenie
zjawiska na podstawie czasowej zmiany wartości skutecznej lub obwiedni napięcia (zgodnie z
klasycznymi wskaźnikami do których należą: amplituda wahań napięcia i częstość zmian w
jednostce czasu). Druga - na pomiarze pośrednim, tzn. pomiarze zjawiska migotania światła
będącego bezpośrednim skutkiem wahań napięcia. Badania związane z procesem percepcji
wzrokowej liczą już ponad 40 lat. W pierwszym okresie polegały głównie na przeprowadzaniu
testów z wybranymi grupami uczestników, z zastosowaniem różnych źródeł światła i różnych
kształtów czasowych zmian napięcia. Wyznaczono na tej podstawie krzywą dostrzegania i krzywą
uciążliwości (irytacji) zmian strumienia świetlnego. Udział fizjologów i psychologów w tych
eksperymentach umożliwił opracowywanie coraz doskonalszych modeli matematycznych procesu
neurofizjologicznego postrzegania efektów świetlnych. Przeprowadzone badania wykazały, że oko
ludzkie ma charakter filtru pasmowego (o paśmie 0,5 - 35 Hz), z maksymalnym współczynnikiem
wzmocnienia (maksymalną czułością na zmiany strumienia świetlnego) dla częstotliwości 8-9 Hz.
Dla żarowych źródeł światła odpowiada to wahaniom napięcia o amplitudzie 0,3% wartości
średniej. Skutki fizjologiczne zależą od amplitudy zmian strumienia świetlnego (amplitudy zmian
napięcia zasilającego źródło światła), sekwencji powtórzeń, spektrum częstotliwościowego oraz

55
czasu występowania zaburzenia. Reakcja mózgu na pobudzenie bodźcem świetlnym ma charakter
całkujący z okresem całkowania o wartości około 300 ms. Oznacza to, że występuje śledzenie
wolnych4 i „wygładzanie" szybkich zmian strumienia świetlnego. Zmiany strumienia świetlnego
są wywoływane w taki sam sposób, niezależnie od rodzaju napięcia zasilającego źródło światła -
zmiennego lub stałego.

4.1. Miernik migotania światła


Badania doprowadziły bezpośrednio do opracowania miernika migotania UIE5. Powstał on jako
rezultat międzynarodowej współpracy i wynik doświadczeń uzyskanych przy konstrukcji i
eksploatacji innych wcześniejszych przyrządów. W mierniku tym przyjęto jako sygnał wejściowy
zmiany napięcia zasilającego źródło światła, a nie bezpośrednio zmiany strumienia świetlnego. To
wymagało odtworzenia w przyrządzie procesu fizjologicznego postrzegania. W przypadku, gdy
zmiany napięcia nie mają regularnego kształtu (typowego dla większości odbiorników
przemysłowych), przyjmuje się jako wskaźnik wahań napięcia, migotanie strumienia świetlnego
żarowych źródeł światła. Celem pomiarowej oceny tego zjawiska jest określenie stopnia ludzkiej
irytacji wywołanej tymi zmianami. Można wyróżnić trzy zasadnicze elementy mające wpływ na
rezultat takiej oceny: źródło napięcia o zmiennej wartości, oko ludzkie i realizujący się w nim
proces postrzegania oraz mózg z jego nieliniowymi (w funkcji częstotliwości) reakcjami.
Dostępny do pomiarowej oceny jest tylko pierwszy składnik. Pozostałe muszą być modelowane.
Tylko wówczas, gdy modelowanie tego złożonego układu będzie wierne, możliwe jest
dedukowanie prawidłowych relacji pomiędzy zmianami napięcia (o różnych kształtach) a
stopniem ludzkiej irytacji.
Te fakty, oraz cała złożoność procesu fizjologicznego postrzegania, zostały uwzględnione przy
tworzeniu miernika migotania Międzynarodowej Unii Elektrotechnologii (UIE). Umożliwia on
ocenę zjawiska migotania światła (wiarygodne wskazania reakcji obserwatora) niezależnie od
kształtu wahań napięcia i źródła zaburzenia. Opracowana specyfikacja techniczna została poddana
międzynarodowej dyskusji w ramach IEC i opublikowana jako norma IEC 61000-4-15 (w Polsce
PN EN 61000-4-15).

Czas obserwacji
Podstawą określenia wartości wskaźników migotania może być cykl pracy zaburzającego
odbiornika. Uwzględniając jednakże dużą ich różnorodność należało znaleźć pewną wspólną
miarę czasu. Po uwzględnieniu fizjologicznych podstaw percepcji wzrokowej oraz na podstawie
testów wrażliwości przeciętnego obserwatora, przyjęto dwa przedziały obserwacji:

- krótki okres obserwacji wynoszący dziesięć minut; jest to czas dostatecznie długi, aby
krótkotrwałe, sporadycznie występujące zmiany napięcia nie miały zbyt znaczącego
wpływu na ostateczny wynik pomiaru, a wystarczająco krótki, aby umożliwić
szczegółowy opis odbiornika zaburzającego o długim cyklu pracy;

- długi czas obserwacji wynoszący dwie godziny; jest to czas dostatecznie długi, aby
umożliwić analizę odbiorników przemysłowych charakteryzujących się z reguły długim
cyklem pracy, szczególnie o losowym jego charakterze.

4 Oko ludzkie adaptuje się do wolnych zmian strumienia świetlnego poprzez zmianę średnicy źrenicy oka.
5
W przypadku zjawiska migotania światła, pierwsze prace badawcze były inspirowane przez
Międzynarodową Unię Elektrotermii UIE (obecnie Elektrotechnologii).

56
Miernik wyznacza dwa statystyczne wskaźniki: tzw. wskaźnik krótkookresowego migotania (ang.
short-term flicker severity value) - Pst, w okresie 10 minut i wskaźnik długookresowego migotania
(ang. long-term flicker severity value) – Plt w okresie 2 h. Te dwie wielkości tworzą
bezwymiarowe jednostki zaakceptowane przez międzynarodową społeczność naukową. Wskaźnik
Pst = 1 odpowiada progowi postrzegania, granicy migotania, która nie powinna być przekroczona,
aby nie powodować dyskomfortu psychicznego obserwatora.
Należy zauważyć, że nie jest rozważana maksymalna wartość migotania, może być ona bowiem
zbyt restrykcyjna. Szczytowa wartość występująca w krótkim czasie nie niesie prawdziwej
informacji o szkodliwości zjawiska.
Opracowany algorytm pomiarowy został wykorzystany do określenia przebiegu krzywej Pst = 1 w
przypadku prostokątnych, równo odległych zmian napięcia. Jest ona przedstawiona na rysunku 5.
Badania przeprowadzone przez UIE wykazały, że większość ich uczestników uznała wahania
napięcia odpowiadające współczynnikowi Pst ≥ 1 za uciążliwe.

Rys. 5. Krzywa Pst = 1 (dla prostokątnych, równo odległych zmian napięcia)

5,0 3,2

3,8 2,4

2,5 1,6

1,2 0,8

0
0

(a) (b)

57
Rys. 6.: a) przykładowe, tygodniowe zmiany wartości wskaźnika Pst dla odbiorcy komunalnego; b)
powiększenie wybranego fragmentu, na którym wyraźnie widać zmianę wartości współczynnika w
okresach 10 minutowych

Na rysunku 6 przedstawiono przykładowe tygodniowe zmiany wartości współczynnika Pst dla


odbiorcy komunalnego zasilanego z sieci niskiego napięcia.

Wskaźnik długookresowego migotania światła (Plt)


Dziesięciominutowy okres, będący podstawą wyznaczania wskaźnika krótkookresowego
migotania, jest odpowiedni do oceny zaburzeń powodowanych pracą pojedynczych odbiorników,
tj. walcowni, pomp, sprzętu domowego itp. W przypadku, gdy ocenie poddawany jest sumaryczny
zaburzający efekt pracy kilku odbiorników, o losowym charakterze, lub gdy rozważany jest
odbiornik o długim cyklu pracy (np. piec łukowy) niezbędny jest wskaźnik długookresowej oceny
zaburzenia. Wykorzystano do tego celu technikę opartą na analizie zbioru dziesięciominutowych
wartości Pst przyjmując jako wskaźnik długookresowego migotania następującą wielkość:
1
⎡ N 3 ⎤3
⎢∑
⎢ i =1
Pst,i ⎥

Plt = ⎢
N ⎥
⎢ ⎥
⎢ ⎥
⎣ ⎦

gdzie Pst,i są kolejnymi wartościami Pst w rozważanym czasie obserwacji zjawiska. Powszechnie
przyjmuje się wartość N=12. Oznacza to, że wskaźnik uciążliwości migotania wyznaczany jest na
podstawie pierwiastka trzeciego rzędu z 12 kolejnych wskaźników krótkookresowego migotania w
ciągu 2 godzin.
Na rysunku 7a przedstawiono tygodniowe zmiany wartości współczynnika Plt dla odbiorcy
komunalnego (jak na rys. 6). Rysunek 7b przedstawia charakterystykę uporządkowaną. Widać, że
w ciągu 95% czasu obserwacji (95% tygodnia) wartość współczynnika przekroczyła 1, co zgodnie
np. z normą PN EN 50160 jest wartością graniczną. W świetle tej normy, z punktu widzenia
wahań napięcia, warunki zasilania rozpatrywanego odbiorcy są nieprawidłowe.

5,0 3,2

3,8 2,4

2,5 1,6

1,2 0,8

0 0

(a)

58
Faza C

2,500

2,000

1,500
PLT

1,000

0,500

0,000
1,2% 9,5% 17,9% 26,2% 35,7% 46,4% 54,8% 63,1% 71,4% 79,8% 88,1% 96,4%
% czasu pomiaru

(b)

Rys. 7. Zmiany w czasie wartości współczynnika Plt oraz charakterystyka uporządkowana z


zaznaczoną wartością 1, stanowiącą zgodnie z normą PN EN 50160 poziom graniczny

5. NORMALIZACJA
Migotanie światła jest szczególnym zaburzeniem, szczególnym ze względu na fakt, że uwidacznia
się ono jedynie w oświetleniu na poziomie niskiego napięcia. Ta konstatacja znajduje swoje
odzwierciedlenie w dwóch zasadach przyjętych w standaryzacji:

- obligatoryjne jest rozważanie migotania światła na poziomie niskiego napięcia, dla


którego definiowane są poziomy emisji i kompatybilności;
- nie jest rozważany poziom migotania w sieciach zasilających nie zawierających czułych
na wahania napięcia źródeł światła. Dotyczy to w szczególności niektórych
przemysłowych sieci rozdzielczych, w przypadku których wskaźnik Pst może przekraczać
wartość 1. Istotny, z normalizacyjnego punktu widzenia, jest poziom migotania w punkcie
przyłączenia najbliższego (w stosunku do źródła zaburzenia) odbiornika, który jest
wyposażony w oświetlenie żarowe.

6. SPOSOBY REDUKCJI WAHAŃ NAPIĘCIA


Skutki oddziaływania wahań napięcia zależą przede wszystkim od ich amplitudy oraz od częstości
występowania. O ile na amplitudę ma wpływ między innymi układ zasilający odbiorniki
niespokojne, o tyle częstość występowania wahań zależy od rodzaju odbiornika i charakteru jego
pracy. O częstości występowania wahań decyduje więc proces technologiczny. Jak dotychczas,
stosuje się przede wszystkim metody ograniczania amplitud wahań napięcia, w mniejszym stopniu
ingeruje się w proces technologiczny. Przykładem tych ostatnich działań mogą być:

- w przypadku pieca łukowego – dodanie szeregowego dławika (również o zmiennym


stopniu nasycenia), właściwa praca automatyki przesuwu elektrod, segregacja i wstępne
przygotowanie wsadu, domieszkowanie elektrod itp.: są to sposoby dobrze znane
technologom-metalurgom;

- w przypadku linii spawalniczej – wydzielenie dla zasilania linii odrębnego


transformatora, przyłączenie wielu jednofazowych agregatów spawalniczych do sieci

59
trójfazowej z symetrycznym rozdziałem obciążeń pomiędzy poszczególne fazy, przyłączenie
jednofazowej spawarki do fazy, która nie jest obciążona odbiornikami oświetleniowymi itp.

Jak wynika z zależności (1) amplitudę wahań napięcia można ograniczyć dwoma sposobami:

− zwiększając moc zwarcia w punkcie przyłączenia odbiornika niespokojnego (w relacji


do mocy odbiornika); w praktycznych działaniach oznacza to: (a) przyłączanie odbiornika
do szyn o coraz wyższym napięciu znamionowym, (b) wydzielanie specjalnych,
dedykowanych linii bezpośrednio z sieci WN do zasilania tej kategorii odbiorników,
zasilanie odbiorników spokojnych i niespokojnych z oddzielnych uzwojeń transformatorów
trójuzwojeniowych lub oddzielnych transformatorów (seperacja odbiornika niespokojnego),
(c) zwiększanie mocy transformatora zasilającego odbiornik niespokojny, (d) instalowanie
kondensatorów szeregowych itp.

− zmniejszając zmiany mocy biernej w sieci zasilającej poprzez instalację tzw.


kompensatorów/ stabilizatorów dynamicznych.

6.1. Dynamiczne stabilizatory napięcia


Dynamiczne stabilizatory są jednym z technicznie możliwych sposobów eliminacji zmian napięcia
lub redukcji ich wartości. Skuteczność działania zależy głównie od ich mocy znamionowej oraz
amplitudy zmian napięcia (przy założeniu okresowości ich występowania). Powodując przepływ
prądu/mocy biernej podstawowej harmonicznej wywołują spadki napięcia na impedancjach sieci
zasilającej. W zależności od charakteru prądu biernego (indukcyjny lub pojemnościowy)
powoduje to wzrost lub zmniejszenie wartości skutecznej napięcia w punkcie wspólnego
przyłączenia (PWP).

DYNAMICZNE STABILIZATORY NAPIĘCIA

Kompensatory statyczne Kompensatory wirujące


(maszyna synchroniczna)

Układy energoelektroniczne Nasycone dławiki

przekształtniki przekształtniki dławik


o komutacji o komutacji samonasycający z obwodem
sieciowej wymuszonej się dławik sterującym
(układy SVC) (STATCOM) prądu stałego

Rys. 8. Klasyfikacja dynamicznych stabilizatorów napięcia

Rysunek 8 przedstawia klasyfikację różnych rozwiązań dynamicznych stabilizatorów napięcia. Są


to głównie układy trójfazowe o znacznej mocy znamionowej, przeznaczone do stabilizacji
napięcia w punkcie węzłowym sieci rozdzielczej lub stabilizacji napięcia wyróżnionego

60
odbiornika/grupy odbiorników w PWP. Układy te bardzo często pełnią także funkcję
dynamicznych kompensatorów mocy/prądu biernego podstawowej harmonicznej.
Prócz równoległego stabilizatora napięcia, istnieje możliwość praktycznej realizacji stabilizatora
szeregowego, funkcjonującego na zasadzie transformatora dodawczego. Celem działania takiego
układu jest wytworzenie, np. za pomocą układu przekształtnikowego PWM, dodawczego napięcia
Udq, którego wartość i faza - relacji do prądu odbiornika i0 - podlegają regulacji. W ogólnym
przypadku taka topologia obwodu pozwala kontrolować przepływ mocy, zarówno czynnej, jak i
biernej, jak również wartość impedancji linii zasilającej.

7. ZAKOŃCZENIE
W wielu krajach prowadzone są obecnie bardzo intensywne badania nad różnymi aspektami
zjawiska migotania światła i wahań napięcia. Jest to sytuacja zasadniczo inna od występującej w
Polsce. Stan wiedzy o tych zaburzeniach zarówno odbiorców, jak i dostawców energii elektrycznej
jest niewystarczający. Brak także technicznych możliwości realizacji pomiarów określonych w
odpowiednich standardach. Nie jest również w szerszej skali rozpoznany stan krajowych sieci
zasilających z punktu widzenia występujących w nich wahań napięcia i migotania światła.
Rozwój energoelektroniki, a głównie technologii produkcji elementów półprzewodnikowych,
pozwala obecnie na realizację układów dynamicznej stabilizacji napięcia o coraz większych
mocach jednostkowych przy równoczesnej minimalizacji ich kosztów zarówno inwestycyjnych,
jak i eksploatacyjnych.
Opracowane, złożone algorytmy sterowania oraz dostępność urządzeń pozwalających na szybką
ich realizację umożliwia wyposażenie tych układów w wielorakie funkcje użytkowe, istotne z
punktu widzenia właściwej pracy systemu energetycznego, w tym również funkcję stabilizacji
napięcia w stanach dynamicznych. Jeżeli przyjąć za początek historycznej drogi rozwoju
przemysłowych stabilizatorów napięcia maszynę synchroniczną, to należy stwierdzić, że
współczesna energoelektronika oferuje bardzo liczną rodzinę różnych rozwiązań technicznych
pełniących między innymi zadanie stabilizacji. Urządzenia takie określane są w anglojęzycznej
literaturze ogólnym mianem ukladów elastycznej (regulowanej) transmisji energii prądu
przemiennego FACTS (Flexible AC Transmission System). Stanowią one w swej istocie bardzo
wyrafinowane techniczne rozwiązania tworzące nową jakość we współczesnej elektroenergetyce.

LITERATURA

1. http://www.lpqi.org
2. IEC 50 (161).
3. Kowalski Z.: Wahania napięcia w układach elektroenergetycznych. WNT Warszawa,
1985.
4. PN EN 50 160.
5. PN EN 61000-4-15.
6. PN-T-01030.

61
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

ZAPADY NAPIĘCIA I KRÓTKIE PRZERWY W ZASILANIU6

Zbigniew Hanzelka7

1. WPROWADZENIE
Jakość napięcia oczekiwana przez odbiorców nie ogranicza się tylko do ciągłości zasilania w skali
np. roku, lecz coraz częściej w skali sekund, a nawet ms. Stąd zapady napięcia i krótkie przerwy w
zasilaniu są traktowane obecnie jako jedne z najbardziej kłopotliwych zaburzeń
elektromagnetycznych.

2U DEK
∆U

2U DEK − 10%

∆t 〉10ms

zapad napięcia krótka przerwa

Rys. 1. Przykładowy zapad napięcia i krótka przerwa w zasilaniu; U N - napięcie znamionowe

Na rysunku 1 przedstawiono przykładowy przebieg zapadu napięcia i krótką przerwę w zasilaniu


wraz z wielkościami które charakteryzują zjawiska w sposób ilościowy.
Definicja Międzynarodowej Komisji Elektrotechniki (IEC) określa jako zapad napięcia jego nagłe
zmniejszenie do wartości zawartej pomiędzy 90% i 10% deklarowanego napięcia UDEK., po
którym, po krótkim okresie czasu, następuje powrót do wartości deklarowanej.
Przyjmuje się najczęściej, że czas trwania zaburzenia wynosi od 10 ms do 1 min. Zmniejszenie
napięcia do wartości większej niż 90% wartości deklarowanej nie jest traktowane jako zapad
napięcia.

6
ELEKTROINSTALATOR 10/2001
7
Akademia Górniczo-Hutnicza, 30-019 Kraków, Al. Mickiewicza 30; tel: (012) 617 28 78, tel/fax: (012) 633
22 84, e-mail: hanzel@uci.agh.edu.pl

62
Względna amplituda zapadu napięcia ( ∆U %) jest definiowana jako różnica pomiędzy minimalną
skuteczną wartością napięcia podczas zapadu (U) i napięciem deklarowanym:

U DEK − U
∆U [%] = 100%
U DEK
W napięciu jednofazowym o okresie T, występuje zapad napięcia, jeżeli jego skuteczna wartość
wyznaczona w oknie czasowym (będącym całkowitą krotnością T/2) jest mniejsza niż 90%
wartości deklarowanej. Zapad napięcia zaczyna się na początku pierwszego pomiarowego okna
czasowego podczas którego wyznaczana jest wartość skuteczna i kończy na końcu ostatniego okna
czasowego, podczas których napięcie zawarte jest w podanym przedziale.
Dla napięć wielofazowych występuje zapad napięcia, jeżeli występuje on przynajmniej w jednym
z fazowych lub międzyfazowych napięć. Zaczyna się w chwili, w której pojawi się w pierwszej
fazie i kończy z końcem zapadu w ostatniej fazie (rys. 2).

Rys. 2. Trójfazowy wielostopniowy zapad napięcia

Zapad napięcia może mieć prosty jednostopniowy kształt lub złożony, podczas którego napięcie
zmienia się w dwóch lub więcej stopniach (rys. 2). W praktycznych rozważaniach niezależnie od
kształtu jest ono traktowane zazwyczaj jako pojedyncze zaburzenie. Jako amplituda zapadu o

63
złożonym kształcie jest przyjmowana najczęściej największa zmiana napięcia, a czas trwania jest
czasem trwania całego zaburzenia, podczas którego wartość napięcia jest mniejsza niż 90%
wartości deklarowanej.
Bardzo często, ze względu na system ponownego załączania podczas eliminacji zwarć (SPZ),
zapady napięcia występują w postaci sekwencji kilku następujących po sobie zaburzeń. Skutkiem
kilku zapadów występujących blisko siebie może być jedno zakłócenie np. przerwanie procesu
produkcyjnego pierwszym zapadem. Stąd w warunkach kontraktu na dostawę energii dyskutuje się
procedurę agregacji zdarzeń polegającą na wprowadzeniu minimalnego czasu pomiędzy dwoma
przypadkami po przekroczeniu którego, są one traktowane jako niezależne zaburzenia.
Amplituda, czas trwania i częstość występowania zmian napięcia (również zapadów) zależy od
wielu czynników, w tym między innymi od rodzaju sieci (publiczna lub przemysłowa, przesłowa
lub rozdzielcza), jej konfiguracji (radialna, promieniowa, mieszana), poziomu napięcia,
procentowego udziału kabli, rodzaju uziemienia, układów zabezpieczeń i praktyki eliminacji
zwarć, lokalizacji sieci (wpływ czynników atmosferycznych) itp.

2. CHARAKTERYSTYKI ZABURZENIA
Charakterystyki kompatybilnościowe dotyczące rozważanego zaburzenia przedstawiają
najczęściej związek amplitudy napięcia podczas zapadu oraz czasu jego występowania (w postaci
graficznej lub tabelarycznej).
Wiele lat doświadczeń europejskich zakładów energetycznych zaowocowało formą klasyfikacji
omawianych zaburzeń przedstawioną w tablicy 1. Liczba zapadów podczas zadanego przedziału
czasu – dzień, tydzień, miesiąc, rok itp. – jest wpisywana w tablicę odnoszącą się do
wyróżnionego punktu zasilania. W tablicy 1 zapady są sortowane i zliczane zgodnie z ich
maksymalną amplitudą i czasem trwania.

