Você está na página 1de 246

Aby rozpocz lektur, kliknij na taki przycisk , ktry da ci peny dostp do spisu treci ksiki.

Jeli chcesz poczy si z Portem Wydawniczym LITERATURA.NET.PL kliknij na logo poniej.

Lucjusz Anneusz Seneka

MYLI

Tower Press 2000 Copyright by Tower Press, Gdask 2000

De Providentia
15 ...Bonus tempore tantum a deo differt. Discipulus eius aemulatorque et vera progenies, quam parens ille magnificus, virtutum non lenis exactor, sicut severi patres, durius educat. 21 Nihil accidere bono viro mali potest: non miscentur contraria. 24 Marcet sine adversario virtus; tune apparet quanta sit quantumque polleat, cum quid possit patientia ostendit. 26 Non fert ullum ictum illaesa felicitas; at cui assidua fuit cum incommodis suis rixa, callum per iniurias duxit, nec ulli malo cedit sed etiam si cecidit de genu pugnat. 2 12 Mors illos consecrat, quorum exitum et qui timent laudant. 41 Prosperae res et in plebem ac vilia ingenia deveniunt: at calamitates terroresque mortalium sub iugum mittere proprium magni viri est. Semper vero esse felicem et sine morsu animi transire vitam ignorare est rerum naturae alteram partem. 43 Miserum te iudico, quod numquam fuisti miser. Transisti sine adversario vitam; nemo sciet quid potueris, ne tu quidem ipse. Opus est enim ad notitiam sui experimento; quid quisque posset nisi temptando non didicit. 44 Avida est periculi virtus et quo tendat, non quid passura sit cogitat, quoniam etiam quod passura est gloriae pars est.

45 Ipsis, inquam, deus consulit, quos esse quam honestissimos cupit, quotiens illis materiam praebet aliquid animose fortiterque faciendi ad quam rem opus est aliqua rerum difficultate: gubernatorem in tempestate, in acie militem intellegas. 4 68 Nolite, obsecro vos, expavescere ista, quae dii immortales velut stimulos admovent animis: calamitas virtutis occasio est. Illos merito quis dixerit miseros qui nimia felicitate torpescunt, quos velut in mari lento tranquillitas iners detinet; quidquid illis inciderit, novum veniet. Magis urgent saeva inexpertos, grave est tenerae cervici iugum.

*
Hos itaque deus, quos probat, quos amat, indurat, recognoscit, exercet; eos autem quibus indulgere videtur, quibus parcere, molles venturis malis servat. Erratis enim, si quem iudicatis exceptum: veniet et ad illum diu felicem sua portio; quisquis videtur dimissus esse, dilatus est.

*
Quare deus optimum quemque aut mala valetudine aut luctu aut aliis incommodis afficit? Quia in castris quoque periculosa fortissimis imperantur. 4 1011 Cum omnia quae excesserunt modum noceant, periculosissima felicitatis intemperantia est; movet cerebrum, in vanas mentes imagines evocat, multum inter falsum ac verum mediae caliginis fundit. Quidni satius sit perpetuam infelicitatem advocata virtute sustinere quam infinitis atque immodicis bonis rumpi? Lenior ieiunio mors est, cruditate dissiliunt. Hanc itaque rationem dii sequuntur in bonis viris quam in discipulis suis praeceptores, qui plus laboris ab is exigunt, in quibus certior spes est. 4 12 Quid mirum, si dure generosos spiritus deus temptat? Numquam virtutis molle documentum est.

*
Praebendi fortunae sumus, ut contra illam ab ipsa duremur: paulatim nos sibi pares faciet, contemptum periculorum assiduitas periclitandi dabit. 4 15 Nihil miserum est quod in naturam consuetudo perduxit. Paulatim enim voluptati sunt quae necessitate coeperunt.

4 1516 Quid miraris bonos viros, ut confirmentur, concuti? Non est arbor solida nec fortis nisi in quam frequens ventus incursat: ipsa enim vexatione constringitur et radices certius figit; fragiles sum quae in aprica valle creverunt. Pro ipsis ergo bonis viris est, ut esse interriti possint, multum inter formidolosa versari et aequo animo ferre quae non sunt mala, nisi male sustinenti. 51 Hoc est propositum deo quod sapienti viro, ostendere haec quae vulgus appetit, quae reformidat, nec bona esse, nec mala; apparebit autem bona esse, si illa non nisi bonis viris tribuerit, et mala esse, si tantum malis irrogaverit. 52 Nullo modo magis potest deus concupita traducere, quam si illa ad turpissimos defert, ab optimis abigit. 57 Fata nos ducunt et quantum cuique temporis restat prima nascentium hora disposuit. Causa pendet ex causa, privata ac publica longus ordo rerum trabit: ideo fortiter omne patiendum est, quia non, ut putamus, incidunt cuncta sed veniunt. Olim constitutum est quid gaudeas, quid fleas, et quamvis magna videatur varietate singulorum vita distingui, summa in unum venit: accipimus peritura perituri. 58 Grande solacium est cum universo rapi; quidquid est quod nos sic vivere, sic mori iussit, eadem necessitate et deos alligat. 5 89 Ille ipse omnium conditor et rector scripsit quidem fata, sed sequitur, semper paret, semel iussit. Quare tamen deus tam iniquus in distributione fati fuit, ut bonis viris paupertatem et vulnera et acerba funera ascriberet? Non potest artifex mutare materiam: hoc passa est. Quaedam separari a quibusdam non possunt, cohaerent, individua sunt. 5 10 Ignis aurum probat, miseria fortes viros.

O Opatrznoci
15 ...Jedyn rnic miedzy dobrym czowiekiem a Bogiem stanowi czas. Czowiek dobry jest uczniem Boga i jego naladowc, i prawdziwym synem, ktrego w wspaniay rodzic, nieustpliwie wymagajcy dzielnoci, wychowuje w twardej dyscyplinie, podobnie jak surowi ojcowie. 21 Dobrego czowieka nie moe spotka nic zego: przeciwiestwa nie chodz ze sob w parze. 24 Sabnie mstwo bez przeciwnika. Swoj wielko i si wtedy objawia, kiedy wytrwaniem okazuje, do czego jest zdolne. 26 Nieprzerwane powodzenie nie wytrzyma adnego ciosu. Lecz kto nieustannie zmaga si ze swoja niedol, ten cierpieniom zawdzicza hart, i nie ustpi przed adnym zem, a nawet jeli upadnie, bdzie walczy jeszcze na klczkach. 2 12 Ten przez mier staje si bogom podobny, czyj zgon nawet ci podziwiaj, ktrzy si boj mierci. 41 Nawet ludzie pospolici i mierni osigaj sukcesy; lecz tylko wielki czowiek zdolny jest odnie triumf nad groz i nieszczciami, jakie spadaj na miertelnikw. By zawsze szczliwym i przej przez ycie bez zgryzoty serca to nie zna drugiej strony porzdku wiata. 43 Uwaam ci za nieszczliwego, bo nigdy nie bye nieszczliwy. Przeszede przez ycie bez walki. Nikt si nie dowie, ani nawet ty sam, co potrafisz. Aby pozna samego siebie, trzeba si wystawia na prby. Tylko tak moe przekona si kady, na co go sta. 44 Prawdziwe mstwo chciwe jest niebezpieczestwa, i myli o tym, dokd zmierza, a nie co przecierpi, bo take cierpienie bdzie czci sawy. 45 Bg, powiadam, wspiera tych, ktrzy wedug jego pragnienia maj osign najwysz cnot, ilekro dostarcza im okazji do jakiego miaego i dzielnego czynu. Wymaga to jednak zmierzenia si z jak rzeczywist trudnoci: sternika ocenisz w czasie burzy, onierza w boju. 7

4 68 Zaklinam was, nie lkajcie si cikich dowiadcze, ktrymi bogowie niemiertelni dodaj niejako bodca ludzkim duszom. Nieszczcie jest okazj do wykazania mstwa. Susznie mgby kto nazwa nieszczliwymi tych, ktrzy gnuniej w nadmiernym dobrobycie, tych, ktrych jakby na spokojnym morzu wizi w bezruchu martwa cisza. Cokolwiek im si zdarzy, bdzie dla nich zaskoczeniem. Srogi los bardziej si daje we znaki ludziom nie zahartowanym, a jarzmo uciliwe jest dla mikkiego karku.

*
Tak wic Bg hartuje, bada, wiczy tych, ktrych poddaje prbom, ktrych kocha. Tych za, ktrych, jak si wydaje, oszczdza i ktrym pobaa, tych zostawia bezsilnymi wobec przyszych nieszcz. Mylicie si bowiem, jeli sdzicie, e kto moe tu by wyjtkiem: rwnie na tego, kto by dugo szczliwy, przyjdzie kolej. Ktokolwiek zdaje si by od tego zwolniony, otrzyma tylko odroczenie.

*
Dlaczego Bg na najlepszych zsya chorob albo smutek, albo inne dolegliwoci ? Bo przecie i na wojnie niebezpieczne rozkazy otrzymuj najdzielniejsi. 4 1011 Jakkolwiek wszystko, co przekracza miar, przynosi szkod, to jednak najbardziej niebezpieczne jest nieumiarkowane szczcie. Rozstraja ono mzg, wywouje urojenia w prnym umyle, okrywa gstym tumanem mgy przedzia midzy prawd a kamstwem. Czy nie lepiej jest z pomoc mstwa znosi cige nieszczcia, ni da si zama przez nieskoczone i bezmierne powodzenie? agodniejsza jest mier z godu, skoro niestrawno rozsadza. Bogowie kieruj si wic wobec ludzi prawych tak regu jak wychowawcy wobec swoich uczniw: wymagaj wikszej pracy od tych, w ktrych wiksza nadzieja. 4 12 C dziwnego, e Bg twardo dowiadcza szlachetne dusze? Mikko nie jest nigdy sprawdzianem cnoty.

*
Powinnimy si nadstawia na uderzenia Losu, aby si zahartowa na nie dziki niemu: powoli sprostamy mu, ustawiczne wystawianie si na cios zrodzi w nas pogard dla niebezpieczestw. 4 15 Nie ma adnego nieszczcia w tym, co przyzwyczajenie uczynio natur. Stopniowo bowiem staje si przyjemnoci to, co wyniko z koniecznoci. 4 1516 Dlaczego si dziwisz, e dobrzy ludzie poddawani s wstrzsom dla umocnienia? Mocne i

krzepkie jest tylko takie drzewo, w ktre czsto uderza wichura: wanie od uderze wichury zwiera si w sobie i mocniej zapuszcza korzenie. Kruche jest, ktre wyroso w sonecznej dolinie. A wic i ludzie szlachetni, dla swej wasnej korzyci, aby mogli sta si nieustraszeni, powinni czsto obraca si wrd niebezpieczestw i obojtnie znosi zdarzenia, ktre s zem jedynie dla tego, kto le je znosi. 51 Bg, podobnie jak i mdrzec, zmierza do wykazania, e to, czego poda i czego si boi posplstwo, nie jest ni dobre, ni ze. Okazuje si, e dobre jest, czym Bg obdarza jedynie dobrych ludzi, a ze, co zsya tylko zym. 52 Bg w aden sposb nie moe bardziej skompromitowa rzeczy, ktrych podamy, ni uyczajc ich ludziom podym, a odbierajc szlachetnym. 57 Przeznaczenie nami wada, i ju w pierwszej godzinie po urodzeniu kademu przydzielona jest jego porcja czasu. Przyczyny wzajemnie si zazbiaj, a to co osobiste i oglne czy si z dugim acuchem rzeczy: dlatego naley wszystko znosi mnie, gdy wbrew naszemu mniemaniu nic nie zdarza si przypadkowo, lecz nieuchronnie przychodzi. Dawno ju zostao ustalone, czym si bdziesz cieszy, czym smuci, i chocia wydaje si, e ycie poszczeglnych ludzi bardzo si rni od siebie, sprowadza si wszystko do jednego: skazani na zgub dostajemy to co skazane na zgub. 58 Jest wielk pociech, e unosi nas ta sama sia, co i kosmos. Czymkolwiek jest to, co kae nam tak y i tak umiera, rwnie i bogw pta t sam koniecznoci. 5 89 Wprawdzie w potny stwrca i wadca wszechrzeczy sam uoy wyroki Przeznaczenia, lecz zawsze ich przestrzega i jest posuszny temu, co raz postanowi. Dlaczego jednak Bg by tak niesprawiedliwy w przysdzaniu losu, e dobrym ludziom przypisa ndz, rany i okrutn mier? Nie moe twrca zmieni tworzywa: tylko tak dao si ono uksztatowa. Pewne rzeczy s nieodczne od innych, trzymaj si razem, s nierozdzielne. 5 10 Prb zota jest ogie, nieszczcie dzielnych ludzi.

De constantia sapientis
33 Nihil in rerum natura tam sacrum est, quod sacrilegum non inveniat, sed non ideo divina minus in sublimi sunt, si exsistunt qui magnitudinem multum ultra se positam non tacturi appetant; invulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur. 34 Numquid dubium est, quin certius robur sit quod non vincitur quam quod non lacessitur? Cum dubiae sint vires inexpertae, at merito certissima firmitas habeatur, quae omnis incursus respuit? Sic tu sapientem melioris scito esse naturae, si nulla illi iniuria nocet, quam si nulla fit. 42 Ut caelestia humanas manus effugiunt et ab bis qui templa diruunt ac simulacra conflant nihil divnitati nocetur, ita quidquid fit in sapientem proterve, petulanter, superbe, frustra temptatur. 5 35 Iniuria propositum hoc habet aliquem malo afficere; malo autem sapientia non relinquit locum unum enim illi malum est turpitudo, quae intrare eo ubi iam virtus honestumque est non potest : ergo, si iniuria sine malo nulla est, malum nisi turpe nullum est, turpe autem ad honestis occupatum pervenire non potest, iniuria ad sapientem non pervenit. Nam si iniuria alicuius mali patientia est, sapiens autem nullius mali est patiens, nulla ad sapientem iniuria pertinet. Omnis iniuria deminutio eius est in quem incurrit, nec potest quisquam iniuriam accipere sine aliquo detrimento vel dignitatis vel corporis vel rerum extra nos positarum. Sapiens autem nihil perdere potest; omnia in se reposuit, nihil fortunae credit, bona sua in solido habet contentus virtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest nam et in summum perducta incrementi non habent locum et nihil eripit fortuna nisi quod dedit; virtutem autem non dat, ideo nec detrahit libera est, inviolabilis, immota, inconcussa, sic contra casus indurat, ut ne inclinari quidem, nedum vinci possit; adversus apparatus terribilium rectos oculos tenet, nihil ex vultu mutat, sive illi dura sive secunda ostentantur. Itaque nihil perdet quod perire sensurus sit; unius enim in possessione virtutis est, ex qua depelli numquam potest, ceteris precario utitur: quis autem iactura movetur alieni? Quodsi iniuria nihil laedere potest ex his quae propria sapientis sunt, quia virtute salva sua salva sunt, iniuria sapienti non potest fieri. 72 Quodsi laedi nisi infirmior non potest, malus autem bono infirmior est, nec iniuria bonis nisi a dispari verenda est: iniuria in sapientem virum non cadit. 74 Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt. 10

8 12 ...Iustitia nihil iniustum pati potest, quia non coeunt contraria; iniuria autem non potest fieri nisi iniuste: ergo sapienti iniuria non potest fieri. Nec est quod mireris, si nemo illi potest iniuriam facere: ne prodesse quidem quisquam potest. Et sapienti nihil deest quod accipere possit loco muneris, et malus nihil potest dignum tribuere sapiente; habere enim prius debet quam dare, nihil autem habet quod ad se transferri sapiens gavisurus sit. Non potest ergo quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam divina nec iuvari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem vicinus proximusque dis consistit, excepta mortalitate similis deo. 9 34 ...Iniuriam nemo immota mente accipit, sed ad sensum eius perturbatur, caret autem perturbatione vir ereptus erroribus, moderator sui, altae quietis et placidae. Nam si tangit illum iniuria, et movet et impellit, caret autem ira sapiens, quam excitat iniuriae species, nec aliter careret ira nisi et iniuria, quam scit sibi non posse fieri. Inde tam erectus laetusque est, inde continuo gaudio elatus; adeo autem ad offensiones rerum hominumque non contrahitur, ut ipsa illi iniuria usui sit, per quam experimentum sui capit et virtutem temptat. 11 2 Nemo autem maiorem melioremque contemnit, etiam si facit aliquid, quod contemnentes solent. 14 1 Tanta quosdam dementia tenet, ubi sibi contumeliam fieri putent posse a muliere. Quid refert quam habeant, quot lecticarios habentem, quam oneratas aures, quam laxam sellam? Aeque imprudens animal est et, nisi scientia accessit ac multa eruditio, ferum, cupiditatium incontinens. 15 3 Qui dicit illud tolerabile sapienti, illud intolerabile, et animi magnitudinem intra certos fines tenet, male agit: vincit nos fortuna, nisi tota vincitur. 16 5 Iocis temperatis delectamur, immodicis irascimur. 17 2 Itaque materia petulantibus et per contumeliam urbanis detrahitur, si ultro illam et prior occupes; nemo risum praebuit qui ex se cepit. 19 1 Non est in rixam colluctationemque veniendum. Procul auferendi pedes sunt et quidquid horum ab imprudentibus fiet (fieri autem nisi ab imprudentibus non potest) neglegendum et honores iniuriaeque vulgi in promiscuo habendae. Nec his dolendum nec illis gaudendum...

11

19 2 Quis enim est, qui non possit contumeliam facere, si quisquam potest? 19 3 Omnia leviora accident expectantibus. Quo quisque honestior genere, fama, patrimonio est, hoc se fortius gerat, memor in prima acie altos ordines stare. Contumelias et verba probrosa et ignominias et cetera dehonestamenta velut clamorem hostium ferat et longinqua tela et saxa sine vulnere circa galeas crepitantia; iniurias vero ut vulnera, alia armis, alia pectori infixa, non deiectus, ne motus quidem gradu sustineat.

*
Assignatum a natura locum tuere. Quaeris quis hic sit locus? Viri.

12

O niezomnoci mdrca
33 Nie ma na wiecie niczego tak witego, eby nie byo naraone na witokradztwo, lecz rzeczy boskie nie s mniej wzniose przez to, e istniej ludzie, ktrzy godz w wielko, nie mogc jej jednak naruszy, gdy znajduje si ona daleko poza ich zasigiem. Nie to jest nienaruszalne, w co nikt nie godzi, lecz to, co nie podlega uszkodzeniu. 34 Czy mona wtpi, e pewniejsza jest taka potga, ktrej nie pokonano, ni taka, ktrej nie zaatakowano? Jeli nie wyprbowane siy s niepewne, to moc, ktra odpiera wszelkie napaci, uwaana jest susznie za najbardziej niepodwaaln. A wic musisz wiedzie, e lepsze cechy wykazuje taki mdrzec, ktremu adna niesprawiedliwo nie wyrzdza szkody, ni taki, ktrego nie spotyka adna niesprawiedliwo. 42 Podobnie jak moce niebieskie wymykaj si wadzy ludzkiej, a wito bstw nie doznaje adnej szkody od tych, co burz witynie i przetapiaj posgi, tak wszelkie bezczelne, zuchwae i tyraskie usiowania przeciwko mdrcowi s daremne. 5 35 Krzywda ma na celu wyrzdzi komu zo; mdro natomiast nie pozostawia miejsca na zo, jedynym bowiem zem dla niej jest haba, ktra nie moe wkroczy tam, gdzie przebywa ju cnota i uczciwo. Jeli wic nie istnieje adna krzywda bez za i adne zo bez haby, a haba nie moe dosign miejsca zajtego ju przez uczciwo, w takim razie krzywda nie dosiga mdrca. Bo jeli krzywda jest dowiadczeniem jakiego za, a mdrzec nie dowiadcza adnego za, adna krzywda nie dotyka mdrca. Wszelka krzywda przynosi uszczerbek temu, kogo spotyka, i nikt nie moe dozna krzywdy bez jakiej straty czy to moralnej, czy to cielesnej, czy te w rzeczach zewntrznych w stosunku do nas. Mdrzec natomiast nie moe niczego straci. Wszystko ulokowa w sobie, niczego nie zawierza Losowi, dobra swe opiera na trwaych podstawach, zadowala si cnot, ktra nie potrzebuje darw Losu, i dlatego nie moe si ani powiksza, ani zmniejsza. To bowiem, co osigno ju swoj peni, nie posiada moliwoci dalszego wzrostu, a Los nie wyrywa niczego innego, ni da. Cnoty za nie daje i dlatego jej nie odbiera. Jest ona wolna, nietykalna, niewzruszona, niezachwiana, tak zahartowana na ciosy, e nie da si nawet ugi, a c dopiero pokona! Wobec narzdzi tortur nie odwraca wzroku, nie zmienia zupenie wyrazu twarzy, gdy widzi przed sob cikie prby czy szczcie. Dlatego mdrzec nie straci niczego, co miaby odczuwa jako strat. Posiada jedynie cnot, ktrej nie pozwoli sobie zrabowa, wszystkim innym posuguje si jako poyczk: a kt by si wzrusza strat tego, co nie jest jego wasnoci? Jeli wic krzywda nie moe dotkn niczego, co naley do mdrca, bo nie tknita jest jego wasno, gdy nie tknita cnota mdrca nie moe spotka adna krzywda.

13

72 Jeli wic mona skrzywdzi tylko sabszego, a zy czowiek jest sabszy od dobrego, w takim razie dobry nie powinien obawia si krzywdy, chyba tylko od kogo, kto jest mu rwny. A wic mdrca nie moe spotka krzywda. 74 Wszelkie zbrodnie zostaj spenione ju nawet przed dokonaniem samego czynu, jeli jest dostatecznie zbrodnicza intencja. 8 12 Sprawiedliwo nie moe doznawa adnej niesprawiedliwoci, poniewa przeciwiestwa nie cz si ze sob. Krzywdy za nie mona wyrzdzi inaczej jak tylko w sposb niesprawiedliwy: a wic mdrca nie moe spotka adna krzywda. I nie ma si czemu dziwi, e nikt nie moe go skrzywdzi: bo nikt te nie moe mu odda przysugi. Z jednej strony mdrcowi nie brakuje niczego, co mgby przyj jako dar, z drugiej strony zy czowiek nie moe da nic godnego mdrca. Trzeba najpierw mie, eby da, niczego za nie ma, co by sprawio mdrcowi rado, gdyby to otrzyma. Nikt nie moe wic ani zaszkodzi, ani pomc mdrcowi, poniewa istoty boskie ani nie potrzebuj pomocy, ani nie mona ich skrzywdzi, a mdrzec przebywa w bliskim ssiedztwie bogw i podobny jest Bogu z wyjtkiem niemiertelnoci. 9 34 ...Nikt nie przyjmuje krzywdy z niewzruszonym spokojem umysu, lecz po doznaniu jej ogarnia go wzburzenie. Natomiast czowiek wolny od bdw, sam stanowicy o sobie, peen gbokiego i agodnego spokoju, nie ulega takiemu wzburzeniu. Jeli bowiem kogo tam dosiga krzywda, porusza go ona i podega. Lecz mdrzec nie odczuwa gniewu, ktry si rozpala na widok krzywdy, inaczej nie byby wolny od gniewu, gdyby nie by wolny od krzywdy, o ktrej wie, e nie moe go spotka. Dlatego jest taki mocny i pogodny, dlatego wci unosi go rado. I jest tak bardzo odporny na ciosy od ludzi i zdarze, e przynosi mu korzy nawet krzywda, dziki ktrej dowiadcza siebie i bada swoje mstwo. 11 2 Nikt nie gardzi czowiekiem wikszym i lepszym, nawet jeli robi co takiego, jak ludzie skonni do okazywania pogardy. 14 1 Niektrzy s a tak gupi, i myl, e moe ich znieway kobieta. Co za rnica, o jak kobiet idzie, ilu ma tragarzy lektyka, ilu kolczykami obcia uszy, w jak obszernym fotelu spoczywa? Jeli nie zdobdzie wiedzy i starannego wyksztacenia, jest to bezmylne i dzikie zwierz, niezdolne powcign namitnoci. 15 3 le czyni, kto mwi, e dla mdrca znone jest to, a tamto nieznone, kto narzuca wielkoci jego ducha pewne ciasne granice: jeli my cakowicie nie pokonamy Losu, on nas pokona.

14

16 5 Powcigliwe dowcipy bawi nas, rozpasane gniewaj. 17 2 Arogantom i bezczelnym dowcipnisiom odbiera si temat do kpinek, jeli si go dobrowolnie i pierwej podejmie. Nikt si nie narazi na cudzy miech, kto sam zacz od siebie. 19 1 Nie wolno wdawa si w sprzeczki i awantury. Trzeba wzi nogi za pas i zlekceway wszelkie obelgi od ludzi bezmylnych (a mog przyj tylko od bezmylnych) i jednakowo ocenia zaszczyty i krzywdy ze strony motochu. Pierwsze nie powinny nas radowa, drugie martwi... 19 2 Kto by to by, eby nas nie mg znieway, jeli kto w ogle moe? 19 3 Wszystko atwiej znie, czego si oczekuje. Im kto znaczniejszy rodem, saw, majtkiem, tym dzielniej powinien si sprawowa, pamitajc, e najlepsze oddziay stoj na pierwszej linii. Niechaj znosi zniewagi, obraliwe sowa, zniesawianie i wszelkie inne ponienia, tak, jak krzyki wrogw, jak daleko padajce pociski i kamienie, ktre wiszcz koo hemw nie ranic nikogo. Natomiast krzywdy, jak strzay, co utkwiy jedne w zbroi, inne w piersi, niech znosi niewyparty i nieporuszony z placwki.

*
Bro posterunku, ktry ci wyznaczya Natura! Jaki to posterunek? pytasz. Prawdziwego czowieka.

15

De ira
13 4 Sed dicendum est feras ira carere et omnia animalia praeter hominem; nam cum sit inimica rationi, nusquam tamen nascitur, nisi ubi rationi locus est. Impetus habent ferae, rabiem, feritatem, incursum; iram quidem non magis quam luxuriam, et in quasdam voluptates intemperantiores homine sunt. 15 2 Homo in adiutorium mutuum genitus est, ira in exitium; hic congregari vult, illa discedere, hic prodesse, illa nocere, hic etiam ignotis succurrere, illa etiam carissimos petere; hic aliorum commodis vel impendere se paratus est, illa in periculum, dummodo deducat, descendere. 15 3 Beneficiis enim humana vita constat et concordia, nec terrore sed mutuo amore in foedus auxiliumque commune constringitur. 18 1 Optimum est primum irritamentum irae protinus spernere ipsisque repugnare seminibus et dare operam, ne incidamus in iram. Nam si coepit ferre transversos, difficilis ad salutem recursus est, quoniam nihil rationis est, ubi semel affectus inductus est iusque illi aliquod voluntate nostra datum est: faciet de cetero, quantum volet, non quantum permiseris. 19 4 Hic erit utilis miles qui scit parere consilio; affectus quidem tam mali ministri quam duces sunt. I 11 2 Quae [sc. ira], ut aliquando propulit stravitque obvia, ita saepius sibi exitio est. I 11 8 Non est itaque utilis ne in proeliis quidem aut bellis ira; in temeritatem enim prona est et pericula, dum inferre vult, non cavet. Illa certissima est virtus quae se diu multumque circumspexit et rexit et ex lento ac destinato provexit. I 12 3 Fere enim iustum quisque affectum iudicat quem agnoscit. I 12 56 Nullus enim affectus vindicandi cupidior est quam ira et ob id ipsum ad vindicandum inhabilis: praerapida et amens, ut omnis fere cupiditas, ipsa sibi in id in quod properat opponitur. Itaque nec in pace nec in bello umquam bono fuit; pacem enim similem belli efficit, in armis 16

vero obliviscitur Martem esse communem venitque in alienam potestatem, dum in sua non est. Deinde non ideo vitia in usum recipienda sunt, quia aliquando aliquid effecerunt; nam et febres quaedam genera valetudinis levant, nec ideo non ex toto illis caruisse melius est: abominandum remedii genus est sanitatem debere morbo. Simili modo ira, etiam si aliquando ut venenum et praecipitatio et naufragium ex inopinato profuit, non ideo salutaris iudicanda est; saepe enim saluti fuere pestifera. I 14 3 Nemo, inquam, invenietur qui se possit absolvere, et innocentem quisque se dicit respiciens testem, non conscientiam. Quanto humanius mitem et patrium animum praestare peccantibus et illos non persequi, sed revocare! Errantem per agros ignorantia viae melius est ad rectum iter admovere quam expellere. I 15 3 Nil minus quam irasci punientem decet, cum eo magis ad emendationem poena proficiat, si iudicio lata est. I 16 1 Ergo ad coercitionem errantium sceleratorumque irato castigatore non opus est; nam cum ira delictum animi sit, non oportet peccata corrigere peccantem. I 17 2 Nil aliis instrumentis opus est, satis nos instruxit ratione natura. Hoc dedit telum firmum, perpetuum, obsequens, nec anceps nec quod in dominum remitti posset. Non ad providendum tantum, sed ad res gerendas satis est per se ipsa ratio... I 17 5 Affectus cito cadit, aequalis est ratio. I 20 2 Omnes, quos vecors animus supra cogitationes extollit humanas, altum quiddam et sublime spirare se credunt. Ceterum nil solidi subest, sed in ruinam prona sunt quae sine fundamentis crevere. Non habet ira cui insistat. I 20 6 ...Magnitudinem animi inconcussam intellego et introrsus solidam et ab imo parem firmamque, qualis inesse malis ingeniis non potest. Terribilia enim esse et tumultuosa et exitiosa possunt: magnitudinem quidem, cuius firmamentum roburque bonitas est, non habebunt. I62 Nec umquam committet virtus, ut vitia, dum compescit, imitetur; iram ipsam castigandam habet, quae nihilo melior est, saepe etiam peior is delictis quibus irascitur. Gaudere laetarique proprium et naturale virtutis est; irasci non est ex dignitate eius, non magis quam maerere:

17

atqui iracundiae tristitia comes est et in hanc omnis ira vel post paenitentiam vel post repulsam revolvitur. II 10 1 Inter cetera mortalitatis incommoda et hoc est, caligo mentium, nec tantum necessitas errandi sed errorum amor. II 10 3 Hac condicione nati sumus, animalia obnoxia non paucioribus animi quam corporis morbis, non quidem obtusa nec tarda, sed acumine nostro male utentia, alter alteri vitiorum exempla... II 10 67 ...Nemo autem naturae sanus irascitur. Quid enim, si mirari velit non in silvestribus dumis poma pendere? Quid, si miretur spineta sentesque non utili aliqua fruge compleri? Nemo irascitur, ubi vitium natura defendit. Placidus itaque sapiens et aequus erroribus, non hostis sed corrector peccantium... II 10 8 Lento adiutorio opus est contra mala continua et fecunda, non ut desinant, sed ne vincant. II 11 1 ...Periculosius est autem timeri quam despici. Si vero [ira] sine viribus est, magis exposita contemptui est et derisum non effugit: quid enim est iracundia in supervacuum tumultuante frigidius? II 11 4 Ita natura constituit, ut quidquid alieno metu magnum est, a suo non vacet.

*
Quidquid terret et trepidat. Non est ergo quare concupiscat quisquam sapiens timeri, nec ideo iram magnum quiddam putet, quia formidini est, quoniam quidem etiam contemptissima timentur ut venena et ossa pestifera et morsus. II 12 3 Atqui nihil est tam difficile et arduum, quod non humana mens vincat et in familiaritatem perducat assidua meditatio, nullique sunt tam feri et sui iuris affectus, ut non disciplina perdomentur. Quodcumque sibi imperavit animus, obtinuit... II 14 1 Numquam itaque iracundia admittenda est, aliquando simulanda, si segnes audientium animi concitandi sunt, sicut tarde consurgentis ad cursum equos stimulis facibusque subditis

18

excitamus. Aliquando incutiendus est iis metus apud quos ratio non proficit: irasci quidem non magis utile est quam maerere, quam metuere. II 15 4 Nemo autem regere potest nisi qui et regi. II 17 2 Nec latronem oportet esse nec praedam, nec misericordem nec crudelem: illius nimis mollis animus, huius nimis durus est; temperatus sit sapiens et ad res fortius agendas non iram sed vim adhibeat. II 18 2 Educatio maximam diligentiam plurimumque profuturum desiderat; facile est enim teneros adhuc animos componere, difficulter reciduntur vitia quae nobiscum creverunt. II 22 24 Ne apertis quidem manifestisque statim accedendum; quaedam enim falsa veri speciem ferunt. Dandum semper est tempus: veritatem dies aperit. Ne sint aures criminantibus faciles: hoc humanae naturae vitium suspectum notumque nobis sit, quod, quae inviti audimus, libenter credimus et, antequam iudicemus, irascimur. Quid, quod non criminationibus tantum, sed suspicionibus impellimur et ex vultu risuque alieno peiora interpretati innocentibus irascimur? Itaque agenda est contra se causa absentis et in suspenso ira retinenda; potest enim poena dilata exigi, non potest exacta revocari. II 24 1 Plurimum mali credulitas facit. Saepe ne audiendum quidem est, quoniam in quibusdam rebus satius est decipi quam diffidere. II 24 2 Nihil nisi quod in oculos incurret manifestumque erit credamus, et quotiens suspicio nostra vana apparuerit, obiurgemus credulitatem; haec enim castigatio consuetudinem efficiet non facile credendi. II 25 3 Ubi animum simul et corpus voluptates corrupere, nihil tolerabile videtur, non quia dura, sed quia mollis patitur. II 25 4 Nulla itaque res magis iracundiam alit quam luxuria intemperans et impatiens: dure tractandus animus est, ut ictum non sentiat nisi gravem. II 27 12 Quaedam sunt quae nocere non possunt nullamque vim nisi beneficam et salutarem habent, ut di immortales, qui nec volunt obesse, nec possunt; natura enim illis mitis et placida est, tam 19

longe remota ab aliena iniuria quam a sua. Dementes itaque et ignari veritatis illis imputant saevitiam maris, immodicos imbres, pertinaciam hiemis, cum interim nihil horum quae nobis nocent prosuntque ad nos proprie derigatur. Non enim nos causa mundo sumus hiemem aestatemque referendi: suas ista leges habent, quibus divina exercentur. Nimis nos suspicimus, si digni nobis videmur propter quos tanta moveantur. Nihil ergo horum in nostram iniuriam fit, immo contra nihil non ad salutem. II 28 1 Si volumus aequi rerum omnium iudices esse, hoc primum nobis persuadeamus, neminem nostrum esse sine culpa... II 28 24 Quis est iste qui se profitetur omnibus legibus innocentem? Ut hoc ita sit, quam angusta innocentia est ad legem bonum esse! Quanto latius officiorum patet quam iuris regula! Quam multa pietas, humanitas, liberalitas, iustitia, fides exigunt, quae omnia extra publicas tabulas sunt! Sed ne ad illam quidem artissimam innocentiae formulam praestare nos possumus: alia fecimus, alia cogitavimus, alia optavimus, aliis favimus; in quibusdam innocentes sumus, quia non successit. Hoc cogitantes aequiores simus delinquentibus, credamus obiurgantibus; utique bonis ne irascamur (cui enim non, si bonis quoque?), minime diis; non enim illorum vi, sed lege mortalitatis patimur quidquid incommodi accidit.

*
Dicetur aliquis male de te locutus: cogita an prior feceris, cogita de quam multis loquaris. II 28 57 Cogitemus, inquam, alios non facere iniuriam sed reponere, alios pro nobis facere, alios coactos facere, alios ignorantes, etiam eos, qui volentes scientesque faciunt, ex iniuria nostra non ipsam iniuriam petere: aut dulcedine urbanitatis prolapsus est, aut fecit aliquid, non ut nobis obesset, sed quia consequi ipse non poterat, nisi nos repulisset; saepe adulatio, dum blanditur, offendit. Quisquis ad se rettulerit, quotiens ipse in suspicionem falsam inciderit, quam multis officiis suis fortuna speciem iniuriae induerit, quam multos post odium amare coeperit, poterit non statim irasci, utique si sibi tacitus ad singula, quibus offenditur dixerit: hoc et ipse commisi. Sed ubi tam aequum iudicem invenies? Is qui nullius non uxorem concupiscit et satis iustas causas putat amandi, quod aliena est, idem uxorem suam aspici non vult. Et fidei acerrimus exactor est perfidus, et mendacia persequitur ipse periurus, et litem sibi inferri aegerrime calumniator patitur... II 28 8 Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt... II 29 1 Maximum remedium irae mora est.

