Você está na página 1de 12

Praksis 11

| Sayfa: 11-22

Amerikan Emperyalizminin Ayrdedici zellikleri


Haluk Gerger

merikan yetkilileri, bir lde ABD ncesi hegemon devletlerin sorumlular gibi, lkelerinin farkl ve tabii olumlu niteliklerini vurgulamaya zen gsterirler. Ne var ki, ABDnin biricik zelliklerle donatlm, iyiliksever, hamiyetli ve hatta fedakar zel bir lke olduu, uluslararas ilikilerinde karlk beklemeyen halisane duygularla hareket ettii ylesine banaz bir misyonerlikle savunulur, muazzam propaganda makinasyla ylesine ustalk ve sreklilikle beslenir, bilimsel kurumlarnca tarihsel-sosyolojik kkenleriyle dinamikleri asndan ylesine sistematik biimde ilenir ki, sonunda, herkesten nce Amerikallarn kendileri bu yanlsamaya tutsak olurlar. Bugn Bush ynetiminin, Irak ya da Afganistana, hatta btn Ortadouya demokrasi ve insan haklar gtrmek zere harekete getii iddiasnn ya da genel olarak ABDnin bir zgrlk ve refah taycs olduu savnn temelleri de burada yatmaktadr. Bu sylem, ABD asndan, bandan beri, basit bir propaganda malzemesi olmann tesinde bir ilevsellik kazanmtr. Ayrca bu, Amerikan ibirlikiliinin de temel hareket noktas olma zelliini tamaktadr. Dnyann drt bir yannda pek ok insann bu yanlsamaya tutsak ve kurban olmasysa, ona rpertici bir gereklik maskesi de kazandrmaktadr. nsancl emperyalizm safsatas, temellerini bu rk kaynaa dayandrmaktadr. ABDnin, saldrgan, kyc, bencil bir emperyalist lke olduu ve bu alardan kendinden nceki smrgeci ve emperyalist devletlerden pek de farkl olmad kesindir. ABDnin bu bakmdan, her yiidin farkl yourt yiyii dnda bir

12

Haluk Gerger

zellii yoktur. Ykc gcnn ulam bulunduu zirveyse, saldrgan gdlerinin beslendii kaynak ve dinamikler asndan, bencil kt niyetlerinden ve smrc drtleri bakmndan onu tekilerden ayrmaz elbette. Kendisine atfettii olumluluklar bile, aslnda, ABDnin bir farkll deil, hepsinin ortak bir zelliidir; yalana, yanlsamaya, ykc propagandaya, ynsal beyin ykamaya, meruiyetini ancak gereklerin tahrifatna dayandrmaya mahkum oluun kanlmaz sonucudur. Hayatn yasalar bellidir: Kapitalizmin i dinamik ve yasalar, onun saf, serbest rekabeti evresinde, kle ticaretinden smrgecilie, tarihin ok az yazd kyclklar yaratmakla kalmad, doal uzants olarak tekelci yapy ve onun erevesini izdii emperyalizmi ortaya kard. Amerikan biricikliinde atfta bulunulan unsurlar ise, her lkeye zg tarihsel gelimenin yaratt doal farkllklar dnda, znde, kapitalizmin, tekellemenin ve nihayet emperyalist aamann nesnel-znel dinamiklerinden asla bamsz deillerdir ve dolaysyla da evrenseldirler. Belki de, Amerikal sekinlerin ifte standard ve ikiyzlldr onlar ayrdeden. Bu pikinlie ek olarak, talyan bilimci Profesr Piero Gleijeses Amerikan biriciklii masaln besleyen iki olgudan daha sz ederken hakldr. Ona gre, her eyden nce, Amerikann zelliinden sz etmenin kendisi belki de asl zelliktir, Amerikallara zg. Gleijeses, okyanusla Avrupadan, rklkla da Gney Amerikadan ayrlm ABD halknda oluan ada lke psikolojisi ve gmenlerin ortak tarih eksiklii, onda kendisini farkllklara atfta bulunarak tanmlama ihtiyacn dourmutur. Ayrca, Bat Avrupadakine benzer biimde, rnein komnist ve sosyalist partilerin yapt gibi, topluma eletirel bakn ortaya kmad ABDde, bir de askeri ve ekonomik baarlarn etkisiyle, Amerikann zel farkll ve stnl yerleik, genel kabul gren bir toplumsal deere dnmtr (Gleijeses, 2003: 12). Btn bunlara karn, yine de Amerikan emperyalizminin gerekten de kimi ayrdedici zellikleri vardr. nemli olan, bunlarn, elbette bu lke emperyalizmini, emperyalizmin evrensel, ortak niteliklerinden, smrc-baskc, saldrgan-kyc zelliklerinden ayrdeden olumluluklar olarak ortaya kmadklar gereidir. Ayrca, bu ayrdedici zellikler, kyclkta, smr ve bask mekanizmalarnn oluum ve ileyiinde, Amerikan emperyalizminin uursuz hkmnn icrasnda, Amerikan kyclnn zel etkilerinde anlamlarn bulmaktadrlar; doala-