Tablica 1- Klasyfikacja zapadów według UNIPEDE


Czas trwania od 20ms od 100ms od od 1s do od 3s do od 20s
500ms 3s 20s do 60s
Amplituda do do 500ms
(%) U DEK 100ms do 1s

Od 10 do 15
Od 15 do 30
Od 30 do 60
Od 60 do 90
Od 90 do 100
100

Innym, często stosowanym sposobem jest prezentacja zapadów napięcia w postaci punktów o
współrzędnych: czas wystąpienia zaburzenia-amplituda na tle charakterystyki CBEMA (Computer

64
Business Manufacturers Association) – rysunek 3. Charakterystyka ta definiuje dopuszczalne
wartości zapadów i wzrostów napięcia w funkcji czasu ich występowania. Obszar pomiędzy
gałęziami charakterystyki jest obszarem akceptowanej (z punktu widzenia sprzętu
informatycznego) jakości napięcia zasilającego.
Charakterystyka ta została poddana modyfikacji w 1996 roku i obecnie jest znana jako
charakterystyka ITIC (Information Technology Industry Council)8. Odnosi się do zaburzeń o
czasie trwania od 1µs do stanu ustalonego, o amplitudach zawartych w przedziale 0-500%
napięcia znamionowego. Jak wynika z charakterystyki czas trwania jednej z najbardziej
podstawowych przyczyn zapadów – jednofazowego zwarcia – nie może być dłuższy niż
kilkanaście ms, aby punkt reprezentujący to zaburzenie był zawarty w dopuszczalnych granicach.
Wynika z niej także, jak bardzo ważny jest, z punktu widzenia redukcji negatywnych skutków
tego zaburzenia, czas zadziałania systemów zabezpieczeń zwarciowych.

Rys. 3. Prezentacja zapadów napięcia na tle krzywej czułości CBEMA

3. PRZYCZYNY ZABURZENIA
Za główne przyczyny zapadów napięcia i krótkich przerw w zasilaniu należy uznać:

- zwarcia systemowe lub zwarcia w samych instalacjach;


- procesy łączenia odbiorników dużej mocy;
- zmiany konfiguracji sieci;
- pracę odbiorników o zmiennym obciążeniu (szczególnie biernym).
-

3.1. Zwarcia systemowe lub zwarcia w instalacjach odbiorcy


Zwarcia mogą być jednofazowe (najczęściej) lub rzadsze dwu- i trójfazowe. Mogą występować
zarówno w sieciach przesyłowych jak i rozdzielczych, a także w instalacjach odbiorców.
Powodują przetężenia prądowe, skutkiem których są spadki napięć na impedancjach systemu i w
konsekwencji zapady napięcia.

8
http://www.itic.org

65
Większość zwarć w systemie jest eliminowana poprzez działanie zabezpieczeń. W typowych
rozwiązaniach wyłączniki na rozdzielniach powodują odłączenie uszkodzonych linii i umożliwiają
samoczynną eliminację zwarcia. Czas zadziałania zabezpieczenia (czas trwania zwarcia i zarazem
czas zapadu lub przerwy w zasilaniu) zależy między innymi od lokalizacji odbiorcy w stosunku do
miejsca zwarcia oraz praktyki eliminacji zwarć.
Systemy zabezpieczeń są tak projektowane, aby ograniczyć liczbę odbiorców którzy doświadczają
skutków tego zaburzenia. Dla odbiorców poniżej miejsca zwarcia skutkiem jest krótka lub długa
przerwa w zasilaniu. Dla odbiorców przyłączonych powyżej miejsca zwarcia lub do równoległych
linii jest to zapad napięcia o amplitudzie zależnej od „elektrycznej” odległości od miejsca zwarcia.
Rysunek 4 przedstawia typowy system rozdzielczy z pewną liczbą linii zasilanych ze wspólnych
szyn. Zwarcie na linii 1 spowoduje przerwę zasilania którą doświadczą odbiorcy tej linii. W trzech
pozostałych liniach wystąpi zapad napięcia. Odłączenie równoległej linii nie zawsze oznacza że jej
napięcie zmaleje natychmiast do zera. Staje się to często stopniowo ze względu na obecność
maszyn wirujących. Przez krótki okres czasu maszyny te będą pracować jako generatory
przekazujące energię do linii zasilającej.
W przypadku automatyki ponownego załączania odbiorcy równoległych linii mogą doświadczyć
kilku zapadów napięcia trwających od pojedynczych do kilkunastu okresów w zależności od
stosowanej praktyki eliminacji zwarć.
U1

I1

t
1 2 3 4
U2

t0 t1 t2

Rys. 4. Procedura działania układu zabezpieczeń ( t0 - chwila pojawienia się zwarcia; ( t0 − t1 ) -


detekcja zwarcia i czas zadziałania zabezpieczenia; ( t1 − t 2 ) - czas wyłączenia zwartej linii; t 2 -
czas ponownego załączenia, zwarcie jest wyeliminowane)

3.2. Proces załączania odbiorników dużej mocy

Dotyczy to w szczególności rozruchu silników elektrycznych. Napięcie w linii zasilającej,


w której dokonywany jest rozruch, maleje na skutek dużej wartości prądu łączeniowego (głównie
o charakterze biernym) i w konsekwencji spadku napięcia na impedancji systemu. Amplituda

66
zapadu nie jest stała podczas rozruchu i zależy od zmieniającej się wartości prądu rozruchu. Jest
on największy w początkowym okresie, po czym zanika wraz ze wzrostem prędkości silnika (rys.
5). W tym przypadku zapad napięcia ma przewidywalny charakter i stąd względnie łatwe
zaprojektowanie układu napędowego i układu zasilania w taki sposób, aby rozruch napędu nie
powodował znaczących zaburzeń. Jest to problemem o charakterze głównie lokalnym i z reguły
nie wpływa na pracę zbyt dużej liczby innych odbiorników. Stosowane są różne sposoby
złagodzenia rozruchu tj.: rozrusznik gwiazda/trójkąt, rozruch rezystancyjny i reaktancyjny,
rozruch autotransforowy, szeregowe lub równolegle łączenie uzwojeń w silnikach z dzielonymi
uzwojeniami, układy “soft-start” itp. Silniki mogą być również źródłem zapadów napięcia
(niekiedy wielokrotnych) powodowanych zmiennym w czasie obciążeniem mechanicznym.

3. SKUTKI ZABURZENIA
Są zależne od wielu czynników wśród których jako najbardziej istotne należy wymienić
amplitudę i czas trwania zjawiska. Odbiornik może zostać odłączony przez układy
zabezpieczające lub jego praca może być niewłaściwa jeżeli napięcie osiągnie zbyt małą wartość
lub jeżeli zapad będzie trwał zbyt długo. Skutki mogą być bardzo znaczące zarówno z
technicznego jak i ekonomicznego punktu widzenia.

Rys. 5. Przykładowy zapad napięcia spowodowany bezpośrednim rozruchem silnika


prądu przemiennego

67
Z pośród wielu odbiorników czułych na zapady napięcia, należy wymienić w szczególności
napędy elektryczne zarówno o stałej jak i regulowanej prędkości. W strukturze tych ostatnich
można wyróżnić trzy podstawowe elementy składowe o różnym stopniu odporności na zaburzenie:
(a) aparaturę łączeniową; (b) układ energoelektroniczny; (c) układ pomiarowo-sterujący.

4.1. Aparatura łączeniowa - styczniki i przekaźniki

Niezależnie od aplikacji występuje zawsze problem, gdy stycznik/przekaźnik rozłączy się w


sposób niezamierzony podczas zaburzenia elektromagnetycznego. Prowadzi to zwykle do
niekontrolowanego przerwania procesu. Wielu wytwórców podaje, że ich styczniki odpadają przy
50% napięcia znamionowego (UN) jeżeli te warunki trwają dłużej niż jeden okres. Te dane
zmieniają się w zależności od producenta, lecz w praktyce nieprawidłowość działania styczników
występuje często już przy 70%UN lub więcej.
W stycznikach zjawisko histerezy i zmiany obwodu magnetycznego związane z ruchem zwory
sprawiają, że ich zachowanie się podczas zapadu napięcia jest w pewnym stopniu procesem
losowym. Siła utrzymująca przesuwną zworę w odpowiedniej pozycji jest proporcjonalna do
kwadratu prądu w cewce i osiąga wartość zero dwukrotnie podczas okresu napięcia. Konstrukcja
mechaniczna stycznika oraz inercja jego ruchomych części sprawiają, że pracuje on prawidłowo
również w tych przedziałach wartości prądu, w których siła przyciągania maleje poniżej
minimalnej wartości podtrzymania. Tak więc podczas normalnej pracy styki stycznika pozostają w
pożądanym stanie. Wystąpienie nieprawidłowości w jego działaniu wymaga równoczesnego
wystąpienia kilku niekorzystnych czynników wśród których wymienić należy, prócz amplitudy
zapadu oraz czasu jego trwania, także punkt przebiegu czasowego napięcia w którym rozpoczyna
się zapad (faza początkowa zaburzenia) oraz punkt w którym napięcie wraca do pierwotnej
wartości (faza końcowa zaburzenia). Podczas zapadu występuje składowa stała prądu mająca
zasadniczy wpływ na zachowanie się stycznika. Nawet niewielka wartość tej składowej w napięciu
wywołuje przepływ znaczącego prądu stałego (dc), co może spowodować podtrzymanie stycznika
przy prądzie o mniejszej wartości skutecznej niż w przypadku prądu zmiennego bez składowej
stałej. Dodatkowo, składowa dc pozwala uniknąć strat związanych z histerezą obwodu
magnetycznego i w ten sposób pozwala uzyskać większą średnią wartość strumienia.
Najczęściej stycznik dużej mocy ma wystarczająco dużo energii zmagazynowanej w cewce aby
zapobiec przedwczesnym wyłączeniom. Zastosowanie pośrednich przekaźników w obwodach
zasilających napędy do załączania styczników głównych, zasadniczo zmniejsza odporność
instalacji jako całości. Przekaźniki są z reguły bardziej czułe na zaburzenie, bowiem
zmagazynowana w nich energia jest mniejsza oraz mniejsza jest inercja ich ruchomych części.
Dążenie do redukcji wymiarów aparatury łączeniowej prowadzi często w konsekwencji do
urządzeń o mniejszej wartości gromadzonej energii i tym samym mniej odpornych na zapady
napięcia.
W układach rozruchowych silników ŚN stosowane są z reguły cewki prądu stałego zasilane z sieci
prądu przemiennego poprzez prostowniki. Ich odporność na zapady jest większa niż styczników
prądu przemiennego.

68
4.2. Regulowane napędy
Stanowią jeden z największych problemów podczas zapadów napięcia i krótkich przerw w
zasilaniu. Są szczególnie czułe na ten rodzaj zaburzenia, a ich znaczące moce jednostkowe czynią
wszelkie sposoby redukcji skutków zaburzenia problemem trudnym technicznie i najczęściej
bardzo kosztownym. Negatywny efekt jest natychmiastowy, nie tak jak jest w przypadku innych
rodzajów zaburzeń tj. harmoniczne, asymetria itp.
W przypadku regulowanych napędów charakteryzowanie zapadu napięcia tylko w układzie
współrzędnych amplituda-czas trwania zaburzenia jest zbyt dużym uproszczeniem mimo, że jest to
powszechny sposób opisu i podstawowy cel pomiarów. Nie uwzględnia on bowiem różnic
wartości poszczególnych napięć fazowych (asymetrii tych napięć) i występującą także podczas
zapadu zmianę ich kątów fazowych. Dodatkowo, ta uproszczona charakterystyka nie uwzględnia
także niesinusoidalnej natury przebiegu napięcia podczas zapadu.
Napędy prądu stałego i przemiennego, będące najbardziej powszechnymi układami
energoelektronicznymi, reagują różnie na zapady napięcia, różnią się bowiem topologią części
energoelektronicznej i układami sterowania (zarówno softwarem jak i hardwarem).
Są trzy główne przyczyny które sprawiają, że napędy są czułe na rozważany rodzaj zaburzeń.
Pierwsza to zasilanie układu sterowania napędu. Jeżeli jego zasilacze nie są w stanie zapewnić
wystarczającego poziomu napięcia, wówczas napęd musi być wyłączony ze względu na groźbę
utraty kontroli nad jego pracą. Tak więc pierwsze działania naprawcze idą w kierunku
podtrzymania zasilania układu pomiarowo-sterującego.
Druga grupa problemów dotyczy możliwych nieprawidłowości w pracy lub nawet groźby
wystąpienia stanu awaryjnego w części „siłowej” (energoelektronicznej) układu w następstwie
zaburzenia.
Trzecią przyczyną jest fakt, że wiele procesów, ze względów technologicznych, nie toleruje utraty
precyzyjnej kontroli prędkości lub momentu nawet przez bardzo krótki okres czasu.
Reakcja napędu na zapady napięcia jest, prócz wielkości opisujących zaburzenie, także funkcją
rodzaju obciążenia oraz parametrów napędu. Pewne procesy mogą tolerować znaczące
zmniejszenie prędkości i momentu silnika. Inne takich zmian nie dopuszczają. Wiele z nich
wymaga precyzyjnej i dokładnej kontroli takich wskaźników jak np. ciśnienie, temperatura,
przepływ itp. Ponieważ większość tych procesów jest napędzana przez silniki elektryczne,
moment i prędkość silnika bezpośrednio wpływa na zmienne procesu.
Napędy prądu przemiennego

U dc

Rys. 6. Schemat ideowy napędu z pośrednim przemiennikiem częstotliwości (VSI)

69
Odporność na zapady napięcia typowego regulowanego napędu prądu przemiennego z pośrednim
przemiennikiem częstotliwości VSI (voltage source invertor – rys. 6) i diodowym mostkiem
wejściowym jest z reguły znaczna, bowiem kondensator i zgromadzona w nim energia jest zdolna
do czasowej kompensacji zmiany napięcia zasilającego (przy założeniu krótkiego czasu trwania i
małej amplitudy zaburzenia).
Gdy napięcie wejściowe jest symetryczne, diody w mostku wejściowym podejmują przewodzenie
w sposób regularny, a prądy wejściowe mają symetryczne przebiegi.
W przypadku gdy napięcia fazowe są niesymetryczne, np. jak ma to miejsce podczas
jednofazowego zwarcia, przewodzenie diod mostka wejściowego nie jest regularne. W
rzeczywistych warunkach maksymalne napięcia jednej lub więcej faz są redukowane do wartości
mniejszej niż znamionowe napięcie kondensatora, stąd nie ma transmisji energii z sieci zasilającej
do kondensatora. Ten ostatni rozładowuje się do chwili gdy kolejny szczyt napięcia stworzy
warunki do jego doładowania. Ponieważ kondensator rozładowuje się wówczas w stopniu
większym niż normalnie, prąd płynący z sieci w celu jego doładowania będzie duży. Występują
przedziały czasu w których trójfazowy mostek pracuje jak urządzenie jednofazowe podłączone
pomiędzy dwie linie zasilające o największej wartości napięcia międzyfazowego. Prądy zawierają
trzecią harmoniczną o znaczącej wartości, która jest składową nie charakterystyczną dla tej
konfiguracji.
Przetężenie prądowe może uaktywnić zabezpieczenia nadprądowe i w konsekwencji może
wystąpić zatrzymanie napędu. Może też nastąpić przepalenie bezpieczników. Występuje to
szczególnie w przypadku wyposażenia falownika w szybkie bezpieczniki wejściowe (zwykle
wymagane przez producenta układu) przy małym marginesie koordynacji zabezpieczeń. Często
nawet niewielka asymetria napięć zasilających może spowodować zadziałanie bezpieczników
nawet w przypadkach, gdy to zaburzenie nie jest wystarczająco duże, aby spowodować znaczącą
redukcję napięcia w obwodzie pośredniczącym przemiennika. Właściwa koordynacja
bezpieczników oraz stosowanie dławików sieciowych pozwala często w praktyce skutecznie
wyeliminować tę eksploatacyjną niedogodność.
W przypadku zapadu podczas którego nie jest dostępna energia z systemu zasilającego (np.
trójfazowe zwarcie), energia zgromadzona w obwodzie pośredniczącym prądu stałego dc (w
kondensatorze) jest absorbowana przez silnik w kilku okresach i napięcie stałe kondensatora Udc
maleje do zera, w typowym czasie kilkudziesięciu ms. Prędkość silnika zmniejsza się z pochodną
zależną od momentu bezwładności i momentu obciążenia mechanicznego zredukowanych na wał
silnika.
Większość napędów posiada wewnętrzne zabezpieczenia kontrolujące napięcie w obwodzie
pośredniczącym i powodujące wyłączenie napędu gdy wartość tego napięcia będzie zbyt mała. W
tych warunkach układ zostanie awaryjnie wyłączony zabezpieczeniem podnapięciowym, gdy
napięcie stałe zmniejszy się poniżej przyjętej wartości progowej (zwykle 75-90% wartości
znamionowej). Gdy napięcie powróci ponownie do swojej pierwotnej początkowej wartości, silnik
nie może być natychmiast zasilony przez przekształtnik ze względu na groźbę wystąpienia
przetężenia o dużej wartości stwarzającego niebezpieczeństwo przepalenia bezpieczników i/lub
uszkodzenia elementów półprzewodnikowych lub możliwość wystąpienia zmiany momentu
niekorzystnej dla napędzanego silnikiem agregatu.
W dużej liczbie napędów, szczególnie starszej generacji, układy sterowania i zabezpieczeń
zasilane były z sieci ac, co sprawia, że są one szczególnie czułe na występujące tam zaburzenia.
Systemy sterowania większości obecnie stosowanych napędów kontrolują napięcie stałe. W ich
przypadku układy sterowania i zabezpieczeń zasilane są bezpośrednio z tego napięcia. Gwarantuje
to kontrolę pracy napędu do chwili jego całkowitego wyłączenia dzięki dużej energii

70
zgromadzonej w kondensatorze. Napięcia zasilające ac są wówczas często poza kontrolą, lecz
układy są mniej czułe na zaburzenia.

4.3. Sprzęt informatyczny


W każdym zastosowaniu jest on bardzo czuły (zarówno hardware jak i software) na zmiany
napięcia jeżeli ich amplituda przekracza 10%UN. Najpowszechniej występującymi skutkami tego
zaburzenia są: brak transmisji sygnałów lub błędy w ich przekazie9. Większość sprzętu
informatycznego ma wbudowane detektory zaburzeń zasilania w celu ochrony danych w
wewnętrznej pamięci (w tym również programowo zapisaną procedurę reakcji na zapady i krótkie
przerwy w zasilaniu, gwarantującą zachowanie danych i poprawną pracę po powrocie napięcia)
lub ze względów bezpieczeństwa (brak transmisji lub błędne rozkazy w przypadku sterowania
dużymi procesami).
Ten rodzaj sprzętu jest bardziej czuły na stopniowe zmiany napięcia (zmniejszanie) niż na nagłą
przerwę zasilania. Niektóre detektory uszkodzeń nie reagują dostatecznie szybko na stopniową
redukcję wartości napięcia zasilającego. Wówczas napięcie dc dla obwodów scalonych może
zmniejszyć się do poziomu niższego niż minimalne napięcie pracy, zanim detektor uszkodzenia
zostanie pobudzony. W efekcie dane mogą być utracone lub błędne. Po powrocie napięcia sprzęt
taki może nie być zdolny do poprawnego ponownego uruchomienia i wymagać
przeprogramowania. Z tego powodu dla sprzętu informatycznego podano w normach szczegółowe
procedury testowania jego odporności na omawiany rodzaj zaburzenia.
Sterowanie realizowane przez programowalne sterowniki logiczne PLC (Programmable Logic
Controller) można opisać w czterech podstawowych krokach funkcjonalnych: czytanie danych
wejściowych (moduł wejściowy); rozwiązywanie programu sterowania (CPU); samodiagnostyka
(CPU); modyfikacja stanów wyjść zgodnie z programem (moduł wyjściowy). Zapady napięcia
mogą oddziaływać na CPU, karty I/O i także na poziomy logiczne PLC podczas realizacji
wyróżnionych procedur. Zakłócenie występujące w każdym z modułów może przerwać ciągłość
całego procesu technologicznego. Czas pojedynczego cyklu pracy PLC często nie przekracza
20ms, a więc jest współmierny z czasem występowania zaburzeń.
Jednym ze „słabszych miejsc” w PLC jest jego układ zasilający. Jest to typowy układ
elektroniczny zasilany napięciem przemiennym które przekształca (najczęściej impulsowo) na
napięcia stałe zasilające pozostałe elementy PLC. Odporność zasilacza zależy przede wszystkim
od wymaganego stopnia stabilizacji napięcia stałego oraz energii zgromadzonej w kondensatorze
zasilacza. Niekiedy urządzenia I/O są lokalizowane w pobliżu urządzeń peryferyjnych w celu
minimalizacji wymaganego okablowania, pracując np. jako koncentratory danych. Wówczas
krytycznymi punktami stają się również ich zasilacze, tym bardziej, że w większości instalacji
CPU ma najczęściej gwarantowane bezprzerwowe zasilanie realizowane przy pomocy UPS,
natomiast nie zawsze stosuje się to do koncentratorów.
Wejściowe urządzenia peryferyjne tj. przyciski, czujniki itp. są galwanicznie połączone z
sterownikiem. Powszechny jest dyskretny charakter wejść. Napięcia progowe w oparciu o które
ustalona jest wartość sygnału logicznego – 0 lub 1 – nie są standaryzowane. Np. jeżeli zapad
napięcia spowoduje w czasie kilku okresów obniżenie wartości sygnału wejściowego, może
wyniknąć problem właściwego rozpoznania stanu logicznego.

9
Możliwym, sygnalizowanym w literaturze, skutkiem jest także utrata synchronizacji napędów dysków.

71
W każdym układzie sterownika istnieje przycisk awaryjnego zatrzymania linii. Bywa on też
niekiedy przyczyną niepożądanych wyłączeń, jeżeli jest skonfigurowany w taki sposób, że zapad
napięcia może wywołać zadziałanie analogiczne do skutków jego zamierzonego uaktywnienia.