20

II 29 2 De iis, quae narrata sunt, non debemus cito credere: multi mentiuntur, ut decipiant, multi, quia decepti sunt... II 29 4 Qui dicere tibi nisi clam non vult, paene non dicit... II 30 1 Iussus est: necessitati qius nisi iniquus suscenset? Laesus est; non est iniuria pati quod prior feceris. II 31 12 Iniqua quaedam iudicant homines, quia pati non debuerint, quaedam, quia non speraverint: indigna putamus quae inopinata sunt; itaque maxime commovent, quae contra spem expectationemque evenerunt, nec aliud est quare in domesticis minima offendant, in amicis iniuriam vocemus neglegentiam. II 31 3 Inviolatos nos etiam inimicis iudicamus esse debere, regis quisque intra se animum habet, ut licentiam sibi dari velit, in se nolit. II 31 5 Cum de unius moribus iudicabis, de publicis cogita. Ubi maxime gaudebis, maxime metues. Ubi tranquilla tibi omnia videntur, ibi nocitura non desunt sed quiescunt. Semper futurum aliquid quod te offendat existima. II 31 7 Nefas est nocere patriae: ergo civi quoque, nam hic pars patriae est sanctae partes sunt, si universum venerabile est , ergo et homini, nam hic in maiore tibi urbe civis est. Quid si nocere velint manus pedibus, manibus oculi? Ut omnia inter se membra consentiunt, quia singula servari totius interest, ita homines singulis parcent, quia ad coetum geniti sunt, salva autem esse societas nisi custodia et amore partium non potest. II 31 8 ...Si puniendus est cuicumque pravum maleficiumque ingenium est, poena neminem excipiet. II 32 1 Non enim ut in beneficiis honestum est merita meritis repensare, ita iniurias iniuriis. Illic vinci turpe est, hic vincere. Inhumanum verbum est et quidem pro iusto receptum talio.

21

II 32 3 Magni animi est iniurias despicere; ultionis contumeliosissimum genus est non esse visum dignum, ex quo peteretur ultio. Multi leves iniurias altius sibi demisere, dum vindicant: ille magnus et nobilis, qui more magnae ferae latratus minutorum canum securus exaudit. II 33 1 Si tamquam ad remedium venimus, sine ira veniamus, non quasi dulce sit vindicari, sed quasi utile; saepe autem satius fuit dissimulare quam ulcisci. Potentiorum iniuriae hilari vultu, non patienter tantum ferendae sunt: facient iterum, si se fecisse crediderint. Hoc habent pessimum animi magna fortuna insolentes: quos laeserunt et oderunt. II 34 1 Cum pare contendere anceps est, cum superiore furiosum, cum inferiore sordidum. Pusilli hominis et miseri est repetere mordentem... II 34 4 Cogitemus, quotiens ad ignoscendum difficiles erimus, an expediat nobis omnes inexorabiles esse: quam saepe veniam qui negavit petit! Quam saepe eius pedibus advolutus est, quem a suis reppulit! Quid est gloriosius quam iram amicitia mutare? II 34 5 Cadit statim simultas ab altera parte deserta; nisi paria non pugnant. Sed utrimque certabit ira, concurritur: ille est melior qui prior pedem rettulit, victus est qui vicit. III 2 23 Numquam populus universus feminae amore flagravit, nec in pecuniam aut lucrum tota civitas spem suam misit; ambitio viritim singulos occupat: impotentia una est malum publicum. Saepe in iram uno agmine itum est: viri feminae, senes pueri, principes vulgusque consensere, et tota multitudo paucissimis verbis concitata ipsum concitatorem antecessit; ad arma protinus ignesque discursum est et indicta finitimis bella aut gesta cum civibus... III 5 68 Praeterea ira, ut seponamus, quae mox secutura sunt, damna, insidias, perpetuam ex certaminibus mutuis sollicitudinem, dat poenas dum exigit; naturam hominis eiurat: illa in amorem hortatur, haec in odium; illa prodesse iubet, haec nocere. Adice quod, cum indignatio eius a nimio sui suspectu veniat et animosa videatur, pusilla est et angusta; nemo enim non eo, a quo se contemptum iudicat, minor est. At ille ingens animus et verus aestimator sui non vindicat iniuriam, quia non sentit. Ut tela a duro resiliunt et cum dolore caedentis solida feriuntur, ita nulla magnum animum iniuria ad sensum sui adducit, fragilior eo quod petit.

*
Ultio doloris confessio est; non est magnus animus, quem incurvat iniuria. Aut potentior te aut imbecillior laesit: si imbecillior, parce illi, si potentior, tibi.

22

III 6 1 Nullum est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse quo instigeris accidere. Pars superior mundi et ordinatior ac propinqua sideribus nec in nubem cogitur nec in tempestatem impellitur nec versatur in turbinem: omni tumultu caret; inferiora fulminantur. Eodem modo sublimis animus, quietus semper et in statione tranquilla collocatus, omnia infra se premens, quibus ira contrahitur, modestus et venerabilis est et dispositus;quorum nihil invenies in irato. III 6 3 Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit, ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur, quae animum in iras paret. III 7 12 Negotia expedita et habilia sequuntur actorem, ingentia et supra mensuram gerentis nec dant se facile et, si occupata sunt, premunt atque abducunt administrantem tenerique iam visa cum ipso cadunt: ita fit, ut frequenter irrita sit eius voluntas, qui non quae facilia sunt aggreditur, sed vult facilia esse quae aggressus est. Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea, quae paras quibusque pararis ipse, metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. Hoc interest, utrum quis fervidi sit ingenii an frigidi atque humilis: generoso repulsa iram exprimet, languido inertique tristitiam. Ergo actiones nostrae nec parvae sint nec audaces et improbae, in vicinum spes exeat, nihil conemur, quod mox adepti quoque successisse miremur. III 8 1 Demus operam, ne accipiamus iniuriam, quia ferre nescimus. Cum placidissimo et facillimo et minime anxio morosoque vivendum est; sumuntur a conversantibus mores et ut quaedam in contactos corporis vitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit... III 8 23 Nec tam valetudini profuit utilis regio et salubrius caelum quam animis parum firmis in turba meliore versari. Quae res quantum possit intelleges, si videris feras quoque convictu nostro mansuescere nullique etiam immani bestiae vim suam permanere, si hominis contubernium diu passa est: retunditur omnis asperitas paulatimque inter placida dediscitur. Accedit huc, quod non tantum exemplo melior fit qui cum quietis hominibus vivit, sed quod causas irascendi non invenit nec vitium suum exercet. Fugere itaque debebit omnis quos irritaturos iracundiam sciet. III 8 5 Elige simplices, faciles, moderatos, qui iram tuam nec evocent et ferant; magis adhuc proderunt summissi et humani et dulces, non tamen usque in adulationem, nam iracundos nimia assentatio offendit... III 11 1 Non expedit omnia videre, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit.

23

III 11 3 Non quemadmodum facta sit iniuria refert, sed quemadmodum lata... III 13 12 Pugna tecum ipse! Si vis vincere iram, non potest te illa. Incipis vincere, si absconditur, si illi exitus non datur. Signa eius obruamus et illam quantum fieri potest occultam secretamque teneamus. Cum magna id nostra molestia fiet, cupit enim exilire et incendere oculos et mutare faciem; sed si eminere illi extra nos licuit, supra nos est. In imo pectoris secessu recondatur feraturque, non ferat; immo in contrarium omnia eius indicia flectamus: vultus remittatur, vox lenior sit, gradus lentior; paulatim cum exterioribus interiora formantur. III 15 34 Si aeger animus et suo vitio miser est, huic miserias finire secum licet. Dicam et illi, qui in regem incidit sagittis pectora amicorum petentem, et illi, cuius dominus liberorum visceribus patres saturat: quid gemis, demens? Quid expectas, ut te aut hostis aliquis per exitium gentis tuae vindicet aut rex a longinquo potens advolet? Quocumque respexeris, ibi malorum finis est. Vides illum praecipitem locum? Illac ad libertatem descenditur. Vides illud mare, illud flumen, illum puteum? Libertas illic in imo sedet. Vides illam arborem brevem, retorridam, infelicem? Pendet inde libertas. Vides iugulum tuum, guttur tuum, cor tuum? Effugia servitutis sunt. Nimis tibi operosos exitus monstro et multum animi ac roboris exigentes? Quaeris quod sit ad libertatem iter? Quaelibet in corpore tuo vena! III 25 3 Illud non veniet in dubium, quin se exemerit turbae et altius steterit quisquis despexit lacessentis: proprium est magnitudinis verae non sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit, sic irritus ingenti scopulo fluctus assultat. Qui non irascitur, inconcussus iniuria perstitit, qui irascitur, motus est. III 26 1 Quid interest, quo quisque vitio fiat imprudens? Imprudentia par in omnibus patrocinium est. III 26 2 Maxima est enim factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam gravius afficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur. III 26 4 Quidquid itaque in alio reprenditur, id unusquisque in sinu suo inveniet. III 27 1 Quanto satius est sanare iniuriam quam ulcisci! Multum temporis ultio absumit, multis se iniuriis obicit, dum una dolet; diutius irascimur omnes quam laedimur. Quanto melius est abire in diversum nec vitia vitiis opponere!

24

III 28 6 At me hercules vir magnus ac iustus fortissimum quemque ex hostibus suis et pro libertate ac salute patriae pertinacissimum suspicit et talem sibi civem, talem militem contingere optat. III 29 1 Turpe est odisse quem laudes; quanto vero turpius ob id aliquem odisse, propter quod misericordia dignus est... III 31 1 Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde diis quoque irascimur, quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit, et paucis invidentem quantum sequatur a tergo ingentis invidiae. Tanta tamen importunitas hominum est, ut, quamvis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse. III 32 3 Ego vero nihil magis suaserim quam sumere ingentem animum et haec, propter quae litigamus, discurrimus, anhelamus, videre quam humilia et abiecta sint, nulli qui altum quiddam aut magnificum cogitat respicienda. III 33 4 Si totam mihi ex omnibus metallis, quae cum maxime deprimimus, pecuniam proferas, si in medium proicias quidquid thensauri tegunt, avaritia iterum sub terras referente, quae male egesserat: omnem istam congeriem non putem dignam quae frontem viri boni contrahat. Quanto risu prosequenda sunt quae nobis lacrimas educunt! III 36 4 De cetero vide, non tantum an verum sit quod dicis, sed an ille cui dicitur veri patiens sit; admoneri bonus gaudet, pessimus quisque rectorem asperrime patitur. III 41 12 Pacem demus animo, quam dabit praeceptorum salutarium assidua meditatio actusque rerum boni et intenta mens ad unius honesti cupiditatem. Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus: sequatur vel mala, dum bene merentis. III 43 45 Iam istum spiritum exspuemus. Interim, dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem; non timori cuiquam, non periculo simus, detrimenta, iniurias, convicia, vellicationes contemnamus et magno animo brevia feramus incommoda: dum respicimus, quod aiunt, versamusque nos, iam mortalitas aderit.

25

O gniewie
13 4 Naley zauway, e ani dzikie zwierzta, ani adne inne ywe stworzenie, z wyjtkiem czowieka, nie doznaj gniewu; bo chocia gniew jest wrogiem rozumu, nie rodzi si nigdzie tam, gdzie nie ma rozumu. Dzikie zwierzta maj popdy, zawzito, dziko, agresywno. Ale nie znaj gniewu, jak i rozpusty, cho nawet w niektrych rozkoszach mniej si hamuj od ludzi. 15 2 Ludzie narodzili si ku wzajemnej pomocy, gniew na zniszczenie. Ludzie pragn si czy, gniew chce rozdziela; czowiek chce pomaga, gniew szkodzi; czowiek wspiera nawet nieznajomych, gniew uderza nawet w najbliszych; czowiek gotw jest powici si dla dobra innych, gniew si narazi na niebezpieczestwo, byleby tylko innych narazi. 15 3 ycie ludzkie opiera si na yczliwoci i zgodzie, i nie strachem, ale wzajemn mioci wie si w sojusz i wspln pomoc. 18 1 Najlepiej jest natychmiast opanowa pierwsz pobudk do gniewu, zwalcza go w samych jego zarodkach i dokada stara, aby nie popa w ogle w gniew. Bo jeli gniew zacznie znosi nas na manowce, powrt do rwnowagi jest trudny, gdy rozum na nic si nie zda, gdzie raz wkroczya namitno i za nasz zgod otrzymaa jak wadz nad nami: potem uczyni, co zechce, a nie, na co jej pozwolisz. 19 4 Ten bdzie poytecznym onierzem, kto umie sucha rozsdku. Bo namitnoci rwnie le wykonuj rozkazy, jak i wydaj. I 11 2 I jak gniew czasami usuwa i obala zapory tak o wiele czciej sam sobie przynosi zgub. I 11 8 Gniew nie jest korzystny nawet w bitwach, czy te na wojnie; skonny jest bowiem do zuchwalstwa i nie wystrzega si sam niebezpieczestw, gdy chce je cign na innych. Najbardziej niezawodne jest takie mstwo, ktre dugo i dokadnie bada i trzyma si w ryzach, by uderzy w niespiesznie wyznaczonym kierunku. I 12 3 Niemal kady usprawiedliwia tak namitno, jak dostrzega w sobie.

26

I 12 56 adna namitno nie jest bardziej dna zemsty ni gniew, ktry te z tego wanie powodu jest niezdolny do wywarcia zemsty: gwatowny i bezrozumny, jak prawie kada dza, sam przeszkadza sobie w osigniciu tego, do czego dy. Dlatego nigdy nie przynosi dobra, ani w czasie pokoju, ani w czasie wojny; upodabnia bowiem pokj do wojny, a w boju zapomina, e bg wojny jest oboplny, i sam nad sob nie majc wadzy, dostaje si pod cudz. Dalej, nie powinno si korzysta z wad dlatego tylko, e kiedy byty jako poyteczne; przecie i gorczka przynosi ulg w pewnych rodzajach chorb, a nie znaczy to, eby nie byo lepiej wcale jej nie ulega. Odraajcy to rodzaj kuracji: zawdzicza zdrowie chorobie. W podobny sposb nie naley uwaa gniewu za rzecz zbawienn, nawet jeli kiedy, tak jak i trucizna, upadek czy rozbicie okrtu, przynis nieoczekiwan korzy. Nieraz bowiem wychodzio na zdrowie to co zgubne. I 14 3 Nie da si znale nikogo, twierdz, kto mgby si sam rozgrzeszy, i kady mwicy, e jest niewinny, wiadczy si ludmi, a nie wasnym sumieniem. O ile to bardziej ludzkie okaza grzesznikom agodne i ojcowskie serce, i nie ciga ich, ale przywoa! Nie znajcego drogi i zbkanego wrd pl lepiej jest naprowadzi na waciwy kierunek, nili odpdzi. I 15 3 Temu, kto wymierza kar, nic mniej nie przystoi ni gniew, poniewa kara tym bardziej przyczynia si do poprawy, jeeli jest zastosowana z rozwag. I 16 1 Aby poskromi bdzcych i zbrodniarzy, nie trzeba kara w gniewie. Gniew jest wystpkiem duszy, i nie trzeba, by winny naprawia cudze winy. I 17 2 Nie potrzeba nam innych narzdzi, skoro natura dostatecznie wyposaya nas w rozum. Daa nam t bro mocn, wieczn, posuszn, niezawodn i przeciwko swemu panu niezwrotn. Rozum sam przez si wystarcza nie tylko do przewidywania, ale i do dziaania... I 17 5 Namitno prdko wygasa, rozum jest rwnomierny. I 20 2 Wydaje si wszystkim, ktrych obkany duch wynosi poza myli czowiecze, e tchn czym wielkim i wzniosym. Jednak nie ma w tym nic trwaego, a to, co wzroso bez oparcia na mocnych podstawach, atwo opada. Gniew nie ma si na czym wesprze. I 20 6 ...Wielko ducha uwaam za rzecz nienaruszaln, spjn wewntrznie i z gruntu jednolit

27

i siln, i tak, co nie moe istnie w zdeprawowanych umysach. Mog one bowiem budzi groz, niepokj i przynosi zgub, ale nie bd miay wielkoci, ktrej oparciem i moc jest dobro. I 16 2 Cnota trzymajc w ryzach wady nie dopuci nigdy do tego, by miaa je naladowa. Uwaa, e powinna poskramia nawet gniew, co wcale nie lepszy, a czsto jest gorszy od bdw, przeciw ktrym wystpuje. Waciwe i naturalne dla cnoty jest cieszy si i radowa. Gniew, nie mniej nili smutek, nie licuje z godnoci cnoty: wanie smutek jest towarzyszem gniewnej zapalczywoci, i wszelki gniew obraca si w smutek po zawstydzeniu lub klsce. II 10 1 Wrd rnych wad ludzkoci jest i taka: zamienie umysu, tj. nie tylko konieczno bdzenia, lecz take mio bdu. II 10 3 Jest przeznaczeniem naszym rodzi si jako istoty podlege nie mniejszej iloci chorb duszy ni ciaa, jako istoty nie tpe wprawdzie ani ospae, ale le korzystajce ze swojej bystroci, jako wzajemne przykady wystpkw... II 10 67 ...Nikt zdrowy na umyle nie gniewa si na natur. Czemu bowiem miaby si dziwi, e jabka nie wisz na lenych krzewach? Albo czemu miaoby go wprawia w zdumienie to, e kolczaste krzaki i tarniny nie rodz adnych poytecznych owocw? Nikt si nie gniewa, gdy uomnoci broni natura. Tak i mdrzec agodny jest i wyrozumiay wobec bdw, nie wrg bdzcych, ale korektor... II 10 8 Potrzeba dugotrwaych rodkw przeciwko cigym i plenicym si niegodziwociom nie po to, eby ustay, lecz by nie odniosy zwycistwa. II 11 1 ...Niebezpieczniejsze jest wzbudzanie strachu nili pogardy. Jeli wic gniew jest bezsilny, to bardziej naraa si na lekcewaenie i nie umknie szyderstwu. C bowiem aoniejszego od wciekoci, ktra szaleje daremnie? II 11 4 Tak ustanowia natura, e cokolwiek uroso na cudzym strachu, samo nie jest ode wolne.

*
Co przeraa, samo take dry. Nie ma wic powodu, eby mdrzec pragn wzbudza lk, i dlatego nie uwaa on gniewu za co wielkiego, jako e wywouje strach, gdy nawet najbardziej pogardzane rzeczy, jak trucizna, trujce koci i ukszenia zdejmuj lkiem.

28

II 12 3 Nie ma sprawy tak uciliwej i trudnej, aby umys nie zdoa jej przezwyciy i oswoi ustawicznym rozmylaniem, i nie ma tak dzikich i samowolnych namitnoci, ktrych nie dao by si ujarzmi przez dyscyplin. Duch osiga wszystko, cokolwiek sobie rozkae... II 14 1 Nigdy nie naley dawa przystpu popdliwoci; niekiedy trzeba j udawa, eby pobudzi ospae umysy suchaczw, podobnie jak popdzamy konie leniwe do biegu, przykadajc ocienie lub agwie. Niekiedy trzeba napdzi strachu ludziom, wobec ktrych argumenty rozumowe nie zdaj si na nic. Gniew w kadym razie wcale nie wicej przynosi poytku nieli smutek czy lk. II 15 4 Tylko ten zdolny jest wada, kto potrafi podporzdkowa si wadzy. II 17 2 Nie trzeba by otrem ani ofiar, ani litociwym ani okrutnym: jeden zbyt mikkie ma serce, drugi za twarde. Bd umiarkowany, a dla energiczniejszego dziaania nie posuguj si gniewem, lecz si. II 18 2 Wychowanie wymaga jak najwikszej dbaoci i przelicznych zabiegw ze wzgldu na przyszo. atwo bowiem ksztatowa jeszcze mode dusze, trudno natomiast ukrci wady, ktre urosy wraz z nami. II 22 24 Nie naley przystawa od razu nawet na rzeczy oczywiste i jawne. Niektre bowiem kamstwa maj pozory prawdy. Zawsze trzeba poczeka: czas odkrywa prawd. Nie dawajmy pochopnie posuchu oszczercom: powinnimy zna i traktowa podejrzliwie t uomno natury ludzkiej, e chtnie wierzymy w to, czego nieradzi suchamy, i e wpadamy w gniew, zanim pomylimy. A c powiedzie o tym, e powodujemy si nie tylko oskareniami, lecz take podejrzeniami, i e le tumaczc sobie cudzy wyraz twarzy i umiech, gniewamy si na ludzi niewinnych? Dlatego wic trzeba broni sprawy czowieka nieobecnego przeciwko samemu sobie i trzyma w zawieszeniu wyrok. Zawsze bowiem mona wymierzy kar, ktra zostaa odroczona, ale wymierzonej nie sposb odwoa. II 24 1 Najwicej za wyrzdza atwowierno. Czsto nie naley nawet sucha donosw, bo w niektrych sprawach lepiej da si oszuka nili nie ufa. II 24 2 Powinnimy wierzy tylko w to, co naoczne i wyrane, a ilekro podejrzenie nasze okae si prne, gamy nasz atwowierno. Takie karcenie odzwyczai nas od pochopnej wiary.

29

II 25 3 Kiedy rozkosze zniszcz zarwno dusz jak ciao, wszystko wydaje si nieznone, nie dlatego, e twarde, lecz dlatego, e w, ktry odczuwa mikki. II 25 4 Nic bardziej nie rozpala popdliwoci ni wyuzdana i niecierpliwa swawola: z dusz naley obchodzi si twardo, aby odczuwaa jedynie miadce ciosy. II 27 12 S pewne siy, ktre nie mog szkodzi i nie maj innego znaczenia jak tylko dobroczynne i zbawienne, jak na przykad bogowie niemiertelni, ktrzy ani nie chc, ani nie mog wyrzdza szkody. Maj bowiem natur agodn i dobrotliw, tak samo niezdoln do krzywdzenia innych, jak siebie. Tylko wic gupcy i ludzie nie znajcy prawdy oskaraj ich o wcieko morza, o ulewne deszcze, o dokuczliwe zimy, gdy tymczasem adne z tych zjawisk, ktre przynosz nam szkod lub poytek, nie odnosz si specjalnie do nas. Nie z naszego przecie powodu powtarzaj si na wiecie zimy i lata: zjawiska te maj swe prawa, przez ktre speniaj si zamierzenia boskie. Wpadamy w zbytni zarozumiao, jeli widzimy si godni, aby z naszego powodu szy w ruch tak wielkie rzeczy. Nic z tego nie dzieje si na nasz szkod, owszem, wszystko dla naszego dobra. II 28 1 Jeli chcemy by sprawiedliwymi sdziami wszystkich spraw, to bdmy przede wszystkim przekonani o tym, e nikt z nas nie jest bez winy. II 28 24 Kt moe owiadczy, e jest niewinny podug wszystkich przepisw prawnych? Gdyby nawet tak byo, to jake ograniczona to niewinno: by dobrym wedle przepisw! O ile szerszy zakres maj nakazy powinnoci ni prawa! Jak wiele od nas wymaga mio, ludzko, szczodrobliwo, sprawiedliwo, wierno, a nic o nich nie ma w pastwowych kodeksach! Lecz nie potrafimy sprosta nawet owej tak ograniczonej normie niewinnoci. Jedne przewinienia popenilimy, inne zamylali, innych pragnli, a jeszcze innym sprzyjali. W niektrych sprawach jestemy niewinni, bo si nam nie udao. Biorc to pod uwag, bdmy wyrozumialsi dla winnych, wierzmy tym, ktrzy gani nas. Nie gniewajmy si przynajmniej na dobrych (bo jeli nawet na dobrych bdziemy si gniewali, to na kog nie?), a najmniej ju na bogw; jakakolwiek klska nas spotka, cierpimy nie wskutek ich woli, lecz na podstawie praw naszej miertelnoci.

*
Przypumy, e kto bdzie le mwi o tobie: pomyl, czy sam nie robie tego wczeniej, pomyl, o ilu ludziach ty le mwisz. II 28 57 Pomylmy nad tym, e jedni nie czyni nam krzywdy, lecz odpacaj za ni, e inni dziaaj dla naszego dobra, a jeszcze inni dziaaj pod przymusem, inni znowu bezwiednie, i e nawet ci, ktrzy krzywdz nas umylnie i wiadomie, nie maj na celu samej tylko krzywdy: 30

bo albo kto posun si za daleko chcc bysn dowcipem, albo zrobi co zego, nie eby nam zaszkodzi, lecz poniewa sam nie mgby osign celu, gdyby nas nie odepchn. Czsto take pochlebstwo, kiedy si stara przymila, obraa. Niechby sobie kady przypomnia, ile razy sam narazi si na faszywe podejrzenia, jak wielu swoim uczynkom przypadkowo nada pozory krzywdy, jak wielu ludzi, ktrych dawniej nienawidzi, zacz pniej kocha a wwczas nie bdzie mg od razu popada w gniew, zwaszcza jeli w kadym wypadku, w ktrym dozna przykroci, powie sobie najpierw po cichu: przecie i ja zrobiem to samo! Ale gdzie znale tak sprawiedliwego sdziego? Ten, ktry poda niejednej cudzej ony, uwaajc za dostateczny powd do mioci fakt, e jest ona cudza, ten sam czowiek nie chce, aby nawet spogldano na jego on. Tak i wiaroomca najgorliwiej domaga si wiernoci, krzywoprzysizca mci si za kamstwa, a faszywy oskaryciel ciko przeywa wytoczony mu proces. II 28 8 Nie spuszczamy z oczu cudzych bdw, a wasne chowamy za plecami. II 29 1 Na gniew najlepszym lekarstwem czas. II 29 2 Nie powinnimy zbyt szybko wierzy w to, co nam opowiadaj: wielu zmyla po to, aby oszukiwa, a wielu dlatego, e ich samych oszukano... II 29 4 Kto chce rozmawia z tob jedynie w tajemnicy, nie ma ci prawie nic do powiedzenia... II 30 1 Dano mu rozkaz: kt, jeli nie czowiek nieuczciwy, mgby oburza si na to co nieuniknione? Skrzywdzono go: nie jest to krzywda, jeeli cierpi to, co sam pierwej uczyni. II 30 12 Ludzie uwaaj pewne rzeczy za niesprawiedliwe, gdy nie powinni ich znosi, inne gdy si ich nie spodziewali: to co nieoczekiwane mamy za niezasuone; tak wic najbardziej wzburza to, co zdarza si wbrew nadziei i oczekiwaniu, i jest to jedyny powd, dlaczego w sprawach domowych drani nawet drobnostki i dlaczego w sprawach przyjani obojtno nazywamy krzywd. II 31 3 Sdzimy, e nawet dla wrogw powinnimy by nietykalni; kady w duszy czuje si krlem, chcc korzysta z nieograniczonej swobody, ale nie chcc jej przyzna w stosunku do siebie.

31

II 31 5 Gdy bdziesz osdza charakter jednego czowieka, pomyl nad charakterem spoeczestwa. Podczas najwikszej radoci najbardziej si bj. Gdzie wszystko wydaje si spokojne, tam nie przestay istnie niszczce siy, one drzemi. Pomyl, e zawsze moe co nadej, co uderzy w ciebie. II 31 7 Grzechem jest szkodzi ojczynie: wic take wspobywatelowi, gdy jest on czci ojczyzny jeeli czcigodna jest cao, to wite s rwnie czci a wic i szkodzi czowiekowi, bo jest on twoim wspobywatelem w wikszej wsplnocie. C by si stao, jeliby rce chciay szkodzi nogom, a oczy rkom? Podobnie jak zgadzaj si z sob wszystkie czonki, poniewa w interesie caoci jest poszanowanie kadego z osobna, tak samo ludzie powinni szanowa jednostki, poniewa urodzili si do wsplnego ycia, a spoeczestwo moe by zdrowe tylko dziki wzajemnej opiece i mioci swych czonkw. II 31 8 ...Jeliby kara kadego, kto ma charakter przewrotny i zy, to kara nie ominie nikogo. II 32 1 Jak w wypadku dobrodziejstw szlachetnie jest odpaca przysugami za przysugi, tak przeciwnie krzywdami za krzywdy. Tam hab przynosi by zwycionym, tutaj zwycistwo. Nieludzkie to sowo zemsta, cho przecie uznawane za synonim sprawiedliwoci. II 32 3 Wielkoduszno polega na lekcewaeniu krzywd. Najbardziej wzgardliwy rodzaj zemsty to taki, gdy si uwaa kogo za niegodnego zemsty. Wielu, biorc odwet za niewielkie krzywdy, jeszcze je pogbia. Ten jest wielki i szlachetny, kto zwyczajem wielkiego zwierza obojtnie sucha szczekania maych pieskw. II 33 1 Jeli posugujemy si zemst jako rodkiem zaradczym, posugujmy si bez gniewu i jakby czym poytecznym, ale nieprzyjemnym. Czsto jednak lepiej udawa, e nie zauwayo si krzywdy nieli mci si. Krzywdy od moniejszych naley znosi nie tylko cierpliwie, lecz i z pogodn twarz: wyrzdz je oni znowu, jeli bd przekonani, e wyrzdzili. To maj najgorszego nadci pych wskutek wielkiego powodzenia, e nienawidz tych, ktrym szkodz. II 34 1 Spr z rwnym jest ryzykowny, z silniejszym szaleczy, ze sabszym haniebny. Miaki i ndzny to czowiek, ktry ugryziony, gryzie. II 34 4 Ilekro trudno nam bdzie przebaczy, pomylmy, czy byoby dla nas korzystne, jeliby wszyscy byli nieubagani: jake czsto prosi o przebaczenie, kto go odmwi! Jake czsto czoga si u stp, kogo odtrci od siebie! C bardziej chwalebnego ni zagniewanie przemieni w przyja?

32

II 34 5 Wrogo natychmiast znika, jeli si jej wyrzeknie jedna ze stron. Bij si tylko tacy sami. Lecz oto obie strony ponosi gniew, rozpoczyna si walka: ten bdzie lepszy, kto si pierwszy wycofa, zwyciony ten, kto zwyciy. III 2 23 Nigdy cay lud nie pon mioci do jednej kobiety, nigdy spoeczestwa w caoci nie porwao pragnienie pienidzy lub zysku. dza zaszczytw ogarnia poszczeglnych ludzi z osobna: tylko nieopanowanie bywa zem pospolitym. Czsto w jednym szeregu ruszano pod sztandary gniewu: mczyni, kobiety, starcy, dzieci, panowie i posplstwo jednoczyli si zgodnie, i cay tum, podegnity kilku zaledwie sowami, wyprzedza samego podegacza. Natychmiast rwali si do ognia i miecza, do wypowiadania wojen ociennych albo prowadzenia domowych... III 5 68 Co wicej, gniew pomijajc ju jego bezporednie nastpstwa, jak straty, podstpy, cigy niepokj w wyniku wzajemnych konfliktw ponosi kar, kiedy j wymierza. Zapiera si bowiem natury ludzkiej: ona wzywa do mioci, on do nienawici; ona kae pomaga, on szkodzi. Poza tym, chocia gniewne oburzenie pochodzi z nadmiernej godnoci wasnej i wydaje si przejawem wielkiego ducha, w istocie jest czym ndznym i ciasnym. Kady bowiem jest mniejszy od tego, kogo ma za swego wzgardziciela. Tymczasem duch naprawd wielki, znajcy sw prawdziw warto, nie dochodzi krzywdy, poniewa jej nie odczuwa. Jak odskakuj pociski od twardej powierzchni i jak odbija si blem rbanie w lity materia, tak adna krzywda nie doprowadzi do tego, aby j odczul w wielki duch, bo jest bardziej krucha ni cel, w ktry godzi.

*
Zemsta jest wyznaniem cierpienia. Nie jest wielki duch, ktrego ugnie krzywda. Ten, kto ci obrazi, jest albo silniejszy, albo sabszy od ciebie: jeeli sabszy, oszczd go, jeeli silniejszy, oszczd siebie. III 6 1 Nie ma pewniejszego dowodu wielkoci ni to, e nie moe si zdarzy nic, co by ci wzburzyo. Wysze sfery wszechwiata, bardziej uporzdkowane i bliskie gwiazd, nie cz si w chmury, nie podlegaj burzom ani si nie kbi w wirach powietrznych: s wolne od wszelkiego zgieku, natomiast nisze sfery hucz od gromw. Tak samo duch wzniosy jest zawsze spokojny i pozostaje w zacisznej przystani, tumi w sobie wszystko, co wywouje gniew, jest skromny, godny szacunku i uadzony. Nic z tego nie znajdziesz w czowieku zagniewanym. III 6 3 Nigdy temu, kto si rozprasza na wiele spraw, dzie nie mija tak szczliwie, aby czy to z przyczyny ludzi, czy te rzeczy nie spotkaa go przykro, rodzca w duszy zo.

33

III 7 12 Proste i atwe zadania poddaj si woli wykonawcy, wielkie i ponad jego siy, prawie si nie poddaj, a jeli je podejmie, ujarzmiaj go i uwodz i wal si wraz z nim, kiedy mu si wydaje, e ju je pokona: dzieje si wic tak, e czsto daremne s pragnienia czowieka, ktry nie przystpuje do tego co atwe, lecz chce, aby atwe byo to, do czego przystpi. Ilekro bdziesz czego prbowa, zmierz swoje siy, a zarazem swoje zamiary i rodki. al bowiem z powodu niewykonania dziea napeni ci gorycz. Tutaj rnica czy kto odznacza si gorcym usposobieniem, czy te chodnym i ulegym: w czowieku wielkodusznym poraka wywoa gniew, w sabym i gnunym smutek. A wic niech dziaania nasze nie bd mierne, ani te zuchwae czy pochopne, ograniczajmy nasz nadziej do najbliszej przyszoci, nie prbujmy niczego, co by nas pniej, po wykonaniu, mogo zdumiewa, e si udao. III 8 1 Starajmy si nie naraa na krzywdy, poniewa nie umiemy ich znosi. Powinnimy wspy z osobami moliwie najbardziej agodnymi i uprzejmymi, jak najmniej niespokojnymi i zgryliwymi. Przejmujemy obyczaje od tych, z ktrymi obcujemy, i podobnie jak pewne choroby ciaa przechodz na stykajcych si z nimi, tak dusza przekazuje swoje wady najbliszym... III 8 23 Ani odpowiednia okolica, ani zdrowy klimat nie s tak skutecznym lekarstwem dla chorych, jak dla sabych dusz przebywanie w lepszym otoczeniu. Zrozumiesz znaczenie tego czynnika, jeli zauwaysz, e dzikie zwierzta dziki obcowaniu z nami staj si agodne i e adna, nawet najstraszniejsza bestia nie zachowuje swojej drapienoci, gdy dugo przebywa w towarzystwie czowieka. Wszelka jej dziko zostaje stpiona i w spokojnych warunkach powoli idzie w zapomnienie. Ponadto czowiek, ktry wspyje z ludmi agodnymi, nie tylko za ich wzorem staje si lepszy, lecz nie znajdujc okazji do gniewu, nie rozwija tej swojej saboci. Musi wic unika tych wszystkich, o ktrych wie, e bd go pobudza do gniewu. III 8 5 Wybieraj towarzystwo ludzi prostych, atwych we wspyciu, opanowanych, ktrzy nie wywouj twojego gniewu, a bd go cierpliwie znosili. Jeszcze bardziej uyteczni bd dla ciebie ludzie ustpliwi, delikatni i mili, nie posuwajcy si jednak a do pochlebstw, bo nadmiar aprobaty drani popdliwych. III 11 1 Nie jest dobrze wszystko widzie i wszystko sysze. Niechby uszy naszej uwagi liczne krzywdy, ktrych wikszoci nie odczuwa ten, kto o nich nie wie. III 11 3 Nie idzie o to, w jaki sposb wyrzdzono krzywd, lecz w jaki j sposb znoszono... III 13 12 Walcz sam ze sob! Jeli zechcesz pokona gniew, on nie pokona ciebie. Zaczynasz zwy34

cia, kiedy on si kryje, gdy nie znajduje dla siebie ujcia. Starajmy si zatai jego oznaki i o ile to moliwe, trzymajmy go w gbokim ukryciu. Bdzie to dla nas bardzo uciliwe, gniew bowiem gotw si wyrwa, rozpomieni nam oczy i zmieni wyraz twarzy. Lecz jeeli mu pozwolimy wydosta si z nas, zaraz wemie nad nami gr. Naley go chowa na samym dnie serca i znosi, a nie pozwala, aby nas ponosi. Wszystkie jego objawy na wszelki sposb starajmy si odmieni: wypogodmy oblicze, zagodmy gos, chodmy swobodniejszym krokiem. Stopniowo za tymi zewntrznymi zmianami pjd wewntrzne. III 15 34 Jeeli dusza jest chora i nieszczliwa z powodu swej niedoskonaoci, wolno jej skoczy ze sob i swoim nieszczciem. Take i temu, ktry wpad w rce tyrana godzcego strzaami w piersi przyjaci, i temu, ktrego pan karmi ojcw wntrznociami ich dzieci, powiem: Czemu jczysz, gupcze? Po c czekasz, aby jaki wrg pomci ci przez zniszczenie twojego narodu lub aby jaki potny krl przyby ci z daleka na pomoc? Gdziekolwiek popatrzysz, tam kres twoich nieszcz. Widzisz t przepa? Tamtdy wiedzie droga ku wolnoci. Widzisz tamto morze, tamt rzek, tamt studni ? Tam na samym dnie znajduje si wolno. Widzisz tamto niskie, usche, bezpodne drzewo? Z jego gazi zwisa twoja wolno. Widzisz swoje gardo, swoj szyj, swoje serce? Tdy ucieczka z niewoli. Wskazuj ci wyjcia zbyt uciliwe i wymagajce zbyt wiele odwagi i siy? Pytasz, jaka jest droga do wolnoci? Jest ni kada ya w, twoim ciele. III 25 3 Nie ulega wtpliwoci, e kto wzgardzi swymi przeladowcami, ten wydoby si z przecitnoci i wznis si ponad ni: dowodem prawdziwej wielkoci jest to, e nie zauwaa si ciosu. Tak ogromny zwierz spokojnie patrzy na szczekajce psy, tak fala daremnie uderza w potn ska. Kto nie wpada w gniew, ten trwa nieporuszony, niedostpny krzywdzie, lecz kogo gniew ponosi, ten runie. III 26 1 C za rnica, jaka kogo wada ogupia? Gupota jednako patronuje wszystkim. III 26 2 To jest najwiksza kara za wyrzdzon krzywd, e si j wyrzdzio, i nikt nie zostaje dotkliwiej ukarany ni ten, kto jest wydany na katusze wyrzutw sumienia. III 26 4 Wszystko, co potpiamy u innych, znajdziemy we wasnej duszy. III 27 1 O ile korzystniej naprawi krzywd nieli mci si! Zemsta pochania wiele czasu, a mciciel naraa si na wiele krzywd, gdy cierpi z powodu jednej. Wszyscy gniewamy si duej, ni doznajemy krzywdy. O ile lepiej zaj si czym zupenie innym ni bdom przeciwstawia bdy.