Amerikan Emperyalizminin Ayrdedici zellikleri

13

r gerei herhangi bir olumlulukta deil. Bir baka ifadeyle, ABD emperyalizminin ayrdedici zellikleri, Amerikal ideologlarn ya da ibirlikilerinin iddialarnn aksine, insanlk, Emek ve mazlum halklar iin herhangi bir olumlulukta, hayrhah dinamikte deil, ancak, emperyalist saldrganln kapsayc yrtclnda bulunabilir. Dolaysyla da, buradan zgrlk, refah ya da bar deil, doas gerei, btn boyutlaryla ve korkunluuyla insani/toplumsal evrensel ykm kar. Amerikan emperyalizminin ayrdedici zelliklerinin dkmne ideoloji ile balamak gerekiyor. Amerikan devletine, onun adna hareket eden sekinlere ve genel olarak halka davranlarnda kaynaklk eden bu ideolojik ynelim, her eyden nce devlet tarafndan yukardan aaya dayatlm anlamyla resmi deildir. kincisi, toplum tarafndan iselletirildii iin de artk resmi saylamaz. Toplumun geni kesimlerince benimsenip bir yaam tarzna, yani kltre dnt lde sadece resmi olmaktan kmyor, ayn zamanda, benzer ideolojik yaklamlardan kitleleri sarp sarmalad ve davranlarna, hayata baklarna yn verdii lde maddi bir ge dnmesiyle de ayrlyor. Ve kukusuz bu haliyle de sadece bir merulatrma arac olmaktan kyor. Amerika Ktasna ilk yerleen banaz Hristiyanlar (Pritenler) Yeni sraili kurduklarn ilan ediyorlard trans halindeki bir ruh haliyle. Onlara gre, srailoullar, kendilerine Allahn ilk Elisi (Musa)nin ve ilk Kitab- Mukaddes (Tevrat)inin gnderildii seilmi halk idi. Ne var ki, Onlar gnah ilemi, Mesih saya itaat etmemilerdi. Dolaysyla, imdi kendileri, Amerikada Yeni sraili kuracaklar, Kuds Tapnann yeniden inasna giriecekler, bylece de Mesih sann yeryzne yeniden iniini, sonsuz mutluluu gerekletireceklerdi. Bunun doal uzants belliydi: Koskoca bereketli Amerika Ktas da Tanrnn bu yeni seilmilerine Onun tarafndan ihsan edilmi topraklard. Geri buras, iddia ettikleri gibi, bo deildi ama yerliler sadece uygarlatrlma, yani Hristiyanlatrlmak zere orada bulunan yar vahi gnahkarlard. Yani, Allahn sevgili kullarna ihsan edilmi topraklar, doallkla, botu. Orada ayak altnda dolaan ve Tanrnn seilmilerine ayak ba olanlarn telef edilmesi yine Tanrn buyruu kabul edilmeliydi. Sonu biliniyor... Zamanla, Amerikallarn aikar yazgs, onlarn alnna yazlm takdir-i ilahi dncesi olutu sapknln doal uzants

