Você está na página 1de 3

Projekty AVT

##

Prosta przetwornica 12V/220V


2463

Do czego to suy?
Od pewnego czasu w listach skierowanych do Redakcji, a ostatnio take w miniankietach po jawiaj si proby o zaprezentowanie w EdW prostego ukadu przetwornicy napicia akumu latora na napicie zmienne 220V. Wielu Czy telnikom temat taki wydaje si bardzo trudny. Okazuje si jednak, e budowa najprostszego ukadu tego typu nie jest wcale skomplikowa

na. Najdroszymi elementami przetwornicy s: typowy sieciowy transformator toroidalny oraz dwa tranzystory mocy typu MOSFET. Cz sterujca jest bardzo prosta i tania. Przedstawiony dalej ukad zainteresuje wielu naszych Czytelnikw, poniewa jest prosty, niedrogi, a maksymalna moc wyjcio wa zaley praktycznie tylko od wielkoci transformatora.

Naley jednak doda, e jest to rozwiza nie bardzo proste i jego praktyczn przydat no do rnych nietypowych zastosowa trzeba sprawdzi we wasnym zakresie. Cho dzi midzy innymi o to, e ksztat przebiegu wyjciowego daleko odbiega od sinusoidy,

Rys. 1

VCC PR1 10k R1 39k C1 100n C5

R15 100R C6 100nc

+12V

B1 10A

AKU 12V

+
C2 1000u/16V

1000u/16V

U1

VCC 5 U2B 4093 4 T1 BUZ11

G TR1 X

Rtc

RCtc

Ctc

VCC

6 8 12 A D4 D3

O ()TRG (+)TRG O

10 11 13

6 1 2 U2A 4093

H 3

ASTBLE

REtrig

ASTBLE

OSC

T2 BUZ11

MR

toroid 100W 2x9V

4047
Wyjcie
K D1 9V1 R7 10k R11 1M T3 T4 3 R9 10k 2 1 R10 330R T6 PR2 1k T5 C3 1u R12 100k D2 LED G D6 D7 4xBAT85 R13 10k D8 R14 2,2R 2W L Y D5

R3 1k R4 1k VCC U2C 4093 9 8 U2D 4093 R8 100k 11 13 12

VCC VCC

VCC

VCC

B E

R5 10k

R6 10k

F Y1 PIEZO

10

C4 10u

96

Elektronika dla Wszystkich

220V

Projekty AVT
co jest rwnoznaczne z du zawartoci har monicznych, zwaszcza nieparzystych. Model pokazany na fotografii zosta sprawdzony w warunkach laboratoryjnych z rnymi typami obcienia (arwka, wier tarka, zasilacz), ale nie sprawdzano jego za chowania we wszystkich moliwych warun kach i przy jeszcze innym obcieniu. Nie ulega jednak wtpliwoci, e pomimo prostoty jest to dobry punkt startowy do rnych eksperymentw. Elementy D1, PR2, T4, T3, D3 pracuj w obwodzie kontrolujcym napicie akumu latora. Poniewa pobr prdu z akumulatora zazwyczaj bdzie duy, akumulator moe si szybko wyczerpa. Wspomniany obwd za pobiegnie gbokiemu wyadowaniu akumu latora, sygnalizujc dwikiem brzczyka Y1 i wiatem diody D3 obnienie si napicia poniej poziomu nastawionego za pomoc PR2. Nadmierne obnienie napicia spowo duje zatkanie otwartego dotychczas tranzy stora T4 i otwarcie T3. Spowoduje to zawie cenie diody D3, a dodatkowo stan niski na nce 12 bramki U2D spowoduje pojawienie si stanu wysokiego na wyjciu tej bramki. Uruchomi to generator z bramk U2C i brz czyk piezo Y2 wyda przerywany dwik ostrzegawczy. Napicie progowe sygnaliza tora mona ustawi za pomoc PR2. Obwd z elementami R14, D5...D8, T5, T6, D4 dwikiem i wieceniem diody D2 po informuje o przecieniu i przekroczeniu do puszczalnej wartoci prdu wyjciowego. Ukad dziaa nastpujco: na rezystorze R14 wystpuje spadek napicia, proporcjonalny do prdu wyjciowego. Napicie z tego rezystora jest prostowane w mostku D5...D8. Obwd opniajcy R11, C3 zapobiega faszywym alarmom wynikajcym z chwilowych impul sw prdowych. Dopiero gdy rednia warto prdu przekroczy ustalony poziom, otworz si tranzystory T5, T6, zawieci si dioda sy gnalizacyjna D4 i odezwie si brzczyk piezo. W prezentowanym ukadzie w niektrych obwodach bd pyn due prdy. Wystar czy policzy, e przy napiciu 12V moc 100W uzyskuje si przy prdzie przekraczaj cym 8A. Tak dua warto prdu oznacza, e kluczowe poczenia musz by wykonane grubszymi przewodami, przynajmniej o prze kroju 1...1,5mm2. Na schemacie ideowym ob wody te narysowano grubszymi liniami.