35

III 28 6 Lecz doprawdy czowiek wielki i sprawiedliwy szanuje swych najdzielniejszych wrogw, nieugicie bronicych wolnoci i szczcia ojczyzny, i yczy sobie, aby los dal mu takich wspobywateli, takich towarzyszy broni. III 29 1 Haniebnie jest nienawidzi tego, kto zasuguje na twoje pochway. O ile haniebniej jednak nienawidzi kogo z tego powodu, dla ktrego zasuguje na twoj lito. III 31 1 Nikt, kto popatruje na cudze, nie zadowala si wasnym: dlatego gniewamy si nawet na bogw, e kto nas wyprzedza, lecz zapominamy, ilu zostao za nami i jak ogromna zawi idzie za tym, ktry zazdroci tylko nielicznym. Ale tak wielka jest chciwo ludzi, e choby otrzymali wiele, to i tak uwaaj za krzywd, e przecie mogli otrzyma wicej. III 32 3 Sam, doprawdy, niczego bym ci nie doradza bardziej ni tego, aby obra wielkoduszn postaw i aby uprzytomni sobie, jak niskie, marne i niegodne czowieka, majcego jakie wzniose i szlachetne cele, jest to, o co si spieramy, za czym gonimy, do czego wzdychamy. III 33 4 Gdyby ofiarowa mi wszystkie pienidze ze wszystkich kopal, w ktrych gorliwie kujemy, gdyby postawi mi przed oczyma wszystko, co kryj skarbce bo chciwo ludzka chowa z powrotem pod ziemi to, co na nieszczcie z niej wydobya to cay ten stos bogactw nie byby moim zdaniem wart, by zmarszczyo si czoo prawdziwego czowieka. Jake mieszy powinny nas rzeczy, ktre wyciskaj nam zy! III 36 4 Na przyszo zastanawiaj si nie tylko nad tym, czy prawd jest, co mwisz, ale czy ten, do kogo mwisz, wytrzyma prawd. Dobry przyjmuje upomnienia z radoci, lecz im kto gorszy, tym gorzej znosi pouczenia. III 41 12 Dbajmy o spokj ducha, ustawicznie rozwaajc zbawienne nauki, czynic dobrze i myli kierujc wycznie ku podaniu tego co szlachetne. Kierujmy si jedynie sumieniem, nie rbmy niczego dla ludzkiej opinii. Nieche o nas bdzie i za, bylebymy zasugiwali na dobr. III 43 45 Ju niedugo wyzioniemy ducha. Tymczasem jednak, dopki oddychamy, dopki jestemy wrd ludzi, postpujmy po ludzku. Nie bdmy dla nikogo postrachem ani zagroeniem, gardmy stratami, krzywdami, obelgami, kpinami i znomy wielkodusznie te przelotne niedogodnoci. Ani si obejrzysz, jak mwi, ani obrcisz, a ju nadchodzi mier.

36

Ad Marciam de consolatione
17 Quemadmodum omnia vitia penitus insidunt, nisi, dum surgunt, oppressa sunt, ita haec quoque tristia et misera et in se saevientia ipsa novissime acerbitate pascuntur et fit infelicis animi prava voluptas dolor. 44 Nec quicquam pulchrius existimo quam in summo fastigio collocatos multarum rerum veniam dare, nullius petere... 55 Simul cogita non esse magnum rebus prosperis fortem gerere, ubi secundo cursu vita procedit: ne gubernatoris quidem artem tranquillum mare et obsequens ventus ostendit, adversi aliquid incurrat oportet, quod animum probet. 6 23 Sed si nullis planctibus defuncta revocantur, si sors immota et in aeternum fixa nulla miseria mutatur et mors tenuit quidquid abstulit, desinat dolor, qui perit. Quare regamur nec nos ista vis transversos auferat! Turpis est navigii rector, cui gubernacula fluctus eripuit, qui fluvitantia vela deseruit, permisit tempestati ratem; at ille vel in naufragio laudandus, quem obruit mare clavum tenentem et obnixum. 72 Nec ulli animali longum fetus sui desiderium est nisi homini, qui adest dolori suo nec tantum, quantum sentit, sed quantum constituit, afficitur. 74 Paupertatem, luctum, ambitionem alius aliter sentit, prout illum consuetudo infecit, et imbecillum impatientemque reddit praesumpta opinio de non timendis terribilis. 9 12 Unde ergo tanta nobis pertinacia in deploratione nostri, si id non fit naturae iussu? Quod nihil nobis mali, antequam eveniat, proponimus, sed ut immunes ipsi et aliis pacatius ingressi iter alienis non admonemur casibus illos esse communes. Tot praeter domum nostram ducuntur exsequiae: de morte non cogitamus; tot acerba funera: nos togam nostrorum infantium, nos militiam et paternae hereditatis successionem agitamus animo; tot divitum subita paupertas in oculos incidit: et nobis numquam in mentem venit nostras quoque opes aeque in lubrico positas. Necesse est itaque magis corruamus: quasi ex inopinato ferimur; quae multo ante provisa sunt, languidius incurrunt.

37

95 Aufert vim praesentibus malis qui futura prospexit. 10 2 Itaque non est quod nos suspiciamus tamquam inter nostra positi: mutua accepimus. Usus fructusque noster est, cuius tempus ille arbiter muneris sui temperat, nos oportet in promptu habere quae in incertum diem data sunt, et appellatos sine querella reddere: pessimi debitoris est creditori facere convicium. 10 3 Saepe admonendus est animus, amet ut recessura, immo tamquam recedentia: quidquid a fortuna datum est, tamquam exempto auctore possideas. 11 1 Quid opus est partes deflere? Tota flebilis vita est: urgebunt nova incommoda, priusquam veteribus satis feceris. Moderandum est itaque vobis maxime, quae immoderate fertis, et in multos dolores humani pectoris vis dispensanda. 11 35 Quid est homo? Quolibet quassu vas et quolibet fragile iactatu; non tempestate magna, ut dissiperis, opus est: ubicumque arietaveris, solveris. Quid est homo? Imbecillum corpus et fragile, nudum, suapte natura inerme, alienae opis indigens, ad omnis fortunae contumelias proiectum, cum bene lacertos exercuit, cuiuslibet ferae pabulum, cuiuslibet victima, ex infirmis fluidisque contextum et lineamentis exterioribus nitidum, frigoris, aestus, laboris impatiens, ipso rursus situ et otio iturum in tabem, alimenta metuens sua, quorum modo inopia deficit, modo copia rumpitur, anxiae sollicitaeque tutelae, precarii spiritus et male haerentis, quem pavor repentinus aut auditus ex improviso sonus auribus gravis excutit, sollicitudinis semper sibi nutrimentum, vitiosum et inutile. Miramur in hoc mortem, quae unius singultus opus est? Numquid enim, ut concidat, magni res molimenti est? Odor illi saporque et lassitudo et vigilia et umor et cibus et sine quibus vivere non potest mortifera sunt; quocumque se movit, statim infirmitatis suae conscium, non omne caelum ferens, aquarum novitatibus flatuque non familiaris aurae et tenuissimis causis atque offensionibus morbidum, putre, causarium, fletu vitam auspicatum, cum interim quantos tumultus hoc tam contemptum animal movet! In quantas cogitationes oblitum condicionis suae venit! Immortalia, aeterna volutat animo et in nepotes pronepotesque disponit, cum interim longa conantem eum mors opprimit et hoc, quod senectus vocatur, paucissimorum est circuitus annorum. 12 3 ...Si ponatur electio, utrum satius sit non diu felicem esse an numquam, melius est discessura nobis bona quam nulla contingere. 12 4 Nulli fere et magna bona et diuturna contingunt, non durat nec ad ultimum exit nisi lenta felicitas...

38

*
Nullam tam miseram nominabis domum, quae non inveniat in miseriore solacium. 15 4 Iube singulos conferre rationem: nulli contigit impune nasci. 16 8 Est quidem haec natura mortalium, ut nihil magis placeat quam quod amissum est: iniquiores sumus adversus relicta ereptorum desiderio. 19 5 Mors dolorum omnium exsolutio est et finis, ultra quem mala nostra non exeunt, quae nos in illam tranquillitatem, in qua antequam nasceremur iacuimus, reponit. Si mortuorum aliquis miseretur, et non natorum misereatur. Mors nec bonum nec malum est; id enim potest aut bonum aut malum esse, quod aliquid est; quod vero ipsum nihil est et omnia in nihilum redigit, nulli nos fortunae tradit; mala enim bonaque circa aliquam versantur materiam. Non potest id fortuna tenere, quod natura dimisit, nec potest miser esse qui nullus est. 20 12 O ignaros malorum suorum, quibus non mors ut optimum inventum naturae laudatur exspectaturque, sive felicitatem includit, sive calamitatem repellit, sive satietatem ac lassitudinem senis terminat, sive iuvenile aevum dum meliora sperantur in flore deducit, sive pueritiam ante duriores gradus revocat, omnibus finis, multis remedium, quibusdam votum, de nullis melius merita quam de is, ad quos venit antequam invocaretur! Haec servitutem invito domino remittit; haec captivorum catenas levat; haec e carcere educit quos exire imperium impotens vetuerat. Haec exsulibus in patriam semper animum oculosque tendentibus ostendit nihil interesse, infra quos quis iaceat; haec ubi res communis fortuna male divisit et aequo iure genitos alium alii donavit, exaequat omnia; haec est, post quam nihil quisquam alieno fecit arbitrio; haec est, in qua nemo humilitatem suam sensit. Haec est, quae nulli non patuit...

*
Haec est, inquam, quae efficit, ut nasci non sit supplicium, quae efficit, ut non concidam adversus minas casuum, ut servare animum salvum ac potentem sui possim: habeo, quod appellem. 20 3 Non est molestum servire, ubi, si dominii pertaesum est, licet uno gradu ad libertatem transire. Caram te, vita, beneficio mortis habeo! 21 12 Ad brevissimum tempus editi, cito cessuri loco venienti in pactum hoc prospicimus hospitium. De nostris aetatibus loquor, quas incredibili celeritate aevum volvit? Computa urbium saecula: videbis quam non diu steterint etiam quae vetustate gloriantur. Omnia humana brevia et caduca sunt et infiniti temporis nullam partem occupantia. Terram hanc cum urbibus popu39

lisque et fluminibus et ambitu maris puncti loco ponimus ad universa referentes: minorem portionem aetas nostra quam puncti habet, si omni tempori comparetur, cuius maior est mensura quam mundi, utpote cum ille se intra huius sparium totiens remetiatur. Quid ergo interest id extendere, cuius quantumcumque fuerit incrementum non multum aberit a nihilo? Uno modo multum est quod vivimus, si satis est. 21 45 Nemo nimis cito moritur, quia victurus diutius quam vixit non fuit. Fixus est cuique terminus: manebit semper, ubi positus est, nec illum ulterius diligentia aut gratia promovebit. 21 67 ...Nec umquam se annis casus intericit. Solvitur quod cuique promissum est; eunt via sua fata nec adiciunt quidquam nec ex promisso semel demunt. Frustra vota ac studia sunt: habebit quisque quantum illi dies primus adscripsit. Ex illo, quo primum lucem vidit, iter mortis ingressus est accessitque fato propior et illi ipsi qui adiciebantur adulescentiae anni vitae detrahebantur. In hoc omnes errore versamur, ut non putemus ad mortem nisi senes inclinatosque iam vergere, cum illo infantia statim et iuventa, omnis aetas ferat. Agunt opus suum fata: nobis sensum nostrae necis auferunt, quoque facilius obrepat mors, sub ipso vitae nomine latet: infantiam in se pueritia convertit, pueritiam pubertas, iuvenem senex abstulit. Incrementa ipsa, si bene computes, damna sunt. 221 Quemquam invenire hodie potes, cuius res tam bene positae sunt fundataeque, ut nihil illi procedenti tempore timendum sit? Labant humana ac fluunt neque ulla pars vitae nostrae tam obnoxia aut teneraest quam quae maxime placet, ideoque felicissimis optanda mors est, quia in tanta inconstantia turbaque rerum nihil nisi quod praeterit certum est. 22 3 Nihil est tam fallax quam vita humana, nihil tam insidiosum: non me hercules quisquam illam accepisset, nisi daretur inscientibus. Itaque si felicissimum est non nasci, proximum est, puto, brevi aetate defunctos cito in integrum restitui. 23 12 Praeter hoc quod omne futurum incertum est et ad deteriora certius, facillimum ad superos iter est animis cito ab humana conversatione dimissis; minimum enim faecis, ponderis traxerunt. Ante quam obdurescerent et altius terrena conciperent libertati leviores ad originem suam revolant et facilius quidquid est illud obsoleti illitique eluunt. Nec umquam magnis ingeniis cara in corpore mora est: exire atque erumpere gestiunt, aegre has angustias ferunt, vagi per omne, sublimes et ex alto adsueti humana despicere. Inde est, quod Platon clamat: sapientis animum totum in mortem prominere, hoc velle, hoc meditari, hac semper cupidine ferri in exteriora tendentem. 23 34 Quidquid ad summum pervenit, ab exitu prope est. Eripit se aufertque ex oculis perfecta virtus, nec ultimum tempus exspectant quae in primo maturuerunt. Ignis, quo clarior fulsit, citius exstinguitur; vivacior est, qui cum lenta ac difficili materia commissus fumoque demer40

sus ex sordido lucet; eadem enim detinet causa, quae maligne alit: sic ingenia, quo illustriora, breviora sunt; nam ubi incremento locus non est, vicinus occasus est. 24 5 Haec quae vides circumdata nobis, ossa nervos et obductam cutem vultumque et ministras manus et cetera quibus involuti sumus, vincula animorum tenebraeque sunt. Obruitur his, offocatur, inficitur, arcetur a veris et suis in falsa coniectus. Omne illi cum hac gravi carne certamen est, ne abstrahatur et sidat; nititur illo, unde demissus est. Ibi illum aeterna requies manet ex confusis crassisque pura et liquida visentem. 26 67 Et cum tempus advenerit, quo se mundus renovaturus exstinguat, viribus ista se suis caedent et sidera sideribus incurrent et omni flagrante materia uno igni quidquid nunc ex disposito lucet ardebit. Nos quoque felices animae et aeterna sortitae, cum deo visum erit iterum ista moliri, labentibus cunctis et ipsae parva ruinae ingentis accessio in antiqua elementa vertemur.

41

O pocieszeniu do Marcji
17 Podobnie jak wrastaj w nas gboko wszystkie ze nawyki, jeli ich nie wykorzeni, kiedy powstaj, tak rwnie nasze smutki, ale i samoudrki karmi si w kocu samym utrapieniem, a rozpacz staje si chorobliw rozkosz nieszczliwej duszy. 44 Nie widz. nic wspanialszego nieli to, e ludzie wyniesieni do najwyszych godnoci umiej wybaczy wiele, a sami nie szukaj adnych wybacze. 55 Pomyl tez, e to nic wielkiego odgrywa bohatera, kiedy wszystko dobrze, kiedy ycie przebiega szczliwym torem: spokojne morze i posuszne wiatry nie daj sternikowi monoci okazania swej sztuki; aby sprawdzi odwag czowieka, zdarzy si musz jakie przeciwnoci. 6 23 Jeeli aden pacz nie moe wskrzesi tego, co umaro, jeeli adne bagania nie mog odmieni niewzruszonego i ustanowionego na wieki przeznaczenia i jeeli mier mocno dziery, co pochwycia, niechaj ustpi daremny al. Dlatego panujmy nad sob, eby ta sia nie porwaa nas niespodzianie! Marny to sternik, ktremu fala wyrywa ster, ktry porzuca opocce agle i wydaje statek na ask burzy. Lecz godny pochway jest taki, ktry nawet podczas rozbicia okrtu, zatapiany przez morze, trzyma rkoje steru i walczy. 72 adna istota nie smuci si dugo po stracie potomstwa z wyjtkiem czowieka, ktry trwa przy swoim blu i cierpi nie tyle, ile odczuwa, lecz ile postanowi cierpie. 74 Kady inaczej odczuwa ubstwo, smutek i dz zaszczytw, bo kadego inaczej ksztatuj przyzwyczajenia i czyni go sabym i nieodpornym na straszne a bdne wyobraenia o rzeczach niekoniecznie strasznych. 9 12 Skde taki w nas upr w opakiwaniu tego co nasze, jeli natura tego nie da? Oto std, e nie przedstawiamy sobie naszego nieszczcia, zanim ono nie spadnie, lecz, jakby sami tylko idc bezpieczniejsz od innych drog, nie znajdujemy w cudzych przypadkach przestrogi, e s one wsplne. Obok naszego domu przeciga tyle konduktw aobnych: a nie mylimy o mierci. Dowiadujemy si o tylu przedwczesnych zgonach: a my wci snujemy plany o togach mskich naszych dzieci, o ich subie wojskowej, o dziedziczeniu ojcowskich majtkw. Widzimy, jak tylu bogaczy nagle popada w ndz na naszych oczach: a nam

42

nigdy nie przychodzi na myl, e i nasze bogactwo opiera si na rwnie kruchych podstawach. A wic si rzeczy jestemy jeszcze bardziej naraeni na upadek: bo doznajemy ciosu jakby znienacka. Nieszczcia przewidziane spadaj z mniejsz gwatownoci. 95 Kto przewidzia przysze nieszczcia, pozbawi siy obecne. 10 2 Nie ma podstaw, aby wbija si w dum, jakoby otaczajce nas rzeczy byy nasz wasnoci: otrzymalimy je tylko jako poyczk. Wolno nam z nich korzysta i cieszy si nimi, ale czas uywania okrela waciciel daru. My natomiast musimy mie w pogotowiu to, co nam przyznano na termin nieokrelony, i na wezwanie zwrci bez skargi: najgorszy to dunik, co kci si z wierzycielem. 10 3 Czsto naley upomina swe serce, by pamitao, e odejd jego ukochania, e nawet ju odchodz. Przyjmujc dary Losu, pamitaj, e dano ci je bez gwarancji. 11 1 Po c paka nad czstkami ycia? Cae jest godne opakiwania: zgnbi nas nowe niepowodzenia, nim zaradzimy dawniejszym. Dlatego wy, kobiety, ktrym brak umiaru w aoci, musicie szczeglnie przestrzega miary i moc ludzkiego serca obdziela wszystkie cierpienia. 11 35 Czym jest czowiek? Jest to naczynie, ktre pka od pierwszego lepszego wstrzsu, od pierwszego lepszego poruszenia. Aby ci rozbi w kawaki, nie potrzeba wielkiej burzy: kady cios zdruzgota ci doszcztnie. Czym jest czowiek? Sabym i kruchym ciaem, nagim, bezbronnym z samej natury, potrzebujcym cudzej pomocy, naraonym na wszelkie zniewagi Losu, a chocia ma dobrze wywiczone minie, staje si dla kadego dzikiego zwierzcia upem, dla kadego ofiar. Ciao to utkane jest ze sabych i nietrwaych elementw, pikne tylko w swej zewntrznej formie, niewytrzymae na mrz, upa, trud, a z drugiej strony niszczeje ono nawet wskutek lenistwa i bezczynnoci, lka si swego wasnego poywienia, raz bowiem ginie z jego braku, innym razem pka z nadmiaru, ile obawy i troski wywouje opieka nad nim, niepewnie i z trudem trzyma si w nim dusza, ktr wygania z niego nagy strach lub dwik niespodziewanie usyszany i przykry dla uszu, jest ono wiecznym rdem zmartwie dla siebie samego, jest pene wad i bezuyteczne. Czy mona si dziwi, e podlega mierci, do ktrej wystarczy jedno zachynicie si? Czy potrzeba wielkiego wysiku, aby je zniszczy? Zabjczy jest dla niego i zapach i smak, zmczenie i brak snu, napj i poywienie i rzeczy, bez ktrych nie moe y. Dokdkolwiek si uda, zaraz si staje wiadom wasnej saboci, nie kady klimat dobrze znosi. Wskutek zmiany wody i powiewu niezwykego wiatru, i wskutek najdrobniejszych przyczyn i dolegliwoci choruje, gnije, marnieje. Rozpoczyna ycie od paczu, a ile haasu przez cay czas podnosi owa tak wzgardzona istota! Jakie ogromne plany snuje, zapomniawszy o swym pooeniu! Rozwaa w swoim umyle rzeczy niemiertelne i wieczne, wyznacza zadania wnukom i prawnukom, a tymczasem wrd dalekosinych zamierze dopada go mier, to za, co si nazywa staroci, jest okresem bardzo niewielu lat. 43

12 3 ...Jeeliby dopuszczony by wybr: czy lepiej by niedugo szczliwym, czy nigdy korzystniej byoby osign przemijalne dobra nieli adne. 12 4 Prawie nikogo los nie obdarza wielkim a nieustannym powodzeniem. Tylko szczcie, ktre spokojnie przychodzi, jest trwae i towarzyszy nam do koca...

*
Nie mona wskaza tak nieszczliwej rodziny, eby nie znajdowaa pociechy w istnieniu jeszcze nieszczliwszej. 15 4 Ka wszystkim ludziom z osobna porwna rachunki ycia: nikomu nie udao si uj kary za to, e si urodzi. 16 8 Taka wanie jest natura ludzka, e nic si nam nie podoba bardziej ni to, comy utracili. Z tsknoty za tym, co nam odebrano, jestemy zbyt niesprawiedliwi wzgldem tego, co nam pozostao. 19 5 mier jest wyzwoleniem od wszelkich cierpie i kresem, poza ktry nie sigaj nasze nieszczcia, i z powrotem wprowadza nas w w stan spokoju, w jakim trwalimy przed narodzeniem. Jeeliby kto litowa si nad umarymi, nieche si lituje take nad nie narodzonymi. mier nie jest ani dobrem, ani zem; to bowiem moe by dobrem lub zem, co jest czym. Natomiast to, co jest niczym i sprowadza wszystko do nicoci, nie poddaje nas adnemu Losowi. Wszelkie bowiem zo i dobro dotyczy pewnej materii. Nie moe Los panowa nad tym, co uwolnia natura, i nie moe by nieszczliwy, kto nie istnieje. 20 12 O, jake niewiadomi wasnych nieszcz s ci, ktrzy nie chwal i nie oczekuj mierci jako najlepszego wynalazku natury, bez wzgldu na to, czy przerywa ona pasmo powodzenia, czy odpiera od nas klski, czy stanowi granic przesytu i znuenia starca, czy zabiera modzieca w kwiecie wieku, kiedy spodziewa si on jeszcze wielkiego szczcia, czy te odwouje ze wiata mae dzieci, zanim wejd w trudniejsze koleje ycia, dla wszystkich kresem, dla niektrych lekarstwem, dla wielu wymodlonym darem, nikomu nie okazuje wikszych wzgldw jak tym, do ktrych przychodzi, zanim j przyzw! Ona zdejmuje kajdany jecom. Ona wyprowadza z wizienia tych, ktrym wyj zabronia despotyczna wadza. Ona wskazuje wygnacom, ktrzy zawsze zwracaj serca i oczy ku ojczynie, e nie ma adnej rnicy, jaka ich ziemia przykryje. mier wyrwnuje wszystko, gdy wsplne dobra Los niesprawiedliwie rozdzieli i jednemu czowiekowi da wadz nad drugim, chocia si urodzili podug rwnego prawa. Ona jest tym przeomem, po ktrym nikt ju niczego nie robi na cudzy rozkaz. Ona jest tym, w czym nikt nie odczuwa swojego ponienia. Ona jest tym, co stoi otworem dla wszystkich. 44

*
To wanie ona sprawia, mwi, e przyjcie na wiat nie jest kar, e nie upadam na duchu wobec groby nieszcz, e mog ocali sw dusz i wadz nad sob: mam wic do czego zwrci si o pomoc. 20 3 Niewola nie jest niczym uciliwym, gdy wolno jednym krokiem przekroczy prg wolnoci, jeli zbrzydo jarzmo. Ceni ci, ycie, dziki asce mierci! 21 12 Zrodzeni na bardzo krtki czas, aby szybko ustpi, rozgldamy si za gospod dla tego, kto obejmie po nas dzieraw na tych samych warunkach. Mwi o trwaniu naszego ycia, ktrego czas upywa z niewiarygodn szybkoci. Oblicz wieki istnienia miast: zobaczysz, e nawet te, ktre szczyc si swoj staroytnoci, nie stoj dugo. Wszystkie rzeczy ludzkie s krtkotrwae i zniszczalne i nie stanowi adnej czstki nieskoczonego czasu. W porwnaniu z wszechwiatem uwaamy t ziemi wraz z miastami, ludami, rzekami i opasujcym j krgiem mrz za may punkcik. Czas naszego ycia jest jeszcze mniejsz drobin ni punkcik, jeli porwna go z wszechczasem, ktrego miara przewysza wszechwiat, gdy wszechwiat tyle razy odnawia si w granicach trwania wszechczasu. Na c przyda si przeduanie tego, co bez wzgldu na to, jak bardzo si powikszy, i tak niewiele bdzie si rni od nicoci? W jeden tylko sposb czas naszego yda staje si dugi: jeli nam go wystarcza. 21 45 Nikt nie umiera za wczenie, gdy nie byo mu przeznaczone y duej, ni y. Kademu ustalono granic; pozostanie ona na zawsze tam, gdzie jest ustanowiona, i nie przesun jej niczyje starania czy aska. 21 67 ...Nigdy przypadek nie wciska si pomidzy lata ycia ludzkiego. Kady otrzymuje to, co mu obiecano: losy krocz swoj drog i nie dodaj ani nie ujmuj nic z tego, co raz zostao przyrzeczone. Daremne s mody i wysiki: kady dostanie tyle, ile przyznano mu w pierwszym dniu ycia. Od chwili kiedy po raz pierwszy ujrza wiato, wkracza na drog mierci i coraz bardziej zblia si do zguby, a nawet lata, ktre przeduaj modo, s odliczone z czasu jego ycia. Wszyscy ulegamy zudzeniu, sdzc, e ku mierci zmierzaj tylko starcy i ludzie pochyleni wiekiem, gdy naprawd prowadzi do niej od razu dziecistwo, modo i kady okres ycia. Losy speniaj swe dzieo: odsuwaj od nas poczucie umierania, i aby mier moga tym atwiej podkra si do nas, ukrywa si pod mianem ycia: niemowlctwo obraca si w dziecistwo, dziecistwo w modo, wiek dojrzay zostaje zabrany przez staro. Sam rozwj, jeli dobrze to rozway, jest upadkiem. 22 1 Czy mona spotka dzisiaj kogo, czyje sprawy uoyy si tak pomylnie i tak mocno ugruntoway, eby si nie musia niczego obawia od upywu czasu? Chwiej si sprawy ludzkie i przemijaj, a adna cz naszego ycia nie jest tak chwiejna i saba jak ta, ktra nam sprawia najwicej przyjemnoci, i dlatego ludzie bardzo szczliwi powinni poda mierci, poniewa wobec takiej zmiennoci i chaosu rzeczy pewne jest tylko to, co mino.

45

22 3 Nic nie jest tak zwodnicze jak ycie ludzkie, nic tak zdradliwe: nikt, na Herkulesa, nie przyjby go, gdyby nie byo dawane niewiadomym. A wic jeli najszczliwsz rzecz jest wcale si nie narodzi, to najbliej szczcia jest, tak sdz, w krtkim czasie powrci przez mier do stanu pierwotnego. 23 12 Pominwszy, e wszystko co przysze jest niepewne, a to co pewne zmierza ku gorszemu, najatwiej dostaj si do bogw dusze, ktre prdko uwolni si od wspycia z ludmi; najmniej na nich bota i najmniejsze brzemi je obcia. Wyzwolone, zanim jeszcze stwardniej i zanim jeszcze gbiej nasikn sprawami ziemskimi, swobodniej odlatuj z powrotem ku swemu prardu i atwiej zmywaj wszystkie brudy i plamy. Wielkie umysy nigdy nie ceni zbyt dugiego przebywania w ciele: pragn wyj i wyrwa si, niechtnie znosz te okowy. Przyzwyczajone s swobodnie wzbija si w przestworza i z gry spoglda na ludzkie sprawy. Oto dlaczego woa Platon: mdrzec ca sw dusz dy ku mierci, poda jej, rozmyla o niej i w tym pragnieniu wznosi si ku rzeczom pozaziemskim. 23 34 Wszystko, co osigno szczyt, bliskie jest swego koca. Doskonaa cnota wyrywa si i znika sprzed oczu ludzkich, a to, co wczeniej dojrzao, nie czeka na odlegy kres. Ogie, im janiej zabynie, tym szybciej ganie. Trwalszy jest taki, ktry tlc si leniwie na trudno palnym podou i pograjc si w dymie, poyskuje ze smolenizny. Podtrzymuje go bowiem ta sama przyczyna, ktra go tak skpo podsyca. Podobnie jest z ludzkimi umysami: im s wietniejsze, tym krtszy ich ywot. Bo tam, gdzie nie ma miejsca na przyrost, bliska jest zagada. 24 5 Cae nasze ciao, ktre widzisz, koci, cigna, skra, ktr jestemy okryci, twarz, pomocne nam rce i wszystkie inne czci, ktre nale do naszej zewntrznej powoki s kajdanami i ciasnym lochem dla duszy. Wanie to j uciska, tumi, plami i pograjc w faszu oddala od prawdy i waciwych jej rzeczy. Ona ustawicznie walczy z owym ociaym ciaem o to, aby nie da mu si uwie ani w nim nie ugrzzn. Stara si wznie tam, skd niegdy zstpia. Tam czeka j wieczny spokj, kiedy wydostanie si z chaosu i mroku, aby oglda rzeczy czyste i jasne. 26 67 A skoro nadejdzie czas, gdy wiat zacznie si spala, aby si na nowo odrodzi, wtedy wszystko si bdzie niszczyo wasnymi siami, gwiazdy uderz o gwiazdy i w poarze caej materii jednym ogniem zaponie wszystko, co teraz wieci w ustalonym porzdku. Rwnie my, dusze szczliwe i obdarzone przez los niemiertelnoci, kiedy Bogu spodoba si na nowo stworzy wiat, my same, podczas zagady wszystkiego, jako may dodatek do ogromnego zniszczenia obrcimy si w dawne pierwiastki.

46

De vita beata
11 Vivere, Gallio frater, omnes beate volunt, sed ad pervidendum, quid sit quod beatam vitam efficiat, caligant; adeoque non est facile consequi beatam vitam, ut eo quisque ab ea longius recedat, quo ad illam concitatius fertur, si via lapsus est: quae, ubi in contrarium ducit, ipsa velocitas maioris intervalli causa fit. 13 Atqui nulla res nos maioribus malis implicat, quam quod ad rumorem componimur, optima rari ea, quae magno assensu recepta sunt, quodque exempla nobis multa sunt, nec ad rationem sed ad similitudinem vivimus. 14 Alienis perimus exemplis: sanabimur, separemur modo a coetu. 21 Non tam bene cum rebus humanis agitur, ut meliora pluribus placeant. 24 Ista, quae spectantur, ad quae consistitur, quae alter alteri stupens monstrat, foris nitent, introrsus misera sunt. 33 Beata est ergo vita conveniens naturae suae, quae non aliter contingere potest, quam si primum sana mens est et in perpetua possessione sanitatis suae, deinde fortis ac vehemens, tunc pulcherrime patiens, apta temporibus, corporis sui pertinentiumque ad id curiosa non anxie, tum aliarum rerum quae vitam instruunt diligens sine admiratione cuiusquam, usura fortunae muneribus, non servitura. 34 Nam voluptatibus et doloribus spretis pro illis, quae parva ac fragilia sunt et ipsis flagitiis noxia, ingens gaudium subit, inconcussum at aequale, tum pax et concordia animi et magnitudo cum mansuetudine. Omnis enim ex infirmitate feritas est. 42 Summum bonum est animus fortuita despiciens, virtute laetus, aut invicta vis animi, perita rerum, placida in actu cum humanitate multa et conversantium cura.

47

43 ...Quid enim prohibet nos beatam vitam dicere liberum animum et erectum et interritum ac stabilem, extra metum, extra cupiditatem positum, cui unum bonum sit honestas, unum malum turpitudo, cetera vilis turba rerum nec detrahens quidquam beatae vitae nec adiciens, sine auctu ac detrimento summi boni veniens ac recedens? 45 ...Ergo exeundum ad libertatem est. Hanc non alia res tribuit quam fortunae neglegentia: tum illud orietur inaestimabile bonum, quies mentis in tuto collocatae et sublimitas expulsisque erroribus ex cognitione veri gaudium grande et immotum comitasque et diffusio animi, quibus delectabitur non ut bonis sed ut ex bono suo ortis. 5 23 ...Beatus enim dici nemo potest extra veritatem proiectus. Beata ergo vita est in recto certoque iudicio stabilita et immutabilis. 62 ...Beatus est praesentibus, qualiacumque sunt, contentus amicusque rebus suis; beatus est is, cui omnem habitum rerum suarum ratio commendat. 74 Numquam enim recta mens vertitur nec sibi odio est nec quidquam mutavit a vita optima; at voluptas tunc, cum maxime delectat, exstinguitur. Non multum loci habet, itaque cito implet et taedio est et post primum impetum marcet. 83 Incorruptus vir sit externis et insuperabilis miratorque tanrum sui, fidens animo atque in utrumque paratus, arrifex vitae... 86 ...Nam pigritia et haesitatio pugnam et inconstantiam ostendit. Quare audaciter licet profitearis summum bonum esse animi concordiam; virtutes enim ibi esse debebunt, ubi consensus atque unitas erit: dissident vitia. 93 Summum bonum in ipso iudicio est et habitu optimae mentis, quae cum cursum suum implevit et finibus se suis cinxit, consummatum est summum bonum nec quidquam amplius desiderat; nihil enim extra totum est, non magis quam ultra finem. 94 Hominis bonum quaero, non ventris, qui pecudibus ac beluis laxior est.

48

10 2 Atqui quis ignorat plenissimos esse voluptatibus vestris stultissimos quosque et nequitiam abundare iucundis animumque ipsum genera voluptatis prava sibi multa suggerere? In primis insolentiam et nimiam aestimationem sui tumoremque elanun super ceteros et amorem rerum suarum caecum et improvidum, delicias fluenris et ex minimis ac puerilibus causis exsultationem, iam dicacitatem ac superbiam contumeliis gaudentem, desidiam dissolutionemque segnis animi, indormientis sibi. 12 2 At contra sapientium remissae voluptates et modestae ac paene languidae sunt compressaeque et vix notabiles, ut quae neque accersitae veniant nec, quamvis per se accesserint, in honore sint neque ullo gaudio percipientium exceptae; miscent enim illas et interponunt vitae ut ludum iocumque inter seria. 13 5 Et voluptas nocet nimia: in virtute non est verendum, ne quid nimium sit, quia in ipsa est modus; non est bonum, quod magnitudine laborat sua. * ...Virtutem quidem, excelsissimam dominam, voluptati tradere ancillam nihil magnum animo capientis est. 14 2 Ut feras cum labore periculoque venamur et captarum quoque illarum sollicita possessio est saepe enim laniant dominos , ita habent se magnae voluptates: in magnum malum evasere captaeque cepere, quae quo plures maioresque sunt, eo ille minor ac plurium servus est, quem felicem vulgus appellat. 15 7 ...Ad hoc sacramentum adacti sumus, ferre mortalia nec perturbari iis, quae vitare non est nostrae potestatis. In regno nati sumus: deo parere libertas est. 20 2 Generosa res est respicientem non ad suas sed ad naturae suae vires conari alta temptare et mente maiora concipere, quam quae etiam ingenti animo adomatis effici possunt. 20 6 Vos quidem, quod virtutem cultoremque eius odistis, nihil novi facitis. Nam et solem lumina aegra formidant et aversantur diem splendidum nocturna animalia, quae ad primum eius ortum stupent et latibula sua passim petunt, abduntur in aliquas rimas timida lucis. Gemite et infelicem linguam bonorum exercete convicio, hiate, commordete: citius multo frangetis dentes quam imprimetis.

49

21 4 Nec enim se sapiens indignum ullis muneribus fortuitis putat: non amat divitias, sed mavult; non in animum illas, sed in domum recipit, nec respuit possessas, sed continet et maiorem virtuti suae materiam subministrari vult. 24 1 Errat, si quis existimat facilem rem esse donare: plurimum ista res habet difficultatis, si modo consilio tribuitur, non casu et impetu spargitur. 24 3 Ubicumque homo est, ibi beneficii locus est. 24 5 Divitias nego bonum esse: nam si essent, bonos facerent; nunc, quoniam, quod apud malos deprenditur dici bonum non potest, hoc illis nomen nego. Ceterum et habendas esse et utiles et magna commoda vitae afferentis fateor.