14

Haluk Gerger

olarak. Buna gre, Amerikan Deneyimi, Amerikan Hayat Tarz, insanla indirilmi zel deneyim, Yaradann Kurtulu Projesi, Tanrnn mjdesiydi. Amerikallarn, Amerikan Devletinin ilahi misyonu da, Allahn insan kendi gl cemalinden yaratmas misali, insanl, Amerikan hayat tarzndan yeniden oluturmak idi. Bu ilahi misyonun, bu aikar yazgnn, takdir-i ilahinin ana aracysa, Tanrnn glgesi, Onun klc olan ABDnin gc, hatta Tanrsal gcyd. Amerika ne yaparsa, insanlk iin hayrlyd, Tanrnn buyruuydu ve dolaysyla da bencil karlardan azade, Allahn inayetiyle gerekletirilmi hayrlard, reddetmeye yeltenen kafir meczuplar bu dnyada yaklmaya mahkum eden. Bylece de mutlak hakllk ve moral stnlk sahibi ve ilahi misyonla grevlendirilmi bir halk ve lkenin biriciklii dncesi kemikleti, iselletirildi, bir hayat tarzna dntrld. Bu dnce halka malolduu lde de Marxn belirlemesiyle, maddi g haline gelen bir ideolojik yanlsama oldu. Sonunda, Amerikan devletinin, brokratlarnn, siyaset ve devlet adamlarnn, sekinlerinin, giderek, sradan insanlarnn davranlarna yn veren, bu arada da sermayenin ve devletin karlaryla ihtiyalarna yant veren, politikalarna meruiyet kayna olan, ideolojik klf ilevini yerine getiren dnsel ara, ruhi ekillenme, toplumsal psikoloji olutu. Bylesi de dnyada grlmedi... stelik bu sapkn ilahi misyon, zamanla, alglanan tanrsal gle beslenince daha tehlikeli haller almaya balad. Tanrnn dokunulmazl gibi kendisine ulalmazlk salayan corafyas, ABDnin belirleyici g olarak katld iki dnya savanda iyice ortaya kt Amerikan sekinlerine gre. On milyonlarca insann ld, onlarca lkenin, binlerce kentin yerle bir olduu bu evrensel iddet spazmlarnda, Amerikan karasnda tek bir mermi dahi patlamad. Bylece tanrsal dokunulmazl bir kez daha teyit edilen ABD, atom bombasnn yapmyla mutlak silaha da sahip oldu. Atom bombas o dnemde ABDde mutlak silah olarak tanmland nk tarihte kendisine kar anlaml savunmann mmkn olmad ilk ve tek taarruz silahyd atom bombas. ABD, bylece, tanrsal bir baka gce sahip oldu: yaam, en azndan, btn insanl yok etme gc. Elde edilmi bulunan muazzam zenginlik ve Marshall Planyla Japonyann yeniden yaplandrlmas, Amerikan sekinlerinde, mutlak silahla elde edilmi yok etme gc yannda yoktan var etme, yeniden yaratma ve imar gcne sahip olduklar izlenimini yaratt. Mutlak