5. TECHNICZNE SPOSOBY PRZECIWDZIAŁANIA SKUTKOM


ZAPADÓW NAPIĘCIA

Na rynku jest obecnie dostępna bardzo duża liczba napędów, lecz nawet różne modele tego
samego rodzaju napędu posiadają inną odporność na zapady napięcia. Istnieje generalny pogląd,
wyrażony w licznych publikacjach, że przy zapadach napięcia o amplitudzie większej niż 20% i
czasie trwania dłuższym niż 10 okresów następuje awaryjne wyłączenie większości napędów10.
Duża liczba zapadów napięcia przekracza te wartości. Amplitudy tych zaburzeń często osiągają
poziom 50%, dlatego skonstruowanie napędu zdolnego do pracy przy zapadach o takich
wartościach, jest zadaniem o ogromnym znaczeniu. Producent powinien dostarczyć nabywcy
napęd działający poprawnie w zdefiniowanych przez niego warunkach zasilania i niezbyt drogi.
Pożądane jest takie rozwiązanie problemu, które nie wprowadzi zbyt daleko idących zmian w
istniejących konstrukcjach.
Zaproponowano wiele różnych sposobów technicznych, które mają zabezpieczyć realizowaną
technologię przed skutkami awaryjnych wyłączeń napędów. Można wyróżnić w śród nich cztery
kategorie:

(i) zmiana sposobu eksploatacji napędu i modyfikacja jego sterowania (ręczny lub
automatyczny - z opóźnieniem lub bez - ponowny rozruch, hamowanie napędu,
synchronizacja inwertora z napięciem na zaciskach silnika, zagwarantowanie pewnego
zasilania dla układu sterowania, pętla fazowa w obwodach synchronizacji, wykorzystanie
energii kinetycznej napędu i napędzanego agregatu, redukcja momentu obciążenia itp.
(ii) modyfikacja topologii układów energoelektronicznych (wzrost mocy baterii
kondensatorów w obwodzie pośredniczącym falownika, wspólny obwód napięcia stałego
w napędach wielosilnikowych, dodatkowe przekształtniki dc/dc w obwodach
pośredniczących falowników napięcia, aktywny przekształtnik wejściowy falownika z
opcją stabilizacji napięcia na kondensatorze w obwodzie pośredniczącym itp.
(iii) alternatywne zasilanie,
(iv) instalowanie kompensującego sprzętu.

6. WNIOSKI

Powszechność występowania zapadów napięcia i krótkich przerw w zasilaniu – szczególnie na


poziomie niskiego napięcia (lecz nie tylko) – sprawia, że zagadnienie odporności odbiorników
energii elektrycznej, w tym szczególnie napędów elektrycznych i innych układów

10
Wiele eksploatowanych regulowanych napędów ulega awaryjnemu wyłączeniu nawet jeżeli napięcie
zmniejszy się niewiele poniżej 90% w czasie dłuższym niż dwa okresy napięcia.

72
energoelektronicznych staje się jednym z problemów o kapitalnym znaczeniu zarówno
technicznym jak i ekonomicznym. Konsekwencją rozpoznania odporności odbiornika jest rozwój
metod jej poprawy, zarówno poprzez urządzenia zewnętrzne w stosunku do napędu jak i zmiany
jego konstrukcji i zasad sterowania. Wydaje się, że w większości oferowanych obecnie na rynku
napędów nie stosuje się szczególnych strategii sterowania w przypadku wystąpienia zaburzenia.
Wyjątkiem jest zatrzymanie napędu w przypadku gdy zapad napięcia przekroczy zadaną wartość
graniczną. W tym celu stosowana jest kontrola napięcia dc i napęd jest wyłączany niezależnie od
tego jaki rodzaj zaburzenia wystąpił (zapad czy przerwa w zasilaniu). Ten stan winien ulec
zmianie. Użytkownik powinien uzyskać możliwość zakupu napędu o poziomie odporności
właściwym dla środowiska elektromagnetycznego w którym napęd ma być zainstalowany.

LITERATURA

1. http://www.lpqi.org

73
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

ASYMETRIA PRĄDÓW I NAPIĘĆ


Waldemar L. Szpyra11)

1. WPROWADZENIE

1.1. Przyczyny asymetrii

Obliczenia i analizy sieci elektroenergetycznych wykonywane są najczęściej przy założeniu


symetrii parametrów elementów sieci, napięć zasilających sieć oraz prądów płynących w
przewodach linii i innych urządzeń. Założenie to bardzo ułatwia wykonanie obliczeń, jednak w
praktyce w wielu przypadkach jest nieprawdziwe. W ustalonych stanach pracy sieci można
wyróżnić dwa rodzaje asymetrii [4]:
1) asymetrię wewnętrzną (własną) – wynikającą z różnic impedancji własnych i wzajemnych
poszczególnych faz (np. w liniach elektroenergetycznych na skutek różnych odległości
przewodów fazowych względem siebie i względem ziemi);
2) asymetrię zewnętrzną:
a) miejscową w punktach zasilających sieć – wynikającą z asymetrii napięć ,
b) miejscową w punktach odbioru – spowodowaną zasilaniem odbiorów trójfazowych
o różnych mocach w każdej fazie,
c) przestrzenną – w różnych punktach sieci przyłączone są odbiory jednofazowe.
Odbiornikami powodującymi asymetrię napięć w sieci są:
¾ zespoły odbiorników jednofazowych przyłączonych do linii trójfazowej, np. piece indukcyjne,
spawarki transformatorowe, trakcja jednofazowa,
¾ odbiorniki trójfazowe o asymetrycznym obciążeniu chwilowym, jak np. piece łukowe w
okresie topienia wsadu,
¾ liczne, nierównomiernie rozmieszczone odbiorniki jednofazowe włączone między przewody
fazowe i neutralny, występujące np. u odbiorców komunalnych zasilanych z sieci niskiego
napięcia.
W liniach niskiego napięcia występuje zewnętrzna asymetria przestrzenna, której przyczyną są
nierównomiernie rozłożone na poszczególne fazy odbiorniki jednofazowe przyłączone w różnych
punktach linii (często są to odbiory o mocy od kilkuset W do kilku kW takie jak czajniki
elektryczne, żelazka, pralki automatyczne, kuchnie, przepływowe podgrzewacze wody itp.) oraz
niesymetryczne obciążenie poszczególnych faz u odbiorców z przyłączami trójfazowymi.
W sieciach średniego napięcia spółek dystrybucyjnych w stanach ustalonych występuje w zasadzie
tylko asymetria wewnętrzna, której wpływ na pracę sieci jest pomijalny.

11)
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Katedra Elektroenergetyki, al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków, tel. 012 617 32 47, e-mail: wszpyra@uci.agh.edu.pl

74
1.2. Miara asymetrii
Miarą asymetrii napięć i prądów w układzie trójfazowym są współczynniki niezrównoważenia
napięć i prądów kolejności przeciwnej i zerowej, które określa się z zależności:
– współczynniki niezrównoważenia napięć:
U
kolejności przeciwnej: nU 2 = 2 , (1)
U1
U0
kolejności zerowej: nU 0 = , (2)
U1

– współczynniki niezrównoważenia prądów:


I2
kolejności przeciwnej: nI 2 = , (3)
I1
I0
kolejności zerowej: nI 0 = , (4)
I1
w których:
U1 , U 2 , U 0 – odpowiednio wartości skuteczne składowych symetrycznych kolejności zgodnej,
przeciwnej i zerowej napięć,
I1 , I 2 , I 0 – odpowiednio wartości skuteczne składowych symetrycznych kolejności zgodnej,
przeciwnej i zerowej prądów.
Korzystanie z wyrażonych wzorami (1) - (4) współczynników niezrównoważenia napięć i prądów
jest niewygodne ze względu na konieczność stosowania specjalnych przyrządów do pomiarów
parametrów jakości energii elektrycznej. W pracy [11] J. Sozański zaproponował wykorzystanie
do oceny asymetrii napięć współczynnika obliczonego na podstawie pomiaru napięć fazowych:
U A − U + U B − U + UC − U
AU = ⋅ 100 [%] , (5)
U
gdzie:
U A, U B , UC – wartości skuteczne napięć fazowych,
U – wartość średnia napięć fazowych obliczona z zależności:
U +U B +UC
U = A . (6)
3
W podobny sposób określa się wskaźnik asymetrii kątowej:
α A, B − 120 + α B , C − 120 + α C , A − 120
Ao = , (7)
120
gdzie:
α A, B , α B ,C , α C , A – kąty między wektorami napięć fazowych.

1.3. Wymagania przepisów w zakresie asymetrii

Wymagania odnośnie jakości energii elektrycznej dostarczanej do odbiorców są zawarte w:


1) Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 25 września 2000 r. w sprawie szczegółowych
warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych, obrotu energią
elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz

75
standardów jakościowych obsługi odbiorców zwanym w skrócie „rozporządzeniem
przyłączeniowym” [10].
2) Norma EN 50160 „Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach rozdzielczych” [6]
(zastępująca normę PN-EN 50160 [7].
Wymagania w zakresie asymetrii zawarte w normie EN 50160 są następujące:
¾ W odniesieniu do sieci niskiego napięcia (punkt 2.10):
„W normalnych warunkach pracy, w ciągu każdego tygodnia, 95 % ze zbioru 10-minutowych,
średnich wartości skutecznych składowej symetrycznej kolejności przeciwnej napięcia
zasilającego powinno mieścić się w przedziale od 0 do 2 % wartości składowej kolejności
zgodnej. Na pewnych obszarach, na których występują instalacje odbiorców przyłączonych
częściowo jednofazowo lub między dwie fazy, niesymetria w sieci trójfazowej osiąga wartość
do około 3%”
¾ W odniesieniu do sieci średniego napięcia (punkt 3.10):
„W normalnych warunkach pracy, w ciągu każdego tygodnia, 95 % ze zbioru 10-minutowych,
średnich wartości skutecznych składowej symetrycznej kolejności przeciwnej napięcia
zasilającego powinno mieścić się w przedziale od 0 do 2 % wartości składowej kolejności
zgodnej. Na pewnych obszarach występuje niesymetria do 3%”
Norma nie podaje wymagań odnośnie dopuszczalnej wartości współczynnika niezrównoważenia
napięć składowej kolejności zerowej stwierdzając, że „ta składowa nie jest istotna z punktu
widzenia możliwego zakłócenia pracy urządzeń przyłączonych do sieci”.
Obowiązujące obecnie „rozporządzenie przyłączeniowe” nie określa dopuszczalnych wartości
współczynników niezrównoważenia napięć, a norma nie znajduje się w wykazie norm
obowiązujących. Projekt nowego „rozporządzenia przyłączeniowego”(wersja z dn. 23 czerwca
2003 roku) [9] w § 33 punkt 1 ust. 4 zawiera wymagania sformułowane analogicznie jak w normie
EN 50160, przy czym dopuszcza niższą, wynoszącą 1 %, wartość współczynnika
niezrównoważenia napięć składowej kolejności przeciwnej (być może jest to efekt błędu
popełnionego przy przenoszeniu zapisów z normy do projektu rozporządzenia).

1.4. Skutki asymetrii

Z punktu widzenia odbiorcy energii elektrycznej uciążliwość asymetrii zależy od rodzaju


zasilanych odbiorników. W przypadku zasilania odbiorników trójfazowych istotna jest wartość
współczynnika niezrównoważenia napięć kolejności przeciwnej. Duża wartość tego
współczynnika pogarsza warunki pracy tych odbiorników. Dotyczy to w szczególności silników
elektrycznych, w których pojawia się moment hamujący pochodzący od składowej symetrycznej
kolejności przeciwnej.
Z kolei z punktu widzenia operatora sieci istotna jest asymetria prądów. Asymetryczne włączenie
odbiorów do sieci powoduje:
a) obciążenie jej mocą pozorną większą niż ta, która byłaby pobierana z sieci przez symetrycznie
włączone do sieci odbiory pobierające taką samą moc czynną
b) pogorszenie się współczynnika mocy,
c) dodatkowe straty mocy i energii w sieci,
d) różne spadki napięcia w poszczególnych fazach,
e) niepełne wykorzystanie obciążalności urządzeń.
Ad. a).
Moc pozorna S przesyłana symetryczną linią trójfazową przy sinusoidalnych przebiegach napięcia
U i prądu I, zmieniających się z jednakową częstotliwością, określona jest wzorem:

76
P
S = 3 ⋅U ⋅ I = P 2 + Q 2 =
. (8)
cos ϕ
Moc czynna pobierana przez odbiór symetryczny równa jest sumie trzech mocy o jednakowej
wartości Pf pobieranych przez każdą fazę odbiornika:
P = 3 ⋅ Pf = 3 ⋅U f ⋅ I f cos ϕ = 3 ⋅U ⋅ I cos ϕ , (9)
gdzie:
Uf – wartość skuteczna napięcia fazowego,
If – wartość skuteczna prądu płynącego w przewodzie fazowym,
ϕ – kąt miedzy wektorem napięcia i prądu.
Moc pozorną SD odbioru asymetrycznego można obliczyć z zależności:
S D = U A2 + U B2 + U C2 ⋅ I A2 + I B2 + I C2 = P2 + Q2 + D2 , (10)
lub na podstawie składowych symetrycznych napięć i prądów:
⎡ ⎛R ⎞
2

( )

( )
S D = 3 ⋅ U12 + U 22 ⋅ ⎢3 ⋅ I12 + I 22 + I 02 + 9 ⋅ I 02 ⋅ ⎜ N
⎜ Rf


⎥,

(11)
⎣ ⎝ ⎠ ⎦
gdzie:
I A , I B , IC – wartości skuteczne prądów płynących w przewodach poszczególnych faz,
IN – prąd płynący w przewodzie neutralnym.
D – moc „asymetrii”,
RN – rezystancja przewodu neutralnego,
Rf – rezystancja przewodu fazowego.
Występującą wyrażeniu (10) moc asymetrii D dla linii czteroprzewodowej można (zakładając
symetrię napięć zasilających) obliczyć na podstawie wartości współczynników niezrównoważenia
składowych symetrycznych prądów korzystając ze wzoru [2]:
⎛ ⎛R ⎞
2

⎜ ⎟
D = 3 ⋅U f ⋅ I 22 + I 02 ⋅ ⎜1 + 3 ⋅ ⎜ N ⎟
⎟⎟ . (12)
⎜ ⎜ Rf ⎟
⎝ ⎝ ⎠ ⎠
Stosunek mocy pozornej przy obciążeniu asymetrycznym do mocy pozornej przy obciążeniu
symetrycznym wyraża się zależnością:

SD P2 + Q2 + D2 D2
kA = = = 1+ . (13)
S
P2 + Q2 P2 + Q2
Współczynnik kA określa wzrost mocy pozornej w stosunku do mocy pobieranej przez odbiór na
skutek niejednakowego rozdziału obciążeń na poszczególne fazy i jest nazywany
współczynnikiem nierównomierności obciążenia.
Ad. b).
W obciążonym symetrycznie obwodzie trójfazowym współczynnik mocy równy jest liczbowo
cosinusowi kąta przesunięcia fazowego między napięciami i prądami. Kąty te w każdej fazie są
jednakowe. Współczynnik mocy wyraża się wzorem:
P P
kS = = = cos ϕ S . (14)
S P + Q2
2

77
W obwodzie trójfazowym obciążonym niesymetrycznie prądy, napięcia i przesunięcia fazowe
między prądami a napięciami są różne w poszczególnych fazach. Współczynnik mocy w
przypadku odbioru asymetrycznego można zdefiniować przez analogię do odbioru symetrycznego
(wzór 14) jako stosunek całkowitej mocy czynnej do całkowitej mocy pozornej pobieranej przez
odbiór:
P P 1 kS cos ϕ S
kD = = ⋅ = ⋅= . (15)
P +Q + D
2 2 2
P +Q
2 2 2
D kA kA
1+ 2
P + Q2
Współczynnik mocy kD asymetrycznego odbioru trójfazowego nie jest więc równy cosinusowi
kąta przesunięcia między prądem, a napięciem i można go wyrazić jako iloraz współczynnika
mocy odbioru symetrycznego kS przez współczynnik nierównomierności obciążenia kA. Ponieważ
k S ≤ 1 , a k A > 1 , to przy asymetrycznym obciążeniu zawsze k D < 1 (nawet wówczas gdy
poszczególne fazy będą obciążone tylko mocy czynną.
Ad. c).
Przy symetrycznym obciążeniu linii niskiego napięcia wartości skuteczne prądów płynących
w przewodach poszczególnych faz są takie same a prąd płynący w przewodzie neutralnym jest
równy zero.
Straty mocy w odcinku linii oblicza się wówczas z zależności:
∆Psym = I A2 ⋅ R f + I B ⋅ R f + I C2 ⋅ R f = 3 ⋅ I 2 ⋅ R f . (16)
Przy niesymetrycznym obciążeniu prądy płynące w przewodach poszczególnych faz są różne, a
w przewodzie neutralnym płynie prąd. Straty mocy w odcinku linii można w tym przypadku
obliczyć sumując straty w poszczególnych przewodach:
( )
∆Pasym = I A2 ⋅ R f + I B2 ⋅ R f + I C2 ⋅ R f + I N2 ⋅ RN = I A2 + I B2 + I C2 ⋅ R f + I N2 ⋅ RN . (17)
Z porównania zależności (16) i (17) wynika, że przy przesyle takiej samej mocy, większe straty
wystąpią przy obciążeniu niesymetrycznym. Wzrost strat mocy wynikający z asymetrii można
określić na podstawie współczynników niezrównoważenia składowych symetrycznych prądów.
W przypadku linii czteroprzewodowej zasilanej symetrycznym napięciem przy niesymetrycznych
prądach poszczególnych faz można skorzystać się z zależności [2]:
⎡ ⎛R ⎞ ⎤
2

δ∆P = 1 + n I22 + n I20 ⋅ ⎢1 + 3 ⋅ ⎜ N ⎟ ⎥ (18)


⎢ ⎜ Rf ⎟ ⎥
⎣ ⎝ ⎠ ⎦
Dokładne obliczenie strat mocy i energii w liniach niskiego napięcia przy obciążeniu
asymetrycznym jest praktycznie niemożliwe ze względu na przestrzenny charakter zjawiska.
Wpływ asymetrii obciążenia na straty mocy w linii niskiego napięcia można oszacować np. na
podstawie wykresów pokazanych na rys. 1. Wykresy te podają ile razy większe są straty mocy w
linii przy asymetrycznym obciążeniu ∆Pasym od strat jakie wystąpiłyby przy obciążeniu
symetrycznym ∆Psym w funkcji stosunku prądu w przewodzie neutralnym do średniego prądu w
przewodach fazowych I N I f , dla różnych wartości stosunku przekroju przewodu neutralnego do
przekroju przewodów fazowych s N s f . Przy czym I N I f określa się z zależności:
IN 3⋅ IN
= . (19)
If I A + I B + IC

78
Wykresy na rys. 2 pokazują z kolei ile razy straty mocy w transformatorze przy obciążeniu
asymetrycznym są większe od strat jakie wystąpiłyby przy obciążeniu symetrycznym w funkcji
stosunku prądu w przewodzie neutralnym do średniego prądu w przewodach fazowych dla
różnych układów połączeń transformatora.

5,0
Stosunek strat przy obciążeniu niesymetrycznym do strat przy

sN s f = 0,5
4,5
sN s f = 0,7
obciążeniu symetrycznym ∆Pasym/∆Psym

4,0 s N s f = 1,0
s N s f = 1,4
3,5
s N s f = 1,9
3,0

2,5

2,0

1,5

1,0
0,0 0,5 1,0 1,5 2,0
Stosunek prądu w przewodzie neutralnym do średniego prądu w przewodach fazowych I N I f

Rys. 1. Wpływ asymetrii obciążenia na wzrost strat mocy w linii niskiego napięcia [5].

3.0
Stosunek strat przy obciążeniu niesymetrycznym do strat przy

Układ połączeń Yy0


Układ połączeń Yz5

2.5
obciążeniu symetrycznym Pasym/∆Psym

2.0

1.5

1.0
0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0
Stosunek prądu w przewodzie neutralnym do średniego prądu w przewodach fazowych I N I f

Rys. 2. Wpływ asymetrii obciążenia na wzrost strat mocy w transformatorze SN/nn [3].

79
Ad. d).
Efektem asymetrii prądowej jest również zróżnicowanie wartości spadków napięcia
w poszczególnych fazach prowadzące do asymetrii napięć (rys. 3). W skrajnych przypadkach
spadek napięcia w najmniej obciążonej fazie może przyjmować wartości ujemne, a spadek
napięcia w fazach najbardziej obciążonych może przyjmować wartości powodujące przekroczenie
dopuszczalnych odchyleń napięcia, co może być podstawą do żądania przez odbiorców bonifikat
za niedotrzymanie parametrów jakościowych dostarczanej energii.

18
Faza A
16 Faza B
Faza C
14

12
Spadek napięcia, w %

10

-2

-4
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 0 1 2 3 4 5 6 7 8
Godzina

Rys. 3. Wpływ asymetrii obciążenia na wartość spadku napięcia na końcu linii nN.
Ad. e).
Urządzenia elektroenergetyczne dobierane są m.in. na obciążalność długotrwałą prądem
roboczym. Przy znacznej asymetrii obciążenia poszczególnych faz może się zdarzyć, że prąd
najbardziej obciążonej fazy ociągnie wartość dopuszczalną długotrwale (lub wartość
znamionową), a prądy pozostałych faz będą znacznie mniejsze. Wytrzymałość cieplna urządzenia
nie może być w pełni wykorzystana.