50

O yciu szczliwym
11 Wszyscy, bracie Gallionie, pragn y szczliwie, lecz bdz w ciemnociach, jeli idzie o poznanie, czym jest to, co czyni ycie szczliwym. I do tego stopnia nieatwo jest osign ycie szczliwe, e kady, kto schodzi z waciwej drogi, tym bardziej si ode oddala, im szybciej dy. A skoro droga prowadzi w przeciwnym kierunku, sama szybko powoduje, e oddalenie powiksza si coraz bardziej. 13 Nic nie wika nas w wiksze zo nili poddawanie si opinii publicznej i uznawanie za najlepsze tego, co spotkao si z wielk aprobat, nili wzorowanie si na tak wielu przykadach i ycie nie podug zasad rozumu, lecz naladownictwa. 14 Gubimy si naladujc innych: oddzielmy si tylko od tumu, a wrcimy do zdrowia. 21 Sprawy ludzkie nie id a tak dobrze, eby si podobao wikszoci to co lepsze. 24 Te rzeczy, ktre przycigaj oczy i przy ktrych si przystaje, ktre jeden drugiemu z podziwem pokazuje, te rzeczy po wierzchu byszcz, a s lichot w rodku. 33 ycie szczliwe pozostaje w harmonii ze swoj natur, lecz mona je osign pod warunkiem, e umys jest, przede wszystkim, zdrowy i nieustannie zachowuje zdrowie; nastpnie, e jest mny i silny, dalej: niezwykle wytrzymay, dostosowany do okolicznoci, dbay, bez przeczulenia, o swoje ciao i wszystko, co go dotyczy, jak rwnie troskliwy o inne rzeczy, ktre wnosz porzdek w ycie, cho bez podziwu dla adnej z nich, a w kocu, e zamierza korzysta z darw Losu, lecz nie by ich niewolnikiem. 34 Kiedy si wzgardzi rozkosz i blem, wwczas w miejsce tych wszystkich bahych i bezwartociowych rzeczy, a i szkodliwych przez swoje haniebne skutki, wstpuje ogromna rado, niewzruszona i nieustanna, a potem spokj, harmonia duchowa i wielko poczona z agodnoci. Wszelkie bowiem okruciestwo rodzi si ze saboci. 42 Najwyszym dobrem jest duch, gardzcy przypadkowymi dobrami, rozradowany cnot, albo cilej, niepokonana sia ducha, dowiadczona we wszystkim, agodna w czynach, delikatna w obejciu z innymi.

51

43 ...C nam przeszkadza powiedzie, e szczliwe ycie to dusza wolna, dumna, nieustraszona i niewzruszona, stojca poza lkiem i podaniem, dusza, dla ktrej jedynym dobrem szlachetno, jedynym zem podo, a reszta bezwartociow mas rzeczy, jakie przychodz i odchodz, nie ujmujc ani nie dodajc niczego szczliwemu yciu, nie zwikszajc ani pomniejszajc najwyszego dobra? 45 ...Musimy wic wyj na wolno. Jedyny sposb zdobycia jej to obojtno wobec Losu: narodzi si wtedy owo nieocenione dobro, spokj i wznioso umysu cakowicie ju zabezpieczonego, i po zniweczeniu bdw wielka i trwaa rado z poznania prawdy oraz yczliwo i pogoda ducha, ktre mu bd rdem przyjemnoci nie dlatego, e same s dobrem, lecz dlatego, e wynikaj z jego wasnego dobra. 5 23 ...Nikogo, kto pozostaje poza obrbem prawdy, nie mona nazwa szczliwym. A wic ycie szczliwe utwierdzone jest na susznoci i pewnoci sdu, i nie podlega zmianom. 62 ...Czowiek szczliwy jest zadowolony ze swoich czasw, jakiekolwiek by one byy, i przychylny swojej kondycji. Szczliwy jest, komu rozum kae docenia wszelkie warunki egzystencji. 74 Prawy umys nigdy si nie zmienia i nie odczuwa wstrtu do siebie samego ani nie przeobraa niczego w swym yciu, ktre jest zawsze najlepsze. Tymczasem rozkosz wygasa, kiedy dostarcza najwikszej radoci. Nie ma na ni wiele miejsca, wic szybko powoduje przesyt, zaczyna budzi odraz i po pierwszym porywie traci si. 83 Niech czowiek nie da si zepsu przez rzeczy zewntrzne i niech bdzie niepokonanym i podziwiajcym tylko siebie, wierzcym w siebie, a na ze i dobre gotowym artyst ycia... 86 ...Ociganie si i wahanie dowodz walki wewntrznej i braku staoci. Dlatego mona miao stwierdzi, e najwikszym dobrem jest harmonia duszy. Tam bowiem, gdzie zgoda i jedno, musz by i cnoty : wystpkom towarzyszy niezgoda. 93 Najwysze dobro polega na samym wyborze i postawie umysu doskonaego, a kiedy zakoczy on swoj drog i zamknie si w obrbie swych granic, wwczas najwysze dobro osiga sw peni i nie potrzebuje niczego wicej. Nic bowiem nie moe znajdowa si poza caoci, podobnie jak nic poza ostateczn granic.

52

94 Szukam szczcia czowieka, a nie szczcia brzucha, ktry pojemniejszy jest u bydlt i dzikich zwierzt! 10 2 Kt nie wie, e najwiksi gupcy najbardziej korzystaj z tych waszych rozkoszy, e nikczemno obfituje w przyjemnoci i e sama dusza dostarcza sobie wielu rodzajw wystpnej rozkoszy? Przede wszystkim jest to zarozumiao, nadmierne poczucie wasnej wartoci i nadte wynoszenie si ponad innych, lepe i bezkrytyczne przywizanie do wasnych rzeczy, rozwize przyjemnoci i uniesienie z bardzo bahych i dziecinnych powodw, zgryliwo i arogancja lubujca si w obelgach, prniactwo i wyuzdanie pynce z leniwego, ospaego umysu. 12 2 Rozkosze mdrca s spokojne i umiarkowane, prawie obojtne, przytumione i ledwie dostrzegalne, jako e przychodz bez wezwania, a chocia nadchodz samoczynnie, nie s ani cenione ani przyjmowane z radoci przez tych, ktrzy ich dowiadczaj. Oni je bowiem mieszaj i cz z yciem, tak jak rozrywk i art czy si z powanymi sprawami. 13 5 Nadmierna rozkosz jest szkodliwa: lecz jeli idzie o cnot, to nie naley si obawia adnego nadmiaru, gdy w niej samej jest miara; nie jest dobrem to, co amie si od wasnej wielkoci.

*
..Czyni z cnoty, owej najwzniolejszej wadczyni, niewolnic rozkoszy, to postpowanie waciwe dla czowieka, w ktrego duszy nie ma miejsca na nic wielkiego. 14 2 Jak z trudem i naraaniem si na niebezpieczestwa polujemy na dzikie zwierzta, a po schwytaniu nie przestajemy si ich ba czsto bowiem rozszarpuj swych panw tak samo jest rwnie z wielkimi rozkoszami: staj si one wielkim nieszczciem i docignite cigaj. Im s liczniejsze i wiksze, tym ndzniejszy i bardziej zniewolony jest ten, kogo motoch mieni szczliwym. 15 7 ...Wie nas uroczysta przysiga, e bdziemy znosili nasz ludzki los, nie tracc rwnowagi ducha z powodu tego, czego nie jestemy w stanie unikn. Urodzilimy si w monarchii absolutnej: prawdziwa wolno to by posusznym Bogu. 20 2 Szlachetn rzecz jest dy do wzniosoci celw, mierzc nie wasne siy, ale siy swojej natury, i podejmowa ambitniejsze plany ni te, jakie mogliby speni nawet ludzie obdarzeni niezwyk si ducha. 53

20 6 Doprawdy, wy ktrzy nienawidzicie cnoty i jej wyznawcw, nie postpujecie wcale w sposb dziwny. Bo przecie i chore oczy boj si soca, a nocne zwierzta czuj odraz do dziennej jasnoci; o pierwszym brzasku wpadaj w odrtwienie, szukaj na wszystkie strony swoich kryjwek i ze strachu przed wiatem chowaj si w byle jakich jamach. Syczcie i ostrzcie swe przeklte jzyki oczerniajc ludzi szlachetnych, szczerzcie zby, ksajcie: prdzej poamiecie sobie zby, ni zdoacie ugry. 21 4 Mdrzec nie uwaa si za niegodnego adnych przypadkowych darw: nie kocha bogactw, ale woli je mie; nie do duszy je przyjmuje, ale do domu, nie odrzuca tych, ktre posiada, ale zatrzymuje, bo chce swojej cnocie dostarczy wicej moliwoci. 24 1 Myli si, jeli kto sdzi, e dawanie jest rzecz atw, jest to bardzo trudne, jeeli tylko rozdziela si dary rozsdnie, a nie trwoni si ich przypadkowo i pod wpywem kaprysu. 24 3 Gdzie czowiek, tam i okazja do wywiadczania dobrodziejstw. 24 5 Twierdz, e bogactwo nie jest dobrem: gdyby nim byo, czynioby ludzi dobrymi. Poniewa za to, co znajduje si u zych ludzi, nie moe by nazwane dobrem, uwaam, e nie naley tej nazwy stosowa do bogactwa. Przyznaj zreszt, e jest ono godne posiadania, uyteczne, i e zapewnia znaczn wygod w yciu.

54

De otio
1 23 Nam inter cetera mala illud pessimum est, quod vitia ipsa mutamus. Sic ne hoc quidem nobis contingit permanere in malo iam familiari. Aliud ex alio placet vexatque nos hoc quoque, quod iudicia nostra non tantum prava, sed etiam levia sunt: fluctuamur aliudque ex alio comprendimus, petita relinquimus, relicta repetimus, alternae inter cupiditatem nostram et paenitentiam vices sunt; pendemus enim toti ex alienis iudiciis et id optimum nobis videtur, quod petitores laudatoresque multos habet, non id, quod laudandum petendumque est, nec viam bonam ac malam per se aestimamus, sed turba vestigiorum, in quibus nulla sunt redeuntium. 35 Hoc nempe ab homine exigitur, ut prosit hominibus, si fieri potest, multis, si minus, paucis, si minus, proximis, si minus, sibi. Nam cum se utilem ceteris efficit, commune agit negotium. Quomodo qui se deteriorem facit non sibi tantummodo nocet, sed etiam omnibus eis, quibus melior factus prodesse potuisset sic quisquis bene de se meretur hoc ipso aliis prodest, quod illis profuturum parat. 51 Solemus dicere summum bonum esse secundum naturam vivere: natura nos ad utrumque genuit, et contemplationi rerum et actioni. 53 Curiosum nobis natura ingenium dedit et artis sibi ac pulchritudinis suae conscia spectatores nos tantis rerum spectaculis genuit, perditura fructum sui, si tam magna, tam clara, tam subtiliter ducta, tam nitida et non uno genere formosa solitudini ostenderet. 58 ...Secundum naturam vivo, si totum me illi dedi, si illius admirator cultorque sum. Natura autem utrumque facere me voluit, et agere et contemplationi vacare. Utrumque facio, quoniam ne contemplatio quidem sine actione est. 6 23 Quomodo res appetere sine ullo virtutum amore et sine cultu ingenii ac nudas edere operas minime probabile est misceri enim ista inter se et conseri debent , sic imperfectum ac languidum bonum est in otium sine actu proiecta virtus, numquam id, quod didicit, ostendens. Quis negat illam debere profectus suos m opere temptare, nec tantum quid faciendum sit cogitare, sed etiam aliquando manum exercere et ea, quae meditara sunt, ad verum perducere? 71 ...Tria genera sunt vitae, inter quae quod sit optimum quaeri solet: unum voluptati vacat, alterum contemplationi, tertium actioni.

55

*
Nec ille, qui voluptatem probat, sine contemplatione est, nec ille, qui contemplationi inservit, sine voluptate est, nec ille, cuius vita actionibus destinata est, sine contemplatione est.

56

O bezczynnoci
1 23 Spord wszystkich naszych nieszcz najgorsze jest to, e zmieniamy nawet nasze wady. A wic nie udaje nam si nawet wytrwa przy zu, z ktrym juemy si zyli. Raz ta, raz tamta wada przypada nam do gustu, i drczy nas rwnie to, e nasze opinie s nie tylko bdne, ale i zmienne: miotamy si na wszystkie strony, chwytamy si coraz to czego innego, porzucamy nasze pragnienia i do porzuconych wracamy, i tak wahamy si pomidzy podaniem a skruch. Jestemy cakowicie zawili od cudzych pogldw, i to si nam wydaje najlepsze, o co zabiega i co wielbi wielu, a nie to co godne zabiegw i uwielbienia. Nie uwaamy take, e jaka droga jest dobra czy za sama przez si, lecz ze wzgldu na ilo ladw, wrd ktrych nie ma jednak ladw ludzi wracajcych wybran drog. 35 Od czowieka da si tylko, by przynosi poytek ludziom: jeli potrafi wielu, a jeli nie to choby nielicznym, a jeli nie to choby najbliszym, a jeli nie to choby samemu sobie. Jeli bowiem stanie si poyteczny dla innych, dziaa take dla wsplnej sprawy. Podobnie ten, kto staje si gorszy, nie tylko szkodzi sobie, lecz take tym wszystkim, ktrym mgby pomc, gdyby sta si lepszy. A wic kady, kto ma zasugi wobec samego siebie, tym samym przynosi korzy innym, gdy przygotowuje dla nich pomoc w przyszoci. 51 Mwimy zwykle, e najwysze dobro to ycie zgodne z natur. Natura za stworzya nas do tego oto: do kontemplacji i do dziaania. 53 Natura obdarzya nas umysem chciwym wiedzy. Ona wanie, wiadoma swojej sztuki i swojej piknoci, zrodzia nas jako widzw tego wspaniaego widowiska wiata, gdy inaczej zaprzepaciaby owoce swojego trudu, jeliby dziea tak wielkie, tak wspaniae, tak precyzyjne, tak wietne i tak zrnicowane w swej piknoci, ukazaa martwej pustyni. 58 ...yj wedug natury, jeeli si jej cakowicie oddaj, jeeli jestem jej penym uwielbienia czcicielem. Ale natura domaga si, abym wypenia te dwa zadania: abym dziaa i powica swj czas na rozmylania. Wypeniam jedno i drugie, poniewa nawet ycie oddane rozmylaniom nie obywa si bez dziaania. 6 23 Podobnie jak nie jest godne pochway pragnienie dziaania i tworzenie samych tylko dzie bez pewnego umiowania cnoty i bez ksztatowania charakteru te rzeczy musz si bowiem cile czy i i ze sob w parze tak samo niedoskonaym i mdym dobrem jest cnota, ktra tkwi w ospaej bezczynnoci i nigdy nie przejawia tego, czego si nauczya. Kt zaprzeczy, e cnota powinna swoje osignicia poddawa prbie czynu, i nie rozmyla tylko, co 57

naley czyni, lecz take przej wreszcie do dziaania i urzeczywistni swoje zamysy? 71 ...Istniej trzy sposoby ycia, i zwykle si dyskutuje, ktry z nich jest najlepszy: jeden oddawanie si przyjemnociom, drugi rozmylaniu, trzeci dziaaniu.

*
Ani ten, kto wybiera przyjemnoci, nie odgradza si od rozmylania, ani ten, kto oddaje si rozmylaniu, nie odgradza si od przyjemnoci, ani ten, kto powici swe ycie dziaaniu, nie odgradza si od rozmylania.

58

De tranquillitate animi
1 11 Ubi aliquid animum insolitum arietari percussit, ubi aliquid occurrit aut indignum, ut in omni vita humana multa sunt, aut parum ex facili fluens, aut multum temporis res non magno aestimandae poposcerunt, ad otium convertor et, quemadmodum pecoribus fatigatis quoque, velocior domum gradus est; placet intra parietes suos vitam cohercere: nemo ullum auferat diem nihil dignum tanto impendio redditurus; sibi ipse animus haereat, se colat, nihil alieni agat, nihil, quod ad iudicem spectet; ametur expers publicae privataeque curae tranquillitas. 1 16 Puto multos potuisse ad sapientiam pervenire, nisi putassent se pervenisse, nisi quaedam in se dissimulassent, quaedam opertis oculis transiluissent. Non est enim, quod magis aliena iudices adulatione <nos> perire quam nostra. Quis sibi verum dicere ausus est? Quis non inter laudantium blandientiumque positus greges plurimum tamen sibi ipse assentatus est? 2 15 ...Scire debemus non locorum vitium esse quo laboramus, sed nostrum: infirmi sumus ad omne tolerandum, nec laboris patientes nec voluptatis nec nostri nec ullius rei diutius. 3 67 Numquam enim quamvis obscura virtus latet, sed mittit sui signa: quisquis dignus fuerit, vestigiis illam colliget. Nam si omnem conversationem tollimus et generi humano renuntiamus vivimusque in nos tantum conversi, sequetur hanc solitudinem omni studio carentem inopia rerum agendarum... 38 Saepe grandis natu senex nullum aliud habet argumentum, quo se probet diu vixisse, praeter aetatem. 45 Etiam si alii primam frontem tenebunt, te sors inter triarios posuerit, inde voce, adhortatione, exemplo, animo milita... 48 Longe itaque optimum, est miscere otium rebus, quotiens actuosa vita impedimentis fortuitis aut civitatis condicione prohibebitur; numquam enim usque eo interclusa sunt omnia, ut nulli acrioni locus honestae sit.

59

5 34 Licet scias et in afflicta re publica esse occasionem sapienti viro ad se proferendum et in florenti ac beata petulantiam, invidiam, mille alia inertia vitia regnare. Utcumque ergo se res publica dabit, utcumque fortuna permittet, ita aut explicabimus nos aut contrahemus, utique movebimus nec alligati metu torpebimus. Immo ille vir fuerit, qui periculis undique imminentibus, armis circa et catenis frementibus non alliserit virtutem nec absconderit; non est enim servare se obruere. 55 Ultimum malorum est e vivorum numero exire, antequam moriaris. Sed faciendum erit, si in rei publicae tempus minus tractabile incideris, ut plus otio ac litteris vindices, nec aliter quam in periculosa navigatione subinde portum petas nec exspectes, donec res te dimittant, sed ab illis te ipse diiungas. 62 Ferox impatiensque natura irritamenta nociturae libertatis evitet. 63 Aestimanda sunt deinde ipsa, quae aggredimur, et vires nostrae cum rebus, quas temptaturi sumus, comparandae; debet enim semper plus esse virium in actore quam in opere: necesse est opprimant onera, quae ferente maiora sunt. Quaedam praeterea non tam magna sunt negotia quam fecunda multumque negotiorum ferunt: et haec refugienda sunt, ex quibus nova occupatio multiplexque nascetur nec accedendum eo, unde liber regressus non sit; iis admovenda manus est, quorum finem aut facere aut certe sperare possis, relinquenda, quae latius actu procedunt nec ubi proposueris desinunt. 74 Pro optimo sit minime malus! 76 Praecipue tamen vitentur tristes et omnia deplorantes, quibus nulla non causa in querellas placet. Constet illi licet fides et benivolentia, tranquillitati tamen inimicus est comes perturbatus et omnia gemens. 8 12 Nam si omnia alia quibus angimur compares, mortes, aegrotationes, metus, desideria, dolorum laborumque patientiam, cum iis quae nobis mala pecunia nostra exhibet, haec pars multum praegravabit. Itaque cogitandum est, quanto levior dolor sit non habere quam perdere: et intellegemus paupertati eo minorem tormentorum quo minorem damnorum esse materiam. Erras enim, si putas animosiu detrimenta divites ferre: maximis minimisque corporibus par est dolor vulneris.

60

89 Optimus pecuniae modus est, qui nec in paupertatem cadit, nec procul a paupertate discedit. 93 Non potest umquam tanta varietas et iniquitas casuum ita depelli, ut non multum procellarum irruat magna armamenta pandentibus; cogendae in artum res sunt, ut tela in vanum cadant... 10 2 Nullo melius nomine de nobis natura meruit quae, cum sciret quibus aerumnis nasceremur, calamitatum mollimentum consuetudinem invenit, cito in familiaritatem gravissima adducens. 10 4 Omnis vita servitium est. Assuescendum est itaque condicioni suae et quam minimum de illa querendum et quidquid habet circa se commodi apprendendum: nihil tam acerbum est, in quo non aequus animus solacium inveniat. * Adhibe rationem difficultatibus: possunt et dura molliri et angusta laxari et gravia scite ferentis minus premere. 11 4 Saepe enim causa moriendi est timide mori. 11 6 Qui mortem timebit, nihil umquam pro homine vivo faciet; at qui sciet hoc sibi cum conciperetur statim condictum, vivet ad formulam et simul illud quoque eodem animi robore praestabit, ne quid ex iis, quae eveniunt, subitum sit. 11 910 ...Horae momentum interest inter solium et aliena genua. Scito ergo omnem condicionem versabilem esse et quidquid in ullum incurrit posse in te quoque incurrere. 13 3 Necesse est autem levius ad animum pervenire destitutae cupiditatis dolorem, cui successum non utique promiseris. 14 2 Utique animus ab omnibus externis in se revocandus est: sibi confidat, se gaudeat, sua suspiciat, recedat quantum potest ab alienis et se sibi applicet, damna non sentiat, etiam adversa benigne interpretetur.

61

15 1 Cum cogitaveris, quam sit rara simplicitas et quam ignota innocentia et vix umquam, nisi cum expedit, fides, et occurrit tot scelerum felicium turba et libidinis lucra damnaque pariter invisa et ambitio usque eo iam se suis non continens terminis, ut per turpitudinem splendeat: agitur animus in noctem et velut eversis virtutibus, quas nec sperare licet nec habere prodest, tenebrae oboriuntur. 15 23 Humanius est deridere vitam quam deplorare. Adice quod de humano quoque genere melius meretur qui ridet illud quam qui luget: ille ei spei bonae aliquid relinquit, hic autem stulte deflet quae corrigi posse desperat; et universa contemplanti maioris animi est qui risum non tenet quam qui lacrimas, quando lenissimum affectum animi movet et nihil magnum, nihil severum, ne miserum quidem ex tanto paratu putat. 15 56 ...Satius est publicos mores et humana vitia placide accipere nec in risum nec in lacrimas excidentem; nam alienis malis torqueri aeterna miseria est, alienis delectari malis voluptas inhumana, sicut illa inutilis humanitas flere, quia aliquis filium efferat, et frontem suam fingere. In suis quoque malis ita gerere se oportet, ut dolori tantum des, quantum natura poscit, non quantum consuetudo... 17 1 Torquet enim assidua observatio sui et deprendi aliter ac solet metuit. Nec umquam cura solvimur, ubi totiens nos aestimari putamus quotiens aspici; nam et multa incidunt, quae invitos denudent, et, ut bene cedat tanta sui diligentia, non tamen iucunda vita aut secura est semper sub persona viventium. 17 23 Sed nec virtuti periculum est, ne admota oculis revilescat, et satius est simplicitate contemni quam perpetua simulatione torqueri. Modum tamen rei adhibeamus: multum interest, simpliciter vivas an neglegenter. Multum et in se recedendum est; conversatio enim dissimilium bene composita disturbat et renovat affectus et quidquid imbecillum in animo nec percuratum est exulcerat. Miscenda tamen ista et alternanda sunt, solitudo et frequentia: illa nobis faciet hominum desiderium, haec nostri, et erit altera alterius remedium; odium turbae sanabit solitudo, taedium solitudinis turba. 17 1011 Non potest grande aliquid et super ceteros loqui nisi mota mens. Cum vulgaria et solita contempsit instinctuque sacro surrexit excelsior, tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non potest sublime quidquam et in arduo positum contingere, quam diu apud se est: desciscat oportet a solito et efferatur et mordeat frenos et rectorem rapiat suum eoque ferat, quo per se timuisset escendere.

62

O spokoju ducha
1 11 Kiedy co wzburzy moj dusz nienawyk do wstrzsw, kiedy dotknie mnie albo jaka niegodziwo, jak bywa czsto w yciu kadego czowieka, albo spotka mnie jakie niewielkie niepowodzenie, albo inne kopoty maej wagi, wymagajce jednak wiele czasu, chroni si w swojej przystani spokoju, i podobnie jak utrudzone zwierzta, spiesznym krokiem podam do domu. Postanawiam zamkn swe ycie wrd wasnych cian: niech mi nikt nie kradnie ani jednego dnia, gdy nie powetuje mi niczym tak wielkiej straty. Niech moja dusza zajmie si tylko sob, niech troszczy si tylko o siebie, niech nie czyni niczego, co nie naley do niej, niczego na poklask. Ukochajmy wic spokj, z dala od trosk prywatnych i publicznych. 1 16 Myl, e wielu ludzi osignoby mdro, gdyby nie sdzili, e ju j osignli, gdyby nie ukrywali pewnych cech swego charakteru, a innych nie pomijali, przymykajc oczy. Nie ma bowiem podstawy, aby sdzi, e bardziej zgubne jest dla nas cudze pochlebstwo ni nasze wasne. Kt ma odwag powiedzie prawd samemu sobie? Kto, otoczony tumem wielbicieli i adoratorw, najbardziej ze wszystkich nie schlebia jednak sam sobie? 2 15 ...Powinnimy by wiadomi, e powodem naszych kopotw nie jest miejsce naszego pobytu, lecz my sami: jestemy bowiem zbyt sabi, aby cokolwiek cierpie, nie umiemy przez duszy czas znie ani trudu, ani rozkoszy, ani siebie samych, ani w ogle adnej rzeczy. 3 67 Nawet najbardziej zapoznana cnota nie moe si nigdy cakowicie utai, ale daje znak o sobie: kady, kto bdzie na to zasugiwa, wytropi j po jej ladach. Lecz jeli wyrzekniemy si wszelkiego wspycia z ludmi, jeli odizolujemy si od caej ludzkoci i bdziemy yli pochonici wycznie sob, temu naszemu osamotnieniu, w ktrym nie ma miejsca na jakiekolwiek denia, towarzyszy bdzie brak wszelkich motyww dziaania... 38 Czsto starzec pochylony wiekiem nie ma innego dowodu na to, e y tak dugo, jak tylko liczb przeytych lat. 45 Nawet jeli inni zajm miejsce w pierwszej linii, a ciebie los rzuci midzy onierzy trzeciego szeregu, walcz take stamtd gosem, zacht, przykadem, odwag.

63

48 Ilekro przypadkowe przeszkody lub sytuacje polityczne powstrzymuj nas od aktywnego ycia, najlepiej jest przepaca dziaanie bezczynnoci. Nigdy bowiem stosunki nie s a tak beznadziejne, eby nie byo okazji do adnej uczciwej dziaalnoci. 5 34 Dowiedz si, e nawet w pastwie znkanym nieszczciami mdry czowiek znajduje okazj do wybicia si, a w pastwie kwitncym i szczliwym moe panoszy si swawola, zawi i inne tysiczne wystpki wynikajce z gnunoci A wic stosownie do tego, jak potoczy si ycie polityczne i na co pozwoli Los, albo rozwiniemy swoj aktywno, albo j ograniczymy, lecz w kadym razie bdziemy dziaali i nie popadniemy w odrtwienie sptani strachem. Ten okae si prawdziwym mczyzn, kto wobec zagraajcych zewszd niebezpieczestw, wrd szczku ora i kajdan nigdy nie narazi na szwank ani nie ukryje swojego mstwa. Ukrywa si bowiem to nie znaczy ocali si. 55 Najgorszym z nieszcz jest opuci szeregi ywych jeszcze przed mierci. Ale jeli przypadkiem natrafisz na okres mniej korzystny dla dziaalnoci publicznej, staraj si wicej czasu powica na wypoczynek i zajcia literackie, podobnie jak w trakcie niebezpiecznej eglugi musisz od czasu do czasu zawija do portu, i nie czekaj a sprawy pozwol ci odej, lecz sam uwalniaj si od nich. 62 Natury zuchwae i niepohamowane niech wystrzegaj si podniet do zgubnej swawoli. 63 Musimy poddawa ocenie nasze projekty i przymierza siy do tego, co mamy zamiar podj. Zawsze bowiem wykonawca winien growa si nad swoim dzieem: ten, kto dwiga nadmierne ciary, zostanie nieuchronnie przygnieciony przez nie. Bywaj zreszt przedsiwzicia nie tyle wielkie, co brzemienne mnogoci innych zaj: i naley ucieka od spraw, z ktrych wynikaj nowe i wielorakie zadania, ani nie trzeba zabiera si do takich, z ktrych nie mona si swobodnie wycofa. Przykadaj rk do rzeczy, ktre moesz doprowadzi do koca albo ktrych ukoczenia moesz oczekiwa. I zostaw takie, ktre w wykonaniu nazbyt si rozrastaj ani nie ustaj tam, gdzie postanowie. 74 Najlepszy ten, kto najmniej zy! 76 Szczeglnie naley unika melancholikw i malkontentw, ktrzy znajduj przyjemno w narzekaniu z kadego powodu. Choby si byo pewnym lojalnoci i yczliwoci takiego czowieka, to jednak wzburzony i stale rozalony na wszystko towarzysz jest wrogiem naszego spokoju.

64

8 12 Jeli porwnasz takie nasze udrki, jak mier, choroby, obawy, tsknoty, konieczno znoszenia blw i trudw, z nieszczciami, jakich przysparzaj nam pienidze, to te drugie wielce przewa. Pomylmy wic, o ile lejszym zmartwieniem jest nie mie pienidzy nili je straci, a zrozumiemy, e im mniej ma do stracenia ubstwo, tym mniej przynosi cierpienia. Mylisz si bowiem, jeeli sdzisz, e bogacze dzielniej znosz straty: rana sprawia jednakowy bl bardzo wielkim i bardzo maym ciaom. 89 Najlepsza jest taka miara majtku, eby ani nie popa w ubstwo, ani od ubstwa nie by daleko. 93 Nigdy nie da si na tyle odeprze tak rnorodnych i niesprawiedliwych zrzdze przypadku, aby nie uderzao wiele burz w rozpinajcych ogromne agle. Naley ukry swe dobra w ciasnym schronieniu, aby pociski trafiay w prni... 10 2 Natura, wiedzca, e rodzimy si, aby znosi udrki, niczym nie zasuguje bardziej na nasz wdziczno nieli tym, e jako ulg w cierpieniach wynalaza przyzwyczajenie, ktre nas prdko oswaja z najwikszymi nieszczciami. 10 4 Cae ycie jest niewol. Naley wic pogodzi si z losem, jak najmniej ubolewa nad nim i chwyta kad korzy, jaka z nim si czy. adne pooenie nie jest a tak straszne, by czowiek obdarzony rwnowag ducha nie znalaz w nim jakiej pociechy.

*
W przeciwnociach ycia korzystaj ze swego rozsdku: to co twarde mona zmikczy, to co wskie rozszerzy, a ciary mniej przygniataj tych, ktrzy umiej je nosi. 11 4 Czsto przyczyn mierci jest lk przed mierci. 11 6 Kto lka si mierci, nigdy nie zrobi nic godnego czowieka, ktry naprawd yje. Lecz kto pamita, e ten wyrok wydano na niego ju w chwili poczcia, bdzie y pod wyrokiem, a rwnoczenie t sam, si ducha sprawi, e adne zdarzenie nie bdzie dla niego nieoczekiwane. 11 910 ...Do jednej chwili na to, by wprost z tronu znale si na kolanach u cudzych stp. Musisz pamita, e wszelki los jest zmienny i e cokolwiek si zdarza komu innemu, moe si i tobie przydarzy.

65

13 3 Z koniecznoci dusza mniej odczuwa udrk z powodu zawiedzionych pragnie, jeli nie przyrzekae, e z ca pewnoci bd spenione. 14 2 Duch ludzki powinien koniecznie zwraca si od spraw zewntrznych ku sobie samemu: niechaj ufa sobie, niech cieszy si sob, niech wznosi si myl ku swoim sprawom, a trzyma si moliwie najdalej od cudzych, i niech zajmuje si sob, niech si nie przejmuje stratami, niech nawet przeciwnoci tumaczy sobie pomylnie. 15 1 Kiedy si zastanowi, jak rzadka jest prostota, jak nieznana niewinno, jak trudno spotka wierno chyba e interesown i kiedy si pomyli o masie zbrodni uwieczonych powodzeniem, o jednakowo nienawistnych korzyciach i stratach, jakie przynosi rozpusta, i o prnoci, ktra do tego stopnia przekracza wszelkie granice, e a chce janie przez swoj ohyd wtedy duch pogra si w mroku nocy, i jakby po upadku cnt, ktrych ani nie wolno spodziewa si u innych, ani si nie opaca samemu posiada, nastaj ponure ciemnoci. 15 23 Czowiekowi bardziej wypada mia si z yda nili paka nad nim. Warto te doda, e wiksze zasugi wobec ludzkoci ma ten, kto j wymiewa, ni ten, kto auje: tamten zostawia choby odrobin nadziei, ten natomiast w gupi sposb pacze nad rzeczami, co do ktrych nie spodziewa si adnej poprawy. A biorc wszystko pod uwag, trzeba powiedzie, e wzniolejsz ma dusz, kto nie powstrzymuje miechu, ni ten, kto nie powstrzymuje ez, gdy pobudza najbardziej umiarkowane uczucia i w tym wielkim przepychu ycia niczego nie uwaa za wielkie, powane, ani nawet aosne. 15 56 Lepiej jest przyjmowa ze spokojem zwyczaje posplstwa i ludzkie wady, nie wybuchajc miechem, ni paczem. Zamartwia si bowiem z powodu cudzych nieszcz to wieczna mka, a cieszy si z cudzych nieszcz to przyjemno nieludzka, i tak na przykad bezuytecznym objawem czowieczestwa jest pacz i smutna mina dlatego, e kto urzdza pogrzeb synowi. Rwnie we wasnych nieszczciach tak si naley zachowywa, by tyle tylko ulega smutkowi, ile da natura, a nie powszechny zwyczaj... 17 1 Tortur jest nieustanne pilnowanie si i drenie z obawy, by nas nie ujrzano inaczej ni zwykle. I nigdy nie uwolnimy si od tego niepokoju, gdy sdzimy, e ile razy kto spojrzy na nas, tyle razy ocenia nas. Zdarza si bowiem wiele rzeczy, ktre nas obnaaj wbrew naszej woli, a choby nawet takie trzymanie si na bacznoci byo niezawodne, to jednak nie jest ani przyjemne, ani beztroskie ycie tych, co wci yj w masce. 17 23 Ale cnota nie musi si obawia, e ogldana z bliska straci na wartoci. Lepiej z powodu prostoty narazi si na pogard ni mczy si cigym udawaniem. Zachowajmy jednak 66

umiar w tej sprawie: istnieje wielka rnica midzy prostym a niedbaym yciem. Czsto trzeba si chroni w gb samego siebie. Obcowanie bowiem z ludmi rnymi od nas burzy nasz wewntrzny ad, na nowo roznieca namitnoci i rozjtrza w naszej duszy kad sabo, nie wyleczon dokadnie. Trzeba jednak przeplata na zmian samotno i towarzystwo: pierwsza kae nam tskni do ludzi, drugie do nas samych, a wic pierwsze bdzie rodkiem zaradczym przeciwko drugiemu. Samotno bdzie nas leczy ze wstrtu do ludzi, ludzie z odrazy do samotnoci. 17 1011 Jedynie umys wprowadzony w stan podniecenia umie si zdoby na sowa majestatyczne i nadzwyczajne. Gdy wzgardzi tym co pospolite i zwyke i wzbije si wyej w witym natchnieniu, wtedy dopiero wypiewa co, co niedostpne dla ust miertelnych. Umys nie moe dosign niczego, co znajduje si wysoko, w niedostpnym miejscu, dopki tkwi w swoim zwykym stanie: musi odstpi od swych przyzwyczaje, unie si w gr, zerwa wdzida, porwa swego wonic i tam zanie, gdzie sam przez si baby si wspi.

67

De brevitate vitae
14 Ita est: non accipimus brevem vitam, sed facimus, nec inopes eius sed prodigi sumus. Sicut amplae et regiae opes ubi ad malum dominum pervenerunt, momento dissipantur, at quamvis modicae, si bono custodi traditae sunt, usu crescunt; ita aetas nostra bene disponenti multum patet. 21 Quid de rerum natura querimur? Illa se benigne gessit: vita, si uti scias, longa est. 3 1 Omnia licet, quae umquam ingenia fulserunt, in hoc unum consentiant, numquam satis hanc humanarum mentium caliginem mirabuntur: praedia sua occupari a nullo pariantur et, si exigua contentio est de modo finium, ad lapides et arma discurrunt: in vitam suam incedere alios sinunt, immo vero ipsi etiam possessores eius futuros inducunt; nemo invenitur, qui pecuniam suam dividere velit: vitam unusquisque quam multis distribuit! Adstricti sunt in continendo patrimonio, simul ad iacturam temporis ventum est, profusissimi in eo, cuius unius honesta avaritia est. 34 Tamquam semper victuri vivitis, numquam vobis fragilitas vestra succurrit, non observatis, quantum iam temporis transierit; velut ex pleno et abundanti perditis, cum interim fortasse ille ipse qui alicui vel homini vel rei donatur dies ultimus sit. Omnia tamquam mortales timetis, omnia tamquam immortales concupiscitis. 35 Quam serum est tunc vivere incipere, cum desinendum est? Quae tam stulta mortalitatis oblivio in quinquagesimum et sexagesimum annum differre sana consilia et inde velle vitam inchoare, quo pauci perduxerunt. 41 Potentissimis et in altum sublatis hominibus excidere voces videbis, quibus otium optent, laudent, omnibus bonis suis praeferant. Cupiunt interim ex illo fastigio suo, si ruto liceat, descendere; nam ut nihil extra lacessat aut quatiat, in se ipsa fortuna ruit. 53 Semiliberum se dixit Cicero: at me hercules numquam sapiens in tam humile nomen procedet, numquam semiliber erit, integrae semper libertatis et solidae, solutus et sui iuris et altior ceteris. Quid enim supra eum potest esse, qui supra fortunam est?