Amerikan Emperyalizminin Ayrdedici zellikleri

15

moral stnlk-mutlak dokunulmazlk-mutlak yok etme-mutlak yapma gc alglamas artk perspektifleri bozan, sapknl ve ihtiraslar gemlenemez biimde aa karan etkileriyle saldrganl yaratan nesnel dinamiklerle birleti, ada Amerikan emperyalizminin karakteri ortaya kt. Bu tanrsal gle desteklenen ilahi misyona omak sokan komnizm ve Sovyetler Birliine kar gsterilen akl d dmanlk ve izansz Souk Sava saldrganl, bu unsurlar da dikkate alnarak irdelenmeli. Amerikan emperyalizminin bir baka ayrdedici zelliini, onun statkoyla ilikisinde bulabiliriz. Tanm gerei, hegemon lke, var olan dzenden, statkodan yararlanan, dolaysyla da onun korunmasn, srdrlmesini karlarna uygun olduu iin hedef edinen lke demektir. rnein, ABDden nceki son hegemon ngiliz mparatorluu, gcnn kayna olarak grd denizlerin ve ikmal yollarnn serbestlii ile Avrupada herhangi bir lke ya da lkeler gurubunun tekilere stnlk salar konuma gelmemesini (g dengesi), buna dayal statkoyu savunmay genel stratejisinin temeli yapmt. Bu statkonun bozulmas, ngiliz mparatorluu iin kabul edilemez su, hatta sava nedeniydi. ABD, tam aksi konumda, bu anlamda da biricik, bir hegemon devlettir; O, kendi kurduu statkolar yine kendisi bozan ve kendi dzenini srekli ykarak bir st dzeyde yeniden kurmaya, yeniden retmeye abalayan bir g konumundadr. Bu bakmdan Amerikan emperyalizminin hareket yasalar, Komnist Manifestoda tarif edildii biimde, tm toplumsal koullarn kesintisiz ekilde sarslmas, sonu gelmez belirsizlik ve hareketle malul burjuva tarzna benzer nitelikler tayor. Her yere yerlemek, her yerde faaliyet yrtmek ve her yerde balantlar kurmak zorunda olup kendi hayalindekine gre bir dnya yaratmak peinde durmakszn koturan bu lke, burjuvazi gibi, baka trl varolamyor. Bu haliyle de, Amerikan emperyalizminin devinim hz karsnda sabit ve duraan olan her ey buharlayor, kutsal olan her ey ayaklar altna alnyor... Bylece de, yine Manifestoda anlatlan burjuvazi gibi, ABD de yeryznn drt bir yanna doru kovalanan ve fakat dnya glerini kontrol edemez hale gelen bir bycye dnyor. Bu sre iinde de, kendisine kar kn tohumlarn da gittii her yerde ekerek kendisine lm getirenleri de yaratyor...

16

Haluk Gerger

Amerikan emperyalizmi ve sermayesi doyum gcne ulaamyor, kendi dinamikleri ve harekete geirdii devinim yasalar, ona bu ans tanmyor. Dolaysyla da, bir zamanlarn ngiliz rantiye snf gibi, skoyann yeilliklerine ya da Hindistann yaz scana ekilip gnn gn ederek yavaa rmyor; gz dnm bir saldrganlkta byk sarsntlarla lime lime mutasyona uruyor. ngiliz tarihi Hobsbawm yle diyor:
Ondokuzuncu yzyl ngilteresinin aksine, Amerika, devrimci bir ideolojiye dayanan bir devrimci gtr. Devrimci Fransa ve Sovyet Rusya gibi, Amerika sadece basit bir devlet deil, ayn zamanda, dnyann belli bir biimde dnmne adanm bir devlettir (Hobsbawm, 2000: 48).