2. MOŻLIWOŚCI OGRANICZANIA ASYMETRII

2.1. Sposoby ograniczania asymetrii

Zupełne wyeliminowanie asymetrii obciążenia w sieci niskiego napięcia jest praktycznie


niemożliwe ponieważ odbiory jednofazowe są załączane w różnych punktach linii w dodatku w
sposób losowy (urządzenia do symetryzacji musiałyby być zainstalowane praktycznie na każdym
przyłączu). Skutki asymetrii obciążenia można zmniejszyć poprzez:
1) równomierny rozkład odbiorów jednofazowych na poszczególne fazy na etapie projektowania
i budowy sieci lub poprzez przełączenie odbiorów jednofazowych na inne fazy,
2) zwiększenie przekroju przewodu neutralnego,

80
3) instalację urządzeń do symetryzacji obciążenia,
4) dokonanie przeplecenia przewodów fazowych.
Ocenę efektywności (z punktu widzenia operatora sieci rozdzielczej) pierwszych trzech spośród
wymienionych wyżej sposobów ograniczania skutków asymetrii przedstawiono w [5], natomiast
czwarty sposób był przedmiotem referatu na konferencji OPE’03 [12]. Z podanych w [5]
przykładów wynika m.in., że:
1. Określenie, które odbiory należałoby przełączyć na inne fazy dla zmniejszenia asymetrii może
być trudne ze względu na:
¾ losowo zmieniający się w czasie rozkład obciążenia na poszczególne fazy, oraz
¾ brak informacji o tym, z których faz są zasilane instalacje jednofazowe u odbiorców
posiadających przyłącza trójfazowe.
2. Zwiększenie przekroju przewodu neutralnego może wpłynąć na zmniejszenie strat. Jednak
działanie to powinno być podejmowane już na etapie projektowania linii po dokonaniu
analizy techniczno-ekonomicznej.
3. Zastosowanie transformatorów regulacyjnych lub symetryzatorów, ze względu na wysokie
koszty, może być rozwiązaniem doraźnym (na czas konieczny dla wykonania pomiarów,
analiz i przełączeń odbiorów na inne fazy) w przypadku gdy asymetria napięć przekraczają
wartości dopuszczalne podane w [7], lub przy przekroczeniu dopuszczalnych odchyleń
napięcia od wartości znamionowej.
Poniżej za [12] zostaną przedstawione wyniki obliczeń symulacyjnych wykonanych dla oceny
wpływu zastosowania przeplecenia przewodów fazowych w linii niskiego napięcia na
zmniejszenie strat oraz asymetrii napięć. Zostaną też przedstawione wyniki pomiarów
wykonanych w linii niskiego napięcia przed i po zastosowaniu przeplecenia przewodów w tej linii.

2.2. Wyniki obliczeń symulacyjnych

Obliczenia symulacyjne wykonano na modelu napowietrznej linii niskiego napięcia z przewodami


aluminiowymi o przekroju 4×50 mm2. Przyjęto, że jest to linia , składająca się z 20 przęseł o
długości od 35 do 45 m (łącznie 800 m). Założono, że na każdym słupie linii znajduje się
przyłącze trójfazowe. Prąd płynące z linii do każdego przyłącza losowano niezależnie dla każdej
z faz z zakresu od 0 do 12 A. Do dalszych obliczeń przyjmowano te zestawy wylosowanych
obciążeń przyłączy, dla których występowała wyraźna asymetria prądów wpływających do linii z
transformatora SN/nN, tj. takie, przy których stosunek prądu przewodu neutralnego do średniego
prądu fazowego spełniał warunek: I N I f > 0,5 .
Dla każdego z zaakceptowanych zestawów obciążeń przyłączy wykonano obliczenia prądów
płynących w poszczególnych odcinakach linii oraz spadków napięcia w tych odcinkach. Dla
każdego z zestawów wykonano obliczenia dla następujących przypadków:
a) bez przepleceń,
b) przy jednym przepleceniu,
c) przy dwóch przepleceniach – oba „do przodu”,
d) przy dwóch przepleceniach – jedno „do przodu” i jedno „do tyłu”
e) przy trzech przepleceniach – wszystkie „do przodu”.
Dla zapewnienia tego samego kierunku wirowania silników trójfazowych przepleceń dokonywano
tak by zachować kolejność następstwa faz. Sposób wykonania ww. przypadków przepleceń
pokazano na rys. 3.
Wyniki obliczeń dla trzech zestawów obciążeń przyłączy (o różnych łącznych wartościach mocy
wpływającej do linii) zestawiono w tablicy 1. Dla każdego zestawu obciążeń i dla każdego z

81
pięciu wymienionych wyżej przypadków w tablicy podano: wartości prądów wpływających do
przewodów fazowych IA, IB, IC, prądu w przewodzie neutralnym IN, wartość stosunku prądu w
przewodzie neutralnym do średniej wartości prądów w przewodach fazowych I N I f , straty mocy
w linii ∆PL, wartości fazowych spadków napięcia na końcu linii ∆UA0, ∆UB0, ∆UC0, oraz obliczone
z zależności (3) wartości współczynników asymetrii napięć AU. Pogrubioną czcionką wyróżniono
minimalne wartości IN, stosunku I N I f , strat mocy w linii ∆PL oraz współczynnika asymetrii
napięć AU.

a) bez przepleceń zestaw obciążeń jednego przyłącza


A

b) jedno przeplecenie
A C

B A

C B

c) dwa przeplecenia – oba „w przód”


A C B

B A C

C B A

d) dwa przeplecenia – „w przód” i „w tył”


A C A

B A B

C B C

e) trzy przeplecenia – wszystkie „w przód”

A C A A

B A B B

C B C C

Rys. 3. Ilustracja sposobów przepleceń faz linii niskiego napięcia.

82
Tablica 1. Zestawienie wyników obliczeń symulacyjnych.
Zestaw Strat Wsp.
Prąd wpływający do linii Spadek napięcia
obciąże Przyp y asymetrii
ń/ mocy
adek
moc IA IB IC IN I N I ∆PL ∆UA ∆UB ∆UC AU
[kW] A A A A - kW % % % %
a 63,5 110,1 123,9 54,8 0,55 5,478 0,1 14,4 15,9 22,30
I b 93,4 109,6 94,5 15,7 0,16 4,893 12,0 14,0 4,4 12,76
c 97,2 97,7 102,6 5,2 0,05 4,718 12,2 6,8 11,4 7,34
119,0 d 90,1 90,8 116,6 26,2 0,26 4,842 6,3 9,3 14,8 10,39
e 80,7 104,1 112,7 28,7 0,29 4,888 4,4 11,5 14,5 12,81
a 104,2 84,7 55,0 42,9 0,53 4,225 15,5 11,6 -0,1 19,98
II b 98,7 58,2 87,0 36,1 0,44 4,114 14,5 0,1 12,3 19,43
c 68,3 75,2 100,4 29,3 0,36 4,085 2,2 7,8 16,9 17,41
97,6 d 77,6 77,0 89,3 12,0 0,15 3,593 9,6 9,4 8,0 2,24
e 80,3 91,6 72,0 17,0 0,21 3,735 8,8 14,0 4,2 10,95
a 80,5 71,6 46,8 30,2 0,46 2,535 13,0 7,6 0,0 14,79
III b 71,7 54,3 72,9 18,0 0,27 2,370 9,1 0,9 10,7 12,91
c 54,9 72,9 71,1 17,2 0,26 2,200 2,9 9,3 8,5 8,59
79,6 d 69,2 61,8 67,9 6,8 0,10 2,187 10,3 4,5 6,0 7,20
e 60,6 70,7 67,6 9,0 0,14 2,118 7,2 8,0 5,5 3,08
Z analizy otrzymanych wyników wynika, że zastosowanie przepleceń może być skutecznym
środkiem zmniejszenia negatywnych skutków nierównomiernego obciążenia poszczególnych faz
linii. Liczba i rodzaj przepleceń, przy których uzyskuje się najlepsze efekty zależy od rozkładu
obciążenia wzdłuż linii i wielkości asymetrii. Na podstawie wykonanych dotychczas obliczeń
symulacyjnych można jedynie stwierdzić, że dla uzyskania znaczących efektów w zakresie
zmniejszania asymetrii konieczne jest dokonanie przynajmniej dwóch przepleceń. Otrzymane
wyniki nie dają jeszcze podstaw do wyciągnięcia bardziej szczegółowych wniosków.

2.3. Zastosowanie przepleceń w rzeczywistej linii niskiego napięcia

Dla sprawdzenia skuteczności zaproponowanej metody ograniczania negatywnych skutków


asymetrii dokonano przepleceń w linii niskiego napięcia na terenie działania ZE Kraków S.A.
Wybrana do badań linia jest linią napowietrzną z przewodami aluminiowymi o przekroju 4×50
mm2. Linia wyprowadzona jest ze stacji SN/nN krótkim odcinkiem kabla, po czym rozgałęzia się
w dwóch kierunkach. Jedno odgałęzienie o długości 400 m zasila 17 przyłączy, a drugie o
długości 650 m zasila 37 przyłączy. Przed dokonaniem przepleceń wykonano pomiary prądów
wpływających do linii ze stacji zasilającej oraz wartości napięć fazowych w stacji zasilającej linię
oraz na końcu dłuższego odgałęzienia. Podobne pomiary zostały wykonane po dokonaniu dwóch
przepleceń w tym odgałęzieniu. Na rys. 4a pokazano wykresy spadków napięcia w
poszczególnych fazach na końcu dłuższego odgałęzienia przed wykonaniem przepleceń, a na rys.
4b po dokonaniu dwóch przepleceń w tym odgałęzieniu. Średni (w ciągu doby) współczynnik
asymetrii napięć na końcu dłuższego odgałęzienia wynosił:
− przed przepleceniem: AU = 9,84 %,
− po przepleceniu AU = 3,25%.

83
Otrzymane wyniki należy traktować jako orientacyjne, ze względu na odległość w czasie
pomiędzy dokonaniem pomiarów przed przepleceniem (28 lutego), a wykonaniem przepleceń i
ponownymi pomiarami (22 maja). W tym okresie nastąpiło zmniejszenie obciążenia linii, mogła
także nastąpić zmiana rozkładu obciążeń na poszczególne fazy.
a)
18
Faza A przed przepl.
16 Faza B przed p rzepl.
14 Faza C przed przepl.

12
Spadek napięcia, w %

10

-2

-4
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 0 1 2 3 4 5 6 7 8
Godzina

b)
12
Faza A po przepl.
10 Faza B po przepl.
Faza C po przepl.
8
Spadek napięcia, w %

-2
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 0 1 2 3 4 5 6 7 8
Godzina

Rys. Przebieg zmian spadków napięcia w ciągu doby w linii niskiego napięcia:
a) przed wykonaniem przepleceń, b) po wykonaniu przepleceń.
Z analizy wyników pomiarów oraz pokazanych wyżej wykresów wynika, że przed wykonaniem
przepleceń faza C była najmniej obciążona w ciągu całej doby (najmniejszy spadek napięcia). Po
dokonaniu przepleceń obciążenie faz w szczycie rannym i wieczornym jest bardziej wyrównane,
natomiast w dolinie nocnej faza C jest w dalszym ciągu najmniej obciążona. Z punktu widzenia

84
jakości napięcia oraz strat energii, większa asymetria w dolinie nocnej jest mniej uciążliwa niż
w strefach szczytowych.
Kilkukrotne zmniejszenie wskaźnika asymetrii oraz zmiana rozkładu obciążenia na poszczególne
fazy w stacji zasilającej wskazują, że przeplecenia mogą być skutecznym środkiem zmniejszania
skutków asymetrii w obwodach niskiego napięcia. Koszt wykonania przepleceń nie przekracza
kilkuset złotych. Dokładniejsza ocena skuteczności przepleceń będzie możliwa po dokonaniu
ponownych pomiarów w lutym przyszłego roku.

3. Podsumowanie
W artykule przedstawiono w skrócie przyczyny i skutki asymetrii obciążenia oraz wstępne wyniki
badań dotyczących zastosowania przepleceń w liniach niskiego napięcia w celu zmniejszenia
negatywnych skutków asymetrii. Z przeprowadzonych dotychczas badań wynika, że:
1. Przeplecenia mogą się okazać tanim i skutecznym środkiem zmniejszenia asymetrii napięć
oraz wynikającym z tego powodu przekroczeniom dopuszczalnych odchyleń napięcia
w obwodach niskiego napięcia.
2. Dodatkowym efektem zmniejszenia asymetrii obciążenia jest zmniejszenie strat mocy
i energii w liniach niskiego napięcia oraz w transformatorach zasilających te linie.
3. Wykonane dotychczas badania nie dają podstaw do wyciągnięcia uogólniających wniosków
odnośnie zasad lokalizacji punktów, w których należy dokonać przepleceń oraz ich liczby i
rodzaju.
4. Dla ułatwienia podejmowania decyzji, kiedy ile i w których punktach powinny być wykonane
przeplecenia przewodów należy kontynuować badania zarówno na modelowych jak i
rzeczywistych liniach niskiego napięcia.

Literatura
[1] Horak J., Popczyk J.: Eksploatacja elektroenergetycznych sieci rozdzielczych,
WNT Warszawa 1985.
[2] Kochel M.: Niesymetryczne obciążenia w miejskich sieciach
elektroenergetycznych. Praca doktorska, Pol. Warszawska, Warszawa 1966.
[3] Kozicki F.: Możliwości zmniejszenia strat w sieciach rozdzielczych do
osiągnięcia w ramach działalności eksploatacyjnej i przy niewielkich nakładach
finansowych; Materiały Konferencji naukowo – technicznej „Straty energii
elektrycznej w spółkach dystrybucyjnych” Polskie Towarzystwo Przesyłu i
Rozdziału Energii Elektrycznej, Poznań, 17-18. 05.1999, str. 239 – 263
[4] Kujszczyk Sz. Pod red.: Elektroenergetyczne sieci rozdzielcze. Wydawnictwo
Naukowe PWN; Warszawa 1994.
[5] Kulczyki J. Pod red.: Ograniczanie strat energii elektrycznej w
elektroenergetycznych sieciach rozdzielczych. Wyd. Polskie Towarzystwo Przesyłu i
Rozdziału Energii Elektrycznej Poznań, czerwiec 2002.
[6] Norma EN 50160 Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach
rozdzielczych (zastąpiła normę PN-EN 501600).
[7] Norma PN-EN 50160 Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach
rozdzielczych. Polski Komitet Normalizacyjny, 1998.

85
[8] Norma PN-IEC60038:1999 Napięcia znormalizowane.
[9] Projekt Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w
sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci
elektroenergetycznych (wersja z dnia 23 czerwca 2003)
[10] Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 25.09.2000 r. w sprawie
szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych,
obrotu elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i
eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców. Dz. Ustaw z
dnia 17.10.2000 r Nr 86 poz. 857.
[11] Sozański J.: Niezawodność i jakość pracy systemu elektroenergetycznego.
WNT Warszawa 1990.
[12] Szpyra W., Mejer T.: Symetryzacja obwodów sieci niskiego napięcia. Mat.
Konferencji Naukowo-Technicznej Optymalizacja w Elektroenergetyce OPE’03,
Jachranka, 9 - 10 października 2003, str. 85-94.

86
THE LOW VOLTAGE POWER NETWORKS CIRCUITS SYMMERISATION

Summary

Single-phase loads, which are divided unequal on the low voltage power
circuit lines cause tension asymmetry. The loads switches randomly and often have
significant power (iron, automatic washing machines, kitchens, water heaters, etc.).
Supplying single-phase receivers causes asymmetry of currents in individual
phases of the line as well as arise current in neutral line. In the result the power and
energy losses in the line increases. Moreover asymmetry causes different voltage
drop in individual phases. In many cases the asymmetry leads to exceed the
admissible values of tension deviation, as well as unbalance of opposite order
coefficient and zero order sequence coefficient of tensions. In the paper results of
phase lines interlacement influence on tensions asymmetry in model low voltage
circuit with random distribution of individual phase loads as well as in existing real
circuit is presented.

Opracowanie publikacji dofinansował Komitet Badań Naukowych.


Autorzy składają również podziękowanie kierownictwu i pracownikom Rejonu
Dystrybucji Kraków-Podgórze (Zakład Energetyczny Kraków S.A.) za pomoc w
realizacji praktycznej części badań.

Streszczenie
Nierównomiernie rozłożone na poszczególne fazy odbiorniki jednofazowe są przyczyną
powstawania asymetrii w obwodach sieci niskiego napięcia. Coraz częściej są to odbiory
o znacznej mocy (żelazka, pralki automatyczne, kuchnie, przepływowe podgrzewacze wody itp.)
włączane w sposób losowy. Zasilanie odbiorników jednofazowych powoduje asymetrię prądów
płynących w przewodach poszczególnych faz oraz pojawienie się prądu w przewodzie neutralnym.
Efektem asymetrii prądowej jest wzrost strat mocy i energii w sieci oraz zróżnicowanie wartości
spadków napięcia w poszczególnych fazach prowadzące do asymetrii napięć. W wielu
przypadkach w wyniku asymetrii dochodzi do przekroczenia dopuszczalnych wartości odchyleń
napięcia oraz współczynnika niezrównoważenia napięć kolejności przeciwnej i zerowej. W
artykule przedstawiono wpływ przeplecenia przewodów na asymetrię napięć w modelowej linii o
losowym rozkładzie obciążeń na poszczególne fazy i przyłącza. Przedstawiono też wpływ
przepleceń w istniejącej linii niskiego napięcia na asymetrię napięć w tej linii.

87
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

DOŚWIADCZENIA ZAKŁADU ENERGETYCZNEGO


TARNÓW S.A.
W ZAKRESIE WAHAŃ NAPIĘCIA

Andrzej Jaglarz, Krzysztof Mikulski12

Zagadnienia związane z jakością energii elektrycznej były do niedawna postrzegane


zarówno przez przedsiębiorstwa dystrybucyjne jak i odbiorców jedynie w ograniczonym zakresie.
Brak jednoznacznego określenia, które parametry powinny opisywać jakość energii i jakie mogą
być ich dopuszczalne odchylenia powodowały, iż praktycznie jedynym parametrem
charakterystycznym była wartość skuteczna napięcia zasilającego. Wynikało to w dużym stopniu z
rodzaju użytkowanych wówczas odbiorników (żarówki, urządzenia grzejne, silniki), które były
mało wrażliwe na obniżone parametry energii zasilającej. Obecnie przybywa odbiorników
o nieliniowych charakterystykach napięciowo – prądowych, które są powodem wahań napięcia
w sieci rozdzielczej.

Źródła wahań napięcia


Podstawową przyczyną zmian napięcia, w tym również wahań jest zmienność w czasie
głównie mocy biernej odbiorników, określanych ogólnie mianem niespokojnych. W energetyce
najbardziej zaburzającym odbiornikiem jest piec łukowy. Podobny charakter mają zaburzenia
wywołane pracą napędów elektrycznych dużej mocy. Wahania napięcia są powodowane także
przez procesy łączeniowe baterii kondensatorów, nieprawidłowości w pracy przełączników
zaczepów transformatora, rozruchy silników asynchronicznych, spawarki elektryczne, bojlery,
pompy, kompresory, windy, czyli urządzenia o zmiennym obciążeniu, których moc jest znaczna
w stosunku do mocy zwarcia w punkcie ich przyłączenia do sieci rozdzielczej. Źródłem wahań
napięcia mogą być także w pewnych przypadkach interharmoniczne napięcia (oświetlenie
fluoroscencyjne).

Skutki wahań napięcia


Wahania napięcia powodują szereg ujemnych skutków o charakterze techniczno –
ekonomicznym, powodują nieprawidłowości w pracy aparatury stycznikowo – przekaźnikowej.
W silnikach asynchronicznych powodują zmiany momentu, w silnikach i prądnicach
synchronicznych prowadzą do kołysań i wcześniejszego zużycia wirników tych maszyn, wywołują
dodatkowe momenty obrotowe, zmiany mocy i wzrost strat. Również wahania napięcia mają
wpływ na pracę przekształtników, urządzeń do elektrolizy, urządzeń elektrotermicznych. Zmiana

12
Zakład Energetyczny Tarnów S.A. ul. Lwowska 72-96b 33-100 Tarnów

88
napięcia zasilającego wywołuje jako skutek zmianę strumienia świetlnego źródła światła. Jest to
zjawisko zwane migotaniem światła (ang flicker). Wpływa ono na ograniczenie zdolności
widzenia i zmęczenie organizmu, powoduje pogorszenie samopoczucia i obniżenie jakości pracy.
Ocena zjawiska migotania światła odbywa się za pomocą miernika migotania. Specyfikacja
techniczna według której odbywa się pomiar tego zjawiska została opublikowana w normie IEC
61000-4-15 w Polsce PN EN 61000-4-15.
Uciążliwość migotania określamy za pomocą dwóch wskaźników:
- wskaźnik krótkookresowego migotania światła Pst, mierzony przez dziesięć minut,
- wskaźnik długookresowego migotania światła Plt, obliczony z sekwencji 12
kolejnych wartości Pst występujących w okresie dwóch godzin, zgodnie
z następującą zależnością:
Psti3
12

P lt
= ∑
3 (1)
i =1 12

1. OMÓWIENIE WYBRANYCH POMIARÓW WSKAŹNIKA


MIGOTANIA ŚWIATŁA

1.1. Pomiar na obwodzie niskiego napięcia - Odbiorca prowadzący


działalność usługowo – warsztatową.

Rys.1. Pomiar wskaźnika długookresowego migotania światła w PP1

Na rys.1 przedstawiono wyniki pomiarów w sieci rozdzielczej niskiego napięcia w


miejscu dostarczania energii do Odbiorcy, który z tytułu używanych spawarek elektrycznych
mógł wprowadzać zaburzenia do sieci rozdzielczej w postaci wahania napięcia. Widać wyraźnie
impulsowy charakter poboru prądu. Wartość maksymalna wielkości pobieranego prądu przekracza
siedmiokrotnie wartość średnią tego prądu. Podczas poboru energii wskaźnik długookresowego
migotania światła Plt wyraźnie wzrasta. Natomiast w godzinach, w których Odbiorca nie pobiera
energii lub pobiera jej bardzo mało wskaźnik długookresowego migotania światła Plt jest
zdecydowanie niższy. Następnie sprawdzono poziom wskaźnika długookresowego migotania
światła Plt w rozdzielni niskiego napięcia stacji transformatorowej zasilającej ten obwód.

89
Rys. 2. Pomiar wskaźnika długookresowego migotania światła Plt w rozdzielni niskiego napięcia
stacji transformatorowej – PP2

Pomiar wykazał iż poziom wskaźnika długookresowego migotania światła Plt nie


przekracza dopuszczalnej wartości 1 i nie podlega takim gwałtownym zmianom jak w punkcie
pomiarowym 1. Następnie dokonano pomiarów u innego Odbiorcy zasilanego z tego obwodu.

Rys.3. Pomiar wskaźnika długookresowego migotania światła Plt u Odbiorcy nr 2

Na rys. 3 widać okresowe wzrosty wskaźnika długookresowego migotania światła Plt przy
czym wielkość tego wskaźnika może być zależna od urządzeń Odbiorcy nr 2 (Odbiorcy 2 i 3
przyłączeni są na tym samym słupie) jak i też zakłócenia te mogą być wprowadzane z sieci. Pobór
prądu13 (mocy) jest niewielki jednak też ma charakter impulsowy.
Po przełączeniu Odbiorcy nr 1 na inny wydzielony dla niego obwód dokonano
ponownych pomiarów jak poprzednio u Odbiorcy nr 2.