68

64 Vestra me hercules vita, licet supra mille annos exeat, in artissimum contrahetur: ista vitia nullum non saeculum devorabunt; hoc vero spatium quod, quamvis natura currit, ratio dilatat, cito vos effugiat necesse est; non enim apprenditis nec retinetis <nec> velocissimae omnium rei moram facitis, sed abire ut rem supervacuam ac reparabilem sinitis. 72 Omnia istorum tempora excute, aspice quam diu computent, quam diu insidientur, quam diu timeant, quam diu colant, quam diu colantur, quantum vadimonia sua atque aliena occupent, quantum convivia, quae iam ipsa officia sunt: videbis, quemadmodum illos respirare non sinant vel mala sua vel bona. 73 Nihil minus est hominis occupati quam vivere: nullius rei difficilior scientia est.

*
Vivere tota vita discendum est et, quod magis fortasse miraberis, tota vita discendum est mori. 79 At ille qui nullum non tempus in usus suos confert, qui omnem diem tamquam ultimum ordinat, nec optat crastinum nec timet. 83 Atqui facile est quamvis exiguum dispensare, quod certum est; id debet servari diligentius, quod nescias quando deficiat. 91 Maximum vivendi impedimentum est exspectatio, quae pendet ex crastino, perdit hodiernum. Quod in manu fortinae positum est, disponis, quod in tua, dimittis. Quo spectas? Quo te extendis? Omnia quae ventura sunt in incerto iacent: protinus vive. 92 Itaque cum celeritate temporis utendi velocitate certandum est et velut ex torrenti rapido nec semper ituro cito hauriendum. 95 Quemadmodum aut sermo aut lectio aut aliqua intentior cogitatio iter facientis decipit et pervenisse ante sentiunt quam appropinquasse: sic hoc iter vitae assiduum et citatissimum, quod vigilantes dormientesque eodem gradu facimus, occupatis non apparet nisi in fine.

69

10 2 In tria tempera vita dividitur: quod fuit, quod est, quod futurum est. Ex is quod agimus breve est, quod acturi sumus dubium, quod egimus certum. Hoc est enim, in quod fortuna ius perdidit, quod in nullius arbitrium reduci potest. 10 6 Praesens tempus brevissimum est, adeo quidem, ut quibusdam nullum videatur; in cursu enim semper est, fluit et praecipitatur; ante desinit esse quam venit, nec magis moram patitur quam mundus aut sidera, quorum irrequieta semper agitatio numquam in eodem vestigio manet. Solum igitur ad occupatos praesens pertinet tempus, quod tam breve est, ut arripi non posit, et id ipsum illis districtis in multa subducitur. 14 1 Soli omnium otiosi sunt qui sapientiae vacant, soli vivunt; nec enim suam tantum aetatem bene tuentur: omne aevum suo adiciunt; quidquid annorumm ante illos actum est, illis acquisitum est. Nisi ingratissimi sumus, illi clarissimi sacrarum opinionum conditores nobis nati sunt, nobis vitam praeparaverunt. Ad res pulcherrimas ex tenebris ad lucem erutas alieno labore deducimur; nullo nobis saeculo interdictum est, in omnia admittimur et, si magnitudine animi egredi humanae imbecillitatis angustias libet, multum, per quod spatiemur, temporis est. 14 2 Cum rerum natura in consortium omnis aevi patiatur incedere, quidni ab hoc exiguo et caduco temporis transitu in illa toto nos demus animo, quae immensa, quae aeterna sunt, quae cum melioribus communia? 15 34 Solemus dicere non fuisse in nostra potestate, quos sortiremur parentes, forte hominibus datos: nobis vero ad nostrum arbitrium nasci licet. Nobilissimorum ingeniorum familiae sunt: elige, in quam adscisci velis; non in nomen tantum adoptaberis, sed in ipsa bona, quae non erunt sordide nec maligne custodienda: maiora fient, quo illa pluribus diviseris. Hi tibi dabunt ad aeternitatem iter et te in illum locum, ex quo nemo deicitur, sublevabunt. Haec una ratio est extendendae mortalitatis, immo in immortalitatem vertendae. 15 5 Sapientis ergo multum patet vita, non idem illum qui ceteros terminus cludit: solus generis humani legibus solvitur, omnia illi saecula ut deo serviunt. Transit tempus aliquod: hoc recordatione comprendit; instat: hoc utitur; venturum est: hoc praecipit. Longam illi vitam facit omnium temporum in unum collatio. 16 1 Illorum brevissima ac sollicitissima aetas est, qui praeteritorum obliviscuntur, praesentia neglegunt, de futuro timent. Cum ad extrema venerunt, sero intellegunt miseri, tam diu se, dum nihil agunt, occupatos fuisse.

70

17 6 Numquam derunt vel felices vel miserae sollicitudinis causae; per occupationes vita trudetur: otium numquam agetur, semper optabitur.

71

O krtkoci ycia
14 Jest tak: nie otrzymujemy krtkiego ycia, ale czynimy je krtkim, i nie brakuje nam ycia, ale trwonimy je. Podobnie jak ogromne i wspaniale bogactwa zostaj wkrtce zmarnotrawione, kiedy przypadn w udziale zemu gospodarzowi, a nawet skromny majtek, przekazany w rce dobrego zarzdcy, pomnaa si przez odpowiedni uytek, tak samo ycie nasze trwa dugo, jeeli si je dobrze uoy. 21 Czemu alimy si na natur? Postpia ona z nami askawie: ycie jest dugie, jeeli si umie z niego korzysta. 31 Chocia wszystkie wietne umysy, jakie kiedykolwiek byy, zgadzaj si w tym jednym, to i tak nigdy do nie przestan si dziwi temu przymieniu ludzkiego rozumu: ot ludzie nie mog cierpie, aby ktokolwiek zajmowa ich posiadoci, a jeli powstanie najmniejszy spr o miedz, biegn po kamienie i bronie. Natomiast pozwalaj innym wkracza w swoje ycie, co wicej, nawet sami wprowadzaj jego przyszych wacicieli. Nie ma nikogo, kto chciaby rozdziela swoje pienidze pomidzy innych: a ilu to ludziom kady z nas rozdaje swoje ycie! Ludzie s skpi w zachowywaniu majtku, lecz jeli idzie o tracenie czasu tej jedynej rzeczy, ktrej chwalebnie jest skpi s najwikszymi utracjuszami. 34 yjecie tak, jakbycie mieli y wiecznie, i nigdy nie przychodzi wam na myl wasza krucho, nie zwaacie na to, ile czasu ju przemino. Trwonicie go, jakbycie czerpali z penego i nieprzebranego zasobu, gdy tymczasem ten wanie dzie, ktry podaruje si czy to jakiemu czowiekowi, czy to jakiej sprawie, jest moe ostatni. Obawiacie si wszystkiego jako miertelni, a podacie wszystkiego, jakbycie byli niemiertelni. 35 Jake pno zaczyna ycie, kiedy naley je koczy! Jakie to gupie zamroczenie ludzi odkada zbawienne plany na pidziesity, a nawet na szedziesity rok ycia i chcie rozpoczyna ycie w takim wieku, jaki tylko niewielu osigno! 41 Zobaczysz, e najmoniejszym i postawionym wysoko wymykaj si sowa wiadczce o tym, e pragn oni spokoju i wielbi go, e go przenosz ponad wszystkie ich dobra. Niekiedy chcieliby zstpi z tego swojego szczytu, jeliby to byo bezpieczne: bo chocia nic nie niepokoi ich i nie rozwala z zewntrz, ich szczcie upada samo przez si.

72

53 Cycero nazwa siebie pwolnym: lecz, na Herkulesa, mdrzec nigdy nie wystpi pod tak ndznym mianem, nigdy nie bdzie pwolny, lecz zawsze bdzie mia wolno cakowit i nienaruszon, zawsze bdzie swobodny, zawsze samowadny i wyszy od innych. C bowiem moe by ponad tym, kto stoi ponad Losem? 64 Choby wasze ycie, na boga, trwao wicej ni tysic lat, i tak skurczy si ono do skrajnej cieni: wasze wystpki pochon kady, nawet najduszy okres. Ten czas natomiast, ktry natura przebywa biegiem, a ktry rozum moe wprawdzie przeduy, prdko musi wam si wymkn, nie staracie si bowiem pochwyci, zatrzyma ani opni tej najszybszej ze wszystkiego rzeczy, lecz pozwalacie, aby odesza jak co zbdnego i moliwego do powetowania. 72 Przebadaj cay czas ycia ludzi zajtych, przygldnij si, jak dugo prowadz rachunki, jak dugo przygotowuj zasadzki, jak dugo si boj, jak dugo nadskakuj innym, jak dugo im samym si nadskakuje, ile czasu zajmuj im wasne i cudze sprawy sdowe, ile czasu zabieraj im uczty, ktre ju same s obowizkami, a zobaczysz, do jakiego stopnia ich wasne sukcesy i klski nie pozwalaj im znale chwili wytchnienia. 73 Nic nie jest bardziej obce dla czowieka zajtego ni ycie. adnej innej umiejtnoci nie uczymy si z wikszym trudem. * Przez cae ycie naley si uczy y i co moe jeszcze bardziej ci zdziwi przez cae ycie naley si uczy umiera. 79 Kto kad chwil obraca na swj uytek, kto kady dzie ukada jakby swj dzie ostatni, ten ani nie pragnie jutra, ani si go nie lka. 83 atwo jest gospodarowa czym, co jest pewne, jakkolwiek niewielkie, gorliwiej naley oszczdza tego, czego nie wiedzie kiedy zabraknie. 91 Oczekiwanie, nastawione na jutro, a marnujce dzie dzisiejszy, stanowi najwiksz zawad w yciu. Dysponujesz tym, co znajduje si w rkach Losu, a co w twoich, wypuszczasz. Czego wygldasz? Dokd zmierzasz? Wszystko, co moe nadej, zawieszone jest w niepewnoci: yj ju w tej chwili!

73

92 Z szybkim upywem czasu naley walczy prdkim korzystaniem z niego, i spiesznie czerpa niby z rwcego potoku, ktry nie bdzie pyn wiecznie. 95 Jak rozmowa albo lektura, albo intensywne rozmylanie wprowadza w bd podrnych, bo wczeniej stwierdzaj przybycie do celu nili zblianie si do niego, tak samo jest z t cig i bardzo pospieszn podr ycia, ktr odbywamy jednakowym krokiem, czuwajc i pic: ci, ktrzy s ni zajci, zdaj sobie z niej spraw dopiero na samym kocu. 10 2 Czas ycia ludzkiego dzieli si na trzy okresy: na ten, ktry by, ten, ktry jest, ten, ktry bdzie. Czas, w ktrym yjemy, jest krtki, w ktrym mamy y, jest wtpliwy, a ten, ktry ju przeylimy pewny. Los bowiem utraci prawo do niego, i nie podlega on ju niczyjej wadzy. 10 6 Czas teraniejszy jest bardzo krtki tak bardzo, e niektrym wydaje si niczym, zawsze bowiem znajduje si w ruchu, pynie i przepada; przestaje istnie, zanim jeszcze nadszed, i nie znosi spoczynku, podobnie jak wiat albo gwiazdy, ktrym nieustanny ruch nigdy nie pozwala pozosta w tym samym miejscu. Tylko wic ludzi zajtych dotyczy czas teraniejszy, ktry jest tak krtki, e nie da si pochwyci, i wanie on tym ludziom zaprztnitym wielu sprawami uchodzi niepostrzeenie. 14 1 Ze wszystkich ludzi wolny czas maj tylko ci, ktrzy powicaj si filozofii, tylko oni yj, nie tylko bowiem strzeg dobrze czasu swojego ycia, ale do ycia dodaj wieczno. Zyskuj te wszystkie lata, jakie upyny przed ich narodzeniem. Jeli nie jestemy bardzo niewdziczni, to przyznamy, e wszyscy sawni twrcy witych systemw filozoficznych urodzili si dla nas i e nam utorowali drog ycia. Dziki cudzemu wysikowi dochodzimy do poznania rzeczy najpikniejszych, wydobytych z ciemnoci na wiato dzienne. adne stulecie nie jest dla nas objte zakazem, do wszystkich mamy dostp, i jeli tylko zapragniemy wyzwoli si przez wielko ducha z ludzkiej ograniczonoci, to otworzy si wielki obszar czasu, w ktrym bdziemy mogli wdrowa. 14 2 Jeli natura pozwala nam obcowa z kad epok, to czemu nie odwrcimy si od tego krtkiego i znikomego przebiegu czasu i ca dusz nie zanurzymy si w tym co bezmierne, wieczne, i co dzielimy z lepszymi od nas? 15 34 Mawiamy zwykle, e nie byo w naszej mocy wybra sobie rodzicw, bo los nam ich przydzieli: lecz jednak wolno nam rodzi si take stosownie do wasnego uznania. Istniej przecie rodziny najszlachetniejszych umysw: wybierz sobie tak, do ktrej chciaby przysta; bdziesz nie tylko dziedzicem ich nazwiska, lecz take samego majtku, ktrego nie 74

trzeba bdzie strzec ani chciwie, ani zazdronie: bdzie si on stawa tym wikszy, im wikszej go liczbie ludzi udzielisz. Oni otworz ci drog do wiecznoci i wynios ci w takie miejsce, skd nie strca si nikogo. Jest to jedyny sposb na przeduenie naszego miertelnego ycia, a nawet na przemian w niemiertelno. 15 5 ycie mdrca rozciga si bardzo szeroko, nie podlega on tym samym ograniczeniom co inni ludzie: on jeden jest wolny od praw wadajcych rodzajem ludzkim, wszystkie wieki s mu posuszne, podobnie jak Bogu. Przemija pewien czas? Ogarnia go wic wspomnieniem. Nadchodzi? Korzysta z niego. Ma dopiero nadej? Uprzedza go. Mdrzec przedua swe ycie czc wszystkie czasy w jedn cao. 16 1 Najkrtsze i najbardziej niespokojne jest ycie tych, ktrzy zapominaj o przeszoci, lekcewac teraszo, lkaj si przyszoci. Kiedy dochodz do kresu, zbyt pno pojmuj, nieszczni, e byli tak dugo zajci niczego nie robic. 17 6 Nigdy nie zabraknie powodw do niepokoju pochodzcych bd z powodzenia, bd z niepowodzenia. ycie schodzi nam na zajciach: nigdy nie skorzystamy z wypoczynku, zawsze bdziemy go tylko pragnli.

75

Ad Polybium de consolatione
1 12 Ita est: nihil perpetuum, pauca diuturna sunt; aliud alio modo fragile est, rerum exitus variantur, ceterum quidquid coepit et desinit. Mundo quidam minantur interitum et hoc universum, quod omnia divina humanaque complectitur, si fas putas credere, dies aliquis dissipabit et in confusionem veterem tenebrasque demerget... 14 Maximum ergo solacium est cogitare id sibi accidisse, quod omnes ante se passi sunt omnesque passuri; et ideo mihi videtur rerum natura, quod gravissimum fecerat, commune fecisse, ut crudelitatem fati consolaretur aequalitas. 43 ...Respicientes, quantum a tergo rerum tristium immineat, si non finire lacrimas, at certe reservare debemus. Nulli parcendum est rei magis quam huic, cuius tam frequens usus est. 62 Quid autem tam humile ac muliebre est quam consumendum se dotori committere? 9 57 Mihi crede, is beatior est, cui fortuna supervacua est, quam is, cui parata est. Omnia ista bona, quae nos speciosa sed fallaci voluptate delectant, pecunia, dignitas, potentia aliaque complura, ad quae generis humani caeca cupiditas obstupescit, cum labore possidentur, cum invidia conspiciuntur, eos denique ipsos, quos exornant, et premunt; plus minantur quam prosunt; lubrica et incerta sum, numquam bene tenentur; nam ut nihil de tempore futuro timeatur, ipsa tamen magnae felicitatis tutela sollicita est. Si velis credere altius veritatem intuentibus, omnis vita supplicium est: in hoc profundum inquietumque proiecti mare, alternis aestibus reciprocum et modo allevans nos subitis incrementis, modo maioribus damnis deferens assidueque iactans, numquam stabili consistimus loco, pendemus et fluctuamur et alter in alterum illidimur et aliquando naufragium facimus, semper timemus; in hoc tam procelloso et ad omnes tempestates exposito mari navigantibus nullus portus nisi mortis est. 99 Est, mihi crede, magna felicitas in ipsa necessitate moriendi. Nihil ne in totum quidem diem certi est... 10 23 Iniquus est, qui muneris sui arbitrium danti non relinquit, avidus, qui non lucri loco habet, quod accepit, sed damni, quod reddidit. Ingratus est, qui iniuriam vocat finem voluptatis. Stultus, qui nullum fructum esse putat bonorum nisi praesentium, qui non et in praeteritis acquiescit et ea iudicat certiora, quae abierunt, quia de illis ne desinant non est timendum.

76

Nimis angustat gaudia sua, qui eis tantummodo, quae habet ac videt, frui se putat et habuisse eadem pro nihilo ducit; cito enim nos omnis voluptas relinquit, quae fluit et transit et paene ante quam veniat aufertur. Itaque in praeteritum tempus animus mittendus est et quidquid nos umquam delectavit reducendum ac frequenti cogitatione pertractandum est: longior fideliorque est memoria voluptatum quam praesentia. 11 2 ...Quid enim est novi hominem mori, cuius tota vita nihil aliud quam ad mortem iter est? 11 34 ...Quisquis ad vitam editur, ad mortem destinatur. Gaudeamus ergo eo, quod dabitur, reddamusque id, cum reposcemur: alium alio tempore fata comprehendent, neminem praeteribunt. In procinctu stet animus et id quod necesse est numquam timeat, quod incertum est, semper exspectet. Quid dicam duces ducumque progeniem et multis aut consulatibus conspicuos aut triumphis sorte defunctos inexorabili? Tota cum regibus regna populique cum regentibus tulere fatum suum: omnes, immo omnia in ultimum diem spectant. Non idem universis finis est: alium in medio cursu vita deserit, alium in ipso aditu relinquit, alium in extrema senectute fatigatum iam et exire cupientem vix emittit; alio quidem atque alio tempore, omnes tamen in eundem locum tendimus; utrumne stultius sit nescio mortalitatis legem ignorare, an impudentius recusare. 12 2 Est autem hoc ipsum solacii loco, inter multos dolorem suum dividere; qui quia dispensatur inter plures, exigua debet apud te parte subsidere. 17 2 ...Non sentire mala sua non est hominis et non ferre non est viri. 18 6 Satis praestiterit ratio, si id unum ex dolore, quod et superest et abundat, exciderit: ut quidem nullum omnino esse eum patiatur, nec sperandum ulli nec concupiscendum est. Hunc potius modum servet, qui nec impietatem imitetur nec insaniam et nos in eo teneat habitu, qui et piae mentis est nec motae: fluant lacrimae, sed eaedem et desinant, trahantur ex imo gemitus pectore, sed idem et finiantur...

77

O pocieszeniu do Polibiusza
1 12 Jest tak: nie ma nic wiecznego, niewiele rzeczy jest dugotrwaych, a kada jest krucha inaczej. Chocia sprawy kocz si rnie, to jednak wszystko, co ma swj pocztek, znajduje take swj kres. Niektrzy gro wiatu zagad, i jeli sdzisz, e godzi si w to wierzy, pewnego dnia ten wszechwiat, ktry obejmuje wszystkie rzeczy boskie i ludzkie, ulegnie rozproszeniu i pogry si w dawnym chaosie i ciemnociach... 14 Najwiksz zatem pociech dla czowieka jest myl, e wszyscy przed nim cierpieli i wszyscy po nim bd cierpieli to, co jego spotkao. I dlatego wydaje mi si, e to, co natura uczynia czym najbardziej uciliwym, uczynia powszechnym, aeby wobec okruciestw Przeznaczenia pociech by ich rwny podzia. 43 ...Biorc pod uwag, ile smutkw zagraa nam jeszcze w yciu, powinnimy, jeli ju nie cakiem przesta paka, to przynajmniej zachowa troch ez na pniej. Niczego nie naley bardziej oszczdza ni tego, czego tak czsto musimy uywa. 62 C bardziej haniebnego i niemskiego ni poddawanie si niszczcemu dziaaniu zgryzoty? 9 57 Wierz mi, szczliwszy ten, komu zbdne jest powodzenie, ni ten, kto ma go pod dostatkiem. Te wszystkie dobra, ktre dostarczaj nam efektownej, lecz zwodniczej przyjemnoci, a mianowicie pienidze, zaszczyty, potga i mnstwo innych, wobec ktrych ludzko ogarnita lep dz staje w podziwie, przysparzaj kopotw wacicielom, cigaj zawistne spojrzenia, a w kocu miad tych wanie, dla ktrych stanowi ozdob. Nios one z sob wicej zagroenia nili poytku, liskie s i niepewne, nigdy si ich nie udaje utrzyma. Choby nie byo adnej obawy o przyszo, to jednak samo chronienie wielkiego szczcia budzi niepokj. Jeliby zechcia uwierzy tym, ktrzy gbiej wnikaj w prawd, to cae ycie jest mk: zanurzeni w tym gbokim i niespokojnym morzu, ktre na zmian wzdyma si falami przypywu i odpywu, i raz wynosi nas w gr przez nage pomnoenie naszego majtku, a raz spycha w d przez jeszcze wiksze straty i nieustannie miota nami, nie moemy nigdy pozosta w staym pooeniu, kiwamy si i chwiejemy na fali, wpadamy jedni na drugich, niekiedy powodujemy katastrof naszego okrtu, zawsze si tego bojc. Dla tych, ktrzy egluj po morzu tak burzliwym i naraonym na takie sztormy, nie ma innego portu jak tylko mier. 99 W samej koniecznoci umierania, wierz mi, tkwi wielkie szczcie. Nic nie jest pewne, nawet na przecig jednego dnia. 78

10 23 Niesprawiedliwy jest, kto nie zostawia ofiarodawcy prawa rozporzdzania swymi darami. Chciwy ten, kto nie uwaa za zysk tego, co otrzyma, ale za strat to, co zwrci. Niewdziczny jest, kto nazywa krzywd kres przyjemnoci. Gupi ten, kto sdzi, e mona mie korzy wycznie z dbr teraniejszych, kto nie znajduje ukojenia nawet w minionych dobrach i tych wanie, ktre odeszy, nie uznaje za pewniejsze, bo ju nie zmuszajce do lku, e si skocz. Zbytnio ogranicza swoje radoci ten, kto mniema, e musi si cieszy tylko tymi dobrami, ktre widzi i posiada, a tego, e kiedy posiada takie same dobra, zupenie nie ceni. Szybko bowiem opuszcza nas wszelka rozkosz, ktra przepywa i mija, i rozwiewa si, niemal zanim nadesza. A wic naley kierowa myl ku przeszoci i przywoywa z powrotem wszystko, cokolwiek byo nam kiedy mie, i czsto o tym rozmyla. Pami o minionych przyjemnociach trwa duej i wyraziciej nili ich obecno. 11 2 ...C w tym niezwykego, e umiera czowiek, ktrego cae ycie nie jest niczym innym jak tylko drog ku mierci? 11 34 Ktokolwiek, jest powoany do ycia, przeznaczony jest mierci. Cieszmy si wic z tego, co bdzie nam dane, i zwracajmy to, czego zada si od nas z powrotem: losy dosign kadego kiedy indziej, nikogo nie pomin. Niech dusza bdzie w pogotowiu, niech si nigdy nie lka tego co konieczne, niech si zawsze spodziewa tego co niepewne. Po c mam mwi o wodzach i o potomkach wodzw oraz o ludziach sawnych albo dziki wielu konsulatom, albo wielu triumfom o ludziach pozbawionych ycia przez nieubagany los? Cae krlestwo razem z krlami i ludy razem z wadcami ulegy swojemu przeznaczeniu: wszyscy, a co wicej wszystko zmierza ku swojej ostatecznej zagadzie. Jednak nie wszyscy znajduj taki sam koniec: jednego ycie porzuca porodku drogi, innego opuszcza na samym pocztku, jeszcze innego, znuonego i gotowego ju odej, uwalnia w najbardziej podeszej staroci. Kady z nas wprawdzie coraz to kiedy indziej, a jednak wszyscy dymy do tego samego miejsca. Nie wiem, czy jest raczej gupot niezdawanie sobie sprawy z koniecznoci mierci, czy raczej bezczelnoci sprzeciwianie si jej. 12 2 Ju samo to stanowi pewn pociech, e mona rozdzieli swj smutek midzy wielu ludzi. A poniewa rozdziela si on midzy wielu, tylko niewielka jego czstka powinna pozosta w tobie. 17 2 ...Nie godzi si czowiekowi nie odczuwa swych nieszcz, a nie mc ich znie nie godzi si mczynie. 18 6 Rozum twj osignie dostatecznie duo, jeli zdoa usun t tylko cz smutku, ktra jest nadmierna i zbdna. Nikt jednak nie powinien ani spodziewa si, ani pragn, aby rozum pozwoli nam nie odczuwa w ogle adnego smutku. Niech raczej utrzyma on tak miar, eby nas nie zbliaa ani do obojtnoci, ani do szau rozpaczy, i niechaj nas zachowa w sta79

nie, jaki cechuje czowieka o tkliwym, ale i zrwnowaonym usposobieniu. Niechaj pyn zy, ale niech i one ustan, niechaj z gbi serca dobywaj si jki, lecz niech i one si skocz...

80

Ad Helviam matrem de consolatione


51 Bona condicione geniti sumus, si eam non deseruerimus. Id egit rerum natura, ut ad bene vivendum non magno apparatu opus esset: unusquisque facere se beatum potest. Leve momentum in adventiciis rebus est et quod in neutram partem magnas vires habeat: Nec secunda sapientem evehunt nec adversa demittunt; laboravit enim semper, ut in se plurimum poneret, ut a se omne gaudium peteret. 53 Illis [fortuna] gravis est, quibus repentina est: facile eam sustinet, qui semper exspectat. Nam et hostium adventus eos prosternit, quos inopinantis, occupavit; at qui futuro se bello ante bellum paraverunt, compositi et aptati primum, qui tumultuosissimus est, ictum facile excipiunt. 5 45 Neminem adversa fortuna comminuit, nisi quem secunda decepit. Illi qui munera eius velut sua et perpetua amaverunt, qui se suspici propter illa voluerunt, iacent et maerent, cum vanos et pueriles animos, omnis solidae voluptatis ignaros, falsa et mobilia oblectamenta destituunt: at ille, qui se laetis rebus non inflavit, nec mutatis contrahit. Adversus utrumque statum invictum animum tenet exploratae iam firmitatis; nam in ipsa felicitate, quid contra infelicitatem valeret, expertus est. 56 Nunc in his, quae mala vocantur, nihil tam terrbile ac durum invenio quam opinio vulgi minabatur. Verbum quidem ipsum persuasione quadam et consensu iam asperius ad aures venit et audientis tamquam triste et exsecrabile ferit: ita enim populus iussit; sed populi scita ex magna parte sapientes abrogant. 8 26 Duo quae pulcherrima sunt, quocumque nos moverimus, sequentur: natura communis et propria virtus. Id actum est, mihi crede, ab illo, quisquis formator universi fuit, sive ille deus est potens omnium, sive incorporalis ratio ingentium operum artifex, sive divinus spiritus per omnia maxima ac minima aequali intentione diffusus, sive fatum et immutabilis causarum inter se cohaerentium series: id, inquam, actum est, ut in alienum arbitrium nisi vilissima quaeque non caderent. Quidquid optimum homini est, id extra humanam potentiam iacet, nec dari nec eripi potest. Mundus hic, quo nihil neque maius, neque ornatius rerum natura genuit, et animus contemplator admiratorque mundi, pars eius magnificentissima, propria nobis et perpetua et tam diu nobiscum mansura sunt, quam diu ipsi manebimus. Alacres itaque et erecti, quocumque res tulerit, intrepido gradu properemus, emetiamur quascumque terras. Nullum inveniri exilium intra mundum potest; nihil enim, quod intra mundum est, alienum homini est. Undecumque ex aequo ad caelum erigitur acies, paribus intervallis omnia divina ab omnibus humanis distant. Proinde, dum oculi mei ab illo spectaculo, cuius insatiabiles sunt, non abducantur, dum mihi solem lunamque intueri liceat, dum ceteris inhaerere sideri81

bus, dum ortus eorum occasusque et intervalla et causas investigare vel ocius meandi vel tardius, spectare tot per noctem stellas micantis et alias immobiles, alias non in magnum spatium exeuntis sed intra suum se circumagentis vestigium, quasdam subito erumpentis, quasdam igne fuso praesrringentes aciem, quasi decidant, vel longo tractu cum luce multa praetervolantes, dum cum his sim et caelestibus, qua homini fas est, immiscear, dum animum ad cognatarum rerum conspectum tendentem in sublimi semper habeam: quantum refert mea, quid calcem? 92 Angustus animus est, quem terrena delectant: ad illa abducendus est, quae ubique aeque apparent, ubique aeque splendent. Et hoc cogitandum est, ista veris bonis per falsa et prave credita obstare. 10 2 Corporis exigua desideria sunt: frigus summoveri vult, alimentis famem ac sitim exstinguere; quidquid extra concupiscitur, vitiis, non usibus laboratur. 13 2 Si ultimum diem non quasi poenam, sed quasi naturae legem aspicis, ex quo pectore metum mortis eieceris, in id nullius rei timor audebit intrare... 13 4 Plus etiam quam ignominia est mors ignominiosa... 13 6 Nemo ab alio contemnitur, nisi a se ante contemptus est. Humilis et proiectus animus sit isti contumeliae opportunus; qui vero adversus saevissimos casus se extollit et ea mala, quibus alii opprimuntur, evertit, ipsas miserias infularum loco habet, quando ita affecti sumus, ut nihil aeque magnam apud nos admirationem occupet quam homo fortiter miser. 13 8 Si magnus vir cecidit, magnm iacuit, non magis illum contemni, quam aedium sacrarum ruinae calcantur, quas religiosi aeque ac stantis adorant.

82

O pocieszeniu do matki Helwii


51 Przychodzimy na wiat w korzystnych warunkach, jeli z nich tylko nie rezygnujemy. Natura postaraa si o to, e do szczliwego ycia nie potrzeba bogatego wyposaenia: kady si moe uczyni szczliwym. Rzeczy zewntrzne maj mae znaczenie i nie mog oddziaywa ani w jednym, ani w drugim kierunku. Mdrca nie wprawia w pych sukces, a poraka nie wywouje w nim przygnbienia; zawsze bowiem dy do tego, aby najbardziej polega na sobie, aby z siebie czerpa wszelk rado. 53 [Los] tylko dla tych jest ciki, ktrych nagle przygniata: atwo go dwiga, kto go wci przewiduje. Przecie i najazd wrogw tylko tych powala, ktrych zaskoczy znienacka. Ale ci, ktrzy si przygotowali do przyszej wojny przed wybuchem wojny, ci uformowani w szeregi atwo wytrzymuj pierwsze uderzenie, wywoujce najwiksz panik. 5 45 Nieprzyjazny Los miady tylko tego, kogo zwioda jego yczliwo. Ci, ktry miuj jego dary jak gdyby swoj trwa wasno, ci, ktrzy pragn dziki nim zaskarbi sobie uznanie, popadaj w przygnbienie i rozpacz, kiedy pozorne i przelotne uciechy sprawi zawd ich prnej i dziecinnej duszy, co nie zna adnej trwaej radoci. Lecz kto w pomylnoci nie nadyma si pych, ten nie upadnie na duchu w odmiennym pooeniu. W kadej sytuacji zachowa niezomny charakter o wyprbowanej ju odpornoci, bo w samym szczciu sprawdzi sw moc przeciwko nieszczciu. 56 Nawet w tych tak zwanych nieszczciach nie znajduj nic tak strasznego ani przykrego, jak przedstawia to gronie wyobrania posplstwa. Ju samo sowo nieszczcie wskutek pewnego uprzedzenia i oglnego przekonania brzmi w uszach raczej niemio i razi suchaczy jakby co smutnego i przekltego: tak bowiem zawyrokowa lud, lecz mdrcy w duej mierze odrzucaj opinie ludu. 8 26 Dokdkolwiek udamy si, wszdzie pjdzie za nami ta najpikniejsza dwjca: wsplna natura ludzka i nasza wasna cnota. Taki wanie, wierz mi, by cel wielkiego Formatora wszechrzeczy, kimkolwiek on jest: czy to w Bg wszechmocny, czy bezcielesny Rozum twrca ogromnych dzie, czy boski Duch przenikajcy z jednakow energi wszystkie najwiksze i najmniejsze rzeczy, czy te jest to Przeznaczenie i niezmienne nastpstwo splecionych ze sob przyczyn. Jego celem, powiadam, byo to, aby tylko sprawy najmniej wane podlegay cudzej wadzy. Wszystko, cokolwiek czowiek ma najlepszego, pozostaje poza ludzk moc i nie moe by ani dane, ani odebrane. Ten wiat, od ktrego niczego wikszego ani niczego pikniejszego Natura nie stworzya, i jego najwspanialsza cz duch ludzki, ktry bada i podziwia wiat s nasz trwa wasnoci, i dopty pozostan z nami, dopki my sami bdziemy istnieli. A wic ochoczo i z podniesionym czoem pospieszajmy nieustra83

szonym krokiem tam, dokd kieruje nas bieg ycia, przemierzajmy wszystkie ldy, adne miejsce na wiecie nie moe by miejscem wygnania, nie ma bowiem niczego na wiecie, co dla czowieka byoby cudze i obce. Skdkolwiek wzrok podniesiemy ku niebu, wszystkie sprawy boskie s rwno odlege od wszystkich ludzkich. A zatem, dopki moje oczy nie s pozbawione owego widowiska, ktrego nie s nigdy do syte, dopki wolno mi patrze na soce i ksiyc, dopki wolno mi wpatrywa si w inne ciaa niebieskie, ledzi ich wschody i zachody, cykliczne przebiegi i przyczyny ich szybszych lub wolniejszych ruchw, dopki wolno mi przyglda si tylu gwiazdom migoccym wrd nocy, z ktrych jedne s nieruchome, inne nie odchodz na wielk odlego, lecz poruszaj si po swoim wasnym torze, inne nagle wybuchaj pomieniem, inne, jak gdyby spadajc, olepiaj wzrok rozproszonym ogniem lub te przelatuj wlokc za sob dug smug wiata dopki bd mg by przy tym i obcowa, na ile godzi si czowiekowi, z ciaami niebieskimi, dopki moja myl uniesiona w przestworza kierowa si bdzie ku widokowi podobnych rzeczy, c za rnica dla mnie, po jakiej ziemi stpam? 92 Jake ciasna to dusza, ktra czerpie rado z rzeczy ziemskich: dusza powinna zwraca si ku temu, co wszdzie wyglda jednako, co wszdzie lni jednakowym blaskiem. Trzeba te pamita o tym, e rzeczy ziemskie, wywoujc zudne i faszywe przekonania, przesaniaj nam prawdziwe dobra. 10 2 Potrzeby naszego ciaa s skromne: domaga si ono jedynie ochrony przed zimnem, pokarmu dla zaspokojenia godu i pragnienia. Wszystko, czego podamy ponadto, suy naszym wadom, a nie rzeczywistym potrzebom. 13 2 Jeli popatrzysz na kres ycia nie jak na kar, lecz jako na prawo natury, i wygnasz z serca strach przed mierci, odtd aden lk nie omieli si zakra do niego... 13 4 Haniebna mier to co jeszcze gorszego ni haba... 13 6 Nikt nie dozna wzgardy od kogo innego, jeli przedtem sam nie wzgardzi sob. Takiej zniewadze moe podlega tylko dusza ndzna i znikczemniaa. Natomiast ten, kto wystpuje odwanie przeciwko najstraszniejszym klskom i obala zo, ktre innych miady, ten nawet niedol przyjmuje jak wity wieniec zasugi, poniewa tak mamy natur, e nic nie wywouje w nas rwnie wielkiego podziwu jak czowiek w nieszczciu mny. 13 8 Jeli upadnie wielki czowiek, to nawet powalony pozostaje wielki, ludzie za wcale nie gardz nim bardziej ni ruinami wityni, po ktrych depc, a ktre wyznawcy czcz rwnie pobonie, jak wwczas, gdy byy cae.

84

De beneficiis
11 34 Nec facile dixerim, utrum turpius sit infitiari an repetere beneficium; id enim genus huius crediti est, ex quo tantum recipiendum sit, quantum ultro refertur; decoquere vero foedissimum ob hoc ipsum, quia non opus est ad liberandam fidem facultaribus sed animo; reddit enim beneficium, qui debet. Sed cum sit in ipsis crimen, qui ne confessione quidem grati sunt, in nobis quoque est. Multos experimur ingratos, plures facimus, quia alias graves exprobratores exactoresque sumus, alias leves et quos paulo post muneris sui paeniteat, alias queruli et minima momenta calumniantes; gratiam omnem corrumpimus non tantum postquam dedimus beneficia, sed dum damus. I 1 78 Errat, si quis sperat responsurum sibi, quem dilatione lassavit, exspectatione torsit. Eodem animo beneficium debetur, quo datur, et ideo non est neglegenter dandum: sibi enim quisquis debet, quod a neciente accepit...