Bu kardevrimci yap, yerinde duramayan, dur durak bilmeyen, srekli devinim ve dnm iinde istikrarszlk kayna olan, kendine kar gleri de ortaya karp harekete geiren, barajlar ykmaya, genilemeye, bymeye uyarlanm, kendi yaratt statkolar da ykan, hiperaktif, huzursuz, saldrgan, datc, yrtc, takn, misyoner bir ruh halidir, bir altst olu aygtdr Amerika... (Gerger, 2004: 478) stelik O imdi, Tanrnn yeryzndeki eliliini yapmaya deil, belki de dorudan kendisini oynamaya soyunmu bir meczup konumundadr: Birleik Devletler artk sadece bir millet deil. O imdi bir din...Amerika Birleik Devletlerinin artk Tanrya yakarmaya ihtiyac yok; kendisi Tanr... (Monbiot, 2003). ABDnin bu durumunun ardnda ekonomisinin teknoloji, halknn tketim ile olan ilikisi, hasmane emperyalist rekabetteki konumlan, Sovyetler Birlii, in gibi devletlerin varl, ideolojik/tarihsel kkenlerinin zellii gibi unsurlar yatmaktadr. Bunlara ek olarak, ilgin bir yaklam olarak, Anatol Lieven, ulat byk stnlk ve olanaklara karn, ABDnin dzeni muhafaza etmeye ynelik davranmayp, tam aksine, tatminsiz ve hatta devrimci bir g gibi davranmasnn ardndaki nedenlerden biri olarak Amerikan milliyetiliinin karakterini gryor: Yazara gre, Amerikan milliyetilii, bir yanyla, dnyay ve insanl deitirmeye ynelik bir misyonerlik ruhuna sahip ve dolaysyla statkocu deil, devrimci, dolaysyla da hep tatminsiz. Buna ek olarak, Lieven, doru bir tehisle, Amerikan milliyetiliinde radikal bir baka yan daha saptyor: Ama, Amerikan milliyetiliinin bir yan ileriye, ulusun geleceine,

Amerikan Emperyalizminin Ayrdedici zellikleri

17

ayrdedici byklne bakt lde radikalse, bir yan da srekli olarak geriye, kutsanm ve yitirilmi bir milli gemie bakt iin radikaldir. Bu, Amerikay yeniden kazanmak, eski ve saf Amerikan toplumunu yeniden ina etmek retoriiyle, Cumhuriyeti San, zellikle de Hristiyan Sann dnyasdr. Amerikan kltr ve siyasetindeki bu eski eilim, pek ok Amerikalnn sregelen muhafazakar dindarln yanstmaktadr; fakat ayrca, her zaman, sosyal, ekonomik ve etnik kayglarn da bir ifadesi olagelmitir. Bir tarafyla bu kayglar, [lkeye ilk yerleen] beyaz Anglo-Sakson, sko ve rlandallarn, daha sonra bakalarnn gelmesiyle toplumsal denetimi srekli yitirmelerinden kaynaklanmaktadr. Buna bal olarak snfsal kayglar da vardrdn, kk kasaba ve krsal kesimin yeni gmenlerle dolu kentlere tepkisi vard; bugnse, geleneksel beyaz emeki snflarn ekonomik kan kayb sz konusudur. Modern an bu muzaffer lkesinde, byk saydaki Amerikallar kendilerini kaybetmi, yenilmi grmektedirler. Bu, Amerikan milliyetilerine, Amerikann kendisinde ve bakalarna yer etmi baar lkesi, aklk, refah ve cmertlik imajndan ok farkl olarak, o krgn-kzgn, habis ve korumac nitelii vermeye katkda bulunmaktadr... Amerikan milliyetiliine ve Amerikann zerinde hakimiyet kurmu olduu ada dnya ile olan sorunlu ilikilerine bakmann bir yolu, Amerikann kendisinin yaratt dnyaya pek ok Amerikalnn isyan iinde olduu gereini kavramaktan gemektedir. (bkz. Lieven, 2004) Amerikan emperyalizminin bir baka ayrdedici zellii, onun baml lkelerle kurduu yapsal ilikide ve yerel mttefik oluturmasnda ortaya kmaktadr. Doal ve kanlmaz olarak, her hegemon lke kendisine baml kld bir corafyada hakimiyetini yerel ibirliki odaklar araclyla srdrr. Bu, bugn Iraktaki Geici Ynetim rneinde de grld gibi, igal ve dolaysyla dorudan askeri varln bulunduu durumlarda bile geerlidir. Amerikan emperyalizminin kurduu bamllk ilikisi nemli bir farkllk gstermektedir. ABD hakimiyetini, belirli ibirliki odaklardan ziyade, ya da onlara ek olarak, daha farkl bir dzeyde kurmakta ve yrtmektedir. ABD, hakimiyeti altna ald bir lkede, o lkenin dzenine ikin bir zellik kazanmakta, bir baka ifadeyle o dzenin dorudan isel, organik bir paras olmaktadr. Bu haliyle de, dsal bir unsur olmaktan ziyade, daha ok, dzen ile fzyona girmekte, toplumsal dokuya nfuz etmek-