13
Wartości prądu na rys. 3 należy odczytywać x101

90
Rys.4. Pomiar wskaźnika długookresowego migotania światła Plt u Odbiorcy nr 2 po przepięciu
Odbiorcy nr 1 na wydzielony obwód

Na rys. 4 wyraźnie widać zmniejszenie się wielkości wskaźnika długookresowego


migotania światła Plt w miejscu dostarczania energii do Odbiorcy nr 2 po przełączeniu odbiorcy nr
1 na inny obwód. Niemniej jednak w dalszym ciągu wskaźnik Plt przekracza wielkość 1
(podawaną w normie PN EN 50160 jako graniczną). Występująca współzależność wielkości
wskaźnika Plt i poboru mocy może świadczyć, iż Odbiorca nr 2 wprowadza zaburzenia w postaci
wahania napięcia do sieci jak również należy dokonać pomiarów u innych Odbiorców na tym
obwodzie. Dla zobrazowania powyższego stwierdzenia został sporządzony uporządkowany
wykres wielkości wskaźnika Plt w zależności od procentu czasu pomiarów w miejscu dostarczania
energii do Odbiorcy nr 2 oraz w rozdzielni niskiego napięcia stacji transformatorowej.
5
4
3
Plt

2
1
0
0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
% czasu pomiaru

Odbiorca 2 po zmianie zasilania odbiorcy 1 Odbiorca 2 stan wyjściowy


Rozdzielnica nn stacji transformatorowej

Rys. 5. Uporządkowany wykres wielkości wskaźnika Plt


Dodać należy, że po dokonaniu przełączenia odbiorcy nr 1 na osobny obwód pozostali odbiorcy
zaprzestali składania skarg na migotanie światła.

91
1.2. Pomiar w stacji 15/0,4 kV w rozdzielni niskiego napięcia - sieć wiejska
Pomiary dokonano w rozdzielni niskiego napięcia stacji transformatorowej zasilającej sieć
wiejską.

Rys. 7. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - faza L1

Rys. 8. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - faza L2

92
Rys. 9. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - faza L3

Po przeanalizowaniu przedstawionych powyżej przebiegów oraz na podstawie wyników


otrzymanych z przyrządu pomiarowego stwierdzono, iż parametry określone przez normę nie
zostały spełnione. Wartość współczynnika Plt utrzymuje się na poziomie ≤1% tylko przez około 52
% czasu objętego pomiarem. Jako przyczynę tak niekorzystnych pod tym względem warunków
zasilania należy wskazać fakt, że do wspólnej sieci zostali przyłączeni odbiorcy komunalni oraz
zakłady usługowe - cztery tartaki. Zakłady te zostały przełączone na osobny obwód.

1.3. Pomiar w sieci niskiego napięcia w miejscu dostarczania energii do


odbiorcy indywidualnego - gospodarstwo domowe, sieć wiejska.
Pomiar został dokonany w złączu w miejscu dostarczenia energii dla gospodarstwa
domowego. Wyniki pomiarów przedstawiono na rys. 10, 11, 12.

Rys. 10. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - faza L1

93
Rys. 11. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - faza L2

Rys. 12. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - faza L3

Dla analizy bardziej czytelnym będzie przedstawienie powyższych wykresów


w formie uporządkowanej. Ponieważ wartości dla poszczególnych faz są zbliżone przestawiono
wykres tylko dla fazy C, w której występują największe wartości współczynnika Plt.

94
Rys. 13. Uporządkowany wykres wielkości wskaźnika Plt

Poziom przekraczający wartość 1 współczynnika Plt utrzymywał się przez 17,9 %


czasów pomiarów. Powodem przekraczania współczynnika Plt było użytkowanie przez odbiorcę
zasilanego z tego transformatora jednofazowej spawarki.

1.4. Wpływ źródeł wytwórczych zainstalowanych w głębi sieci na poziom


długookresowego wskaźnika migotania światła.
W sieci rozdzielczej ZET S.A. zostały zabudowane dwa aparaty kogeneracyjne, jeden
w sieci rozdzielczej 15kV z generatorem synchronicznym o mocy 3,75MW, drugi w sieci niskiego
napięcia, synchroniczny o mocy 66kW. Dla sprawdzenia parametrów energii elektrycznej
zainstalowane zostały rejestratory. Uzyskane wyniki długookresowego wskaźnika migotania
światła pokazano na rys. 14 i 15.

Rys. 15. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - generator 3,75MW poziom 15kV

95
Rys. 16. Wskaźnik długookresowego migotania światła Plt - generator 66kW poziom 0,4kV

Analizując uzyskane wyniki stwierdzono, że praca takiego źródła powoduje,


choć w różnym stopniu, obniżenie długookresowego wskaźnika migotania. Wynika to ze
zwiększenia mocy zwarcia z tytułu przyłączenia generatorów.

WNIOSKI

1. Jak wynika z powyższego referatu problem wahań napięcia w sieci rozdzielczej jest coraz
bardziej obecny w praktyce eksploatacyjnej. Obecnie na rynku jest szeroka oferta
mierników, które mierzą wskaźniki migotania światła. Wybór przyrządu powinien
opierać się nie tylko na tym, że przyrząd spełnia wymagania normy PN EN 50160 ale też
powinien mieć referencje uzyskane w niezależnych laboratoriach zajmujących się tego
typu pomiarami np. uczelnianych. W ten sposób uzyskamy pewność rzetelności
pomiarów.
2. Przy przyłączaniu nowego Odbiorcy bardzo istotną informacją jest charakter
prowadzonej działalności co powinno mieć odzwierciedlenie przez wydanie
odpowiednich warunków przyłączenia.
3. Przyłączenie źródła energii elektrycznej w sieci rozdzielczej zwiększa moc zwarcia w
punkcie przyłączenia co powoduje pewne zmniejszenie wahań napięcia. Z tego tytułu
następuje polepszenie jakości energii dla pozostałych odbiorców zasilanych z tego ciągu.
4. Współczynnik długookresowego migotania światła wyrażony wskaźnikiem Plt, określony
przez normę PN EN 50160 pkt. 2.4.2 jako ≤ 1 jest wskaźnikiem subiektywnym. Jak
wynika z pomiarów w kilku przypadkach wskaźnik przekraczał wartość 1, a nie był
odczuwany i reklamowany przez Odbiorców.

96
LITERATURA

- Prawo Energetyczne – Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 roku. Dz.U. nr 54 poz.348


wraz z późniejszymi zmianami.
- Rozporządzenie ministra gospodarki z dnia 25 września 2000 r. w sprawie
szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych,
pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu energią elektryczną, świadczenia usług
przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych
obsługi odbiorców. Dz. U. 2000, Nr 85, poz.957.
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 14 grudnia 2000r. w sprawie
szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz zasad rozliczeń w obrocie
energią elektryczną Dz.U.Nr1 poz 7 z 2000r.
- Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach zasilających - PN EN
50160: 1998.
- Tomasz Glazer, Robert Piotrowski: Pomiary i analiza napięcia zasilającego
odbiorców indywidualnych na terenach wiejskich. jakość energii elektrycznej w
rozproszonych sieciach rozdzielczych; praca końcowa AGH, 2000r.
- Andrzej Firlit, Zbigniew Hanzelka, Robert Jarocha: Wykonanie pomiarów jakości
zasilania w budynku ..... ; AGH, 2000r.
- Zbigniew Gniadek, Andrzej Jaglarz: Ocena funkcjonalności rejestratora ace quatro
do pomiarów i analizy parametrów jakościowych energii elektrycznej; praca
końcowa AGH, 2000r.

97
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

WYŻSZE HARMONICZNE NAPIĘĆ I PRĄDÓW14

Zbigniew Hanzelka15

1. WPROWADZENIE
Powszechnie przyjętą miarą odkształcenia są wartości harmonicznych napięć i prądów.
Harmoniczna jest definiowana jako składowa przebiegu o częstotliwości będącej całkowitą
krotnością częstotliwości podstawowej (rys. 1).

U(1) 1,0
50 Hz 50 Hz 50 Hz US
0,3
U(3) 150 Hz
100 Hz 150 Hz (a)
(a) (b)
U(1) harmoniczna podstawowa
50 Hz 50 Hz
U(3) trzecia
harmoniczna

200 Hz 250 Hz
(c) (d) US
(b)

Rys. 1. Przebieg sinusoidy o częstotliwości


podstawowej 50 Hz i jego harmoniczne: a) Rys. 2. Kompozycja przebiegu odkształconego
druga (100Hz), b) trzecia (150Hz), c)
czwarta (200Hz), d) piąta (250Hz)

Poprzez superpozycję przebiegów sinusoidalnych o różnych częstotliwościach i amplitudach,


możliwe jest otrzymanie okresowego przebiegu odkształconego (a więc różnego od sinusoidy) o
dowolnym, zadanym kształcie (rys. 2). O kształcie przebiegu decydują nie tylko częstotliwości i
wartości amplitud składowych harmonicznych, lecz również kąty ich wzajemnych przesunięć
fazowych. Tak jak każdy odkształcony okresowy przebieg czasowy napięcia lub prądu może być
utworzony z harmonicznych, tak każdy przebieg okresowy może być poddany rozkładowi na
harmoniczne zgodnie z szeregiem Fouriera (rys. 3).

14
Na podstawie Vademecum Elektryka, Biblioteka COSIW SEP 2003.
15
Akademia Górniczo-Hutnicza, 30-019 Kraków, Al. Mickiewicza 30; tel: (012) 617 28 78, tel/fax: (012)
633 22 84, e-mail: hanzel@uci.agh.edu.pl

98
= + +

n=1 n=5 n=7

Rys. 3. Dekompozycja przebiegu odkształconego na składowe harmoniczne: podstawową oraz 5. i


7.
Składowa o najmniejszej częstotliwości (nie składowa stała) nazywana jest podstawową. Pozostałe
składowe szeregu Fouriera zwane są wyższymi harmonicznymi (wh). Ta technika analizy pozwala
rozważać oddzielnie każdą składową odkształconego przebiegu, a następnie stosując standardowe
metody analizy liniowych obwodów elektrycznych, uzyskać wynik ostateczny jako efekt
sumowania rezultatów częściowych.

2. KLASYFIKACJA HARMONICZNYCH

Można wyróżnić harmoniczne napięcia lub prądu. Ze względu na relację częstotliwości


składowych do częstotliwości składowej podstawowej (tzw. rząd harmonicznej), można wyróżnić
także interharmoniczne jako składowe o rzędach nie będących całkowitą krotnością częstotliwości
podstawowej) Często spotykanymi terminami są określenia: harmoniczne „potrójne” w
odniesieniu do składowych, których rzędy są całkowitą krotnością trzech oraz składowe
„parzyste” i „nieparzyste” w zależności od ich rzędów.

3. WIELKOŚCI OPISUJĄCE ODKSZTAŁCENIE NAPIĘĆ I PRĄDÓW

Najbardziej pełną informację dostarcza zbiór określający rzędy, amplitudy (wartości skuteczne) i
fazy poszczególnych harmonicznych. W dokumentach normalizujących przyjmowane są różne
wielkości liczbowe, zdefiniowane na tym zbiorze. Są to głównie:

współczynnik udziału n. harmonicznej napięcia (analogicznie dla harmonicznych prądu):

U (n )
U (n ) = U(1) – harmoniczna podstawowa napięcia (1)
U (1)

całkowity współczynnik odkształcenia napięcia – THDU (analogicznie dla prądu - THDI):

ng

∑U ( )
n=2
2
n

THDU = 100% (2)


U (1)

99
Jako górną granicę sumowania przyjmuje się najczęściej ng=40. Współczynniki te są podstawą
normalizacji w dziedzinie jakości energii elektrycznej. Ich rzeczywiste wartości są porównywane z
wartościami dopuszczalnymi podanymi w normach i przepisach.

4. ŹRÓDŁA WYŻSZYCH HARMONICZNYCH PRĄDU

Wśród występujących w systemie elektroenergetycznym źródeł harmonicznych można wyróżnić


trzy grupy urządzeń: (a) urządzenia z rdzeniami magnetycznymi, np. transformatory, silniki,
generatory itp.; (b) urządzenia łukowe, np. piece łukowe, wyładowcze źródła światła, urządzenia
spawalnicze itp.; (c) urządzenia elektroniczne i energoelektroniczne.

Transformatory
Są projektowane tak, aby prąd magnesujący nie przekroczył 1-2 % prądu znamionowego.
Znamionowy punkt pracy znajduje się wówczas na prostoliniowej części charakterystyki
magnesowania rdzenia. Stan ten może ulec zmianie w przypadku wzrostu napięcia ponad wartość
znamionową. Transformator pracuje wówczas w nieliniowym obszarze charakterystyki
magnesowania, a jego prąd jest odkształcony.

Piece łukowe prądu przemiennego


Kształty przebiegów czasowych prądów pieca mają charakter zmiennych losowych i są
nieokresowymi funkcjami czasu (rys. 4).

Rys. 4. Przykładowy przebieg czasowy prądu pieca w pierwszych minutach roztapiania

Największy stopień odkształcenia występuje w okresie roztapiania. W widmie prądu dominują


harmoniczne zarówno parzyste jak i nieparzyste: 2, 3, 4 ... . Ich amplitudy szybko maleją wraz ze
wzrostem częstotliwości oraz wzrostem mocy pieca. Wh o rzędach n > 11 posiadają praktycznie
pomijalne wartości. Obecność harmonicznych „potrójnych” jest rezultatem asymetrycznej pracy
pieca.

Wyładowcze źródła światła


Światło jest wytwarzane w efekcie przepływu prądu przez parę lub gaz, a nie przez żarnik jak to
ma miejsce w żarowych źródłach światła. Istniejący szeregowy dławik z rdzeniem jest źródłem
trzeciej harmonicznej o znacznej wartości. Jego zastąpienie w nowoczesnych konstrukcjach
układem elektronicznym zwiększa stopień odkształcenia prądu (rys. 5).

100
prąd 200%
wh (%)

czas

F 5 9 13 17 21 25 29 THD

(a) (b)

Rys. 5. Prąd: (a) energooszczędnej lampy typu COMPACT oraz jego widmo (THDI= 80-130 % -
balast elektroniczny); (b) lampy fluorescencyjnej (THDI=20-30 %)

Przekształtniki statyczne
W tablicy 1 (DODATEK) przedstawiono przykładowe przebiegi czasowe prądów najbardziej
typowych układów przekształtnikowych.
Urządzenia informatyczne
Rysunek 6 przedstawia typowy przebieg prądu komputera PC wraz z jego widmem
harmonicznym. Widać wyraźnie, że 3, 5 i 7 harmoniczna mają wartości porównywalne z wartością
składowej podstawowej.

1 3 5
wartość harmonicznej

7
9
prąd

11
17 19
13 15

czas rząd harmonicznej

Rys. 6. Przykładowy przebieg czasowy prądu zasilającego komputera (PC) wraz z jego widmem.
Współczynnik odkształcenia prądu: 100-130 %, wartość maksymalna trzeciej harmonicznej: 90-95
% składowej podstawowej

101
5. HARMONICZNE NAPIĘCIA

∆U (1) = Z S (1) I (1)


I (1) + I ( n )
∆U ( n ) = Z S ( n ) I ( n )

PWP
Z S (1)
Z S (n) Odbiornik Odbiornik
czuły na wh nieliniowy
napięcia

U(1) U PWP = U (1) + ∆U (1) + ∆U ( n )

t t

Rys. 7. Odkształcenia napięcia w PWP będące rezultatem spadku napięcia ∆U (n )


Składowa prądu zasilającego odbiornik nieliniowy - I (n ) wywołuje na impedancji zastępczej sieci
zasilającej Z s (n ) spadek napięcia ∆U (n ) = Z s (n )I (n ) . Powoduje on odkształcenie napięcia w
punkcie wspólnego przyłączenia (PWP) (rys. 7).

6. SKUTKI OBECNOŚCI WYŻSZYCH HARMONICZNYCH

Silniki, generatory i transformatory: wzrost temperatury pracy spowodowany stratami mocy w


uzwojeniach i magnetowodzie, dodatkowe obciążenie izolacji, skrócenie czasu eksploatacji
maszyn. W przypadku silników i generatorów dodatkowe momenty harmoniczne, oscylacje
mechaniczne oraz zwiększony poziom zakłóceń akustycznych. W przypadku transformatorów
istotnym miejscem lokalizacji strat mocy są połączone w trójkąt uzwojenia stanowiące obwód
zwarty dla prądów harmonicznych „potrójnych”.

Kondensatory: przeciążenia, którym podlegają, dotyczą: napięcia, prądu i mocy. Wzrost wartości
szczytowej napięcia, będący rezultatem obecności wh, to dodatkowe obciążenie izolacji. Efektem

102
mogą być wyładowania niezupełne w dielektryku, zwarcie końców folii i trwałe uszkodzenie
kondensatora.
Obecność wh w napięciu powoduje przepływ przez kondensator dodatkowych prądów, których
wartość może być znacząca i rośnie wraz ze wzrostem rzędu harmonicznej (w efekcie redukcji
impedancji zastępczej kondensatora Z C ≈ (nωC )−1 ). Przepływ prądu o zbyt dużej wartości
powoduje wystąpienie dodatkowych strat mocy, groźbę przepalenie bezpieczników,
przyspieszony proces starzenia dielektryka oraz skrócenia czasu eksploatacji kondensatorów itp.
Zjawiska te ulegają wzmocnieniu w warunkach rezonansów: szeregowego i równoległego.
Przyłączenie baterii o mocy Qk, wytwarza warunki rezonansu równoległego układu: sieć zasilająca
– bateria kondensatorów dla częstotliwości o rzędzie nR:

S zw
nR ≈
Qk

Obwód prądu
harmonicznego
wzmocnionego w efekcie
zjawiska rezonansu
równoległego
Prąd

Rys. 8. Wzmocnienie rezonansowe prądu harmonicznego w układzie: sieć zasilająca – bateria


kondensatorów
Rysunek 8 przedstawia przykładowy schemat ideowy układu, w którym, w efekcie rezonansu
równoległego nastąpiło wzmocnienie prądu dla jednej z charakterystycznych harmonicznych
sześciopulsowego napędu przekształtnikowego.

103
Źródło
harmonicznych
prądu XS
XT
System zasilający
(XS ) X

10kV
Impedancja Z

Odbiornik SN = 1,5 MVA


nieliniowy e% = 5,75 (b
Impedancja Z widziana z zacisków
T 0,4kV odbiornika nieliniowego

Odbiorniki QC = 0,5 MVAr


liniowe

(a f
f f
(c
Rys. 9. Schemat ideowy (a) oraz zastępczy (b) wraz z charakterystyką częstotliwościową (c) dla
przykładowej instalacji z nieliniowym odbiornikiem i baterią kondensatorów do kompensacji mocy
biernej

W pewnych warunkach w systemie elektroenergetycznym, w których zainstalowano baterie


kondensatorów, może wystąpić zjawisko rezonansu szeregowego. Przypadek taki ilustruje rysunek
9, na którym przedstawiono schemat zastępczy układu oraz częstotliwościową charakterystykę
impedancyjną widzianą z zacisków przekształtnika. Prócz rezonansu równoległego dla
częstotliwości fR w układzie występuje również rezonans szeregowy dla częstotliwości fSZ, dla
której całkowita impedancja osiąga małą wartość. Oznacza to, że obwód rezonansowy dla tej
harmonicznej ma cechy filtru równoległego. Jeżeli częstotliwość rezonansowa fSZ jest bliska
częstotliwości np. piątej lub siódmej harmonicznej wytworzonym przez odbiornik nieliniowy,
wówczas prąd harmonicznej będzie płynął w obwodzie szeregowo połączonej reaktancji
transformatora i kondensatora do kompensacji mocy biernej. W przeciwieństwie do zjawiska
rezonansu równoległego, w tym przypadku nie ma wzmocnienia prądu harmonicznego, lecz
obwód rezonansu wymusza przepływ prądu w nie przeznaczonym do tego obwodzie.

Źródła światła
Wzrost wartości szczytowej odkształconego napięcia powoduje skrócenie czasu eksploatacji
żarowych źródeł światła.

Wyłączniki
Odkształcenie harmoniczne prądu ma wpływ na zdolność łączeniową wyłączników w przypadku
małych prądów, nie prądów zwarciowych. Harmoniczne mogą być przyczyną zwiększenia

104
pochodnej prądu przy jego przejściu przez wartość zerową (w porównaniu z przebiegiem
sinusoidalnym). Czyni to trudniejszym proces przerywania prądu.

Układy elektroniczne i energoelektroniczne


Negatywne skutki związane są głównie z następującymi zjawiskami:
1. b łęd y s ynchron iza cj i. W wielu rodzajach sprzętu stosuje się przejście składowej
podstawowej napięcia przez wartość zerową lub maksymalną w celu czasowej synchronizacji
ich działania. W przypadku dużego odkształcenia (np. w warunkach rezonansowych, lecz nie
tylko) przebiegi czasowe wielkości synchronizującej mogą przechodzić przez zero więcej niż
jeden raz w każdej połowie okresu.
2. u szk o d zen i a e l e me n t ów układu na skutek wzrostu wartości maksymalnej napięcia,
3. b łęd y czujn ików po m iarowy ch ,
4. z ak łó c enia w p ra c y elementów diagnostyki, zabezpieczeń itd.

Przyrządy pomiarowe
Są często kalibrowane do pomiarów przebiegów sinusoidalnych. Użycie ich w obwodach z
przebiegami odkształconymi może być źródłem błędów.

Przewody elektryczne
Wzrost strat na skutek wystąpienia efektu naskórkowości i sąsiedztwa. Obydwa zjawiska
prowadzą do wzrostu efektywnej rezystancji przewodów. Efekt sąsiedztwa związany jest z
wzajemnym oddziaływaniem pól elektromagnetycznych i prądów płynących w przylegających do
siebie przewodach. W trójfazowych, czteroprzewodowych systemach zasilających może wystąpić
przeciążenie prądowe przewodu neutralnego (rys. 10). Równość mocy poszczególnych
odbiorników fazowych i symetria napięcia zasilającego sprawia, że w przewodzie neutralnym
płynąć będą głównie harmoniczne potrójnych rzędów tworzące układ składowych symetrycznych
kolejności zerowej. Prąd ten może niekiedy przekroczyć wartość prądów fazowych. Dotyczy to
szczególnie instalacji w budynkach biurowych, centrach komputerowych itp., gdzie występuje
duża liczba jednofazowych odbiorników nieliniowych. W kablach elektrycznych prócz
zwiększonych strat mocy czynnej występuje dodatkowe narażenie izolacji związane z możliwym
wzrostem szczytowej wartości napięcia zasilającego. Przyspieszeniu ulega proces starzenia
izolacji w następstwie zwiększenia pojemnościowego prądu upływu.