*
...Nam cum ita natura comparatum sit, ut altius iniuriae quam merita descendant et illa cito defluant, has tenax memoria custodiat, quid expectat, qui offendit, dum obligat ? I19 ...Demus beneficia, non feneremus. Dignus est decipi, qui de recipiendo cogitavit, cum daret. I 1 12 Hoc et magni animi et boni proprium est, non fructum beneficiorum sequi, sed ipsa et post malos quoque bonum quaerere. Quid magnifici erat multis prodesse, si nemo deceperit? Nunc est virtus dare beneficia non utique reditura, quorum a viro egregio statim fructus, perceptus est. I21 ...Si detraxeris iudicium, desinunt esse beneficia, in aliud quodlibet incident nomen. I23 Nemo beneficia in calendario scribit nec avarus exactor ad horam et diem appelat. Numquam illa vir bonus cogitat nisi admonitus a reddente; alioqui in formam crediti transeunt. Turpis fenerario est beneficium expensum ferre.

85

I31 Is perdet beneficia, qui cito se perdidisse credit; at qui instat et onerat priora sequentibus, etiam ex duro et immemori pectore gratiam extundit. I 5 23 Non potest beneficium manu tangi: res animo geritur. Multum interest inter rnateriam beneficii et beneficium; itaque nec aurum nec argentum nec quidquam eorum, quae pro maximis accipiuntur, beneficium est, sed ipsa tribuentis voluntas. Imperiti autem id, quod oculis incurrit et quod traditur possideturque, solum notant, cum contra illud, quod in re carum atque pretiosum est parvi, pendunt. Haec, quae tenemus, quae aspicimus, in quibus cupiditas nostra haeret, caduca sunt, auferre nobis et fortuna et iniuria potest; beneficium etiam amisso eo, per quod datum est, durat. Est enim recte factum, quod irritum nulla vis efficit. I62 Animus est, qui parva extollit, sordida illustrat, magna et in prerio habita dehonestat; ipsa, quae appetuntur, neutram naturam habent, nec boni nec mali: refert, quo illa rector impellat, a quo forma rebus datur. I63 Itaque boni etiam farre ac fitilla religiosi sunt; mali rursus non effugiunt impietatem, quamvis aras sanguine multo cruentaverint. I 12 2 Apud paucos post rem manet gratia; plures sunt, apud quos non diutius in animo sunt donata quam in usu. II 1 2 ...Ingratum est beneficium, quod diu inter dantis manus haesit, quod quis aegre dimittere visus est et sic dare, tamquam sibi eriperet. II 1 4 Vota homines parcius facerent, si palam facienda essent; adeo etiam deos, quibus honestissime supplicamus, tacite malumus et intra nosmet ipsos precari. II 3 1 Ingentia quorundam beneficia silentium aut loquendi tarditas imitata gravitatem et tristitiam corrupit, cum promitterent vultu negantium; quanto melius adicere bona verba rebus bonis et praedicatione humana benignaque commendare, quae praestes! II 5 1 Nihil aeque amarum quam diu pendere; aequiore quidam animo ferunt praecidi spem suam quam trahi. Plerisque autem hoc vitium est ambitione prava differendi promissa, ne minor sit rogantium turba, quales regiae potentiae ministri sunt, quos delectat superbiae suae longum

86

spectaculum, minusque se iudicant posse, nisi diu multumque singulis, quid possint, ostenderint. Nihil confestim, nihil semel faciunt. Iniuriae illorum praecipites, lenta beneficia sunt. II 5 3 Ubi in taedium adductus animus incipit beneficium odisse, dum exspectat, potest ob id gratus esse? II 5 34 Est enim etiam bonarum rerurn sollicita exspectatio, et cum plurima beneficia remedium alicuius rei afferant, qui aut diutius torqueri patitur, quem protinus potest liberare, aut tardius gaudere, beneficio suo manus affert. Omnis benignitas properat, et proprium est libenter facientis cito facere... II 11 5 Si gratos vis habere, quos obligas, non tantum des oportet beneficia, sed ames. II 13 1 O superbia, magnae fortunae stultissimum malum! Ut a te nihil accipere iuvat! Ut omne beneficium in iniuriam convertis! Ut te omnia dedecent! Quoque altius te sublevasti, hoc depressior es ostendisque tibi non datum aggnoscere ista bona, quibus tantum inflaris; quidquid das, corrumpis. II 15 1 Numquam in turpitudinem nostram reditura tribuamus. Cum summa amicitiae sit amicum sibi aequare, utrique simul consulendum est... II 17 6 Multi sunt tam pravae naturae, ut malint perdere, quae praestiterunt, quam videri recepisse: superbi et imputatores; quanto melius quantoque humnanius id agere, ut illis quoque partes suae constent, et favere, ut gratia sibi referri possit, benigne omnia interpretari, gratias agentem non aliter, quam si referat, audire, praebere se facilem ad hoc, ut, quem obligavit, etiam exsolvi velit! II 17 7 Optimus ille, qui facile dedit, numquam exegit, reddi gavisus est, bona fide, quid praestitisset, oblitus, qui accipientis animo recepit. II 18 2 ...Omne enim honestum in arduo est, etiam quod vicinum honesto est; non enim tantum fieri debet, sed ratione fieri. Hac duce per totam vitam eundum est, minima maximaque ex huius consilio gerenda...

87

II 18 3 Videamus, num etiam maiore dilectu quaerendus est, cui debeamus, quam cui praestemus. Nam ut non sequantur ulla incommoda (secuntur autem plurima), grave tamen tormentum est debere, cui nolis; contra iucundissimum ab eo accepisse beneficium, quem amare etiam post iniuriam possis, ubi amicitiam alioqui iucundam causa fecit et iustam. Illud vero homini verecundo et probo miserrimum est, si eum amare oportet, quem non iuvat. II 18 5 ...Et ut in amicitiam non reciperem indignum, sic ne in beneficiorum quidem sacratissimum ius, ex quo amicitia oritur. II 18 6 ...Aliquando beneficium accipiendum est et invito. II 19 2 Ante des oportet mihi arbitrium mei, deinde beneficium. II 22 1 Qui grate beneficium accipit, primam eius pensionem solvit. II 26 2 Nemo non benignus est sui iudex; inde est, ut omnia meruisse se existimet et in solutum accipiat nec satis suo prerio se aestimatum putet. II 27 34 Non patitur aviditas quemquam esse gratum; numquam enim improbae spei, quod datur, satis est, et maiora cupimus, quo maiora venerunt; multoque concitatior est avaritia in magnarum opum congestu collocata, ut flammae infinito acrior vis est, quo ex maiore incendio emicuit. Aeque ambitio non patitur quemquam in ea mensura honorum conquiescere, quae quondam eius fuit impudens votum.

*
Ultra se cupiditas porrigit et felicitatem suam non intellegit, quia non, unde venerit, respicit, sed quo tendat. II 28 4 Nullum est tam plenum beneficium, quod non vellicare malignitas possit, nullum tam angustum, quod non bonus interpres extendat. Numquam deerunt causae querendi, si beneficia a deteriore parte spectaveris.

88

II 29 45 Quidquid nobis negatum est, dari non potuit. Proinde, quisquis es iniquus aestimator sortis humanae, cogita, quanta nobis tribuerit parens noster, quanto valentiora animalia sub iugum miserimus, quanto velociora consequamur, quam nihil sit mortale non sub ictu nostro positum. Tot virtutes accepimus, tor arres, animum denique, cui nihil non eodem, quo intendit, momento pervium est, sideribus velociorem, quorum post multa saecula futuros cursus antecedit; tantum deinde frugum, tantum opum, tantum rerum aliarum super alias acervatarum. II 29 6 Ita est: carissimos nos habuerunt di immortales habentque, et, qui maximus tribui honos potuit, ab ipsis proximos collocaverunt. Magna accepimus, maiora non cepimus. II 30 2 Eodem quidem momento, quo obligatus es, si vis, cum quolibet paria fecisti, quoniam, qui libenter beneficium accipit, reddidit. II 31 1 Nam cum omnia ad animum referamus, fecit quisque, quantum voluit; et cum pietas, fides, iustitia, omnis denique virtus intra se perfecta sit, etiam si illi manum exserere non licuit, gratus quoque homo esse potest voluntate. II 34 4 Parsimonia est scientia vitandi sumptus supervacuos aut ars re familiari moderate utendi; parcissimum tamen hominem vocamus pusilli animi et contracti, cum infinitum intersit inter modum et angustias. III 1 1 ...De ingratis etiam ingrati queruntur, cum interim hoc omnibus haeret, quod omnibus displicet, adeoque in contrarium itur, ut quosdam habeamus infestissimos non post beneficia tantum, sed propter beneficia. III 1 3 Multa sunt genera ingratorum, ut furum, ut homicidarum, quorum una culpa est, ceterum in partibus varietas magna; ingratus est, qui beneficium accepisse se negat, quod accepit, ingratus est, qui dissimulat, ingratus, qui non reddit, ingratissimus omnium, qui oblitus est. III 1 5 ...Parentes suos non amare impietas est, non agnoscere insania. III 3 4 Nemo, quod fuit, tamquam in praeterito sed tamquam in perdito ponit, ideoque caduca memoria est futuro imminentium.

89

III 4 2 Praesentia bona nondum tota in solido sunt, potest illa casus aliquis incidere; futura pendent et incerta sunt; quod praeteriit, inter tuta sepositum est.

*
Memoria gratum facit; memoriae minimum tribuit, quisquis spei plurimum. III 13 2 ...Nemo enim libenter dat invitis, sed quicumque ad bene faciendum bonitate invitatus est et ipsa pulchritudine rei, etiam libentius dabit nihil debituris nisi quod volent. Minuitur enim gloria eius officii, cui diligenter cautum est. III 14 3 Aequissima vox est et ius gentium prae se ferens: redde, quod debes; haec turpissima est in beneficio. III 14 4 Non est irritandus animus ad avaritiam, ad querellas, ad discordiam; sua sponte in ista fertur. Quantum possumus, resistamus et quaerenti occasiones amputemus. III 15 4 Generosi animi est et magnifici iuvare, prodesse; qui dat beneficia, deos imitatur, qui repetit, feneratores. III 17 2 Poena est, quod [ingratus] non audet ab ullo beneficium accipere, quod non audet ulli dare, quod omnium designatur oculis aut designari se iudidicat, quod intellectum rei optimae ac dulcissimae amisit. III 18 2 Nulli praeclusa virtus est; omnibus patet, omnes admittit, omnes invitat et ingenuos et libertinos et servos et reges et exules... III 20 12 Errat, si quis existimat servitutem in totum hominem descendere. Pars melior eius excepta est: corpora obnoxia sunt et adscripta dominis, mens quidem sui iuris, quae adeo libera et vaga est, ut ne ab hoc quidem carcere, cui inclusa est, teneri quaeat, quominus impetu suo utatur et ingentia agat et in infinitum comes caelestibus exeat. Corpus itaque est, quod domino fortuna tradidit. Hoc emit, hoc vendit; interior illa pars mancipio dari non potest. Ab hac quidquid venit, liberum est...

90

III 22 4 Quis autem tantus est, quem hon fortuna indigere etiam infimis cogat? III 28 1 Quare potius persona rem minuat, quam personam res ipsa cohonestat? Eadem omnibus principia eademque origo; nemo altero nobilior, nisi cui rectius ingenium et artibus bonis aptius. III 28 23 Unus omnium parens mundus est, sive per splendidos, sive per sordidos gradus ad hunc prima cuiusque origo perducitur. Non est, quod te isti decipiant, qui, cum maiores suos recensent, ubicumque nomen illustre defedt, illo deum infulciunt. Neminem despexeris, etiam si circa illum obsoleta sunt nomina et parum indulgente adiuta fortuna. Sive libertini ante vos habentur sive servi sive exterarum gentium homines, erigite audacter animos et, quidquid in medio sordidi iacet, transilite; exspectat vos in summo magna nobilitas. III 28 6 Neque enim ulli magis abiciunt animos, quam qui improbe tollunt, nullique ad calcandos alios paratiores, quam qui contumelias facere accipiendo didicerunt. III 31 4 Non est bonum vivere, sed bene vivere. III 34 1 Multum inter prima ac maxima interest, nec ideo prima maximorum instar sunt, quia sine primis maxima esse non possunt. IV 1 2 Inveniuntur, qui honesta in mercedem colant quibusque non placeat virtus gratuita; quae nihil habet in se magnificum, si quidquam venale. Quid enim est turpius quam aliquem computare, quanti vir bonus sit, cum virtus nec lucro invitet nec absterreat damno adeoque neminem spe ac pollicitatione corrumpat, ut contra impendere in se iubeat et saepius in ultro tributis sit? Calcatis ad illam utilitatibus eundum est; quocumque vocavit, quocumque misit, sine respectu rei familiaris, interdum etiam sine ulla sanguinis sui parsimonia vadendum nec umquam imperium eius detractandum. IV 1 3 Rerum honestarum pretium in ipsis est. Si honestum per se expetendum est, beneficium autem honestum est, non potest alia eius condicio esse, cum eadem natura sit. Per se autem expetendum esse honestum saepe et abunde probatum est.

91

IV 4 3 Quis est autem tam miser, tam neglectus, quis tam duro faro et in poenam genitus, ut non tantam deorum munificentiam senserit? Ipsos illos complorantes sortem suam et querulos circumspice: invenies non ex roto beneficiorum caelestium expertes, neminem esse, ad quem non aliquid ex illo benignissimo fonte manaverit. Panim est autem id, quod nascentibus ex aequo distribuitur? Ut quae sequuntur inaequali dispensata mensura transeamus, parum dedit natura, cum se dedit? IV 7 1 Quid enim aliud est natura quam deus et divina ratio toti mundo partibusque eius inserta? Quotiens voles, tibi licet aliter hunc auctorem rerum nostrarum compellare... IV 8 23 Quocumque te flexeris, ibi illum videbis occurrentem tibi; nihil ab illo vacat, opus suum ipse implet. Ergo nihil agis, ingratissime mortalium, qui te negas deo debere, sed naturae, quia nec natura sine deo est nec deus sine natura, sed idem est utrumque, distat officio. Si, quod a Seneca accepisses, Annaeo te debere diceres vel Lucio, non creditorem mutares, sed nomen, quoniam, sive praenomen eius sive nomen dixisses sive cognomen, idem tamen ille esset; sic nunc naturam voca, fatum, fortunam: omnia eiusdem dei nomina sunt varie utentis sua potestate. Et iustitia, probitas, prudentia, fortitudo, frugalitas unius animi bona sunt; quidquid horum tibi placuit, animus placet. IV 9 1 Ergo beneficium per se expetenda res est. Una spectatur in eo accipientis utilitas... IV 9 3 Honestum propter nullam aliam causam quam propter ipsum sequimur; tamen, etiam si nihil aliud sequendum est, quaerimus, cui faciamus et quando et quemadmodum; per haec enim constat. Itaque, cum eligo, cui dem beneficium, id ago, ut quandoque beneficium sit, quia, si turpi datur, nec honestum esse potest nec beneficium. IV 10 1 Depositum reddere per se res expetenda est; non tamen semper reddam nec quolibet loco nec quolibet tempore. Aliquando nihil interest, utrumn infitier an palam reddam. Intuebor utilitatem eius, cui redditurus sum, et nociturum illi deposinun negabo. IV 10 2 Nihil enim sine ratione faciendum est; non est autem beneficium, nisi quod ratione datur, quoniam ratio omnis honesti comes est. IV 10 4 Saepe autem et non redditurus gratus est et ingratus, qui reddidit.

92

IV 14 1 Non dicam pudicam, quae amatorem ut incenderet reppulit, quae aut legem aut virum timuit; ut ait Ovidius: Quae, quia non licuit, non dedit, illa dedit. Non immerito in numerum peccantium refertur, quae pudicitiam timori praestitit, non sibi. IV 15 2 Non mentiar, si dixero neminem non amare beneficia sua, neminem non ita compositum animo, ut libentius eum videat, in quem multa congessit, cui non causa sit iterum dandi beneficii semel dedisse. Quod non accideret, nisi ipsa nos delectarent beneficia. IV 17 23 ...Adeoque gratiosa virtus est, ut insitum sit etiam malis probare meliora. Quis est, qui non beneficus videri velit, qui non inter scelera et iniurias opinionem bonitatis affectet, qui non ipsis, quae impotentissime fecit, speciem aliquam induat recti velitque etiam his videri beneficium dedisse, quos laesit? Gratias itaque agi sibi ab iis, quos afflixere, patiuntur bonosque se ac liberales fingunt, quia praestare non possunt; quod non facerent, nisi illos honesti et per se expetendi amor cogeret moribus suis opinionem contrariam quaerere et nequitiam abdere, cuius fructus concupiscitur, ipsa vero odio pudorique est; nec quisquam tantum a naturae lege descivit et hominem exuit, ut animi causa malus sit. IV 17 4 Maximum hoc habemus naturae meritum, quod virtus lumen suum in omnium animos permittit; etiam qui non sequuntur illam, vident. IV 19 1 Deos nemo sanus timet; furor est enim metuere salutaria, nec quisquam amat, quos timet. IV 24 2 Non recipit sordidum virtus amatorem; soluto ad illam sinu veniendum est. Ingratus hoc cogitat: Volebam gratiam referre, sed timeo impensam, timeo periculum, vereor offensam; faciam potius quod expedit. Non potest eadem ratio et gratum facere et ingratum; ut diversa illorum opera, ita diversa inter se proposita sunt; ille ingratus est, quamvis non oporteat, quia expedit; hic gratus est, quamvis non expediat, quia oportet. IV 25 13 Propositum est nobis secundum rerum naturam vivere et deorum exemplum sequi; di autem, quodcumque faciunt, in eo quid praeter ipsam faciendi rationem sequuntur? Nisi forte illos existimas fructum operum suorum ex fumo extorum et turis odore percipere. Vide, quanta cotidie moliantur, quanta distribuant, quantis terras fructibus impleant, quam opportunis et in omnes oras ferentibus ventis maria permoveant, quantis imbribus repente deiectis solum molliant venasque fontium arentes redintegrent et infuso per occulta nutrimento novent. Omnia ista sine mercede, sine ullo ad ipsos perveniente commodo faciunt. Hoc nostra quoque ratio, si ab exemplari suo non aberrat, servet, ne ad res honestas conducta veniat. Pudeat ullum venale esse beneficium: gratuitos habemus deos. 93

IV 27 1 Timidus dicitur aliquis, quia stultus est: et hoc malos sequitur, quos indiscreta et universa vitia circumstant; dicitur timidus proprie natura etiam ad inanes sonos pavidus. Stultus omnia vitia habet, sed non in omnia natura pronus est: alius in avaritiam, alius in luxuriam, alius in petulantiam inclinatur. IV 27 5 Quomodo male filiae suae consulet, qui illam contumelioso et saepe repudiato collocavit, malus pater familiae hebebitur, qui negotiorum gestorum damnato patrimonii sui curam mandaverit, quo modo dementissime testabitur, qui tutorem filio reliquerit pupillorum spoliatorem, sic pessime beneficia dare dicetur, quicumque ingratos eligit, in quos peritura conferat. IV 28 3 Deus... quaedam munera universo humano generi dedit, a quibus excluditur nemo. IV 28 4 Quaedam in medio ponuntur: tam bonis quam malis conduntur urbes; monumenta ingeniorum et ad indignos perventura publicavit editio; medicina etiam sceleratis opem monstrat; compositiones remediorum salutarium nemo suppressit, ne sanarentur indigni. IV 29 23 Beneficium est opera utilis, sed non omnis opera utilis beneficium est; quaedam enim tam exigua sunt, ut beneficii nomen non occupent. Duae res coire debent, quae beneficium efficiant. Primum rei magnitudo; quaedam enim sunt infra huius nominis mensuram. Quis beneficium dixit quadram panis aut stipem aeris abiecti aut ignis accendendi factam potestatem? Et interdum ista plus prosunt quam maxima; sed tamen vilitas sua illis, etiam ubi temporis necessitate facta sunt necessaria, detrahit pretium. Deinde hoc, quod potentissimum est, oportet accedat, ut eius causa faciam, ad quem volam pervenire beneficium, dignumque eum iudicem et libens id tribuam percipiensque ex munere meo gaudium... IV 38 1 Non est turpe cum re mutare consilium. IV 40 4 ...Reiciendi genus est protinus aliud invicem mittere et munus munere expungere. IV 40 5 Qui invitus debet, ingratus est V 2 12 ...Numquam enim in rerum honestarum certamine superari turpe est, dummodo arma non proicias et victus quoque velis vincere. Non omnes ad bonum propositum easdem afferunt vires, easdem facultates, eandem fortunam, quae optimorum quoque consiliorum dumtaxat exitus temperat; voluntas ipsa rectum petens laudanda est, etiam si iliam alius gradu velociori antecessit...

94

V52 A parentibus fere vincimur [beneficiis]. Nam tam diu illos habemus, quam diu iudicamus graves et quam diu beneficia illorum non intellegimus; cum iam aetas aliquid prudentiae collegit et apparere coepit propter illa ipsa eos amari a nobis debere, propter quae non amabantur, admonitiones, severitatem et inconsultae adulescentiae diligentem custodiam, rapiuntur nobis; paucos usque ad verum fructum a liberis percipiendum perduxit aetas, ceteri filios onere senserunt. V 7 45 Vitia non tantum, cum foris peccant, invisa sunt, sed cum in se retorquentur. Quem magis admiraberis, quani qui imperat sibi, quam qui se habet in potestate? V92 Beneficium res voluntaria est, at prodesse sibi necessarium est. Quo quis plura beneficia dedit, beneficentior est; quis umquam laudatus est, quod sibi ipse fuisset auxilio? V94 Dat nemo nisi alteri, debet nemo nisi alteri, reddit nemo nisi alteri; id intra unum non potest fieri, quod totiens duos exigit. V 11 4 In beneficio et hoc est probabile, hoc suspiciendum, quod aliquis, ut alteri prodesset, utilitatis interim suae oblitus est, quod alteri dedit ablaturus sibi; hoc non facit, qui beneficium sibi dat. V 15 4 ...Sanguini eorum non parcitur, pro quibus sanguis fundendus est; gladio ac venenis beneficia sequimur. Ipsi patriae manus afferre et fascibus illam suis premere potentia ac dignitas est; humili se ac depresso loco putat stare, quisquis non supra rem publicam stetit... V 17 3 Ingrati publice sumus; se quisque interroget: nemo non aliquem queritur ingratum. Atqui non potest fieri, ut omnes querantur, nisi querendum est de omnibus: omnes ergo ingrati sunt. Ingrati sunt tantum? Et cupidi omnes et maligni omnes et timidi omnes, illi in primis, qui videntur audaces; adice: et ambitiosi omnes sunt et impii omnes. Sed non est, quod irascaris. Ignosce illis, omnes insaniunt. V 17 57 Quis non recusans, quis non gemens exit? Atqui hoc ingrati est non esse contentum praeterito tempore. Semper pauci dies erunt, si illos numeraveris. Cogita non esse summum bonum in tempore. Quantumcumque est, boni consules; ut prorogetur tibi dies mortis, nihil proficitur ad felicitatem, quoniam mora non fit beatior vita, sed longior. Quanto sarius est gratum adversus perceptas voluptates non aliorum annos computare, sed suos benigne aestimare et in lucro ponere!

95

V 22 1 Multi sunt, qui nec negare sciant, quod acceperunt, nec referre; qui nec tam boni sunt quam grati nec tam mali quam ingrati, segnes et tardi, lenta nomina, non mala... V 22 2 Quemcumque potuero, peccare prohibebo; multo magis amicum, et ne peccet et ne in me potissimum peccet. V 25 5 Moneri velle ac posse secunda virtus est.

*
Paucis animus sui rector optimus; proximi sunt, qui admoniti in viam redeunt: his non est dux detrahendus. VI 2 2 ...Ipsa rerum natura revocare, quod dedit, non potest. Beneficia sua interrumpit, non rescindit: qui moritur, tamen vixit; qui amisit oculos, tamen vidit. Quae ad nos pervenerunt, ne sint, effici potest, ne fuerint, non potest; pars autem beneficii et quidem certissima est, quae fuit. VI 2 3 Potest eripi domus, et pecunia et mancipium et quidquid est, in quo haesit beneficii nomen; ipsum vero stabile et immotum est; nulla vis efficiet, ne hic dederit, ne ille acceperit. VI 21 2 Vir bonus non potest non facere, quod facit; non enim erit bonus, nisi fecerit... VI 23 56 Di non possunt videri nescisse, quid effecturi essent, cum omnibus alimenta protinus et auxilia providerint; nec eos per neglegentiam genuere, quibus tam multa generabant. Cogitavit nos ante natura, quam fecit, nec tam leve opus sumus, ut illi potuerimus excidere. Vide, quantum nobis permiserit, quam non intra homines humani imperii condicio sit... VI 26 1 Nequitia est ut extrahas mergere, evertere ut suscites, ut emittas includere; non est beneficium iniuriae finis, nec umquam id detraxisse meritum est, quod ipse, qui detraxit, intulerat. VI 28 2 Nullius metus tam gratus est finis, ut non gratior sit solida et inconcussa securitas.

96

VI 29 2 Neminem tam alte secunda posuerunt, ut non illi eo magis amicus desit, quia nihil absit. VI 31 10 Nihil tam magnum est, quod perire non possit, cui nascitur in perniciem, ut alia quiescant, ex ipsa magnitudine sua causa. VI 32 4 Regalis ingenii mos est in praesentium contumeliam amissa laudare et his virtutem dare vera dicendi, a quibus iam audiendi periculum non est. VI 33 13 Quaeris, quid felici praestare possis? Effice, ne felicitati suae credat, ut sciat illam multis et fidis manibus continendam. Parum in illum contuleris, si illi stultam fiduciam permansurae semper potentiae excusseris docuerisque mobilia esse, quae dedit casus, et maiore cursu fugere, quam veniunt, nec iis portionibus, quibus ad summa perventum est, retro iri, sed saepe inter maximam fortunam et ultimam nihil interesse? Nescis, quantum sit pretium amicitiae, si non intellegis multum te ei daturum, cui dederis amicum, rem non domibus tantum, sed saeculis raram, quae non aliubi magis deest, quam ubi creditur abundare. VI 35 1 Male de te existimas, si inutilis es nisi afflicto, si rebus bonis supervacuus es. Quemadmodum te et in dubiis et in adversis et in laetis sapienter geris, ut dubia prudenter tractes, adversa fortiter, laeta moderate, ita in omnia utilem te exhibere amico potes. VI 36 2 Gravissima infamia est medici opus quaerere; multi, quos auxerant morbos et irritaverant, ut gloria maiore sanarent, non potuerunt discutere aut cum magna miserorum vexarione vicerunt. VII 15 4 Quod si animus sine re ad referendam gratiam non valet, nemo adversus deos gratus est, in quos voluntas sola confertur. VII 19 5 Numquam tantum virtus extinguitur, ut non certiores animo notas imprimat, quam ut illas eradat ulla mutatio. VII 19 6 Nemo in summam nequitiam incidit, qui umquam haesit sapientiae; altius infectus est, quam ut ex toto elui et transire in colorem malum possit.

97

VII 19 9 ...Priorque mihi ac potior eius officii ratio est, quod humano generi, quam quod uni homini debeo. VII 27 1 Si tibi vitae nostrae vera imago succurret, videre videberis tibi captae cum maxime civitatis faciem, in qua omisso pudoris rectique respectu vires in concilio sunt, velut signo ad permiscenda omnia dato. Non igni, non ferro abstinetur; soluta legibus scelera sunt; ne religio quidem, quae inter arma hostilia supplices texit, ullum impedimentum est ruentium in praedam. VII 28 3 Inique publice crimini irasceris, stulte tuo: lit absolvaris, ignosce. Meliorem illum facies ferendo, utique peiorem exprobrando. Non est, quod frontem eius indures; sine, si quid est pudoris residui, servet. Saepe dubiam verecundiam vox conviciantis clarior rupit. Nemo id esse, quod iam videtur, timet; deprenso pudor demitur. VII 30 2 Nemo non superioris dignitatem querendo, etiam si non inquinavit, asspersit: nec quisquam fingere contentus est levia, cum magnitudine mendacii fidem quaerat. VII 31 1 Vincit malos pertinax bonitas, nec quisquam tam duri infestique adversus diligenda animi est, ut etiam in iniuria bonos non amet... VII 31 5 Neminem ad excitandas domos ruina deterruit, et, cum penates ignis absumpsit, fundamenta tepente adhuc area ponimus et urbes haustas saepius eidem solo credimus; adeo ad bonas spes pertinax animus est. Terra marique humana opera cessarent, nisi male temptata retemptare libuisset. VII 321 Non est magni animi beneficium dare et perdere; hoc est magni animi perdere et dare.

98

O dobrodziejstwach
I 1 34 Nieatwo powiedzie, czy szpetniej jest wypiera si dobrodziejstwa, czy te domaga si za nie zapaty; dobrodziejstwo bowiem jest to taki rodzaj poyczki, z ktrej naley odbiera tylko tyle, ile nam dobrowolnie zwracaj. Ogasza tutaj upado jest natomiast rzecz bardzo haniebn z tego powodu, e dla wypenienia zobowizania nie s potrzebne rodki pienine, ale intencja. Odpaca si bowiem za dobrodziejstwo, kto poczuwa si do wdzicznoci. Ale cho godni potpienia s ci, ktrzy nawet nie wspominaj o wdzicznoci, to i w nas jest wina. Niewdzicznoci dowiadczamy czsto, ale jeszcze czciej sami do niej skaniamy, gdy raz jestemy surowi, czynic ludziom wyrzuty i stawiajc dania, a raz lekkomylni i natychmiast aujcy daru, to znw narzekamy i wypominamy najmniejsze drobiazgi. Przekrelamy wszelk wdziczno nie tylko po wywiadczeniu dobrodziejstwa, lecz ju w momencie, kiedy je wywiadczamy. I 1 78 W bdzie jest, kto ma nadziej, e bdzie mu wdziczny czowiek, ktrego znuy odwlekaniem i wymczy oczekiwaniem. Z takim samym uczuciem odbieramy dobrodziejstwo, z jakim je wywiadczono, i dlatego nie naley wywiadcza niedbale: kady bowiem tylko sobie zawdzicza to, co otrzyma od kogo obojtnego...

*
Jeli ju takie jest prawo natury, e dotkliwiej odczuwa si krzywdy nili przysugi i e o przysugach prdko si zapomina, krzywdy za dugo tkwi w pamici, to czeg oczekuje ten, kto obligujc obraa? I19 ...Wywiadczajmy dobrodziejstwa, lecz nie czymy z nich przedmiotu lichwy. Czowiek, ktry dajc myli o zapacie, zasuguje na oszukanie. I 1 12 Istotn cech wielkiego i szlachetnego umysu jest to, e nie dba o nagrod za dobrodziejstwa, lecz o nie same, i e po zych dowiadczeniach wci szuka dobrego czowieka. Czy byoby czym chwalebnym niesienie pomocy wielu ludziom, gdyby nikt nie zawid nas? Lecz prawdziw cnot jest wanie wiadczenie dobrodziejstw bezinteresownych, za ktre czowiek wspaniaomylny bierze nagrod w tej samej chwili, kiedy je wiadczy. I21 ...Jeli usuniesz waciwe kryteria, dobrodziejstwa przestan istnie jako takie i bd mogy otrzyma jak bd inn nazw.

99

I23 Nikt nie wpisuje dobrodziejstw do ksigi dugw ani nie domaga si jak chciwy poborca spacenia ich w wyznaczonym dniu i godzinie. Czowiek szlachetny nigdy nie myli o nich, chyba e przypomni mu kto chccy si odwdziczy. Inaczej dobrodziejstwa zamieniaj si w jak poyczk. Nikczemn lichw jest wciganie dobrodziejstw do rachunkw. I31 Kto gotw szybko uwierzy, e zmarnowa swe dobrodziejstwa, ten zmarnowa je rzeczywicie, lecz kto konsekwentnie do wczeniejszych dodaje nowe, ten wzbudzi wdziczno w najbardziej obojtnym i niewraliwym sercu. I 5 23 Dobrodziejstwa nie mona dotkn rk: rzecz dzieje si w duszy. Zachodzi ogromna rnica pomidzy przedmiotem dobrodziejstwa a samym dobrodziejstwem. Dlatego ani zoto, ani srebro, ani nic z tego, co uchodzi za najcenniejsze, nie jest dobrodziejstwem, jest nim jedynie intencja dajcego. Lecz ludzie niewiadomi rzeczy zauwaaj tylko to, co rzuca si w oczy, co przechodzi z rk do rk i co mona posiada, natomiast nie ceni tego, co jest rzeczywicie wartociowe i cenne. Te rzeczy, ktre posiadamy, na ktre patrzymy, na ktrych skupia si nasza podliwo, nietrwae s, moe je zabra Los albo Krzywda. Ale dobrodziejstwo trwa nawet po stracie przedmiotu, przez ktry je wywiadczono. Jest to bowiem szlachetny czyn, ktrego nie zniweczy adna sia. I62 Intencja jest tym, co podnosi znaczenie rzeczy, uwietnia to co pospolite, kompromituje co wielkie i cenione. Same przedmioty podania s ze swej istoty neutralne, nie maj natury ni dobra, ni za: wszystko zaley od kierunku, w jakim popycha je Kierujca Zasada, ktra nadaje rzeczom waciw form. I63 O pobonoci ludzi dobrych wiadczy nawet mka i kasza zoona bogom. Natomiast li nie unikn bezbonoci, choby wylali na otarzach potoki krwi zwierzt ofiarnych. I 12 2 Niewielu zachowuje wdziczno po otrzymaniu dobrodziejstwa. Wikszo dopty pamita o darach, dopki z nich korzysta. II 1 2 ...Nie odczuwa si wdzicznoci za dobrodziejstwo, z ktrym dobroczyca dugo zwleka i ktre wydaje si z trudnoci wypuszcza z rk, i dawa tak, jakby wydziera je samemu sobie. II 1 4 Ludzie byliby wstrzemiliwsi w swoich yczeniach, gdyby je musieli wyraa publicznie. Wolimy w milczeniu i skrytoci serca sa proby nawet do bogw, do ktrych modlimy si przecie z cakowit skromnoci.

100

II 3 1 Niektrzy niwecz swe ogromne dobrodziejstwa przez milczenie albo przez toporne wyrazy, pozornie przykre i twarde, gdy czyni obietnice z min odmowy. O ile jest lepiej docza do rzeczy dobrych dobre sowa i mi zacht podnosi warto swego daru! II 5 1 Nic przykrzejszego ni duga niepewno. Niektrzy ludzie spokojniej znosz przekrelenie nadziei nili zwok spenienia. Wielu ma jednak tego rodzaju wad, e wskutek faszywej mioci wasnej zwlekaj ze spenieniem obietnic, aby nie przerzedzi si tum petentw, podobnie jak zausznicy krlewscy, ktrym sprawia rado cige przekazywanie si wasnym dostojestwem i ktrzy sdz, e ich znaczenie zmniejszyoby si, gdyby dugo i czsto nie wykazywali kademu z osobna, jak wielkie wpywy posiadaj. Niczego nie zrobi natychmiast, niczego za pierwszym razem. Krzywdy wyrzdzaj szybko, dobrodziejstwa powoli. II 5 3 Kiedy nabierze si ju odrazy do dobrodziejstwa czekajc na nie zbyt dugo, mona by za nie wdzicznym? II 5 34 Nawet oczekiwanie na pomylne rzeczy wywouje trwony niepokj, a poniewa wikszo dobrodziejstw ma zapobiega jakim kopotom, wic niweczy swoje dobrodziejstwo, kto mogc od razu uwolni drugiego od zmartwie, pozwala, aby tamten cierpia zbyt dugo albo zbyt pno odczu rado. Dobroczynno nie zwleka, bo chtnie czyni, to mie zwyczaj prdko czyni... II 11 5 Jeli chcesz zasuy na wdziczno obligowanych, powiniene nie tylko obdarowywa ich dobrodziejstwami, ale take kocha. II 13 1 Pycho, nieszczsna gupoto wielkich faworytw Losu! Jake mio nie zawdzicza tobie niczego! Jak potrafisz kade dobrodziejstwo obrci w obelg! Jake ci w niczym do twarzy! I im wyej si wzbijasz, tym niej spadasz, i stanowisz wyrany dowd, e nie umiesz si pozna na tych twoich dobrach, ktrymi si puszysz. Marnujesz wszystko, co dajesz. II 15 1 Nie udzielajmy nigdy dobrodziejstw, ktre mog nas okry hab. Jeli najwyszym celem przyjani jest traktowa przyjaciela tak samo jak siebie, naley wic myle rwnoczenie o obustronnym poytku. II 17 6 Wielu odznacza si tak przewrotn natur, e woleliby straci to, co dali, ni eby si mogo wydawa, e otrzymali z powrotem: zarozumialcy i pyszaki. O ile lepiej i bardziej po ludzku jest tak zrobi, aby obdarowani mogli rwnie speni swoj powinno, i yczliwie

101

umoliwi im oddanie dugu wdzicznoci, traktowa wszystko dobrodusznie, tak sucha dzikujcego, jakby si odwdzicza naprawd, okazywa uprzejme pragnienie, by zobowizany mg si jeszcze uwolni od zobowizania! II 17 7 Ten jest najlepszy, kto chtnie daje, nigdy nie da zwrotu, a cieszy si nim; kto szczerze zapomniawszy o tym, co ofiarowa, odbiera to jakby jemu wywiadczono dobrodziejstwo. II 18 2 ...Wszelkie pikno moralne, a nawet co tylko do zblionego, jest trudne do osignicia. Trzeba je bowiem nie tylko stworzy, lecz take zgodnie z rozumem stworzy. Przez cae ycie naley kierowa si rozumem, w najdrobniejszych i najwikszych sprawach trzeba postpowa wedug jego wskazwek. II 18 3 Zastanwmy si, czy znalezienie czowieka, ktremu mamy co zawdzicza, nie wymaga wikszej wnikliwoci ni wyszukanie czowieka, ktrego mamy obdarowa. Bo choby i nie byo z tego adnych przykrych konsekwencji (a zwykle jest ich wiele), to i tak cik udrk jest zaciganie zobowiza wobec kogo, komu nie chce si niczego zawdzicza. A przeciwnie, najmilej jest korzysta z dobroczynnoci czowieka, ktrego mona by kocha, jeliby nawet wyrzdzi nam krzywd, zwaszcza gdy taka przyja, mia skdind, znajduje jeszcze waciwe uzasadnienie. Dla czowieka przyzwoitego i uczciwego jest czym nadzwyczaj przykrym, kiedy musi otacza mioci kogo, do kogo nie czuje sympatii. II 18 5 ...Podobnie jak nie powinno si zawizywa przyjani z czowiekiem niegodziwym, tak rwnie nie naley dopuszcza go do korzystania z najwitszego prawa gocinnoci, ktre jest rdem przyjani. II 18 6 ...Niekiedy trzeba nawet wbrew swojej woli przyj dobrodziejstwo. II 19 2 Najpierw daj mi swobod wyboru, a potem obdarzaj dobrodziejstwami! II 22 1 Kto przyjmuje dobrodziejstwo z wdzicznoci, spaca ju pierwsz rat. II 26 2 Nie ma czowieka, ktry dla siebie samego nie byby wspaniaomylnym sdzi. Dlatego wanie kady uwaa, e zasuy sobie na wszelkie dobra, i przyjmuje wszystko jako naleno i sdzi, i nie jest ceniony podug swojej wartoci.