18

Haluk Gerger

te, kurumlardan hayat tarzna, brokrasiden kltrel iklime, toplumsal ruhi ekillenmeden sekinlere, bilim kurumlarndan medyaya, giderek, neredeyse solunan havaya, iilen suya kararak hayatla btnlemekte, bir tr hemhal olmakta, dzen iinde erimektedir. Bu tr egemenlik sistemi, dolaysyla, kolay elde edilemeyecek olan bir deerler hegemonyas zerine kurulmakta, organik bir entegrasyonla yrtlmektedir. sel, organik bir unsur olarak Amerikan emperyalizmi artk grnmez eliyle domestik olarak hkmn icra etmektedir. Bu bir organik hakimiyet tarzdr. Bu anlattmza en gzel rnekler, kinci Dnya Savandan sonra kvama getirilen Almanya ve Japonyadr. Buralardaki kalc Amerikan hakimiyeti, askeri igalle deil, deerler hegemonyas yoluyla dzene szmaktaki beceride sakldr. Bugn bile, bu iki lke birer kk Amerikadrlar, btn grnr grnmez elikilere ve bamszlklarna karn. Kk Amerika karikatrne Trkiye de iyi bir rnek oluturmaktadr bu konuda. ABD, Trkiyede, AB ya da tek tek Almanya, Fransa, Rusya gibi dsal faktr deil, ikin bir unsurdur; zel hakimiyetini zel balarla kendine balad zel odaklar araclyla olduu kadar, hatta ondan da daha fazla organik nfuzu ile srdrmektedir. O, Trkiyede her yerdedir, kan dolamndaki oksijen gibidir ve elbette zehrini her yana tayabilmekte, her organ, giderek, tm vcudu, metabolizmay denetimi altnda tutmaktadr, onun sefil yaamnn hayat iksiri olabilmektedir. Bu arada, Paul Sweezy ve Paul Baran, Harry Magdoff gibi Amerikal Marksistlerin iaret ettikleri, Amerikan emperyalizminin azgelimilii yapsallatrp srekliletirdii tezi de, bir yanyla, bir anlamn da bu noktada bulmaktadr. Amerikan tipi hakimiyet ancak kurumsallam bir azgelimilik bataklnda hayat bulabilmektedir. Bu hakimiyet yaps, ayrca, ABDnin hem gc, hem de zaaf olmaktadr. G kayna olmaktadr nk Onu bir dsal mstevli olmaktan kartp dzene ikin yerli mal yapmaktadr. Bylece, Amerikan emperyalizmi, bir yandan, hayatn her alan ve boyutunda yaygn bir varlk olarak etkisini kullanmakta, bir yandan da yabanc olmann yaratabilecei tepkilerden korunmakta, nihayet, kendisini yerelletirerek yerliyi tasfiye etmektedir. Ayrca, belirli ibirliki odaklarn ittifakna ve dolaysyla da onlarn gcyle belirli ekonomik-politik-sosyal unsurlara mahkum olmadan daha istikrarl klmaktadr egemenliini ve yapsal bamllk ilikilerini.