Przekaźniki i styczniki
Działają różnie w obecności harmonicznych. Ich reakcja zależna jest nie tylko od rodzaju i
producenta, lecz zmienia się wraz ze zmianą badanego egzemplarza oraz zmianą cech
charakterystycznych widma przebiegu. Ich czułość na harmoniczne prądu lub napięcia maleje
wraz ze wzrostem rzędów harmonicznych. Większość styczników/przekaźników jest niewrażliwa
na odkształcenie napięcia nie przekraczające 20 %.

7. SPOSOBY REDUKCJI SKUTKÓW WYŻSZYCH HARMONICZNYCH

Jest to zespół technicznych działań dotyczących każdego z trzech elementów środowiska


elektromagnetycznego: źródła zaburzenia, odbiornika oraz układu sprzęgającego odbiornik ze
źródłem harmonicznych.
W sieciach rozdzielczych i zakładowych powszechnie stosowane są transformatory o połączeniu
trójkąt/gwiazda, zmniejszające odkształcenie napięcia trzecią harmoniczną (ogólnie
harmonicznymi „potrójnymi”).

105
iR
Odbiorniki jednofazowe
z mostkiem diodowym
na wejściu
iT

iN
(a)

(b)
Rys. 10. a) Schemat ideowy trójfazowego, czteroprzewodowego układu zasilającego jednofazowe
odbiorniki przekształtnikowe, b) typowe przebiegi czasowe prądów

106
7.1. Równoległe filtry wyższych harmonicznych
Filtry pasywne
W przypadku, gdy współczynnik odkształcenia napięcia przekracza dopuszczalną wartość,
powstaje potrzeba zainstalowania filtrów wh. Są to głównie układy równoległe, które w efekcie
odpowiedniego doboru wartości elementów biernych LC stanowią gałąź o małej impedancji
bocznikującą impedancję sieci zasilającej. Spełniają podwójną rolę. Odciążają system zasilający
od wh prądu oraz są źródłem mocy biernej podstawowej harmonicznej. Wszystkie konfiguracje
filtrów dla tej harmonicznej mają charakter pojemnościowy. Są najczęściej projektowane tak, aby
każda z filtrowanych składowych miała swój własny obwód filtracyjny dostrojony – poprzez
odpowiedni dobór indukcyjności i pojemności – do rezonansu szeregowego dla wybranej
filtrowanej harmonicznej.

Równoległe filtry aktywne


Ich zasada działania polega na eliminacji z prądów odbiornika nieliniowego tych składowych,
które nie są prądem czynnym tzn. sinusoidalnym i współfazowym z napięciem (rys. 11).

i(t i(t)
t t

Sieć
zasilająca

i(t)
t

EFA
Rys. 11. Zasada działania równoległego energetycznego filtru aktywnego (EFA)

Układ energoelektroniczny realizując zasadę aktywnej filtacji generuje przebieg czasowy prądu
będący w przeciwfazie względem nie pożądanych składowych w prądzie odbiornika. W sieci
zasilającej płynie prąd sinusoidalny o charakterze czynnym.

7.2. Zmniejszenie emisji harmonicznych


Różne rozwiązania techniczne podejmowane w celu redukcji wartości generowanych
harmonicznych zależą od rodzaju odbiornika. Dotyczą zmian w jego strukturze lub zmian
technologicznych.

107
Przykładowo dla pieca łukowego jest to zespół działań zmierzających do „uspokojenia” pracy
pieca. W układach przekształtnikowych istnieje wiele różnych sposobów zmniejszenia stopnia
odkształcenia prądów zasilających.

Dławiki wejściowe
Zastosowanie dławików (L) w obwodzie zasilającym (rys. 12 a) zmniejsza w istotny sposób
poziom odkształcenia prądu przekształtnika. Na rysunkach 12 b i c przedstawiono przykładowe
przebiegi czasowe prądu. W przypadku (12b) współczynnik odkształcenia prądu ma wartość 30 %,
podczas gdy dla przypadku (12 c), ze względu na małą indukcyjność dławika, THD wzrasta do
poziomu 150 %.

iS
C

US 22
kW

(a)

300 300
Us
200 200

100 100

0 0
ls
-100 -100

-200 -200

-300 -300

4050 4100 4150 4200 4250 4300 4050 4100 4150 4200 4250 4300 4350

(b) duża indukcyjność i pojemność (C) mała indukcyjność i pojemność

Rys. 12. Wpływ wartości dławika i kondensatora w obwodzie prądu stałego na poziom
odkształcenia prądu wejściowego prostownika

Wzrost liczby pulsów (p) przekształtników


Można go uzyskać poprzez szeregowe lub równoległe łączenie prostowników o mniejszej liczbie
pulsów. Uwzględniając związki określające rzędy wh charakterystycznych przekształtnika:
1
n = pk ± 1 dla k = 1, 2, 3 oraz wartości ich amplitud I (n ) = (teoretycznie) widać wyraźnie
n
korzystny wpływ tego rozwiązania polegający na eliminacji (w praktyce redukcji wartości)
harmonicznych o niższych rzędach.

108
Aktywne kształtowanie prądu wejściowego przekształtnika
Na rysunku 13 przedstawiono zasadę aktywnego kształtowania przebiegu czasowego prądu
wejściowego jednofazowego prostownika z filtrem pojemnościowym, powszechnie stosowanego
w sprzęcie domowym i biurowym.
iL iD i

L D
iS
C U d 〉U S
S
US iC

górna granica
szerokość
histerezy
przebieg
iS t1

t2

00 dolna granica 1800

Rys. 13. Zasada aktywnego kształtowania prądu wejściowego (b) w układzie jednofazowego
prostownika (a)

Zamknięcie łącznika S powoduje wzrost prądu wejściowego prostownika oraz wzrost energii
zgromadzonej w polu magnetycznym dławika L – t1 (rys. 13 b). Otwarcie łącznika wymusza
przepływ prądu iD, pod wpływem siły elektromotorycznej samoindukcji, przez diodę D i
kondensator C. W tym okresie prąd iS maleje – t2. Moment otwarcia i zamknięcia łącznika S
wyznaczone są osiągnięciem przez prąd źródła zasilania górnej lub dolnej granicy wartości
dopuszczalnej.
Zastosowanie techniki modulacji szerokości impulsów (PWM), rozwój technologii elementów
półprzewodnikowych dużej mocy (IGBT, tranzystory mocy) dopuszczających duże graniczne
częstotliwości łączenia czyni możliwym coraz powszechniejsze stosowanie aktywnego
kształtowania prądu wejściowego przekształtnika.

7.3. Redukcja sprzężenia odbiornika ze źródłem harmonicznych

Redukcja (lub ogólnie kształtowanie) impedancji sieci zasilającej Z s (n ) , pozwala, przy założeniu
stałej wartości prądu odbiornika I (n ) = const , zmniejszyć wartość spadku napięcia ∆U (n ) tym

109
samym zmniejszyć wartość jego odkształcenia (rys. 7). Wzrost mocy zwarciowej w PWP, czyli
zmniejszenie impedancji zastępczej linii zasilającej można zrealizować w różny sposób, np.
poprzez: rozbudowanie systemu zasilającego, eliminację dławków szeregowych, równoległą pracę
linii zasilających i transformatorów, wzrost mocy transformatorów i/lub zmniejszenie ich napięć
zwarcia itp.
Do tej grupy działań można również zaliczyć kompensację impedancji linii za pomocą
kondensatorów szeregowych o stałej lub coraz częściej zmiennej wartości. Korzystnym
rozwiązaniem jest zasilanie nieliniowych odbiorników dużej mocy bezpośrednio z linii wysokiego
napięcia. Gwarantuje to dostatecznie dużą wartość mocy zwarciowej w miejscu ich przyłączenia.

Bezprzerwowe układy zasilające (UPS)


Prócz zagwarantowania ciągłości zasilania UPS-y spełniają również często funkcję układów
zasilających o podwyższonych wskaźnikach energetycznych tzn. gwarantują stabilizację napięciu
oraz chronią odbiorniki przed większością zaburzeń pochodzących z sieci zasilającej, w tym
również przed występującym tam odkształceniem.

7.4. Zwiększenie odporności odbiorników na zaburzenie


W przypadku zaburzeń harmonicznych obserwuje się raczej proces przeciwny. Czułość
współczesnych odbiorników wzrasta z bardzo nielicznymi wyjątkami, których pozytywnym
przykładem mogą być np. odbiorniki telewizyjne.

8. ZAKOŃCZENIE
Wyższe harmoniczne, mimo stosowania coraz powszechniej dostępnych środków technicznych
służących do redukcji ich wartości, są nadal realnym zagrożeniem dla systemu
elektroenergetycznego i zasilanych z niego odbiorników. Znamiennym dla współczesnego stanu
techniki, szczególnie urządzeń energoelektronicznych będących podstawowym źródłem
odkształcenia napięć i prądów, jest obserwowany coraz powszechniej trend redukcji wartości
harmonicznych niższych rzędów przy równoczesnym wzroście wartości składowych wyższych
rzędów, tym samym przesunięcie pasma emisji w przedział częstotliwości nawet do 1 GHz.

LITERATURA

1. Hanzelka Z.: Jakość energii elektrycznej. http://www.twelvee.com.pl/


2. http://www.lpqi.org
3. PN-EN 50160:1999, Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach
rozdzielczych

110
DODATEK

Tablica 1 - Przebiegi czasowe prądów typowych odbiorników przekształtnikowych

111
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

„Problemy jakości energii elektrycznej w sieci


wewnątrzzakładowej 6 kV w Stalprodukt SA w Bochni i kierunki
podjętych działań”

Jerzy Herdan, Edward Tomza


Zakład Przetwórstwa Hutniczego – obecnie Stalprodukt. SA w Bochni, producent blach
elektrotechnicznych i profili stalowych zimnogiętych, powstał w latach 1970-75.Głównymi
odbiornikami energii elektrycznej w Stalprodukt SA są napędy urządzeń hutniczych takich jak:
agregaty gięcia profili, linie technologiczne do produkcji blach elektrotechnicznych, walcarki
Sendzimira i urządzenia pomocnicze. Podstawowe napędy urządzeń hutniczych stanowią maszyny
prądu stałego zasilane z regulowanych układów przekształtnikowych, charakteryzujących się
niskim współczynnikiem mocy i wywoływaniem odkształcenia napięcia zasilającego, które może
ujemnie oddziaływać na inne urządzenia pracujące w tej samej sieci. Dla kompensacji tych
negatywnych wpływów na sieć w zakładowym systemie elektroenergetycznym zaprojektowano
i zainstalowano :
¾ dwa zestawy filtrów 5 i 11 harmonicznej ( F5 i F11 ) zasilane z sekcji I i II rozdzielni 6 kV
GST-2 o łącznej mocy baterii kondensatorów 19,2 MVAr,
¾ baterie kondensatorów 380 V o mocach ok. 120 kVAr każda przyłączone po stronie dolnego
napięcia wszystkich transformatorów zasilające tzw. stacje literowe 6/0,4 kV o łącznej mocy
3,6 MVAr . ( rys. 1)

Rys.1 Schemat poglądowy zasilania, kompensacji mocy biernej i filtracji w. h. w GST-2


(stan istniejący)

112
Po ustabilizowaniu się rzeczywistego obciążenia mocą zakładu okazało się, że załączenie pełnego
zestawu filtrów F5 i F11, przewidziane projektem powoduje przekompensowanie sieci
zakładowej. Z uwagi na to, że energia przekompensowania była przydatna w sieci energetyki
zawodowej zagadnienie gospodarki energią bierną przez długi czas nie stanowiło dla zakładu
większego problemu.
W 1996 roku zainstalowano w zakładzie komputerowy układ pomiarowo – rejestrujący
DATAPAF 3.3, który zarejestrował przez dwa pierwsze miesiące swojej pracy kilkakrotnie
większe przekompensowanie w porównaniu ze średnim przekompensowaniem w okresie
wcześniejszym. Zakład Energetyczny nie zgodził się z takim stanem rzeczy i obciążył nas znaczną
kwotą opłaty dodatkowej zgodnie z obowiązującym cennikiem. Zmuszeni byliśmy podjąć
działania doraźne w zakresie regulacji pojemności baterii kondensatorów i kompensacji mocy
biernej dla obniżenia kosztów zakupu energii. Mogło się to odbyć tylko przez zmniejszenie
pojemności baterii kondensatorów w układach filtrów 5 i 11 harmonicznej. Równocześnie z uwagi
na zmieniające się obciążenia mocą zakładu, wynikające z poziomu produkcji uwarunkowanej
sytuacją rynkową oraz z uwagi na zmienne obciążenie mocą bierną wynikającą z charakteru pracy
walcarek Sendzimira zmuszeni byliśmy do częstej zmiany pojemności baterii dla nadążania za
potrzebami kompensacji energii biernej w pewnych odcinkach czasowych. (rys.2). Trudność
w realizacji tego działania polega na tym, że bateria kondensatorów nie jest przystosowana
do częstych zmian pojemności przez zmianę liczby załączonych pojedynczych kondensatorów.
Konstrukcja urządzenia w układzie filtrów jest taka, że po dostrojeniu filtrów do wymaganej
częstotliwości rezonansowej zmiana mocy baterii kondensatorów może nastąpić tylko przez
wyłączenie z pracy pojedynczego filtra. Dodatkowym utrudnieniem jest to, że wszystkie łączenia
baterii kondensatorów winny być dokonywane przy wyłączonej walcarce Sendzimira z uwagi na
niekorzystny wpływ skokowej zmiany napięcia zasilania podczas łączeń baterii kondensatorów na
napęd tyrystorowy walcarki. Ponadto musimy się liczyć ze skutkami zmian wielkości
odkształcenia napięcia zasilania z powodu pracy w układzie odstrojonego filtra w.h.

16000

14000
13618

12000
P
Moc P [kW], Q [kVAr]

10000

8844
8000 8052

Q
6000

4000

2000

858

0
bateria 6:00 12:00 18:00 24:00
kondensatorów 5100 3600 5100 7200 5100 7200
[kVAr]

Rys.2. Przykładowy, dobowy wykres poboru mocy czynnej P i biernej Q na szynach rozdzielni
GST-2 6kV

113
Do chwili rozpoczęcia regulacji pojemności baterii kondensatorów w GST-2 nie odnotowano
awarii i zakłóceń w pracy baterii kondensatorów oraz elektrycznych i elektronicznych urządzeń
w zakładzie, których bezpośrednią przyczyną uznano by występowanie zakłóceń napięcia
zasilającego w postaci jego odkształceń od charakteru sinusoidalnego spowodowanego
występowaniem wyższych harmonicznych.
W momencie rozpoczęcia przełączeń baterii kondensatorów pojawiły się zakłócenia w pracy
urządzeń energo – elektronicznych, automatycznej regulacji i sterowania oraz komputerowych,
których przyczyna była jednoznacznie następstwem rozstrajania filtrów 5 i 11 harmonicznej
a mianowicie :
¾ załączanie UPS na zasilaniu zakładowej sieci komputerowej mimo braku zaniku napięcia,
¾ wyłączenia układów automatycznej regulacji i sterowania niektórych napędów z sygnalizacją
błędów których praktycznie nie było,
¾ wyłączenia awaryjne tyrystorowych układów napędowych w liniach produkcyjnych
z sygnalizacją nieprawidłowej rotacji faz lub obniżenia napięcia zasilania napędu (co
w rzeczywistości nie miało miejsca )
¾ zakłócenia w pracy komputerowego regulatora gniotu Walcarki Sendzimira tzw. ESP
w postaci kasowania z pamięci programu walcowniczego.
W celu ograniczenia tych niekorzystnych zjawisk podjęto decyzję o podziale urządzeń na mniej
i bardziej wrażliwe na zakłócenia wynikające z jakości energii elektrycznej i zasilaniu ich
grupowo z oddzielnych transformatorów 110 / 6 kV w układzie rozdzielni GST-2.
Urządzenia mniej wrażliwe zasilono z jednego transformatora wspólnie z napędami tyrystorowymi
walcarek Sendzimira będącymi największym źródłem wyższych harmonicznych. Zakupiono
i zamontowano zabezpieczenia przepięciowe na zasilaniu komputerowego regulatora gniotu typ
OBOVF 110 AC.
Działania te pozwoliły ograniczyć wspomniane zakłócenia lecz nie wyeliminowały ich całkowicie.
Realizując bieżący program modernizacji potencjału wytwórczego Spółki instalowano coraz
nowocześniejsze układy napędowe i mikroprocesorowe układy sterowania. Niestety
nowocześniejsze znaczy także bardziej wrażliwe na zakłócenia napięcia zasilającego jak również
(jak falowniki dużej mocy) generujące zakłócenia napięcia będące źródłem wyższych
harmonicznych.
Biorąc pod uwagę techniczno – ekonomiczne aspekty wynikające z opisanych problemów
w Stalprodukt SA postanowiono problem kompensacji mocy biernej i filtracji wyższych
harmonicznych rozwiązać kompleksowo przy zastosowaniu nowoczesnych rozwiązań
technicznych.
Opracowanie koncepcji kompensacji mocy biernej i filtracji wyższych harmonicznych w sieci
zakładowej zlecono zespołowi specjalistów Centrum Promocji Jakości i Efektywnego
Użytkowania Energii (JUEE) - Akademii Górniczo – Hutniczej w Krakowie pod kierunkiem pana
prof. AGH dr hab. inż. Zbigniewa Hanzelki. Zespół przeprowadził badania parametrów sieci
zakładowej i opracował założenia do projektowania urządzeń [ 1 ]. Badanie parametrów sieci
elektroenergetycznej przeprowadzono w wielu punktach sieci zakładowej dla rozpoznania źródeł
generacji zakłóceń i zobrazowania wpływu zakłóceń na pracę wybranych urządzeń napędowych i
informatycznych. Wyniki przeprowadzonych badań w większości potwierdziły nasze
przypuszczenia w zakresie negatywnego wpływu obecnej pracy urządzeń kompensacyjno –
filtrujących na jakość energii elektrycznej w zakładowej sieci elektroenergetycznej i jej
oddziaływania na prace urządzeń napędowych i informatycznych. Stanowiły one podstawę do
opracowania założeń technicznych do modernizacji.
Z przeprowadzonych badań i analizy wyników wysunięto następujące wnioski :
1. W monitorowanym okresie w żadnym przypadku nie stwierdzono wystąpienia przepięć.
2. W monitorowanym okresie nie stwierdzono znaczącej asymetrii napięcia.
3. W kilku przypadkach stwierdzono wystąpienie zapadów napięcia o dużej wartości.

114
4. Nie stwierdzono w punktach pomiarowych po stronie 6 kV wahań napięcia o wartościach
przekraczających poziomy dopuszczalne określone w normie PN EN 50 160. Można także
stwierdzić, że wahania napięcia w punktach wspólnego połączenia z energetyką zawodową
nie przekraczają wartości dopuszczalnych.
5. Istniejące baterie kondensatorów wyposażone w dławiki szeregowe nie spełniają funkcji
filtrów wyższych harmonicznych. Występują okresy, w których odkształcenia napięcia
w punktach zasilania przekracza poziomy określone Rozporządzeniem do ustawy Prawo
Energetyczne oraz normą PN EN 61000-2-4.
6. Ręczne przełączanie baterii kondensatorów w filtrach w celu dostosowania ich mocy do
aktualnych potrzeb kompensacyjnych jest mało skuteczne – występują okresy
przekompensowania i niedokompensowania. Jest to naturalne biorąc pod uwagę szybki
zmiany obciążenia biernego istniejących w Stalprodukt SA odbiorników.
7. Zmiana mocy biernej baterii kondensatorów w ślad za potrzebami kompensacyjnymi, ma nie
korzystny wpływ na poziom odkształcenia napięcia. W pewnych przypadkach ( przy pewnej
mocy baterii ) następuje wzmocnienie odkształcenia napięcia.
8. Kompensacja mocy biernej odbiorników zasilanych z rozdzielni 6 kV GST-2 realizowana jest
za pomocą baterii kondensatorów 6 kV w filtrach, regulowanej baterii niskiego napięcia ( nn )
250 kVAr oraz kondensatorów o mocach 120 kVAr, służących do kompensacji biegu
jałowego transformatorów 6/0,4 kV. Poważnym utrudnieniem związanym z kompensacją
mocy biernej jest bardo duża zmienność jej poboru. Zmienność obciążenia największych
odbiorników ( walcarki Sendzimira ) zawiera się w granicach 0 ÷ 5 MVAr. Ponadto walcarki
te charakteryzują się bardzo niekorzystnym współczynnikiem mocy ( tg ϕ = 2,5 – 3 ). Wobec
dużych zmian poboru mocy biernej zachodzi konieczność dostosowywania do tych zmian
odpowiedniej mocy kompensacyjnej tak, aby dotrzymać zadany przez energetykę
współczynnik mocy tg ϕ = 0,4 przy nie oddawaniu do sieci energii biernej. Zadanie to
realizowane jest przez częste zmiany pojemności baterii w filtrach ( odłączanie jednostek
kondensatorowych poprzez odkręcanie lub przykręcanie indywidualnych bezpieczników ).
Mimo tych kłopotliwych zabiegów nie udaje się całkowicie dotrzymać wymagań energetyki
i uniknąć wynikających stąd dodatkowych opłat.
9. Do filtracji wyższych harmonicznych generowanych przez napędy tyrystorowe
zaprojektowano 2 zestawy filtrów 5 i 11 harmonicznej o mocach znamionowych
odpowiednio 6,6 MVAr ( filtr 5 harmonicznej ) i 3,0 MVAr ( filtr 11 harmonicznej ). Na
skutek niezbędnych zmian mocy baterii w filtrach, wynikających z potrzeb
kompensacyjnych, pracują one w warunkach całkowitego rozstrojenia. I tak filtr
5 harmonicznej posiada rząd harmonicznej rezonansowej : dławik – kondensator
zawierający się w granicach nrs = 6,1 – 11,3 ( dla realizowanych konfiguracji ) oraz
harmonicznej rezonansu równoległego z siecią nrr = 4,8 – 8,9, zaś filtr 11 harmonicznej: nrs =
10,1 – 14,3 i nrr = 7,2 – 10,2. Tak duża rozpiętość rzędów harmonicznych rezonansu
równoległego baterii w filtrze z reaktancją sieci zasilającej oraz dodatkowo baterii nn
i reaktancji elementów sieci zasilającej może powodować wzrost odkształcenia napięcia
i wzrost obciążenia niektórych kondensatorów i sieci prądami wyższych harmonicznych.
Przykładem wystąpienia tego zjawiska jest widoczny w zarejestrowanych przebiegach
znaczny wzrost napięcia i prądu 5 i 7 harmonicznej. Potwierdzeniem teoretycznym tego
zjawiska jest sporządzona charakterystyka częstotliwościowa reaktancji układu sieci GST-2
przedstawiona na rys.3.