Uwaga! W ukadzie wystpuj napi cia grone dla ycia i zdrowia. Osoby niepenoletnie mog wykona i uru chomi ukad wycznie pod opiek wykwalifikowanych osb dorosych.
Szczegln uwag naley zwrci na ob wody tranzystorw mocy. Przewody do nich prowadzce powinny by moliwie krtkie, do 10cm, lub lepiej mniej. Po zmontowaniu pytki, a przed docze niem tranzystorw mocy i transformatora warto sprawdzi, czy ukad sterujcy wytwa rza przebieg prostoktny o czstotliwoci 50Hz i wypenieniu 50%.
Cig dalszy na stronie 111

Jak to dziaa?
Schemat ideowy przetwornicy 12V/220V po kazany jest na rysunku 1. Ukad tylko na po zr jest skomplikowany, w rzeczywistoci przetwornic stanowi cztery kluczowe elementy: transformator dwa tranzystory MOSFET ukad scalony CMOS 4047. Cz ukadu z elementami T3...T6, U2C, U2D peni jedynie rol pomocnicz i mona jej nie montowa (niewykorzystane wejcia U2C i U2D naley wtedy zewrze do masy albo do plusa zasilania). W najprostszej we rsji mona zrezygnowa z bramek U2A, U2B i poda sygnay z ukadu U1 bezpore dnio na bramki MOSFETw T1 i T2. rdem energii jest akumulator o napi ciu 12V i pojemnoci rzdu kilkudziesiciu amperogodzin. Kluczow rol peni transfor mator TR1. Jest to najzwyklejszy toroidalny transformator sieciowy z dwoma uzwojenia mi wtrnymi (220V/2x9V). Transformator ten wsppracuje z dwoma tranzystorami MOSFET T1 i T2, ktre wczane s na prze mian z czstotliwoci 50Hz. Aby czstotli wo bya stabilna, zastosowano popularny ukad czasowy CMOS 4047, ktry tu pracuje w roli generatora. Cz stotliwo oscylatora wynosi 100Hz, a na wyjciach dzielnika przez 2 (nki 10 i 11) wystpuj odwrcone z fazie przebiegi o cz stotliwoci 50Hz. W praktyce warto czstotli woci oscylatora (100Hz) wyzna czona jest przez elementy R1, PR1, C1 i mona j dokadnie ustawi z pomoc PR1. Na wyj ciu, czyli na uzwojeniu siecio wym transformatora, wystpuje przebieg zbliony ksztatem do prostokta. Przy zasilaniu z aku mulatora, ze wzgldu na rnego rodzaju straty oraz obnianie si napicia akumulatora, naley stosowa trans formator sieciowy o nominalnym napiciu wtrnym 2x9V, a nie 2x12V. W ukadzie mona stosowa transformatory o napiciach 2x8V...2x10V. Napicie wyjciowe zaley przede wszystkim od napicia akumulatora oraz przekadni transformatora, ale pewien wpyw ma rwnie obcienie.