Amerikan Emperyalizminin Ayrdedici zellikleri

19

Ne var ki, gnmzn karmak ve farkllklarla rlm dnyasnda bir tr kltrel standartlatrma ve eritme gerektiren bylesi bir egemenlik yapsnn tesisi ve srdrlmesi, Amerikan emperyalizminin imkanszn peinde komas sonucunu douruyor, onun temel zaaf noktas oluyor. Bildiimiz hegemonya yerine bu tr bir dntrerek yeniden kendi kar ve ihtiyalarna gre yeniden yaratmak, kendi hayat tarzndan mini dzenler oluturmak, evrensel kltrel bastrma ihtiras, sonunda, baarszla mahkum oluyor. Bu da, ahlak d krklklarna, ykc fkeye, yaz boz tahtasna dntrlm yeryz siyasalkltrel corafyasnda muhteris saldrganl gelitiriyor, istikrarszlk ve baarszln, geri ekilme zorunluluunun korkularn besleyerek kibirli saldrganln daha da kkrtyor. Sonunda ABD, bugnk Byk Ortadou Projesinde olduu gibi, sadece rejimleri deil, dzenleri, kltrleri, giderek, uygarlklar deitirmeye kalkyor, gcn ve imkanlarn imkanszn peine koarken kendini sadece fizik olarak deil moral olarak da tketiyor, sapkn tatminsizliindeki saldrganln kalclatryor... Amerika Birleik Devletleri, tarihsel, kltrel kkenleri itibariyle de iddete tapnan, srekli dman reten bir yapsal zellie sahip olagelmitir. Emperyalist saldrganln ve srekli militarizm reten dinamizmini meru klmak iin her eyden nce kendi halkn korkutmak ihtiyacn hissetmitir yneticileri. Byk Souk Sava saldrs ncesinde, etkili bir senatrn Trumana nce Amerikan halknn dn koparmalsn d bouna deildir. Amerikan silahl kuvvetlerinin en sava generallerinden Douglas McArthur, lkesinin bu zelliini kavraynca 1957 ylnda yle demitir:
Hkmetimiz, ar ulusal olaanst hal lklaryla bizi hep srekli korku ve ateli milliyetiliin hezeyan iinde tuttu. ayet hkmetin arkasnda kr bir sadakatle durmazsak, hep bizi yutacak bir korkun eytan ya ierde, ya da canavar bir yabanc g darda hazr beklemekteydi...

Bugn de, hegemonyay belirleyen pek ok ltte teki rakipleri tarafndan yakalanan ve hatta geilen ABDnin, temel ve kalc grnen askeri stnln, hegemonyay belirleyen ana lt yapmak iin uluslararas ilikilerin militarizasyonundan medet ummas, yeni dmanlar retmesi ve iddeti kutsamas bouna deildir. Korku ve dehet salmak Amerikan emperyalizminin karakterine o lde nfuz etmitir ki; tanm gerei, pek ok politik, kltrel, ekonomik, vb. arac kullanarak egemenliini derinleti-

20

Haluk Gerger

rip srdrmek isteyen klasik bir hegemon devletin normal nlemlerinin aksine, ABD, esasen belirleyici yntem olarak terr ve iddeti kabul etmektedir. Bugn, Avrupa ile ABD arasndaki temel anlamazlk konularndan biri de burada yatmaktadr. Deneyimli smrgeci ve olgun emperyalist gler olarak Avrupadaki mttefikleri, ABDnin iddete dayal reflekslerinin hem uzun vadede sonu getiremeyeceini dnmekte, hem de bunun sistemin genel karlar asndan sakncal olaca kaygsn dillendirmektedirler. 1995 ylnda nkleer gten sorumlu Amerikan Stratejik Komutanl (STRATCOM-U.S. Strategic Command) Souk Sava Sonrasnda Caydrcln Esaslar balkl bir rapor hazrlad. Raporda, Amerikan Devletinin baz unsurlarnn kontrolsz davranabilecei, akl d ve intikamc eylemlerde bulunabilecei dncesinin potansiyel dmanlarda yer etmesinin yararl olaca ne srlm, soukkanl ve rasyonel bir imaj yaratmann yanllna deinilmitir (ki, bu aslnda Sovyetlere kar da zellikle 1940 ve 50lerde ve ardndan da Reagan sonrasnda kullanlmt). Ulusal kiilikin byle iddet ve dengesiz saldrganlkla rlm biimde dnyaya yanstlmas, kendi bana ilgin bir ulusal karaktere iaret ettii ortadadr. Bakalarn haydutlukla sulayan bir devletin haydutsu imaj stratejik bir yarar mertebesine ykseltmesi, stelik, ulusal doktrininin nkleer silahlar alannda bile bir paras yapmas, sonra da bu bilinli verilen mesajdan korkup nlem almaya kalkanlar saldrgan emeller beslemekle sulayp cezalandrmas, klasik emperyalizmin basit, sradan, allagelmi, fakat konjonktrel kkrtmalarnn tesinde bir eylere iaret ettiini saptamak gerekmektedir. Amerikan rneinde hegemonlarn rza retmek-korku salmak dengesinin tersine evrildii bir anlay ve karakter sz konusudur. Son olarak, Amerikan emperyalizminin bir dier ayrdedici zellii olarak hegemon konumunu srdrne bakmak gerekmektedir. Hegemon lke, tanm gerei, herkesten gl olan demektir bir bakma. Genel olarak, bu gcn pek ok alan kapsamas da beklenir; ABDnin yapt gibi militer g gibi tek lte balanmas deil. Daha da nemlisi, zaman iinde, g kaybyla hegemonya yitimi bir lde paralellik arz eder. Oysa, bu, Amerika asndan hi de byle deildir. ABD rneinde, -burada ayrntsna girmeye gerek olmayan- ok ciddi ve zlemeyen yapsal zaaflara karn azalmayan, hatta yer yer, zaman zaman ar-