115
Rys.3 Charakterystyka częstotliwościowa reaktancji układu sieci GST-2 dla warunków
istniejących w dniu pomiarów, wg[1] rys.2.1

Na przebiegu widoczny jest bardzo duży wzrost reaktancji układu dla 5 – harmonicznej ( rezonans
równoległy ), który spowodował duży wzrost napięcia i prądu 5 – harmonicznej.
Wnioski płynące z badań i analizy świadczą o konieczności modernizacji urządzeń
kompensacyjno – filtrujących dla wyeliminowania niekorzystnych zjawisk w sieci
elektroenergetycznej i poprawę stanu techniki.
Na podstawie badań i analiz określono następujące założenia do modernizacji urządzeń
kompensacyjno – filtrujących :

1. Wymagana moc kompensacyjna


Rozdzielnia 6 kV GST-2 ( zasilanie walcarek z oddzielnych transformatorów 110 / 6 kV
¾ dla I sekcji Qk1 = 6,8 MVAr
¾ dla II sekcji Qk2 = 5,8 MVAr
Razem Qk1 + Qk2 = 6,8 + 5,8 = 12,6 MVAr

Przy uwzględnieniu istniejących mocy kompensacyjnych w bateriach nn.


Rozdzielnia 6 kV GST-2 ( zasilanie walcarek z transformatora nr 1 110 / 6 kV
¾ dla I sekcji Qk1 = 12,1 MVAr
¾ dla II sekcji Qk2 = - 0,2 MVAr ( kompensacja niepotrzebna )

116
Razem Qk1 + Qk2 = 12,1 + 0 = 12,1 MVAr
Przy uwzględnieniu istniejących mocy kompensacyjnych w bateriach nn.

2. Stopniowanie mocy kompensacyjnej


Ze względu na szeroki zakres zmian poboru mocy biernej odbiorników zachodzi konieczność
regulacji mocy biernej kompensacyjnej, która może być zrealizowana poprzez automatyczne
załączenie odpowiednich członów baterii (regulacja skokowa ) lub przez zastosowanie nadążnych
kompensatorów statycznych ( regulacja płynna ).
Z analizy wynika, że minimalny stopień kompensacyjny baterii 6 kV w GST-2 powinien zawierać
się w zakresie 1,2 – 2,0 MVAr. Ilość członów baterii zależna jest od wyboru jednego
z przedstawionych wariantów.

3. Filtracja wyższych harmonicznych


Współczynnik odkształcenia napięcia, występujący obecnie na szynach 6 kV GST-2, w zależności
od pracy napędów tyrystorowych ( głównie walcarki ) oraz od liczby i mocy pracujących baterii
kondensatorów zawiera się normalnie w granicach THD = 0,6 – 5% ( średnio około 3 % ) oraz
w przypadku występowania rezonansu równoległego ( w szczególności dla 5 harmonicznej )
okresowo osiąga wartość dochodzącą do 12%. Dominującymi harmonicznymi w napięciu są
5 harmoniczna ( dochodząca w warunkach rezonansowych do 10% - normalnie do 4 % ) oraz
7 harmoniczna ( do 3% - normalnie do 1,0 % ) Pozostałe harmoniczne nie przekraczają 1%.
Wartości powyższe (THD, U5 ) w przypadku wystąpienia warunków rezonansowych przekraczają
zarówno wartości dopuszczalne dla odbiorców powszechnego użytku ( Rozporządzenie MG
z 25.09.2000 r. Dz. U. nr 85 poz. 957 – THD dop = 5%, Un = 3% ) jak i dla wewnętrznych sieci
przemysłowych ( PN EN 61000-2-4 ; THD dop = 10%, U 5dop = 8%).
Aby odstroić się od szkodliwych skutków rezonansów równoległych dla 5 i 7 harmonicznej
przewiduje się zastosowanie następujących rozwiązań (alternatywnie) :
a. filtry szeregowe dla 5 i 7 harmonicznej na napięciu 6 kV. Ze względu jednak na konieczność
załączenia i wyłączenia poszczególnych członów nie można dopuścić do samodzielnej pracy
filtra 7 harmonicznej ( bez filtra 5 harmonicznej ) . Dlatego też układ taki może pracować
tylko w zestawieniu z dławikiem o regulowanym poborze prądu indukcyjnego, tworzącym
z filtrami statyczny nadążny kompensator mocy biernej,
b. baterie kondensatorów złożone z członów o odpowiedniej mocy z szeregowymi dławikami
ochronnymi, tworzącymi układy o częstotliwości rezonansowej rzędu 225 – 235 Hz, łączone
stycznikami próżniowymi lub SF6. Ze względu na wzrost napięcia na zaciskach
kondensatorów wskutek istnienia dławików szeregowych oraz spadków napięć głównie
5 harmonicznej, należy zastosować kondensatory o podwyższonym napięciu znamionowym.
Można w tym przypadku zastosować kondensatory na napięcie 4,2 kV, przeznaczone do
filtrów lub zastosować istniejące kondensatory 3,64 kV z dobudowanymi szeregowo
kondensatorami nn 550 V.
Na rys.4 przedstawiono charakterystykę częstotliwościową reaktancji układu sieci GST-2 przy
zastosowaniu członów baterii z dławikami rezonansowymi, tworzącymi obwód o częstotliwości
własnej frs = 225 Hz. Z przedstawionego przebiegu charakterystyki wynika, że 5-ta harmoniczna
napięcia ulegnie znacznemu ograniczeniu, zaś 7-ma harmoniczna praktycznie nie ulegnie zmianie,
gdyż znajduje się w pobliżu rezonansu równoległego powodowanego przez baterie nn.
Drugim uzasadnieniem zastosowania układu L-C o częstotliwości rezonansowej frs = 225 – 235 Hz
jest zdecydowane zmniejszenie zapadów napięcia podczas załączania takiego układu

117
w porównaniu z układami obecnie eksploatowanymi, które mogą powodować wypadanie napędów
tyrystorowych. Podczas załączania proponowanego układu zapady napięcia będą ponad 2-krotnie
mniejsze niż obecnie przy załączaniu filtra 11- harmonicznej.

Rys.4 Charakterystyka częstotliwościowa reaktancji zastępczej w GST-2 przy zastosowaniu


członów baterii z dławikami rezonansowymi, tworzącymi obwód o częstotliwości własnej
frs=225Hz, wg[1] rys.3.2

W bieżącym roku przystąpiono do realizacji zadania przez wykonanie projektu technicznego.


Powyższe wyniki badań, założenia i przedstawione alternatywne rozwiązania stanowiły podstawę
do opracowania projektu technicznego kompensacji mocy biernej i filtracji wyższych
harmonicznych w sieci elektroenergetycznej Stalprodukt SA. Biorąc pod uwagę warunki
techniczne i ekonomiczne do realizacji przyjęto rozwiązanie polegające na zabudowaniu w każdej
sekcji rozdzielni 6kV GST-2, w miejsce dotychczasowych filtrów, baterii kondensatorów 6 kVo
regulowanej automatycznie mocy kompensacyjnej, złożonych z 5 członów o mocy 1750 kVAr
każdy, z dławikami rezonansowymi tworzącymi układy o częstotliwości rezonansowej 230 Hz,
załączanych stycznikami próżniowymi. Dla przyspieszenia rozładowania kondensatorów,
potrzebnego w pracy automatycznej, zastosowano przekładniki napięciowe. Baterie
zaprojektowano w oparciu o rozwiązania techniczne ELMA SYSTEM (rys. 5 i 6 ).

118
Układ
Odłącznik w pomieszczeniu zabezpie
baterii czający

Rys. Nr 5 Schemat pola zasilającego i członu nr 1

119
Elewacje przedziału sterowniczego (oznaczenia
aparatów)

Kolejne elewacje
Człony nr: 3, 4, 5
Aparaty: Q31, Q41,Q51 itp.
Podziałka 1:20

Rys.6 Rysunek baterii kondensatorów 5-cio członowej

W bateriii zastosowano zintegrowany system mikroprocesorowy, którego podstawowe funkcje są


następujące :
- zabezpieczenia, pomiary parametrów elektroenergetycznych sieci i baterii,
- automatyczna regulacja pracą baterii,
- rejestracja zdarzeń w czasie rzeczywistym,
- inne funkcje informacyjne.
Automatyka wyposażona jest w zegar czasu rzeczywistego, stanowiący podstawę rejestracji
zdarzeń. Zegar umożliwia programowanie wymaganej wartości współczynnika mocy tg ϕ w ciągu
doby, tj. w okresie pozaszczytowym oraz dwóch okresach szczytu. W przypadku wzrostu
obciążenia, regulator ocenia zapotrzebowanie na moc bierną pojemnościową i załącza człony tak,
aby jak najszybciej osiągnąć wymagany poziom współczynnika mocy, przy czym:
- załączanie członów rozładowanych następuje w czasie 1 sekundy,

120
- załączanie członów nierozładowanych następuje natychmiast po osiągnięciu stanu
rozładowania,
- odłączenie członu, przy spadku obciążenia, następuje w czasie 1 sekundy
Taki tryb pracy umożliwia uzyskanie optymalnie krótkiego czasu dostosowania mocy baterii do
potrzeb sieci oraz uniknięcia stanów przekompensowania. W przypadku niepełnego wykorzystania
mocy baterii, system regulacji zawsze dołącza, zgodnie z zapotrzebowaniem, człony najdłużej
niepracujące.
Przewidziane w projekcie technicznym i oferowane przez ELMA SYSTEM rozwiązania
techniczne odpowiadają naszym oczekiwaniom w zakresie automatycznej kompensacji mocy
biernej i filtracji wyższych harmonicznych. Zabudowa zaprojektowanych urządzeń i ich
wdrożenie do eksploatacji powinna zapewnić nam zgodną z obowiązującymi normami jakość
energii elektrycznej w zakładowym systemie energetycznym i dotrzymanie parametrów
gospodarki energią bierną. Po uruchomieniu urządzeń kompensująco –filtrujących przewidujemy
przeprowadzenie badań dla potwierdzenia skuteczności zastosowanych rozwiązań.

LITERATURA

[1] Centrum Promocji Jakości i Efektywnego Użytkowania Energii (JUEE), Katedra Automatyki
Napędu i Urządzeń Przemysłowych Akademia Górniczo Hutnicza im. St .Staszica
w Krakowie: - "Pomiary, analiza wyników i założenia do projektowania urządzeń
kompensacji mocy biernej i filtracji wyższych harmonicznych w sieci elektroenergetycznej
Stalprodukt S.A."; Kraków, listopad 2001.

121
JAKOŚĆ I UŻYTKOWANIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ
25 listopada 2003 roku, TO SEP, ZE Tarnów

AKTYWNA FILTRACJA WYŻSZYCH HARMONICZNYCH


Andrzej Firlit1)

1. Wprowadzenie

Obserwowany znaczny wzrost liczby nieliniowych odbiorników pracujących w systemie


elektroenergetycznym jest rezultatem coraz szerszego stosowania układów energoelektronicznych.
W zastosowaniach przemysłowych są to głównie sterowalne układy zasilające dla: układów
napędowych z regulowaną prędkością, pieców łukowych i indukcyjnych, systemów trakcyjnych,
procesów chemicznych np. elektrolizy, systemów przesyłu energii np. HVDC, systemów
odnawialnych źródeł energii itd. Również w zakresie małych mocy stosowane są odbiorniki
energii elektrycznej wyposażone w układy energoelektroniczne, do których należą:
energooszczędne oświetlenie, sprzęt audiowizualny, mikrofalówki, systemy klimatyzacji,
komputery, drukarki, ksera, faxy itp. Ich sumaryczny wpływ na system elektroenergetyczny jest
znaczący, a jego eliminacja jest trudna z racji dużego stopnia rozproszenia.

Nieliniowe odbiorniki pobierają odkształcony prąd i moc bierną ze źródła zasilania. W układach
trójfazowych mogą być przyczyną niesymetrii i nadmiernego prądu w przewodzie neutralnym,
przekraczającego czasami wartości prądów fazowych. Przyczynia się to do degradacji jakości
energii elektrycznej, słabej wydajności systemu elektroenergetycznego oraz niskiego
współczynnika mocy. Mogą także być przyczyną zakłóceń i awarii dla innych odbiorników oraz
źródłem zakłóceń radiacyjnych.

Źródło
zasilania
SE

I (n)

I (1)
I (5) I (7) . . . Q (1)

Nieliniowe
obciążenie (a) (b)

Rys.1 Tradycyjne metody poprawy jakości energii elektrycznej:


filtry pasywne (a), baterie kondensatorów (b)

1)
Akademia Górniczo – Hutnicza im. S. Staszica
Wydział Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Elektroniki
Katedra Automatyki Napędu i Urządzeń Przemysłowych
Al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków

122
Stosowanie tradycyjnych metod takich, jak: filtry pasywne FP do eliminacji wyższych
harmonicznych oraz baterii kondensatorów do kompensacji mocy biernej w celu poprawy
współczynnika mocy, ma swoje zalety wynikające przede wszystkim z prostoty koncepcji, ale też
wady:
− zależność właściwości filtracyjnych od dokładności dostrojenia parametrów do częstotliwości
rezonansowych,
− obciążanie sieci prądem pojemnościowym o częstotliwości harmonicznej podstawowej,
− możliwość wystąpienia niepożądanych rezonansów oraz wzmocnienia niektórych
specyficznych częstotliwości,
− wpływ starzenia elementów na częstotliwości rezonansowe – rozstrajanie się filtrów
(niebezpieczeństwo rezonansu),
− wpływ parametrów odbiornika i linii zasilającej na właściwości filtracyjne,
− filtrowaniu podlegają tylko wybrane harmoniczne o dominujących wartościach nie są
filtrowane harmoniczne uznane za niecharakterystyczne dla odbiornika, które mogą jednakże
wystąpić w jego prądzie zasilającym,
− znaczne gabaryty i masa,
− względnie proste w konstrukcji, uruchomieniu i eksploatacji – wymagane jest doświadczenie
konstrukcyjne i eksploatacyjne,
− stosowanie ograniczające się do zaprojektowanego przypadku (wymagany indywidualny
dobór).

W obliczu intensywnego wzrostu harmonicznych zanieczyszczeń w sieciach zasilających oraz wad


tradycyjnych metod redukcji ich negatywnych skutków, zaistniała potrzeba opracowania
elastycznego, dynamicznego oraz „samodostrajającego się” urządzenia umożliwiającego
eliminację zaburzeń i zakłóceń oraz poprawę parametrów pracy sieci elektroenergetycznych.
Urządzenie to znane jest jako energetyczny filtr aktywny16 EFA.

XS XL
Źródło
Nieliniowy
zasilania EFA
odbiornik
SE

Odbiornik: Źródło zasilania:


• liniowy (sinusoidalne napięcie i prąd) • sinusoidalne
• nie pobierający mocy biernej (DPF = 1, PF = 1) • symetryczne
• symetryczny • sztywne

Rys.2 Idea energetycznego filtru aktywnego


Zadaniem EFA Rys.2, w przypadku idealnym, jest zapewnienie takiego stanu w danym punkcie
systemu elektroenergetycznego, aby ze strony odbiornika „widoczne” było sinusoidalne,
symetryczne i sztywne zasilanie. Natomiast ze strony systemu elektroenergetycznego „widoczny”
był liniowy, nie pobierający mocy biernej oraz symetryczny odbiornik. Przy czym sam EFA
nie powinien stanowić obciążenia dla systemu energetycznego.

16
W literaturze anglojęzycznej spotykane są nazwy i skróty: Active Filters AF, Active Power Line Conditioners APLC,
Instantaneous Reactive Power Compensators IRPC, Active Power Filters APF,
Active Power Quality Conditioners APQC.

123
Technologia aktywnej filtracji jest już dojrzałą, dziedziną energoelektroniki umożliwiającą
w chwili obecnej:
− filtrację wyższych harmonicznych prądu,
− kompensację mocy biernej,
− filtrację wyższych harmonicznych napięcia,
− symetryzację zasilania i obciążenia,
− stabilizację napięcia,
− eliminację wahań napięcia – zjawisko migotania światła (flicker efekt),
− bezprzerwowe zasilanie – niektóre systemy EFA łączą aktywną filtrację z funkcją
bezprzerwowego zasilania.
Szeroki zakres zadań może zostać osiągnięty, albo indywidualnie, albo w kombinacji,
w zależności od konfiguracji oraz strategii sterowania EFA, które powinny zostać odpowiednio
określone w oparciu o zapotrzebowanie. Warto zwrócić również uwagę na takie zalety EFA, jak:
zabezpiecza przed zmianami częstotliwości, np. podczas pracy generatora awaryjnego,
nie występuje ryzyko rezonansu przy żadnej częstotliwości harmonicznej, jest elastyczny,
możliwe jest programowanie przez użytkownika, tak aby, w razie potrzeby, reagował na konkretne
częstotliwości harmoniczne. EFA jest rozwiązaniem stosunkowo łatwym do zastosowania nawet
przy złożonych problemach. Dzięki swojej elastyczności, co do możliwości zastosowania, może
być dalej wykorzystywany nawet po zmianach w konfiguracji w danej sieci elektroenergetycznej.

Problematyka poprawy jakości energii elektrycznej staje się w coraz większym stopniu, jednym
z pierwszoplanowych zagadnień współczesnej elektrotechniki. Stąd ilość publikacji dotyczących
aktywnej filtracji jest bardzo duża i ciągle rośnie. Dziedzina ta stanowi obecnie jedną
z intensywniej rozwijających się gałęzi współczesnej energoelektroniki. Wynika to przede
wszystkim z:
− wzrostu wymagań dotyczących jakości energii elektrycznej zarówno ze strony producenta,
dystrybutora, jak i odbiorcy;
− względów ekonomicznych: efektywna gospodarka energią elektryczną, unikanie strat
spowodowanych awariami, unikanie kosztów wynikających z ewentualnych kar
finansowych, dbałość o jakość produktu itp.;
− współczesna technika półprzewodnikowa pozwala konstruować przekształtniki o dużej
mocy i dużej sprawności – opracowano elementy energoelektroniczne o krótkich czasach
wyłączania, tj. bipolarne tranzystory BJT (bipolar junction transistors), tranzystory typu
MOSFET, tyrystory SIT (static induction thyristors), tyrystory GTO (gate–turn–off
thyristor) oraz tranzystory mocy IGBT (insulated gate bipolar transistors);
− możliwe jest przetwarzanie sygnałów w krótkim czasie, odpowiednim do śledzenia
szybkich zmian stanu energetycznego niespokojnych i nieliniowych odbiorników, dzięki
rozwojowi technologii czujników pomiarowych, wzmacniaczy izolacyjnych i separatorów
oraz mikroelektroniki ze szczególnym uwzględnieniem procesorów sygnałowych DSP;
− nie bez znaczenia jest również ciągły rozwój teorii mocy, które są propozycją interpretacji
fizycznej oraz matematycznego opisu zjawisk (energetycznych) zachodzących w obwodach
elektrycznych.

124
2. Klasyfikacja EFA

EFA można podzielić ze względu na typ przekształtnika, topologię i układ zasilania.


A. Typ zastosowanego przekształtnika:
ƒ typu źródło napięcia VSI17 – dominujący,
ƒ typu źródło prądu CSI18.
B. Topologia układu:
ƒ równoległa,
ƒ szeregowa,
ƒ kombinacja szeregowego i równoległego EFA – uniwersalny EFA,
ƒ hybrydowa – kombinacja szeregowego EFA i równoległego FP.
C. Układ zasilania:
ƒ jednofazowy – dwuprzewodowy,
ƒ trójfazowy:
− trójprzewodowy,
− czteroprzewodowy.

2.1. Klasyfikacja EFA ze względu na typ przekształtnika


Przekształtnik typu źródło napięcia VSI

iS iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania
obciążenie
SE
iC

vd

Rys.3 EFA na bazie falownika napięcia VSI


Na Rys.3 przedstawiono schemat równoległego EFA do realizacji, którego wykorzystano falownik
napięcia PWM na bazie tranzystorów IGBT, gdzie elementem gromadzącym energię jest
kondensator. Ten typ przekształtnika jest dominujący w zastosowaniu do EFA. Do jego zalet
należy możliwość tworzenia układów wielopoziomowych i wielostopniowych w celu uzyskania
lepszych parametrów pracy oraz zmniejszenia częstotliwości łączeń.

17
ang. voltage source inverter – VSI
18
ang. current source inverter – CSI

125
Przekształtnik typu źródło prądu CSI
iS iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania
obciążenie
SE
iC

id

Rys.4 EFA na bazie falownika prądu CSI


Rys.4 przedstawia schemat równoległego EFA do realizacji, którego wykorzystano falownik prądu
PWM na bazie tranzystorów IGBT z dławikiem, jako elementem gromadzącym energię.
Zachowuje się on jak niesinusoidalne źródło prądu. Układy o topologii CSI są stosowane rzadziej
niż VSI, między innymi ze względu na gabaryty dławików stałoprądowych spełniających funkcję
magazynu energii (analogiczną jak kondensator w układach VSI). Ich główną zaletą jest wyższa
odporność na zwarcia.

2.2. Klasyfikacja ze względu na topologię układu


Rozróżnia się dwa podstawowe sposoby przyłączania układów EFA do linii zasilającej:
równolegle i szeregowo. W zależności od tego mówi się o równoległych EFA i szeregowych EFA
oraz filtracji (kompensacji) równoległej – prądowej i szeregowej – napięciowej. Ponadto, jako
oddzielne wyróżnia się jeszcze dwie grupy: szeregowo-równoległe EFA nazywane uniwersalnymi
EFA, będące kombinacją szeregowego i równoległego EFA oraz hybrydowe EFA powstałe
w wyniku kombinacji najczęściej szeregowego EFA i równoległego FP.