102

II 27 34 Chciwo wyklucza jakkolwiek wdziczno. Nieumiarkowanych bowiem roszcze nie zaspokoj nigdy adne dary, i tym wicej podamy, im otrzymalimy wicej; chciwo, zgromadziwszy ju wielkie stosy bogactw, staje si coraz bardziej nienasycona, podobnie jak nieskoczenie ronie gwatowno pomienia, im wiksze jest rdo ognia. Tak samo ambicja nie pozwala czowiekowi zadowoli si tak miar zaszczytw, jaka niegdy bya dla niego jedynie przedmiotem zuchwaych pragnie.

*
Zachanno wyprzedza sam siebie i nie rozumie swego szczcia, poniewa nie patrzy, skd wysza, ale ku czemu zmierza. II 28 4 Nie ma tak doskonaego dobrodziejstwa, ktrego by nie moga uszczupli zoliwo, ani tak mizernego, eby go nie zdoaa powikszy yczliwa ocena. Nigdy nie zabraknie powodw do utyskiwania, jeeli patrze na dobrodziejstwa z niekorzystnej strony. II 29 45 Nie odmwiono nam niczego, co mogo by dane. A wic kimkolwiek jeste ty, ktry niesprawiedliwie oceniasz pooenie ludzi, pomyl, jak wiele otrzymalimy od Ojca naszego, o ile silniejsze od nas istoty ujarzmilimy, o ile szybsze od nas potrafimy dogoni, pomyl, e nic, co yje, nie znajduje si poza naszym zasigiem. Otrzymalimy tyle zalet, tyle umiejtnoci, a w kocu myl, dla ktrej nic nie jest niedostpne w tej samej chwili, kiedy tego zapragnie, szybsz od gwiazd, ktrych przysze przebiegi wyprzedza o wiele wiekw. Wreszcie otrzymalimy tyle plonw, tyle bogactw i tyle innych rzeczy pitrzcych si jedne ponad drugimi. II 29 6 Jest tak: bylimy i jestemy najmilsi bogom niemiertelnym, a najwikszy zaszczyt, jaki mona nam byo da, to taki, e umiecili nas oni najbliej siebie. Otrzymalimy wiele, wicej nie potrafimy ju przyj. II 30 2 W tej samej chwili, w ktrej zobowizano ci jak przysug, moesz atwo wyrwna dug, jeli zechcesz, gdy ten, kto przyjmuje dobrodziejstwo z radoci, ju si odpaca za nie. II 31 1 Jeli wszystko oceniamy podug wewntrznej intencji, to kady czyni tyle, ile chce uczyni. A poniewa pobono, uczciwo, sprawiedliwo, a wreszcie wszelka cnota jest doskonaa sama w sobie, choby nawet nie miaa okazji wyrazi si w adnym dziaaniu, przeto czowiek moe okaza sw wdziczno przez sam wol wdzicznoci.

103

II 34 4 Oszczdno jest to umiejtno unikania zbdnych wydatkw albo te sztuka korzystania z majtku w sposb umiarkowany. Jednak najoszczdniejszym nazywamy czowieka maodusznego i skner, chocia istnieje nieskoczona rnica pomidzy umiarem a skpstwem. III 1 1 ...Rwnie niewdzicznicy narzekaj na niewdzicznikw, gdy tymczasem w kadym tkwi co takiego, co kademu niemie, i dochodzi tu do takiej sprzecznoci, e niektrzy ludzie staj si naszymi najwikszymi wrogami nie dopiero po otrzymaniu dobrodziejstw, lecz wanie z powodu ich otrzymania. III 1 3 Jest wiele rodzajw ludzi niewdzicznych, podobnie jak zodziei, mordercw, ktrych wina jest jedna i ta sama, lecz wielka rozmaito jej odmian. Niewdziczny jest ten, kto si wypiera, e dozna dobrodziejstwa, niewdziczny jest i ten, kto je ukrywa, i ten, kto nie odwdzicza si za nie; ten najbardziej niewdziczny ze wszystkich, kto zapomnia o dobrodziejstwie. III 1 5 ...Nie kocha wasnych rodzicw to zwyrodnienie, nie uznawa to obd. III 3 4 Nikt tego, co byo, nie uznaje jedynie za minione, lecz za bezpowrotnie stracone, i dlatego nietrwa pami maj ci, ktrzy s cakowicie nastawieni na przyszo. III 4 2 Teraniejsze dobra nie maj jeszcze trwaych podstaw, moe je zniszczy jakikolwiek przypadek. Przysze dobra s wtpliwe i niepewne. Tylko to, co mino, jest ju cakowicie zabezpieczone.

*
O wdzicznoci stanowi pami. Bardzo mao liczy si z pamici ten, kto bardzo wiele przypisuje nadziei. III 13 2 ...Nikt nie daje z ochot tym, co przyjmuj niechtnie, lecz kady, kogo do czynienia dobra zachcia dobro i samo pikno czynu, nawet chtniej bdzie dawa tym, ktrzy nie bd poczuwali si do wdzicznoci, jeli nie zechc. Mniejsza jest zasuga ze spenienia takiej powinnoci, co do ktrej otrzymao si pewne porczenie. III 14 3 Najsuszniejsze i potwierdzone przez prawo narodw jest przykazanie: Oddaj, co winien. Jest ono dnem ohydy, jeli idzie o dobrodziejstwa.

104

III 14 4 Nie naley podega serca do chciwoci, skarg i niezgody. Jest ono z wasnego popdu skonne do tego. Opierajmy si, jak tylko mona, a kiedy szuka okazji, niweczmy j. III 15 4 wiadectwem szlachetnego i wspaniaomylnego umysu jest wspieranie i pomaganie. Kto wywiadcza dobrodziejstwa, naladuje bogw, lichwiarzy kto da za nie zapaty. III 17 2 Jest kar dla niewdzicznika, e nie mie od nikogo przyj dobrodziejstwa, e nie mie nikomu go wywiadczy, e wytykaj lub zdaj si go wytyka, wszystkie spojrzenia, e straci zrozumienie dla rzeczy najlepszej i najprzyjemniejszej. III 18 2 Dla nikogo nie jest zamknity dostp do cnoty. Dla wszystkich si ona otwiera, wszystkich dopuszcza, wszystkich zaprasza, wolno urodzonych, wyzwolecw i niewolnikw, krlw i wygnacw. III 20 12 Myli si, kto sdzi, e niewola owada caym czowiekiem. Lepsza jego cz jest wyczona z niewoli: to tylko ciaa s podlege przypisane panom, lecz umys jest samowadny, i do tego stopnia wolny i nieskrpowany, e nawet to wizienie, w ktrym zosta zamknity, nie moe go powstrzyma, by nie uywa swojej energii, by nie dokonywa rzeczy wielkich i eby nie wybiega ku nieskoczonoci niczym towarzysz cia niebieskich. A wic Los da panu jedynie ciao niewolnika. To moe sprzeda, to kupi. Lecz owa wewntrzna cz istoty ludzkiej nie moe by wystawiona na sprzeda. Co od niej pochodzi, wolne jest. III 22 4 Kt jest tak wielki, by Los nie mg go zmusi do szukania pomocy nawet u najndzniejszych z ludzi? III 28 1 Dlaczego stan czowieka miaby bardziej umniejsza warto jego przysugi, nili sama przysuga podnosi godno jego stanu? Wszyscy maj ten sam pocztek i to samo pochodzenie. Nikt nie jest szlachetniejszy od drugiego, chyba e ten, kto ma lepszy charakter i bardziej skonny do szlachetnego postpowania. III 28 23 Jedynym rodzicem nas wszystkich jest niebo, i kady rd siga do niego swoim pocztkiem czy to po stopniach wietnoci, czy to po stopniach ndzy. Nie daj si wyprowadzi w pole tym, ktrzy wyliczajc swych przodkw, wszdzie tam, gdzie zabraknie sawnego imienia, wtykaj jakiego boga. Nikim nie pogardzaj, nawet jeli wywodzi si z ludzi o pospolitych i zbyt skpo obdarzonych przez Los imionach. Czy waszymi przodkami byli wyzwole

105

cy, czy niewolnicy, czy cudzoziemcy, miao nabierzcie ducha i przychodcie ponad wszelkim botem na waszej drodze. Na szczycie czeka was wielkie szlachectwo. III 28 6 Nikt nie jest bardziej skonny do upokarzania si nieli ci, ktrzy unosz si zuchwa pych, i nikt nie jest bardziej gotw depta innych nieli ci, ktrzy doznajc obelgi, nauczyli si ly. III 31 4 Nie samo ycie jest dobrem, ale ycie dobre. III 34 1 Zachodzi znaczna rnica pomidzy tym co pierwsze a tym co najwiksze, i to co pierwsze nie rwna si jeszcze z tej racji temu co najwiksze, e bez tego co pierwsze nie moe istnie najwiksze. IV 1 2 S tacy, ktrzy dbaj o uczciwo jedynie dla zapaty, i wcale nie maj upodobania w bezinteresownej cnocie. Ale cnota nie ma w sobie nic wspaniaego, jeli ma cokolwiek na sprzeda. C bowiem wstrtniejszego, ni jeli kto oblicza, za ile opaci si by uczciwym czowiekiem, gdy cnota ani nie wabi zyskiem, ani nie odstrcza strat, i tak daleka jest od tego, by deprawowa nadziej czy obietnic, e, przeciwnie, nakazuje oy na siebie i bardzo czsto opiera si na dobrowolnych daninach? Naley dy do niej, wzgardziwszy korzyci. Naley i, dokd nas wzywa, dokd posya, nie dbajc o majtek, a niekiedy nie szczdzc i wasnej krwi. I nigdy nie zrzuca ze siebie jej wadzy. IV 1 3 Czyny szlachetne s same w sobie zapat. Jeeli szlachetnoci naley poda dla niej samej, a dobrodziejstwo jest rzecz szlachetn, to majc tak sam natur, nie moe mie ono odmiennego celu. Wielokrotnie i szczegowo zostao stwierdzone, e szlachetnoci naley poda dla niej samej. IV 4 3 Kt jest tak ndzny, tak poniony, kt urodzony dla znoszenia tak okrutnej doli i takiej kary, eby nie mg dowiadczy ogromnej szczodrobliwoci bogw? Rozejrzyj si nawet pord tych, ktrzy pacz i jcz na swj los: stwierdzisz, e nie cakiem s pozbawieni dobrodziejstwa ze strony bogw i e nie ma w ogle nikogo, na kogo by nie spyno co z owego najbardziej dobroczynnego rda. Czy nie wystarcza to, czym sprawiedliwie obdarzeni s wszyscy przychodzcy na wiat? Pomijajc inne dobra rozdzielane pniej wedug nierwnej miary: czy mao daje natura, kiedy daje siebie? IV 7 1 Czyme innym jest Natura jak nie Bogiem i Boskim Rozumem, ktry napenia, wszechwiat i wszystkie jego elementy? Ilekro zechcesz, moesz sobie coraz to inaczej nazywa owego twrc naszego wiata...

106

IV 8 23 Gdziekolwiek si zwrcisz, tam ujrzysz Jego naprzeciw siebie. Jest wszdzie obecny i Sam napenia swe dzieo. Wic na nic si nie zda, najniewdziczniejszy z ludzi, jeli powiesz, e niczego nie zawdziczasz Bogu, lecz naturze, gdy ani natura nie istnieje bez Boga, ani Bg bez natury, lecz jedno i drugie jest tym samym, a rni si tylko sposobem dziaania. Jeli powiesz, e to, co otrzymae od Seneki, jeste winien Anneuszowi lub te Lucjuszowi, to nie zmienisz wierzyciela, ale jego nazwisko, poniewa bdzie on jednym i tym samym, czy wymienisz jego imi, nazwisko, czy te przydomek. Nazywaj go wic sobie Natur, Przeznaczeniem, Losem: wszystko to s imiona tego samego Boga, ktry w rny sposb posuguje si swoj moc. Podobnie sprawiedliwo, uczciwo, roztropno, mstwo, rzetelno s zaletami jednej i tej samej duszy. Jeeli podoba ci si ktra z nich, to i podoba si dusza. IV 9 1 Dobrodziejstwo jest spraw sam przez si godn starania. A jego cel jedyny to korzy otrzymujcego. IV 9 3 Staramy si spenia czyny pikne tylko ze wzgldu na nie same. Lecz chocia nie naley mie przy tym nic innego na oku, to jednak zastanawiamy si, komu, kiedy i w jaki sposb mamy co uczyni. Przez to bowiem owe czyny si okrelaj. A wic, wybierajc tego, komu mam wywiadczy dobrodziejstwo, tak czyni, aby w kadym razie byo to dobrodziejstwo, poniewa jeeli daje si co nikczemnemu, nie moe to by ani czynem piknym, ani dobrodziejstwem. IV 10 1 Zwrci to, co zostao oddane na przechowanie, jest to rzecz sama przez si godna starania. Jednak nie zawsze bd zwraca depozyt, i nie w kadym miejscu i nie w kadym czasie. Niekiedy niewane jest, czy odmwi zwrotu, czy te zwrc depozyt jawnie. Bd patrzy na korzy tego, komu mam zamiar zwrci rzecz powierzon, a odmwi zwrotu, jeliby mia mu zaszkodzi. IV 10 2 Nie naley niczego czyni bez rozumnej racji. aden dar nie jest dobrodziejstwem, jeli nie daje si go na podstawie rozumnej racji, gdy wszystkiemu co dobre musi towarzyszy rozum. IV 10 4 Czsto bywa i tak, e czowiekiem wdzicznym jest ten, kto si nie moe odwdziczy, a niewdzicznym, kto si odwdzicza. IV 14 1 Kobiety, ktra odpycha kochanka, aby go podnieci, albo te boi si prawa lub ma, nie nazwabym cnotliw. Jak to powiada Owidiusz: Daje, ktra nie daje z braku moliwoci. Niebezpodstawnie zalicza si do nierzdnic kobiet, ktra zawdzicza sw cnot strachowi, a nie sobie. 107

IV 15 2 Nie skami, jeli powiem, e kady lubi swoje dobrodziejstwa, e kady z natury jest skonny milej widzie czowieka, ktremu zrobi wiele dobrego i e jest pewn pobudk do wywiadczania nowych dobrodziejstw to, e si je raz wywiadczyo. Nie zdarzaoby si to jednak, gdyby same dobrodziejstwa nie byy dla nas przyjemnoci. IV 17 23 ...Cnota jest tak powabna, e nawet ludzie li instynktownie chwal lepsze postpowanie. Czy jest kto, kto by nie chcia wydawa si dobroczyc, kto dopuszczajc si zbrodni i nieprawoci, nie staraby si o dobr opini, kto nawet swym najokrutniejszym gwatom nie nadawaby pozorw sprawiedliwoci i nie chcia, aby sdzono, e obdarzy dobrodziejstwem i tych, ktrym wyrzdzi krzywd? Tacy wic pozwalaj, aby dziki czynili im ci, ktrzy padli ich ofiar, oni to udaj dobrych i szczodrych, poniewa nie mog si okaza takimi. Nie graliby jednak takiej roli, gdyby jaki popd do tego co szlachetne i co samo przez si godne podania nie zmusza ich do zabiegania o opini sprzeczn z ich charakterem i do ukrywania swej nikczemnoci, ktra przynoszc upragnione korzyci, znienawidzona jest i haniebna. Nikt nie sprzeniewierza si na tyle prawu natury i nie wyzuwa si z czowieczestwa, aby by zym dla zabawy. IV 17 4 Za najwiksze dobrodziejstwo natury uwaamy, e cnota uycza swego wiata umysom wszystkich ludzi. Widz j nawet ci, ktrzy nie d do niej. IV 19 1 Nikt zdrowy na umyle nie lka si bogw. Szalestwem bowiem jest ba si tego co zbawienne, nikt te nie kocha tych, ktrych si lka. IV 24 2 Cnota nie dopuszcza do siebie skpego mionika; trzeba do niej przychodzi z otwart sakiewk. Czowiek niewdziczny tak myli: Chciaem si odwdziczy, lecz boj si wydatku, boj si ryzyka, obawiam si zego przyjcia. Bd si raczej kierowa swoj korzyci. Ta sama zasada rozumowania nie moe czyni jednego wdzicznym, drugiego niewdzicznym. Podobnie jak rne s ich postpki, tak samo rni si ich zamiary. Ten jest niewdziczny, bo to dla niego korzystne, cho nie powinien by niewdziczny; tamten natomiast jest wdziczny, bo powinien by wdziczny, cho mu to nie przynosi korzyci. IV 25 13 Celem naszym jest y zgodnie z natur i wzorowa si na bogach. A czy bogowie w tym wszystkim, co czyni, maj jeszcze jaki inny cel prcz samego dziaania? Nie uwaasz przecie, e dym z palonych na ofiar wntrznoci zwierzcych i zapach kadzida stanowi zapat za ich dziea! Spjrz, jak wielkie wysiki codziennie podejmuj, jak wiele darw rozdzielaj wrd ludzi, jak wspaniaymi plonami napeniaj ziemi, jak poruszaj morza pomylnymi wiatrami ku wszystkim brzegom, jak zmikczaj gleb nagymi deszczami i przywracaj wigor wysychajcym yom rdlanym, wpuszczajc odywcz wod przez ukryte kanay. Wszystko to robi bogowie bez adnego wynagrodzenia, bez adnej im z tego przypadajcej korzyci. Podobnie i nasz rozum, jeeli si nie chce oddali od swojego wzoru, niech tego 108

przestrzega, by nie szuka zapaty za szlachetne uczynki. Powinnimy wstydzi si kupczenia jakimkolwiek dobrodziejstwem, jeeli bogw mamy bezinteresownych. IV 27 1 Mwi si o kim, e jest strachliwy, bo gupi: i wanie przystaje to do ludzi zych, noszcych pitno wszelkich wad bez rnicy. cile mwic, strachliwym nazywamy czowieka, ktry z natury trwoy si lada odgosem. Gupiec ma wszystkie wady, lecz nie do wszystkich naturaln skonno: jeden wykazuje pocig do chciwoci, drugi do zbytku, a jeszcze inny do bezczelnoci. IV 27 5 Podobnie jak le si troszczy o crk ojciec, ktry wydaje j za m za czowieka zniesawionego i wielokrotnie ju rozwiedzionego, a za zego pana domu bdzie uwaany ten, kto powierza piecz nad swym majtkiem czowiekowi karanemu za spekulacje w interesach, podobnie jak okae wielk nierozwag ten, kto w testamencie na opiekuna swego syna naznaczy czowieka, ktry zagrabi mienie sierot, tak i uznaje si, e cakiem le wywiadcza dobrodziejstwa ten, kto wybiera ludzi niewdzicznych, aby obdarowa ich tym, co z pewnoci zaprzepaszcz. IV 28 3 Bg... obdarzy cay rodzaj ludzki pewnymi dobrodziejstwami, do ktrych dostp nie jest przed nikim zamknity. IV 28 4 Niektre dobra przeznaczone s dla wszystkich: buduje si miasta zarwno dla dobrych, jak i dla zych; ogasza si dziea utalentowanych twrcw, chocia dostan si one rwnie w rce ludzi niegodnych. Medycyna przychodzi z pomoc nawet zbrodniarzom; nikt nie tai recept na skuteczne lekarstwa, aby si nie leczyli niegodziwcy. IV 29 23 Dobrodziejstwo jest poyteczn przysug, lecz nie kada poyteczna przysuga jest dobrodziejstwem, niektre bowiem s tak drobne, e nie przystoi im nazwa dobrodziejstwa. Musz si speni dwa warunki stanowice o dobrodziejstwie. Przede wszystkim wielko przysugi, niektre bowiem przysugi nie osigaj miary dobrodziejstwa. Kt by nazwa dobrodziejstwem kromk chleba, rzucenie miedziaka w jamunie albo pozwolenie na odpalenie ognia? A chocia te rzeczy bywaj niekiedy bardziej pomocne od najwikszych dobrodziejstw, to jednak ich niewielka cena odbiera im znaczenie, nawet gdy staj si one czym koniecznym w pooeniu przymusowym. Nastpnie winno zachodzi to co najistotniejsze: dziaanie w interesie czowieka, ktremu chc wywiadczy dobrodziejstwo, i uznanie go za godnego tego dobrodziejstwa, i obdarzenie chtne, i rado z obdarzania... IV 38 1 Nie przynosi ujmy, zmiana planw ze zmian sytuacji.

109

IV 40 4 ...Jest to prawie odmowa przyjcia dobrodziejstwa, jeeli si natychmiast posya co w zamian i darem przekrela dar. IV 40 5 Niewdziczny jest, kto niechtnie zaciga dug wdzicznoci. V 2 12 ...Da si pokona w rywalizacji o szlachetne uczynki nie jest nigdy niczym habicym, byleby tylko nie zoy broni i by zwyciony, rwnie pragn zwyciy. Nie wszyscy maj przy dobrym planie jednakie siy, jednakie rodki, jednakie szczcie, ktre rozstrzyga przecie o wyniku nawet najlepszych zamiarw. Ju sama wola zmierzania ku dobru chwalebna jest, jeli nawet kto inny wyprzedzi j szybszym krokiem... V52 Rodzice zazwyczaj przewyszaj nas [dobrodziejstwami]. Jednak dokd ich mamy, tak dugo uwaamy ich za surowych i tak dugo nie pojmujemy ich dobrodziejstw. A kiedy z wiekiem nabierzemy nieco rozumu i zacznie stawa si dla nas oczywiste, e powinnimy ich kocha za to wanie, za co ich nie kochalimy, za napomnienia, za surowo, za cige czuwanie nad nasz modziecz nierozwag, wtedy ich tracimy. Tylko niewielu osiga taki wiek, by trud woony w wychowanie dzieci przynis im prawdziwe owoce; inni znaj tylko ciar posiadania dzieci. V 7 45 Wystpki nie tylko wtedy s nienawistne, gdy zwracaj si przeciw innym, lecz take gdy przeciw sobie. Kt bardziej godny podziwu ni ten, kto rozkazuje samemu sobie, kto siebie samego ma w swojej wadzy? V92 Dobrodziejstwo jest czynem dobrowolnym, natomiast konieczna jest dbao o wasny poytek. Im kto wicej wywiadcza dobrych uczynkw, tym bardziej staje si dobroczynny. Bye kto kiedy chwalony za to, e pomaga sam sobie? V94 Da mona tylko drugiemu, zawdzicza tylko drugiemu, odda tylko drugiemu. To, co wymaga zawsze dwch ludzi, nie moe dokona si w jednym czowieku. V 11 4 W dobrodziejstwie na uznanie i pochwa zasuguje to, e pomagajc drugiemu, na pewien czas zapominamy o wasnej korzyci i e sobie odejmujemy, by da drugiemu. Ale tak nie czyni, kto wywiadcza dobrodziejstwo samemu sobie.

110

V 15 4 ...Nie oszczdzamy ycia tych, za ktrych powinnimy przelewa krew. Za dobrodziejstwa odpacamy mieczem i trucizn. Targn si nawet na ojczyzn i tyranizowa j swoj si, oto co nazywa si potg i dostojestwem! Kto si nie wynosi ponad dobro rzeczypospolitej, przekonany jest, e zajmuje ndzne i poniajce stanowisko... V 17 3 Niewdziczno jest zjawiskiem powszechnym. Niech kady zapyta sam siebie: ot nie ma nikogo, kto by si nie ali na czyj niewdziczno. A przecie nie jest moliwe, eby alili si wszyscy, gdyby nie trzeba si byo ali na wszystkich: a wic wszyscy s niewdziczni. Ale czy s jedynie niewdziczni? I zachanni s wszyscy, i zawistni s wszyscy, i wszyscy tchrzliwi, a owi najbardziej, ktrzy uchodz za miaych. Ponadto: wszyscy s dni wadzy i wszyscy s niegodziwi. Lecz to nie powd, aby unosi si gniewem. Przebacz im, bo wszyscy oni szalecy. V 17 57 Kt umiera bez protestu i jkw? A przecie jest to znak niewdzicznoci: nie zadowala si przeytym czasem. Jeli bdziesz liczy dni swego ycia, zawsze ich bdzie mao. Pomyl e najwysze dobro nie zaley od czasu. Dugi czy krtki on jest, bd zadowolony! Choby ci odroczono dzie mierci, nic to nie znaczy dla twojego szczcia, poniewa zwoka nie czyni ycia szczliwym, tylko duszym. O ile lepiej jest przyjmowa z wdzicznoci przyjemno ycia i nie liczy cudzych lat, lecz naleycie ceni swe wasne i widzie w nich zysk. V 22 1 Jest wielu takich, ktrzy ani nie umiej wyprze si tego, co otrzymali, ani si odwzajemni. Nie s tak prawi, jak ludzie wdziczni, ani tak li, jak niewdzicznicy to ludzie gnuni i opieszali, ocigajcy si dunicy, lecz nie przeniewiercy... V 22 2 Kadego, kogo tylko zdoam, bd powstrzymywa od wyrzdzania za. Jednak przyjaciela bd powstrzymywa o wiele usilniej, a szczeglnie od za wymierzonego we mnie. V 25 5 Chcie i mc sucha napomnie jest to druga, najlepsza forma cnoty.

*
Tylko dla niewielu wasny rozum jest najlepszym przewodnikiem. Najblisi nich to tacy, ktrzy odnajduj drog dziki napomnieniom. Tego rodzaju ludzi nie naley pozbawia przewodnika. VI 2 2 ...Nawet sama natura nie moe odebra tego, co daa. Przestaje dawa dobrodziejstwa, ale ich nie przekrela: kto umiera, jednak y; kto straci wzrok, jednak widzia kiedy. Mona 111

sprawi, by dobra, ktremy otrzymali, przestay nalee do nas, ale nie mona, eby nie naleay w przeszoci. To, co naleao do nas, jest czci dobrodziejstwa, i to najpewniejsz. VI 2 3 Mona zrabowa dom, pienidze, niewolnikw i wszystko, co nosi miano dobrodziejstwa. Jednak samo dobrodziejstwo jest trwae i nienaruszalne. adna sia nie moe sprawi, by zostao przekrelone, e jeden da, a drugi otrzyma. VI 21 2 Czowiek szlachetny nie moe nie czyni tego, co czyni. Nie bdzie bowiem szlachetny, jeeli tego nie bdzie czyni... VI 23 56 Nie mona przypuszcza, e bogowie nie wiedzieli, co osign, kiedy od razu zatroszczyli si o ywno i wsparcie dla wszystkich. I nie bez celu wydali na wiat tych, dla ktrych stworzyli tak wiele dbr. Natura pomylaa o nas wczeniej, zanim nas zrodzia, i nie jestemy tak polednim jej dzieem, ebymy si jej mieli tylko przytrafi. Spjrz, jakimi przywilejami nas obdarzya i jak daleko poza rodzaj ludzki siga wadza czowieka. VI 26 1 Nikczemnoci jest topi kogo, aby wydoby go z wody, przewraca, aby podnie, wizi, aby uwolni. Pooenie kresu krzywdzie nie jest dobrodziejstwem, a usunicie czego, co wrazi sam usuwajcy, nie moe nigdy stanowi zasugi. VI 28 2 Wyzwolenie od strachu nie jest nigdy tak przyjemne, eby jeszcze przyjemniejsze nie byo trwae i niczym niezmcone bezpieczestwo. VI 29 2 Pomylny los nikogo nie wynis tak wysoko, iby temu czowiekowi nie byo tym bardziej brak przyjaciela, e niczego mu nie brak. VI 31 10 Nie ma nic tak wielkiego, eby nie mogo upa, bo ju sama wielko, choby nie dziaay inne czynniki, staje si dostateczn przyczyn upadku. VI 32 4 Znamienn cech mentalnoci wadcw jest chwali to, co przestao istnie, aby pomniejszy to, co istnieje, i tylko tym ludziom przypisywa cnot szczeroci, od ktrych ju si nie trzeba obawia sw prawdy. VI 33 13 Pytasz, czym mona obdarzy czowieka szczliwego? Naucz go, eby nie ufa swojemu szczciu, eby wiedzia, i potrzeba wielu rk, i to pewnych, aby je utrzyma. Czy mu od112

dasz ma przysug, jeli pozbawisz go naiwnej wiary, e jego potga bdzie trwaa wiecznie, i jeli dowiedziesz mu, e dary losu s niepewne i odchodz szybciej, nieli przyszy, e ze szczytu nie schodzi si tak samo, jak si na weszo, ale e czsto od najwikszego powodzenia do cakowitego upadku jest tylko jeden krok? Nie wiesz, jak cenna jest przyja, jeli nie pojmujesz, e wiele dasz czowiekowi, ktremu dasz przyjaciela dar rzadki nie tylko w paacach, lecz rwnie w historii wiekw, a ktry nigdzie mniej czsty ni tam, gdzie wierzy si, e go nie brak. VI 35 1 Nie doceniasz si sdzc, jakoby ludziom by poyteczny tylko w nieszczciu, a w sytuacji pomylnej zbdny. Tak jak roztropnie postpisz w niebezpieczestwie, w przeciwnociach i sukcesach, jeli rozwanie zachowasz si wobec niebezpieczestwa, mnie wobec przeciwnoci, z umiarem wobec sukcesw, tak samo moesz w kadym pooeniu okaza si poyteczny dla przyjaciela. VI 36 2 Najcisz niesaw okrywa lekarza szukanie zajcia. Wielu lekarzy, ktrzy wywoywali i wyolbrzymiali chorob, aby leczy j z tym wikszym rozgosem, nie potrafio jej usun, albo te zdoao j zwalczy za cen wielkiej mki nieszczsnych pacjentw. VII 15 4 Jeeli intencja bez czynw nie wystarczy do okazania wdzicznoci, to nikt nie moe odwdziczy si bogom, ktrym okazujemy jedynie dobr wol. VII 19 5 Cnota nigdy nie ulega takiemu zniszczeniu, eby nie wycisn w duszy ladw tak mocnych, jakich nie zetr adne zmiany. VII 19 6 Nikt, kto by kiedy wyznawc mdroci, nie stacza si na dno wystpku. Zbyt gboko ju nasik ni, aby mg j z siebie cakowicie wypuka i przybra barw za. VII 19 9 ...Waniejszy i bardziej istotny jest dla mnie wzgld na obowizek, jaki mam do spenienia wobec caego rodzaju ludzkiego ni wobec jednego czowieka. VII 27 1 Jeli pojawi si przed twoimi oczyma prawdziwy wizerunek naszego ycia, bdzie ci si zdawao, e widzisz obraz dopiero co zdobytego miasta, w ktrym, wyzbywszy si wstydu i godziwoci, wadz ma tylko sia, jakby rzucono haso do powszechnego zamtu. Nikt si nie powstrzymuje od ognia ni miecza. Zbrodnia wyamuje si spod kontroli prawa. Nawet witoci religijne, ktre podczas ataku wrogw maj osania ebrzcych o lito, nie stanowi adnej przeszkody dla pdzcych po upy.

113

VII 28 3 Niesprawiedliwie jest unosi si gniewem przeciwko powszechnym wystpkom, a nierozsdnie przeciwko swoim wasnym. Przebacz, aby ci przebaczono. Moesz uczyni drugiego lepszym okazujc mu cierpliwo, a z pewnoci gorszym wytykajc mu bdy. Nie ma powodu, eby go czyni zatwardziaym. Pozwl mu zachowa t resztk przyzwoitoci, jak moe jeszcze posiada. Czsto zbyt ostre wymwki zabijaj zachwiane poczucie wstydu. Nikt nie boi si zosta takim, za jakiego uchodzi. Zdemaskowanemu odbiera si wszelkie poczucie godnoci. VII 30 2 Kady, kto narzeka na wyszego od siebie, nawet jeli nie bezczeci jego godnoci, to przynajmniej j plami. Nikomu te nie wystarcza zmylanie drobnych plotek, jeli moe zyska wiar przez wielkie kamstwa. VII 31 1 Niezmordowana dobro zwycia zo, i nikt nie jest tak zaciekle wrogi temu co godne mioci, eby nie kocha dobrych ludzi nawet wyrzdziwszy im krzywd... VII 31 5 Zawalenie si domu nie odstrasza nikogo od budowy nowego, a kiedy ogie strawi domostwo, zakadamy fundamenty na ciepym jeszcze placu, i wiele razy zburzone miasta odwaamy si wznosi na tym samym miejscu. Tak niezmordowanie umys nasz ywi dobr nadziej. Gdybymy doznawszy niepowodze nie mieli ochoty podejmowa na nowo wysikw, ustaaby wszelka praca ludzka na ldzie i morzu. VII 32 1 Nie jest wielkodusznoci dawa i traci. Wielkoduszno to traci, a dawa.

114

De clementia
I16 Nemo enim potest personam diu ferre, ficta cito in naturam suam recidunt; quibus veritas subest quaeque, ut ita dicam, ex solido enascuntur, tempore ipso in maius meliusque procedunt. I17 Facit quidem avidos nimia felicitas, nec tam temperatae cupiditates sunt umquam, ut in eo, quod contingit, desinant; gradus a magnis ad maiora fit, et spes improbissimas complectuntur insperata assecuti... I19 Nec est quisquam, cui tam valde innocentia sua placeat, ut non stare in conspectu clementiam paratam humanis erroribus gaudeat. I22 Non tamen vulgo ignoscere decet; nam ubi discrimen inter malos bonosque sublatum est, confusio sequitur et vitiorum eruptio. Itaque adhibenda moderatio est, quae sanabilia ingenia distinguere a deploratis sciat. Nec promiscuam habere ac vulgarem clementiam oportet nec abscisam; nam tam omnibus ignoscere crudelitas quam nulli. Modum tenere debemus; sed quia difficile est temperamentum, quidquid aequo plus futurum est, in partem humaniorem praeponderet. I33 Nullum tamen clementia ex omnibus magis quam regem aut principem decet. I ta enim magnae vires decori gloriaeque sunt, si illis salutaris potentia est; nam pestifera vis est valere ad nocendum. Illius demum magnitudo stabilis fundataque est, quem omnes tam supra se esse quam pro se sciunt, cuius curam excubare pro salute singulorum atque universorum cotidie experiuntur, quo procedente non, tamquam malum aliquod aut noxium animal e cubili prosilierit, diffugiunt, sed tamquam ad clarum ac beneficum sidus certatim advolant. Obicere se pro illo mucronibus insidiantium paratissimi et substernere corpora sua, si per stragem illi humanam iter ad salutem struendum sit... I 5 1 Parcendum itaque est etiam improbandis civibus non aliter quam membris languentibus, et, si quando misso sanguine opus est, sustinenda est manus, ne ultra, quam necesse sit, incidat. I54 Clementia, in quamcumque domum pervenerit, eam felicem tranquillamque praestabit, sed in regia, quo rarior, eo mirabilior. Quid enim est memorabilius quam eum, cuius irae nihil obstat, cuius graviori sententiae ipsi, qui pereunt, assentiuntur, quem nemo interpellaturus est,

115

immo, si vehementius excanduit, ne deprecaturus est quidem, ipsum sibi manum inicere et potestate sua in melius placidiusque uti... I 5 56 Magni autem animi proprium est placidum esse tranquillumque et iniurias atque offensiones superne despicere. Muliebre est furere in ira, ferarum vero nec generosarum quidem praemordere et urguere proiectos. Elephanti leonesque transeunt, quae impulerunt; ignobilis bestiae pertinacia est. Non decet regem saeva nec inexorabilis ira, non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exaequat... I 5 67 Vita enim etiam superiori eripitur, numquam nisi inferiori datur. Servare proprium est excellentis fortunae, quae numquam magis suspici debet, quam cum illi contigit idem posse quod dis, quorum beneficio in lucem edimur, tam boni quam mali. I 6 24 Quotus quisque ex quaesitoribus est, qui non ex ipsa ea lege teneatur, qua quaerit? Quotus quisque accusator vacat culpa? Et nescio, an nemo ad dandam veniam difficilior sit, quam qui illam petere saepius meruit. Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinato, alii forte impulsi aut aliena nequitia ablati; alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus et innocentiam inviti ac retinentes perdidimus; nec deliquimus tantum, sed usque ad extremum aevi delinquemus. Etiam si quis tam bene iam purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit. I 7 23 Quod si di placabiles et aequi delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto aequius est hominem hominibus praepositum miti animo exercere imperium et cogitare, uter mundi status gratior oculis pulchriorque sit, sereno et puro die, an cum fragoribus crebris omnia quatiuntur et ignes hinc atque illinc micant! Atqui non alia facies est quieti moratique imperii quam sereni caeli et nitentis. Crudele regnum turbidum tenebrisque obscurum est inter trementes et ad repentinum sonitum expavescentes ne eo quidem, qui omnia perturbat, inconcusso. I87 Voluntas oportet ante saeviendi quam causa deficiat; alioqui, quemadmodum praecisae arbores plurimis ramis repullulant et multa satorum genera, ut densiora surgant, reciduntur, ita regia crudelitas auget inimicorum numerum tollendo; parentes enim liberique eorum, qui interfecti sunt, et propinqui et amici in locum singulorum succedunt. I 11 4 Quid enim est, cur reges consenuerint liberisque ac nepotibus tradiderint regna, tyrannorum exsecrabilis ac brevis potestas sit? Quid interest inter tyrannum ac regem (species enim ipsa fortunae ac licentia par est), nisi quod tyranni in voluptatem saeviunt, reges non nisi ex causa ac necessitate?