Wykaz elementw
Rezystory
R1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39k R3,R4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1k R5R7,R9,R13 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10k R R8,R12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100k R10 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .330 R11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1M R14 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,2 2W R15 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100 PR1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10k miniaturowy PR2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1k miniaturowy

Monta i uruchomienie
Ukad sterujcosygnalizacyjny mona zmontowa na pytce pokazanej na rysunku 2. Monta pytki jest klasyczny i nie sprawi trudnoci.

Kondensatory
C1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100nF foliowy MKT C2,C5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1000F/16V C3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1F ceramiczny C4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10/16V C6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100nF ceramiczny

Pprzewodniki
D1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .dioda Zenera 9V1 D2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .LED zielona D3,D4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .LED czerwona D5D8 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .BAT85 D T1,T2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .BUZ11 T3T5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .BC548B T T6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .BC559B U1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4047 U2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4093

Pozostae
Rys. 2 Schemat montaowy Y1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .piezo z generatorem TR1 . . . toroid 100W 2x9V (nie wchodzi w skad kitu) Uwaga! Transformator TR1 oraz radiatory do tranzy storw T1, T2 nie wchodz w skad kitu AVT2463. 2 Naley je zdoby we wasnym zakresie.

Jak wspomniano, w wersji minimalnej nie musz by montowane wszystkie elementy. Wystarczy zmontowa U1, R1, C1, PR1, T1, T2, TR1. Dla pewnoci warto zmontowa te filtr R15, C2, C5, C6. W wersji minimalnej nie trzeba stosowa bramek U2A, U2B.

Komplet podzespow z pytk jest dostpny w sieci handlowej AVT jako kit szkolny AVT2463

Elektronika dla Wszystkich

97

Projekty AVT
Cig dalszy ze strony 97

Kto nie ma dostpu do miernika czstotliwoci, moe w miejsce PR1 R1 zastosowa jeden rezystor (lub dwa poczone szeregowo) o wartoci 45,5k. Czstotliwo najprawdopodobniej bdzie nieco odbiega od nominau, ale odchyka o 5, 10 czy nawet 20% w ogrom nej wikszoci przypadkw nie ma znaczenia. W ukadzie modelowym zastosowano transformator o mocy 100W, i co bardzo istotne, tranzystory T1, T2 podczas prb, nawet przy obci eniu wyjcia moc 80W grzay si niewiele. Nic nie stoi na przeszko dzie, by zastosowa transformator o innej mocy, mniejszej lub wikszej. Tranzystory sterujce typu BUZ11 maj rezystancj w stanie otwarcia tylko 0,03...0,04 i mog pracowa z prdami rzdu kilkudziesiciu amperw. Mona wic wyprbowa dziaanie ukadu z transformatorem o znacznie wikszej mocy, nawet 300W przy obcieniu wyjcia moc do 250W, stosujc bezpiecznik B1 o odpowiednim nominale. Stopie trudnoci projektu ustalono na 2 gwiazdki. Nie jest to zwi zane ze stopniem skomplikowania ukadu w podstawowej wersji pro jekt nie wymaga uruchamiania i od razu bdzie pracowa poprawnie, a odchyka czstotliwoci do 20% nie ma znaczenia. Dwie gwiazdki zwizane s z wystpowaniem w ukadzie napi potencjalnie miertel nych. Uwaga! Ukad nie by testowany podczas pracy z wszystkimi mo liwymi rodzajami obcienia. Ze wzgldu na przebieg wyjciowy, ksztatem zbliony do prostokta, niektre urzdzenia mog nie dziaa poprawnie, a nawet ulec uszkodzeniu. Krzysztof Nowak

98

Elektronika dla Wszystkich