• TOPOLOGIA RÓWNOLEGŁA

iS iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE
iC

vd

Rys.5 Równoległy EFA

126
Równoległy EFA Rys.5 jest najczęściej stosowanym układem filtracji aktywnej.
Stanowi sterowane źródło prądu dodawczego iC przyłączone równolegle do odbiornika.
Suma prądu iC oraz iS pobieranego z linii zasilającej daje prąd iL pobierany przez odbiornik.
W rezultacie (w przypadku idealnym i przy odpowiednim sterowaniu) można doprowadzić do
tego, że wszystkie składowe prądu iL niepożądane w prądzie sieci iS przepływają wyłącznie w
obwodzie odbiornik – EFA i nie obciążają źródła napięcia. Równoległy EFA wprowadza do
układu prąd kompensujący będący w przeciwfazie do niepożądanej składowej prądu iL, aby
wyeliminować wyższe harmoniczne i/lub składową bierną prądu w punkcie wspólnego
podłączenia. W ten sposób równoległe EFA umożliwiają:
ƒ filtrację wyższych harmonicznych prądu, praktycznie niezależną od impedancji sieci i na
poziomie nieosiągalnym dla filtrów biernych LC,
ƒ kompensację mocy biernej (składową bierną prądu odbiornika o częstotliwości
podstawowej),
ƒ symetryzację obciążenia,
ƒ redukcję wahań napięcia (zjawisko migotania światła).
Stosowany jest najczęściej na wejściu nieliniowego odbiornika końcowego. Układy te, poza
większymi możliwościami funkcjonalnymi, charakteryzują się również znacznie lepszymi
właściwościami dynamicznymi niż kompensatory tradycyjne np. FC/TCR.

• TOPOLOGIA SZEREGOWA

iS vAF iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE

vd

Rys.6 Szeregowy EFA


Szeregowy EFA Rys.6 dołączony jest do sieci elektroenergetycznej za pomocą transformatora
dopasowującego. Wprowadza w ten sposób w szereg ze źródłem napięcia vSE dodatkowe
sterowanie źródło napięcia dodawczego vAF. Suma napięć źródła vSE i vAF układu szeregowego
EFA pomniejszona o spadki napięcia na impedancji linii zasilającej jest napięciem odbiornika.
Szeregowe EFA można wykorzystać np. do:
ƒ eliminacji wyższych harmonicznych napięcia wprowadzanych przez źródło zasilania oraz
odbiornik,
ƒ symetryzacji oraz regulacji (stabilizacji i redukcji załamań) napięcia na zaciskach
odbiornika lub danego punku sieci elektroenergetycznej (umożliwiają zabezpieczenie się
przed negatywnymi skutkami zapadów napięcia),
ƒ niektóre konfiguracje umożliwiają eliminację wyższych harmonicznych prądu
odbiornika, kompensację mocy biernej oraz redukcję wahań napięcia (zjawisko migotania
światła).

127
• TOPOLOGIA SZEREGOWO-RÓWNOLEGŁEGŁA – UNIWERSALNY EFA

iS iL Nieliniowe
Źródło vAF obciążenie
zasilania
Linia
SE iC zasilająca

Rys.7 Uniwersalny EFA


Bardzo korzystne ze względu na połączenie cech użytkowych są systemy składające się
z szeregowego i równoległego EFA Rys.7, nazywane uniwersalnymi EFA (UEFA).
Systemy takie, mogące również pracować z filtrami pasywnymi LC w połączeniu
hybrydowym, nazywane są zintegrowanymi sterownikami przepływu mocy, w skrócie
układami UPFC19. W układach UEFA ważną rolę odgrywa obwód pośredniczący dc
z elementem magazynującym energię, który uczestniczy w wymianie mocy czynnej między
szeregowym i równoległym EFA. Bez niego cechy użytkowe UEFA byłyby tylko prostą sumą
cech stosowanych układów EFA. Dla układu z Rys.7 funkcję elementu magazynującego
energię spełnia bateria kondensatorów. Jeśli UEFA jest budowany na bazie układów EFA
o topologii CSI, to wspólnym magazynem energii jest dławik, nadający obwodowi dc
uczestniczącemu w wymianie mocy charakter prądowy. Możliwy jest też łączony charakter
obwodu dc, prądowo-napięciowy lub napięciowo-prądowy, w zależności od połączenia
układów EFA (CSI-VSI lub VSI-CSI). Wymiana energii przez element źródłowy umożliwia
stosowanie UEFA wtedy, gdy jeden z układów EFA (zazwyczaj szeregowy) jest stale
źródłem/odbiornikiem energii. W szczególności taka sytuacja występuje wówczas, gdy
regulowane jest napięcie odbiornika. W przypadku zastosowania w tym celu tylko
szeregowego EFA musi być zapewniona możliwość dodatkowego dostarczania i odbioru
energii z elementów źródłowych. W układzie UEFA, przedstawionym na Rys.7, w celu
podtrzymana wartości energii zgromadzonej w kondensatorze, drugi EFA np. równoległy
pobiera/oddaje moc czynną o wartości takiej samej jak pierwszy szeregowy EFA
(powiększoną lub pomniejszoną o moc strat). Poza regulacją (stabilizacją) napięcia
odbiornika, obszar zastosowań układów UEFA w zakresie poprawy jakości energii
elektrycznej obejmuje również:
ƒ nadążną kompensację mocy biernej i szybkozmiennych wahań mocy czynnej,
ƒ symetryzację obciążenia,
ƒ symetryzację i regulację napięcia w stacjach rozdzielczych,
ƒ kompensację zniekształceń (wyższych harmonicznych) prądów i napięć.
W układach UEFA ze względów praktycznych istotna jest także kolejność dołączenia
szeregowego i równoległego EFA do linii zasilającej. Na przykład łącząc EFA w innej
kolejności niż pokazana na Rys.7 w przypadku filtracji harmonicznych prądu odbiornika oraz
napięcia zasilania, przez obydwa układy EFA przepływają odkształcone prądy, a na ich
zaciskach występują odkształcone napięcia. W takim przypadku będzie zachodziła wymiana
mocy czynnej związanej z harmonicznymi prądu i napięcia. Jeden EFA będzie niepotrzebnie

19
ang. Unified Power Flow Controller – UPFC

128
pobierał z sieci, a drugi oddawał pewną średnią moc czynną. Taka cyrkulacja mocy czynnej
nie wystąpi w układzie EFA o kolejności połączeń układów EFA jak na Rys.7. W tym
przypadku prąd płynący przez szeregowy EFA i napięcie na zaciskach równoległego EFA są
sinusoidalne i występują tylko wysokoczęstotliwościowe pulsacje chwilowej mocy czynnej.
Warto zaznaczyć, że podobne zagadnienie występuje przy jednoczesnej symetryzacji prądu
odbiornika i napięcia zasilania. UEFA umożliwia dostarczenie tzw. czystej energii do
krytycznych odbiorników takich, jak specjalistyczny sprzęt informatyczny, czy sprzęt
medyczny itp.

• TOPOLOGIA HYBRYDOWA – kombinacja EFA i równoległego filtru pasywnego FP


iS vAF iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE
np. i(5)

vd

iS iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE
iC
np. i(5)

vd

iS iL
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE
iC

vAF

Rys.8 Hybrydowe EFA

129
Filtrami hybrydowymi nazywa się ogólnie połączenia energetycznych filtrów pasywnych LC z
układami EFA. Główną częścią filtru hybrydowego jest filtr pasywny eliminujący wyższe
harmoniczne niższego rzędu. Układy EFA, w zależności od topologii filtru hybrydowego, pracują,
albo jako sterowanie źródła napięcia, albo jako źródła prądu dodawczego. Ich zadaniem jest
przede wszystkim poprawa właściwości kompensacyjno-filtrujących FP.
Z kolei dołączenie filtru pasywnego do układu EFA pozwala poprawić jego właściwości
energetyczne, ponieważ pracując bez układów biernych mają dużą moc pozorną, porównywalną z
mocą kompensowanych składowych, co jest ich zasadniczą wadą. W wyniku tego otrzymujemy
zmniejszenie napięcia występującego na zaciskach lub prądu wyjściowego EFA, a przez to
również ustalonej jego mocy, co pozwala na zmniejszenie rozmiaru
i kosztów. Duża popularność tego rozwiązania wynika, również z faktu pracujących już
w systemie elektroenergetycznym filtrów pasywnych. Istnieje wiele konfiguracji filtrów
hybrydowych, przykładowe pokazano na Rys. 8.

2.2. Klasyfikacja ze względu na układ zasilania (liczbę faz)

• JEDNOFAZOWE – dwuprzewodowe
Jednofazowe EFA są stosowane w trzech konfiguracjach, jako: szeregowe, równoległe
i uniwersalne (kombinacja szeregowego i równoległego) z obydwoma typami falowników
PWM: napięcia VSI i prądu CSI. Szeregowe EFA zasadniczo stosuje się do eliminacji
zaburzeń o charakterze napięciowym oraz filtracji wyższych harmonicznych napięcia.
Natomiast równoległy EFA jest używany do filtracji wyższych harmonicznych prądu
i kompensacji mocy biernej.

• TRÓJFAZOWE – trójprzewodowe
Wszystkie konfiguracje EFA przedstawione na rysunkach Rys.3–
Rys.8 są stosowane w układach trójfazowych trójprzewodowych. Równoległe EFA
projektowane są również na bazie trzech jednofazowych EFA z oddzielnymi transformatorami
izolacyjnymi, w celu odpowiedniego dopasowania napięcia oraz niezależnej kompensacji
każdej fazy.

• TRÓJFAZOWE – czteroprzewodowe
Do sieci trójfazowej czteroprzewodowej oprócz odbiorników trójfazowych mogą być
dołączone odbiorniki jednofazowe. W przypadku ich dużej liczby oraz nierównomiernego
obciążenia poszczególnych faz przyczynia się to do nadmiernej wartości prądu w przewodzie
neutralnym oraz niesymetrii obok poboru mocy biernej i obecności wyższych harmonicznych.
W celu eliminacji tych problemów opracowano trójfazowe, czteroprzewodowe EFA, których
najczęściej stosowane równoległe struktury przedstawiono na rysunkach Rys.9–Rys.11.
Oprócz równoległych EFA stosowane są również szeregowe, hybrydowe i uniwersalne EFA,
z falownikami PWM zarówno napięcia VSI, jak i prądu CSI. W konfiguracji przedstawionej
na Rys.9 zastosowano dzieloną pojemność. Układ ten znalazł zastosowanie w zakresie
mniejszych wartości nominalnych, gdyż cały prąd przewodu neutralnego przepływa przez
kondensator Cdc. Konfigurację z falownikiem czterogałęziowym przedstawia Rys.10.
Dodatkowa gałąź falownika jest wykorzystywana do stabilizacji prądu przewodu neutralnego
EFA. Trzecia konfiguracja EFA Rys.11, złożona z trzech jednofazowych przekształtników
dołączonych do obwodu głównego za pomocą transformatorów, umożliwia odpowiednie
dopasowanie napięcia dla elementów energoelektronicznych oraz podniesienie niezawodności
systemu.

130
iSa iLa

iSb iLb
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE iSc iLc

iSn iLn

iCn iCc iCb iCa Cdc

a
b
c Cdc

Rys.9 Czteroprzewodowy równoległy EFA z dzieloną pojemnością


iSa iLa

iSb iLb
Źródło
Nieliniowe
zasilania obciążenie
SE iSc iLc

iSn iLn

iCn iCc iCb iCa

a Cdc
b
c
n

Rys.10 Czteroprzewodowy równoległy EFA z czterogałęziowym przekształtnikiem


iSa iLa

Źródło iSb a iLb


Nieliniowe
zasilania
b iLc obciążenie
SE iSc

iSn c iLn

Tr
iCa iCb iCc

Cdc

Rys.11 Czteroprzewodowy równoległy EFA złożony z trzech przekształtników jednofazowych

131
3. Układ Sterowania EFA (Algorytm sterowania)

Istotnym elementem EFA jest układ sterowania bazujący na wybranym algorytmie sterowania.
Jego zadaniem jest wypracowanie referencyjnych sygnałów kompensacyjnych (sterujących
dla regulatora prądu), na podstawie informacji o napięciach i prądach w punkcie podłączenia.
Do jego opracowania niezbędny jest odpowiedni dobór aparatu matematycznego, opisującego
zjawiska energetyczne zachodzące w obwodach elektrycznych oraz optymalizującego proces
przełączania łączników zastosowanych urządzeń energoelektronicznych, w celu osiągnięcia
założonych kryteriów.
Obecnie istnieje kilka sposobów opisu zjawisk energetycznych zachodzących w obwodach
elektrycznych z przebiegami niesinusoidalnymi, będące de facto propozycjami teorii mocy. Obok
Teorii Mocy Chwilowej p-q, zaproponowanej przez H. Akagi’ego i in. [1] (opracowana w
dziedzinie czasu), do ciekawszych propozycji należy teoria mocy opracowana przez
L. S. Czarneckiego [4] (opracowana w dziedzinie częstotliwości), nazwana przez jej Autora Teorią
Składowych Fizycznych Prądu.
Wypracowanie przez algorytm sterowania odpowiednich referencyjnych sygnałów
kompensacyjnych wyrażonych za pomocą składników napięciowych lub prądowych jest
zasadniczym zadaniem układu sterowania i ma istotny wpływ na pracę EFA (parametry
znamionowe, jakość i efektywność działania w stanie ustalonym oraz zachowanie się w stanach
przejściowych).

4. Parametry elementów składowych układu EFA

Odpowiedni dobór elementów składowych układu EFA jest ważnym czynnikiem mającym wpływ
na jakość jego działania. Głównym elementem jest zastosowany półprzewodnikowy element
energoelektroniczny. Stosowane początkowo bipolarne tranzystory BJT zostały zastąpione
tranzystorami MOSFET w zakresie małych mocy. Obecnie tranzystor IGBT jest najlepszym
elementem w zakresie średnich mocy, a tyrystor GTO w obszarze wyższych mocy.
Na wejściu EFA włącza się w szeregowo dławik LEFA. Wartość jego indukcyjności ma znaczenie
dla prawidłowego śledzenia referencyjnych sygnałów kompensacyjnych. Jeżeli jest zbyt mała, to
do prądu obciążenia będą wprowadzane znaczne tętnienia, natomiast jeżeli jest zbyt duża to nie
zapewni odpowiedniego śledzenia. Na wejściu EFA stosuje się również wygładzający filtr
pasywny, w celu filtracji harmonicznej o częstotliwości łączeń oraz poprawy współczynnika THD
napięcia i prądu zasilającego. Odpowiednie zaprojektowanie wygładzającego pasywnego filtru jest
istotne ze względu na niebezpieczeństwo interakcji z impedancją źródła.
Prawidłowy dobór wartości pojemności kondensatora CEFA,dc w obwodzie prądu
stałego EFA jest kolejnym ważnym parametrem. Dla małej wartości CEFA,dc
pojawią się duże tętnienia napięcia w stanie ustalonym oraz znaczne fluktuacje
napięcia podczas stanów przejściowych w obwodzie prądu stałego. Wyższa
wartość CEFA,dc redukuje tętnienia oraz fluktuacje, ale wzrastają koszty
i wymiary układu EFA.

132
5. Przykładowe przebiegi oraz widma napięć i prądów przed i po
zastosowaniu EFA

5.1. Równoległy EFA

Schemat blokowy badanego układu trójfazowego, równoległego EFA przedstawiono na


rysunku Rys.12.

ZS R i SR i LR R uR
R Ldc
ZS S i SS i LS R uS
Ź RÓDŁO
ZASILANIA ZS i ST i LT
T L Ldc
iF

O DBIORNIK

EFA

U KŁAD
S TEROWANIA

C dc

Rys.12 Schemat równoległego EFA


Rozważano pracę układu w warunkach odkształconego napięcia zasilania oraz niezerowej
impedancji wewnętrznej źródła zasilania. Celem EFA jest uzyskanie po stronie źródła
współczynnika mocy PF = 1 oraz sinusoidalnego prądu iS, odpowiadającego podstawowej
harmonicznej prądu odbiornika iL. Jako nieliniowy odbiornik, którego oddziaływanie na sieć
podlega kompensacji, zastosowano 6-pulsowy sterowany przekształtnik tyrystorowy z filtrem RL
po stronie dc oraz dwójniki rezystancyjne w fazach R, S w celu wytworzenia stanu asymetrii
prądowej. Odkształcenie napięcia zasilającego uS(t), o impedancji wewnętrznej ZS, w punkcie
podłączenia odbiornika było na poziomie THDUs ≈ 4,5 %, będące w głównej mierze skutkiem
oddziaływania innych odbiorników podłączonych do tego punku. Przebieg napięcia zasilającego
uS (t), oraz jego widmo dla fazy R przedstawia rysunek Rys.13.
(a) (b)

Rys.13 Przebieg napięcia zasilającego uSR(t), uSS(t), uST(t) (a) oraz jego widmo dla fazy R (b)
6-pulsowy przekształtnik tyrystorowy wraz z dwójnikami rezystancyjnymi w fazach R i S stanowi
nieliniowe oraz niesymetryczne obciążenie. Przebiegi prądów fazowych odbiornika iLR(t), iLS(t),
iLT(t) oraz ich widma przedstawia rysunek Rys.14 (kąt wysterowania przekształtnika α = 45°).
W widmie prądów fazowych odbiornika oprócz harmonicznych charakterystycznych pojawiły się
harmoniczne potrójne ze względu na asymetrię odbiornika.

133
(a) (b)
iLR

iLS

iLT

Rys.14 Przebiegi prądów odbiornika iLR(t), iLS (t), iLT(t) (a) oraz ich widma (b)
Otrzymane przebiegi referencyjnych sygnałów kompensacyjnych prądu iFref wypracowanych przez
algorytmy sterowania przedstawia Rys.15b. W wyniku eliminacji prądu iF ≈ iFref otrzymano
sinusoidalne przebiegi prądów w poszczególnych fazach po stronie źródła oraz współfazowość
przebiegów napięć i prądów.

(a) (b)

Rys.15 Przebiegi prądów po stronie źródła iSR(t), iSS(t), iST(t) (a)


oraz przebiegi kompensacyjnych sygnałów referencyjnych prądu iFref(t) (b)
W tabeli Tabela 1 zestawiono wartości parametrów, po zastosowaniu równoległego EFA,
po stronie źródła oraz odbiornika.
Tabela 1 Zestawienie wartości parametrów układu po zastosowaniu EFA
po stronie źródła
po stronie odbiornika
zasilania
współczynnik mocy PF 0,65 1,0
R 48,3 0,01
współczynnik THDIR
S 39,1 0,02
[%]
T 29,83 0,02
wartość skuteczna R 11,7 8,26
prądu IRMS S 9,61 8,25
[A] T 13,55 8,25
współczynnik niesymetrii
20,0 0,0
prądu UFI [%]

134
5.2. Szeregowy EFA
Schemat blokowy rozważanego układu trójfazowego, szeregowego EFA współpracującego
z równoległym FP przedstawiono na rysunku Rys.16.

JEDNOFAZOWE

NIELINIOWE

ODBIORNIKI

Filtr pasywny Filtr pasywny


5. harmonicznej 7. harmonicznej

Rys.16 Schemat szeregowego EFA z równoległym FP dla 5. i 7. harmonicznej


Uzyskane przebiegi: prądu w przewodzie neutralnym, napięć i prądów fazowych po stronie źródła
zasilania przy włączonym i wyłączonym układzie EAF-FP pokazano na Rys.17. Włączenie układu
EFA-FP następuje w 140ms. W wyniku działania EFA-FP otrzymujemy symetryzację napięć
zasilających, filtrację wyższych harmonicznych prądu odbiornika, eliminację przesunięcia
fazowego między napięciem i prądem po stronie zasilania (kompensacja mocy biernej)
oraz redukcję wartości prądu w przewodzie neutralnym niemalże do zera.

Rys.17 Przebiegi: a) prąd w przewodzie neutralnym, b) napięcia fazowe, c) prąd fazowy


Korzystny efekt działania szeregowego EFA ujawnia się również w przypadku pojawienia się
zapadu napięcia od strony zasilania. Utrzymuje on prawie nie zmienioną wartość napięcia
na zaciskach odbiornika podczas zapadu Rys.18, chroniąc odbiornik przed ewentualnym
wyłączeniem, np. przez automatykę zabezpieczającą. Układ EFA wprowadza jedynie nieduże
oscylacje w chwili pojawienia się i zaniku zakłócenia.

135
Rys.18 Działanie szeregowego EFA w przypadku zapadu napięcia
Literatura
[1] Akagi H., Kanazawa Y., Nabae A.: „Generalized theory of the instantaneous reactive
power in three-phase circuits”, IPEC’83 – Int. Power Electronics Conf., Tokyo, Japan,
1983, pp.1375-1386
[2] Akagi H., Kanazawa Y., Nabae A.: „Instantaneous reactive power compensators
comprising switching devices without energy storage components”, IEEE Trans.
on Industry Applications, vol. IA–20, no. 3, May/June 1984
[3] Akagi H., Nabae A., Atoh S.: „Control strategy of active power filters using multiple
voltage–source PWM converters”, IEEE Trans. on Industry Applications, vol. IA–22,
no. 3, May/June 1986
[4] Czarnecki L. S.: „Current and power equations at bidirectional flow of harmonic active
power in circuits with rotating machines”, Europ. Trans. Electr. Power, vol. 3, no. 1, pp. 45
– 52, ETEP 1993
[5] Firlit A.: „Control algorithm based on the theory of current’s physical components (L.S.
Czarnecki) for shunt active power filter”, 3rd International Scientific Workshops
"Compatibility in Power Electronics – CPE’03”, Gdańsk, 28-30.05.2003
[6] Morán A. Luis, Dixon W. Juan, Espinoza R. José, Wallace R. Rogel: „Using active power
filters to improve power quality”, 5th Brazilian Power Electronics Conference, COBEP’99
[7] Piróg S.: „Energoelektronika – negatywne oddziaływania układów energoelektronicznych
na źródła energii i wybrane sposoby ich ograniczenia”, AGH, Uczelniane Wydawnictwa
Naukowo-Dydaktyczne Kraków 1998
[8] Singh B., Al–Haddad K., Chandra A.: „A review of active filters for power quality
improvement”, IEEE Trans. on Industrial Electronics, vol. 46, no. 5, October 1999
[9] Strzelecki R., Supronowicz H.: „Współczynnik mocy w systemach zasilania prądu
przemiennego i metody jego poprawy”, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej,
Warszawa 2000
[10] www.lpqi.org

136