Amerikan Emperyalizminin Ayrdedici zellikleri

21

tan bir hegemonik etki sz konusudur. Bir baka ifadeyle, Amerikan saldrganlnn kkenlerinde sadece g ve bu gcn yaratt alglanan frsatlar yatmamaktadr. Amerikan davranlarna Zaaflar ve bundan kaynaklanan korkular da yn vermekte ve onun saldrganln belirlemektedir. ABD, sadece ekonomisinin, milli haslasnn, ticaretinin, askeriyesinin byklnde, geniliinde dnya birincisi deildir. O, ayn zamanda, 500 milyar dolarlara dayanm d ticaret ve bte aklarnda da dnya birincisidir. ABD, idam cezalarnda da dnya birincisidir. Reit olmayanlarn ve zihinsel zrllerin infaznda da. Yeryz nfusunun yzde 4yle dnya hapishane nfusunun yzde 25ini oluturarak da dnya rekoru krmaktadr. Yaam biiminin arklarn evirebilmek iin her gn, her 24 saat, 1.5 ila 2 milyar dolar arasnda dardan sermaye transferine ihtiya duyan bu lke, dnyann en borlu lkesidir de ayn zamanda. Pek ok alanda gerilemekte olan, rakiplerinin gerisinde kalan ve yapsal sorunlarn zmede, halknn arasnda tam zamanl alanlarnn da bulunduu on milyonlarcasnn en temel ihtiyalarn ve beklentilerini karlamakta aresizlii artk kantlanm bir devletin hegemonik konumunda grlen ykseli, hi kukusuz, zel bir durumdur. Karmzda, pek ok organ hastalkl, beyni dumura uramakta olan ve fakat buna karlk pazular gittike ien bir hilkat garibesi var ve o mahallenin kabadays konumunda. Umalm, insanlk, en bata Amerikan halk, bu zel durumdan, yok olmadan kmann insani bir yolunu bulur...n

22

Haluk Gerger

Kaynaka Gleijeses, P. (2003). The Rhetoric and Reality of American Foreign Policy, Saisphere, 2003 Hobsbawm, E. (2000). Antonio Polito ile sylei, The New Century, talyancadan ev. Allan Cameron, Londra, Abacus Gerger, H. (2004). Kan Tad:Belgelerle ABDnin Kara Kitab, 2. Bask, stanbul, Ceylan Yaynlar. Monblot, G. (2003). America is a Religion, The Guardian Weekly, 7-13 Austos 2003. Lieven, A. (2004). In the Mirror of Europe: The Perils of American Nationalism, Current History, Mart 2004 (http://www.ceip.org/files/publications/2004-03-01-Lieven-curhist.asp)