116

I 12 1 Tyrannus autem a rege factis distat, non nomine... I 12 5 Acerrima virtus est, quani ultima necessitas extundit. Relinquat oportet securi aliquid metus multoque plus spei quam periculorum ostentet... I 13 12 Placido tranquilloque regi fida sunt auxilia sua, ut quibus ad communem salutem utatur, gloriosusque miles (publicae enim securitati se dare operam videt) omnem laborem libens patitur ut parentis custos; at illum acerbum et sanguinarium necesse est graventur stipatores sui. Non potest habere quisquam bonae ac fidae voluntatis ministros, quibus in tormentis ut eculeo et ferramentis ad mortem paratis utitur, quibus non aliter quani bestiis homines obiectat, omnibus reis aerumnosior ac sollicitior, ut qui homines deosque testes facinorum ac vindices timeat, eo perductus, ut non liceat illi mutare mores. Hoc enim inter cerera vel pessimum habet crudelitas: perseverandum est nec ad meliora patet regressus; scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui iam esse malo necesse est? I 14 3 ...Prope est enim, ut libenter damnet, qui cito; prope est, ut inique puniat, qui nimis. I 17 12 Nullum animal morosius est, nullum maiore arte tractandum quam homo, nulli magis parcendum. Quid enim est stultius quam in iumentis quidem et canibus erubescere iras exercere, pessima autem condicione sub homine hominem esse? Morbis medemur nec irascimur; atqui et hic morbus est animi; mollem medicinam desiderat ipsumque medentem minime infestum aegro. Mali medici est desperare, ne curet; idem in iis, quorum animus affectus est, facere debebit is, cui tradita salus omnium est, non cito spem proicere nec mortifera signa pronuntiare; luctetur cum vitiis, resistat, aliis morbum suum exprobret, quosdam molli curatione decipiat citius meliusque sanaturus remediis fallentibus... I 18 3 ...Quanto autem non nasci melius fuit quam numerari inter publico malo natos! I 19 1 Excogitare nemo quidquam poterit, quod magis decorum regenti sit quam clementia, quocumque modo is et quocumque iure praepositus ceteris erit. Eo scilicet formosius id esse magnificentiusque fatebimur, quo in maiore praestabitur potestate, quam non oportet noxiam esse, si ad naturae legem componitur. I 19 56 Errat enim, si quis existimat tutum esse ibi regem, ubi nihil a rege tutum est; securitas securitate mutua paciscenda est. Non opus est instruere in altum editas arces nec in ascensum arduos

117

colles emunire nec latera montium abscidere, multiplicibus se muris turribusque saepire: salvum regem clementia in aperto praestabit. Unum est inexpugnabile munimentum amor civium. I 21 1 Ultio duas praestare res solet: aut solacium affert ei, qui accepit iniuriam, aut in reliquum securitatem. Principis maior est fortuna, quam ut solacio egeat, manifestiorque vis, quam ut alieno malo opinionem sibi virium quaerat. I 22 23 Civitatis autem mores magis corrigit parcitas animadversionum; facit enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium, et minus gravis nota est, quam turba damnationum levat, et severitas, quod maximum remedium habet, assiduitate amittit auctoritatem. Constituit bonos mores civitati princeps et vitia eluit, si patiens eorum est, non tamquam probet, sed tamquam invitus et cum magno tormento ad castigandum veniat. Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis; gravior multo poena videtur, quae a miti viro constituitur. I 23 2 In qua civitate raro homines puniuntur, in ea consensus fit innocentiae et indulgetur velut publico bono. Putet se innocentem esse civitas: erit; magis irascetur a communi frugalitate desciscentibus, si paucos esse eos viderit. Periculosum est, mihi crede, ostendere civitati, quanto plures mali sint. I 24 12 Non minus principi turpia sunt multa supplicia quam medico multa funera; remissius imperanti melius paretur. Natura contumax est humanus animus et in contrarium atque arduurn nitens sequiturque facilius quam ducitur; er ut generosi ac nobiles equi melius facili freno reguntur, ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur. I 25 1 Crudelitas minime humanum malum est indignumque tam miti animo; ferina ista rabies est sanguine gaudere ac vulneribus et abiecto homine m silvestre animal transire. I 26 12 Non diu nequitia apparet nec, quantum iubetur, peccat. Sed puta esse tutam crudelitatem, quale eius regnum est? I 26 4 ...Tuta est etiam inter feras similitudo: horum ne a necessariis quidem sibi rabies temperat, sed externa suaque in aequo habet, quo plus se exercitat ira. II 3 1 Clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi vel lenitas superioris adversus inferiorem in constituendis poenis.

118

II 4 3 ...Crudelitas [est] inclinatio animi ad asperiora. Hanc clementia repellit longe iussam stare a se... II 5 1 Ergo quemadmodum religio deos colit, superstitio violat, ita clementiam mansuetudinemque omnes boni viri praestabunt, misericordiam autem vitabunt; est enim vitium pusilli animi ad speciem alienorum malorum succidentis. Itaque pessimo cuique familiarissima est... II 5 4 Misericordia est aegritudo animi ob alienarum miseriarum speciem aut tristitia ex alienis malis contracta, quae accidere immerentibus credit; aegritudo autem in sapientem virum non cadit; serena eius mens est, nec quidquam incidere potest, quod illam obducat. Nihilque aeque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem ac maestus. II 6 4 Misericordia vicina est miseriae; habet enim aliquid trahitque ex ea. Imbecillos oculos esse scias, qui ad alienam lippitudinem et ipsi suffunduntur, tam mehercules quam morbum esse, non hilaritatem, semper arridere ridentibus et ad omnium oscitationem ipsum quoque os diducere; misericordia vitium est animorum nimis miseria paventium, quam si quis a sapiente exigit, prope est, ut lamentationem exigat et alienis funeribus gemitus. II 7 3 Ignoscere autem est, quem iudices puniendum, non punire; venia debitae poenae remissio est. Clementia hoc primum praestat, ut, quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet; plenior est quam venia, honestior est.

119

O agodnoci
I16 Nikt nie moe dugo nosi maski, a ten, kto udaje, prdko wraca do swej prawdziwej natury. Lecz to, w czym tkwi prawda i co wyrasta, e tak powiem, z twardego gruntu, w miar upywu czasu rozrasta si i staje si lepsze. I17 Ludzie staj si chciwi wskutek zbytniego powodzenia i nigdy nie s na tyle powcigliwi w pragnieniach, aby poprzesta na tym, co udao im si osign. Stopniowo od wielkich rzeczy wspinaj si do jeszcze wikszych, a najzuchwalsze nadzieje ywi ci, ktrym si niespodziewanie poszczcio... I19 Nie ma czowieka, ktrego tak bardzo zadowalaaby wasna niewinno, aby si nie cieszy, e blisko niego znajduje si agodna wadza, wyrozumiaa dla ludzkich bdw. I22 Nie naley jednak przebacza wszystkim bez wyboru. Kiedy bowiem zaciera si rnica midzy dobrymi a zymi, powstaje zamt i epidemia wystpkw. Trzeba wic wykazywa umiar, ktry pozwoli odrni dusze dajce si uleczy od nieuleczalnie chorych. I nie mona stosowa agodnoci bez rnicy i bez wyboru, ani te zupenie jej wyklucza, gdy przebaczanie wszystkim jest takim samym okruciestwem, jak nieprzebaczanie nikomu. Musimy trzyma si rodka. Lecz poniewa trudno zachowa tutaj pen rwnowag, wic jeli co ma przewaa, to niechaj przewaa ludzko. I33 Dla nikogo z ludzi agodno nie jest wiksz ozdob ni dla krla lub wadcy. Wielka wadza wtedy bowiem przynosi zaszczyt i chwa, jeli jej dziaanie jest poyteczne, gdy mono szkodzenia stanowi jedynie niszczycielsk si. Dopiero taki wadca posiada trwa i ugruntowan wielko, o ktrym wszyscy poddani wiedz, e zarwno jest nad nimi, jak te dla ich dobra, taki wadca, ktry, jak codziennie tego dowiadczaj, gorliwie czuwa nad bezpieczestwem kadego z osobna i wszystkich razem, taki, na ktrego widok nie uciekaj na wszystkie strony jakby przed jakim potworem lub krwioercz besti, ktra wyrwaa si ze swojej kryjwki, lecz na wycigi zbiegaj si do niego jakby ku jakiej jasnej i dobroczynnej gwiedzie. W jego obronie gotowi s rzuci si na miecze zamachowcw i podoy swe ciaa, jeli drog do jego ocalenia trzeba bdzie zbudowa po trupach ludzi... I51 Nawet ze zbrodniczymi obywatelami trzeba si obchodzi agodnie, podobnie jak z chorymi czciami ciaa, a jeli kiedy musi si upuci im krwi, naley powstrzymywa rk, by nie zrobia w yle wikszego nacicia ni to nieodzowne.

120

I54 Do jakiegokolwiek domu agodno zawita, czyni go szczliwym i spokojnym, ale w paacu krlewskim im rzadsza, tym godniejsza podziwu. C bowiem bardziej niezwykego nieli to, e czowiek, ktrego gniewowi nic nie moe si oprze, e ten, na ktrego zbyt okrutny wyrok zgadzaj si nawet skazani na mier, e ten, ktrego nikt nie pocignie do odpowiedzialnoci, ba, jeli zbytnio zapali si gniewem, nikt si nie odway baga e taki czowiek sam sobie nakada wdzida i uywa swej wadzy dla lepszych i agodniejszych celw... I 5 56 Waciwoci szlachetnej natury jest agodno i spokj oraz wzgarda dla krzywd i zniewag. Szale z gniewu to cecha kobiet, a gry i pastwi si nad powalonymi ofiarami to cecha dzikich zwierzt, i to nawet nie tych szlachetnej rasy. Sonie i lwy przechodz obojtnie obok tych, ktrych pokonay. Zacieko to znami nikczemnej bestii. Srogi i nieubagany gniew nie jest godny krla, bo traci on wyszo nad czowiekiem, z ktrym zrwnuje si gniewem... I 5 67 Nawet czowieka potniejszego od nas mona pozbawi ycia, lecz tylko sabszemu mona je darowa. Ocala to znami czowieka na wysokim stanowisku, ktry nigdy nie jest godzien wikszej czci nieli wtedy, kiedy uda mu si osign t sam moc, co bogowie, ktrych dobrodziejstwu zawdziczamy, zarwno dobrzy jak li, swoje przyjcie na wiat. I 6 24 Czy jest jaki sdzia, ktrego nie mona by skaza na mocy tej samej ustawy, na podstawie ktrej prowadzi ledztwo? Czy jest jaki oskaryciel bez winy? I nie wiem, czy jest kto mniej skonny do okazania aski ni ten, kto wielokrotnie sam powinien by prosi o przebaczenie. Wszyscy dopuszczamy si win, jedni cikich, inni lejszych, jedni z rozmysem, inni w afekcie lub te pod wpywem cudzej nikczemnoci. A niektrzy z nas nie potrafili wytrwa mnie w dobrych zamiarach i niechtnie, wbrew swojej woli, zaprzepacili swoj uczciwo. I nie tylko teraz popeniamy bdy, lecz bdziemy je popenia do koca swych dni. Nawet jeli kto tak oczyci sw dusz, e ju nic nie zdoa jej zmci czy zwie, osiga jednak niewinno przez grzech. I 7 23 Jeeli litociwi i sprawiedliwi bogowie nie od razu grzechy monych karz piorunami, to o ile sprawiedliwiej jest, by czowiek postawiony nad innymi ludmi sprawowa sw wadz dobrotliwie i pyta sam siebie, czy widok wiata jest pikniejszy i milszy dla oczu w dni pogodne i soneczne, czy te wtedy, gdy gromy raz po raz wstrzsaj wszystkim i zewszd migaj byskawice? Bo przecie spokojne i praworzdne pastwo nie inaczej wyglda ni pogodne i janiejce niebo. Okrutna wadza jest niespokojna i pogrona w ciemnociach, a kiedy ludzie dr i wpadaj w popoch na kady dwik, wtedy i ten, kto jest powodem tego caego zamtu, nie uniknie wstrzsw.

121

I87 Okrutne postanowienia powinny ustpi wczeniej ni ich motywy. W przeciwnym razie, podobnie jak przycite drzewa wydaj na nowo niezliczone gazie i jak obcina si wiele rodzajw rolin, by rosy gciej tak i okrutni krlowie, usuwajc wrogw, zwikszaj ich liczb. Rodzice bowiem i dzieci zgadzonych, a take krewni i przyjaciele, zajmuj miejsce kadego z nich. I 11 4 W czym ley przyczyna, e krlowie spokojnie doywaj staroci i przekazuj bero dzieciom i wnukom, a wadza tyranw jest przeklta i krtka? Czym rni si tyran od krla (z pozoru bowiem ich pooenie i wadza s rwne), jeli nie tym, e tyrani s okrutni dla przyjemnoci, a krlowie jedynie ze susznego powodu i z koniecznoci? I 12 1 W czynach istotna rnica midzy tyranem a krlem, nie w nazwie... I 12 5 Najbardziej niebezpieczne jest takie mstwo, ktre wyzwala ostateczna desperacja. Strach powinien zostawia jaki margines bezpieczestwa i o wiele wicej ukazywa nadziei ni zagroenia... I 13 12 Dobrotliwy i spokojny wadca nie zawiedzie si na swej stray przybocznej, gdy uywa jej dla wsplnego dobra, a peen dumy onierz (wie bowiem, e suy powszechnemu bezpieczestwu) chtnie znosi kady trud bronic ojca ojczyzny. Lecz nieuchronnie wrogo s nastawieni do okrutnego i krwioerczego wadcy nawet jego siepacze. Nikt nie moe mie wiernych i lojalnych sojusznikw w tych, ktrymi posuguje si przy torturach niby koem i elaznymi kleszczami do zadawania mierci i ktrym rzuca ludzi jakby dzikim zwierztom. I aden skazaniec nie niepokoi si ani nie drczy tak jak on, ktry boi si bogw i ludzi jako wiadkw i mcicieli zbrodni, a tam zaszedszy, gdzie ju nie moe zmieni swego postpowania. Midzy innymi bowiem najgorsz kltw okruciestwa jest: mus upierania si przy nim i niemono odwrotu ku lepszemu yciu. Bo zbrodnia musi zasania si zbrodni. Kt bowiem bardziej nieszczliwy nieli czowiek, ktry ju musi pozosta zym? I 14 3 ...Kto szybko potpia, jest o krok od tego, by znajdowa w tym przyjemno. Kto nadmiernie karze, jest o krok od niesprawiedliwoci. I 17 12 adne stworzenie nie jest bardziej uparte, adne nie wymaga umiejtniejszego traktowania nieli czowiek, adnego nie trzeba bardziej oszczdza. C gupszego od wstydu przed wywieraniem swej zoci na osach i psach kiedy si godzimy na najgorszy los czowieka pod wadz czowieka? Staramy si leczy choroby, lecz nie gniewamy si na nie. Jednak gniew take jest chorob duszy. Potrzeba jej agodnego lekarstwa i tego eby sam lekarz jak naj-

122

mniej niepokoi chorego, bo zy lekarz zazwyczaj wtpi o jego wyleczeniu. Z tymi, co im dusza chorzeje, tak samo bdzie musia postpowa czowiek, ktremu powierzono zdrowie wszystkich ludzi, i nie bdzie mu wolno wyzbywa si szybko nadziei ani zapowiada symptomw mierci. Powinien walczy z wystpkami, stawia im opr, jednych gani za ich chorob, a innych powinien zwodzi agodn kuracj, stosujc rodki umierzajce, aby ich tym lepiej i szybciej uzdrowi. I 18 3 ...O ile lepiej jest nie urodzi si nieli znale si w liczbie urodzonych na nieszczcie dla wszystkich! I 19 1 Nikt nie zdoa wymyli nic bardziej zaszczytnego dla wadcy nili agodno, jakimkolwiek by on sposobem i z jakiegokolwiek nadania by postawiony nad innymi ludmi. Przyznamy, oczywicie, e tym pikniejsza i tym wspanialsza bdzie agodno, im wiksz wadz bdzie znamionowa, ktra ju nie powinna szkodzi, jeeli ma by zgodna z prawem natury. I 19 56 Myli si, kto sdzi, e krl moe by bezpieczny, tam gdzie nikt nie jest bezpieczny od krla. Gwarancj bezpieczestwa moe by tylko bezpieczestwo wzajemne. Wcale nie trzeba budowa wyniosych zamkw ani czyni niedostpn twierdz stromych wzgrz, ani ciosywa zboczy grskich, ani otacza si szeregiem murw i baszt. Nawet na otwartym polu agodno stanowi ochron dla krla. Jedynym jego niezdobytym szacem jest mio poddanych. I 21 1 Zemsta zwykle ma na celu jedno z dwojga: albo stanowi wynagrodzenie dla pokrzywdzonego, albo na przyszo zapewnia mu bezpieczestwo. Pozycja wadcy jest zbyt wysoka, aby potrzebowa wynagrodzenia, a jego potga zbyt oczywista, aby chcia okazywa sw moc poprzez cudze nieszczcie. I 22 23 Moralno spoeczestwa polepsza si dziki wstrzemiliwemu wymierzaniu kar. Tumy grzesznikw oswajaj ludzi z grzechem i mniej ciy pitno, ktre nosi rzesza skazacw, a surowo, bdca najskuteczniejszym rodkiem zaradczym, traci znaczenie wskutek swojej czstotliwoci. Wadca wtedy umacnia w spoeczestwie dobre obyczaje i wyplenia wystpki, jeli cierpliwie je znosi, ale bez aprobaty i tak, jakby niechtnie i z najwikszym przymusem przystpowa do karania. Sama agodno wadcy kae ludziom wstydzi si wykrocze. Kara, ktr naznacza agodny sdzia, wydaje si o wiele surowsza. I 23 2 W spoeczestwie, w ktrym rzadko stosuje si kary, uczciwo staje si spraw powszechnej ugody i dba si o ni jakby o wsplne dobro. Niech spoeczestwo uwaa, e jest uczciwe, a bdzie takie. Tym bardziej bdzie ono kierowa swj gniew przeciwko odstpcom od powszechnej rzetelnoci, jeli zobaczy, e jest ich niewielu. Niebezpieczna to rzecz, wierz mi, wykazywa spoeczestwu, e wicej w nim ludzi zych, nieli przypuszcza. 123

I 24 12 Liczne wyroki mierci s dla wadcy rwnie kompromitujce, jak dla lekarza liczne pogrzeby. Im bardziej pobaliwy jest panujcy, tym wikszy znajduje posuch. Duch ludzki jest z natury hardy, prze ku temu co odmienne i niedostpne, i woli towarzyszy, ni da si prowadzi. Podobnie jak szlachetne i penej krwi konie atwiej daj si kierowa przy popuszczeniu cugli, tak i dobrowolna uczciwo poddaje si z wasnego popdu agodnoci, ktr, jak sdzi og, warto sobie zachowa. Zatem najwicej osiga si t drog. I 25 1 Okruciestwo jest zem najmniej ludzkim i niegodnym cywilizowanej duszy. Dzika to wcieko znajdowa upodobanie we krwi i ranach i wyzbywszy si czowieczestwa, zmienia si w lene zwierz. I 26 12 Nikczemno niedugo zachowuje si ulegle i nie przestrzega dopuszczalnej miary wystpkw. Lecz wyobra sobie, e okruciestwo posiada gwarancj bezkarnoci: jakie byyby jego rzdy? I 26 4 ...Nawet wrd dzikich zwierzt podobiestwo gatunkowe stanowi zabezpieczenie, natomiast wcieko ludzka nie zna miary nawet wobec krewnych, lecz tym bardziej zrwnuje swoich i obcych, im bardziej gniew ni porusza. II 3 1 agodno to powcigliwo ducha w korzystaniu z moliwoci zemsty lub te pobaliwo silniejszego w wymierzaniu kary sabszemu. II 4 3 ...Okruciestwo [jest] skonnoci duszy do nadmiernej surowoci. agodno odrzuca i oddala od siebie t skonno... II 5 1 Podobnie jak religia jest hodem dla bogw, a zabobon ich obraz, tak i ludzie szlachetni niech okazuj agodno i wyrozumiao, lecz niech si wystrzegaj litoci. Lito bowiem jest wad sabego czowieka, ktry zaamuje si na widok cudzych nieszcz. Dlatego jest ona najbardziej rozpowszechniona wrd ludzi najlichszych. II 5 4 Lito to zgryzota duszy spowodowana widokiem cudzej niedoli lub te smutek wywoany przez cudze nieszczcia, ktre uwaa si za niezawinione. Lecz mdrca nie dosiga adna zgryzota. Umys jego jest pogodny, i nie moe si zdarzy nic, co by go zachmurzyo. I nic bardziej nie zdobi czowieka nili wznioso duszy, ale nie mona by zarazem wzniosym i smutnym.

124

II 6 4 Lito jest czym pokrewnym ndzy: co z niej przejmuje i mieci w sobie. Powiniene wiedzie, e chore to oczy, ktre same napeniaj si zami na widok czyich kaprawych oczu, doprawdy tak samo, jak objawem choroby, a nie wesooci, jest mia si zawsze, kiedy si miej, i ziewa, kiedy wszyscy ziewaj. Lito jest wad dusz zbyt wraliwych na ndz, wic jeliby kto wymaga litoci od mdrca, to prawie tak jakby wymaga paczu i jkw na pogrzebach obcych ludzi. II 7 3 Przebaczy to znaczy nie kara tego, kogo wedug ciebie naley ukara; aska to zwolnienie od zasuonej kary. agodno natomiast przez to jest wysza, i wyrokuje, e ten, kogo zaniechano kara, na nic innego nie zasuguje; jest ona czym peniejszym ni aska, jest szlachetniejsza.

125

Epistulae morales ad Lucilium


I 112 ...Si volueris attendere, maxima pars vitae elabitur male agentibus, magna nihil agentibus, tota vita aliud agentibus. Quem mihi dabis, qui aliquod pretium tempori ponat, qui diem aestimet, qui intellegat se cotidie mori? In hoc enim fallimur, quod mortem prospicimus: magna pars eius iam praeterit. Quidquid aetati retro est, mors tenet. I13 Omnia, Lucili, aliena sunt, tempus tantum nostrum est. In huius rei unius fugacis ac lubricae possessionem natura nos misit, ex qua expellit quicumque vult. Et tanta stultitia mortalium est, ut quae minima et, vilissima sunt, certe reparabilia, imputari sibi, cum impetravere, patiantur; nemo se iudicet quidquam debere, qui tempus accepit, cum interim hoc unum est, quod ne gratus quidem potest reddere. I26 Non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est. I 3 23 Sed si aliquem amicum existimas, cui non tantundem credis quantum tibi, vehementer erras et non satis nosti vim verae amicitiae. Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius. Post amicitiam credendum est, ante amicitiam iudicandum.

*
Diu cogita, an tibi in amicitiam aliquis recipiendus sit. Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte: tam audaciter cum illo loquere quam tecum. Tu quidem ita vive, ut nihil tibi committas, nisi quod committere etiam inimico tuo possis. Sed quia interveniunt quaedam, quae consuetudo fecit arcana, cum amico omnes curas, omnes cogitationes tuas misce. Fidelem si putaveris, facies. I 4 23 Et hoc quidem peior res est, quod auctoritatem habemus senum, vitia puerorum, nec puerorum tantum sed infantum: illi levia, hi falsa formidant, nos utraque. Profice modo: intelleges quaedam ideo minus timenda, quia multum metus afferunt. Nullum malum est magnum, quod extremum est. Mors ad te venit: timenda erat, si tecum esse posset; sed necesse est aut non perveniat, aut transeat. I 4 46 Nulli potest secura vita contingere, qui de producenda nimis cogitat, qui inter magna bona multos consules numerat. Hoc cotidie meditare, ut possis aequo animo vitam relinquere, quam multi sic complectuntur et tenent, quomodo qui aqua torrente rapiuntur, spinas et aspera. Plerique inter mortis metum et vitae tormenta miseri fluctuantur et vivere nolunt, mori nesciunt. 126

Fac itaque tibi iucundam vitam omnem pro illa sollicitudinem deponendo. Nullum bonum adiuvat habentem, nisi ad cuius amissionem praeparatus est animus; nullius autem rei facilior amissio est, quam quae desiderari amis non potest. I64 Nec me ulla res delecrabit, licet sit eximia et salutaris, quam mihi uni sciturus sum. Si cum hac exceptione detur sapientia, ut illam inclusam teneam nec enuntiem, reiciam. Nullius boni sine socio iucunda possessio est. I65 In rem praesentem venias oportet, primum, quia homines amplius oculis quam auribus credunt; deinde, quia longum iter est per praecepta, breve et efficax per exempla. I78 ...Neve similis malis fias, quia multi sunt, neve inimicus multis, quia dissimiles sunt. Recede in te ipsum, quantum potes. Cum his versare, qui te meliorem facturi sunt. Illos admitte, quos tu potes facere meliores. Mutuo ista fiunt, et homines, dum docent, discunt. I 8 34 ...Vitate, quaecumque vulgo placent, quae casus attribuit. Ad omne forruitum bonum suspiciosi pavidique subsistite: et fera et piscis spe aliqua oblectante decipitur. Munera ista fortunae putatis? Insidiae sunt. Quisquis vestrum tutam agere vitam volet, quantum plurimum potest, ista viscata beneficia devitet, in quibus hoc quoque miserrimi fallimur: habere nos putamus, haeremus. In praecipitia cursus iste deducit. Huius eminentis vitae exitus cadere est. I85 ...Scitote tam bene hominem culmo quani auro tegi. Contemnite omnia, quae supervacuus labor velut ornamentum ac decus ponit. Cogitate nihil praeter animum esse mirabile, cui magno nihil magnum est. I 9 810 Qui se spectat et propter hoc ad amicitiam venit, male cogitat. Quemadmodum coepit, sic desinet: paravit amicum adversum vincla laturum opem: cum primum crepuerit catena, discedet. Hae sunt amicitiae, quas temporarias populus appellat: qui utilitatis causa assumptus est, tam diu placebit, quam diu utilis fuerit. Hac re florentes amicorum turba circumsedet: circa eversos solitudo est, et inde amici fugiunt, ubi probantur. Hac re ista tot nefaria exempla sunt aliorum metu relinquentium, aliorum metu prodentium. Necesse est initia inter se et exitus congruant. Qui amicus esse coepit, quia expedit, et desinet, quia expedit. Placebit aliquod pretium contra amicitiam, si ullum in illa placet praeter ipsam. In quid amicum paro? Ut habeam pro quo mori possim, ut habeam quem in exilium sequar, cuius me morti et opponam et impendam... I 9 12 Detrahit amicitiae maiestatem suam, qui illam parat ad bonos casus.

127

I 10 5 ...Sic vive cum hominibus, ramquam deus videat; sic loquere cum deo, tamquam homines audiant. I 12 45 Gratissima; sunt poma, cum fugiunt; pueritiae maximus in exitu decor est; deditos vino potio extrema delectat, illa quae mergit, quae ebrietati summam manum imponit. Quod in se iucundissimum omnis voluptas habet, in finem sui differt. Iucundissima est aetas devexa iam, non tamen praeceps. Et illam quoque in extrema tegula stantem iudico habere suas voluptates. Aut hoc ipsum succedit in locum voluptatium, nullis egere. Quam dulce est cupiditates fatigasse ac reliquisse! I 12 6 ...Nemo tam senex est, ur improbe unum diem speret. Unus autem dies gradus vitae est. I 12 9 Crastinum si adiecerit deus, laeti recipiamus. Ille beatissimus est et securus sui possessor, qui crastinum sine sollicitudine exspectat. Quisquis dixit: vixi, cotidie ad lucrum surgit. II 13 1213 Nihil tam certum est ex his, quae rimentur, ut non certius sit et formidata subsidere et sperata decipere. Ergo spem ac metum examina, et quotiens incerta erunt omnia, ribi fave: crede quod mavis. Si plures habet sententias metus, nihilominus in hanc partem potius inclina et perturbare te desine, ac subinde hoc in animo volve, maiorem partem mortalium, cum illi nec sit quidquam mali, nec pro certo futurum sit, aestuare ac discurrere. Nemo enim resistit sibi, cum coepit impelli, nec timorem suum redigit ad verum. II 14 14 Multis enim serviet, qui corpori servit, qui pro illo nimium timet, qui ad illud omnia refert. Sic gerere nos debemus, non tamquam propter corpus vivere debeamus, sed tamquam non possimus sine corpore. Huius nos nimius amor timoribus inquietat, sollicitudinibus onerat, contumeliis obicit. Honestum ei vile est, cui corpus nimis carum est. Agatur eius diligentissime cura, ita tamen, ut cum exiget ratio, cum dignitas, cum fides, mittendum in ignes sit. Nihilominus, quantum possumus, evitemus incommoda quoque, non tantum pericula, et in tutum nos reducamus excogitantes subinde, quibus possint timenda depelli. Quorum tria, nisi fallor, genera sunt: timetur inopia, timentur morbi, timentur quae per vim potentioris eveniunt. Ex his omnibus nihil nos magis concutit, quam quod ex aliena potentia impendet. II 14 11 Numquam in tantum convalescet nequitia, numquam sic contra virtutes coniurabitur, ut non philosophiae nomen venerabile et sacrum maneat. Ceterum philosophia ipsa tranquille modesteque tractanda est.

128

II 14 18 Qui eget divitiis, timet pro illis. Nemo autem sollicito bono fruitur: adicere illis aliquid studet. Dum de incremento cogitat, oblitus est usus. Rationes accipit, forum conterit, calendarium versat: fit ex domino procurator. II 15 5 Quidquid facies, cito redi a corpore ad animum; illum noctibus ac diebus exerce. Labore modico alitur ille. Hanc exercitationem non frigus, non aestus impediet, ne senectus quidem. Id bonum cura, quod vetustate fit melius. II 16 1 ...Plus operis est in eo, ut proposita custodias quam ut honesta proponas. Perseverandum est et assiduo studio robur addendum, donec bona mens sit quod bona voluntas est. II 16 3 Non est philosophia populare artificium nec ostentationi paratum. Non in verbis, sed in rebus est. Nec in hoc adhibetur, ut cum aliqua oblectatione consumatur dies, ut dematur otio nausia: animum format et fabricat, vitam disponit, actiones regit, agenda et omittenda demonstrat, sedet ad gubernaculum et per ancipitia fluctuantium derigit cursum. Sine hac nemo intrepide potest vivere, nemo secure: innumerabilia accidunt singulis horis, quae consilium exigant, quod ab hac petendum est. II 16 9 Naturalia desideria finita sunt: ex falsa opinione nascentia ubi desinant, non habent. Nullus enim terminus falso est. Viam eunti aliquid extremum est: error immensus est. Retrahe ergo te a vanis, et cum voles scire, quod petes, utrum naturalem habeat an caecam cupiditatem, considera, num possit alicubi consistere: si longe progresso semper aliquid longius restat, scito id naturale non esse. II 17 12 Quemadmodum nihil refert, utrum aegrum in ligneo lecto an in aureo colloces: quocmnque illum transtuleris, morbum secum suum transferet: sic nihil refert, utrum aeger animus in divitiis an in paupertate ponatur. Malum illum suum sequitur. II 18 6 In ipsa securitate animus ad difficilia se praeparet et contra iniurias fortunae inter beneficia firmetur. Miles in media pace decurrit, sine ullo hoste vallum iacit et supervacuo labore lassatur, ut sufficere necessario possit. Quem in ipsa re trepidare nolueris, ante rem exerceas. II 18 8 ...Ne imparatos fortuna deprehendat, fiat nobis paupertas familiaris. Securius divites erimus, si scierimus, quam non sit grave pauperes esse.

129

II 18 13 Nemo alius est deo dignus quam qui opes contempsit. Quarum possesionem tibi non inrerdico, sed efficere volo, ut illas intrepide possideas: quod uno consequeris modo, si te etiam sine illis beate victurum persuaseris tibi, si illas tamquam exituras semper aspexeris. II 19 1112 Nullum habet maius malum occupatus homo et bonis suis obsessus, quam quod amicos sibi putat, quibus ipse non est, quod beneficia sua efficacia iudicat ad conciliandos amicos, cum quidam, quo plus debent, magis oderint: leve aes alienum debitorem facit, grave inimicum. II 20 2 ...Facere docet philosophia, non dicere, et hoc exigit, ut ad legem suam quisque vivat, ne orationi vita dissentiat... Maximum hoc est et officium sapientiae et indicium, ut verbis opera concordent, ut ipse ubique par sibi idemque sit. II 20 6 Nesciunt ergo homines, quid velint, nisi illo momento, quo volunt: in totum nulli velle aut nolle decretum est. Variatur cotidie iudicium et in contrarium vertitur ac plerisque agitur vita per lusum. II 20 8 Huc ergo cogitationes tuae tendant, hoc cura, hoc opta, omnia alia vota deo remissurus, ut contentus sis temet ipso et ex te nascentibus bonis. Quae potest esse felicitas propior? Redige te ad parva, ex quibus cadere non possis... II 20 13 Quisquis exit in lucem, iussus est lacte et panno esse contentus: ab his initiis nos regna non capiunt. II 21 6 Quoscumque in medium fortuna protulit, quicumque membra ac partes alienae potentiae fuerunt, horum gratia viguit, domus frequentata est, dum ipsi steterunt; post ipsos cito memoria defecit. Ingeniorum crescit dignatio nec ipsis tantum honor habetur, sed quidquid illorum memoriae adhaesit, excipitur. II 21 11 Venter praecepta non audit; poscit, appellat. Non est tamen molestus creditor: parvo dimittitur, si modo das illi, quod debes, non quod potes. II 22 1617 Percepit sapientiam, si quis tam securus morietur quam nascitur: nunc vero trepidamus, cum periculum accessit, non animus nobis, non color constat, lacrimae nihil profuturae cadunt. Quid est turpius quam in ipso limine securitaris esse sollicitum? Causa autem haec est,

130

quod inanes omnium bonorum sumus, vitae iactura laboramus. Non enim apud nos pars eius ulla subsedit: transmissa est et effluxit. Nemo quam bene vivat, sed quam diu, curat, cum omnibus possit contingere, ut bene vivant, ut diu, nulli. III 23 2 Ad summa pervenit, qui scit, quo gaudeat, qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit; sollicitus est et incertus sui, quem spes aliqua proritat, licet ad manum sit, licet non ex difficili petatur, licet numquam illum sperata deceperint. III 23 8 Pauci sunt, qui consilio se suaque disponant. Ceteri eorum more, quae fluminibus innatant, non eunt, sed feruntur. Ex quibus alia lenior unda detinuit ac mollius vexit, alia vehementior rapuit, alia proxima ripae cursu languescente deposuit, alia torrens impetus in mare eiecit. Ideo constituendum est, quid velimus, et in eo perseverandum. III 23 1011 Id agendum est, ut satis vixerimus. Nemo hoc putat, qui orditur cum maxime vitam. Non est quod existimes paucos esse hos: propemodum omnes sunt. Quidam vero tumc incipiunt, cum desinendum est. Si hoc iudicas mirum, adiciam quod magis admireris: quidam ante vivere desierunt quam inciperent. III 24 1114 ...Adeo mors timenda non est, ut beneficio eius nihil timendum sit. Securus itaque inimici minas audi. Et quamvis conscientia tibi tua fiduciam faciat, tamen quia multa extra causam valent, et quod aequissimum est, spera et ad id te, quod est iniquissimum, compara. Illud autem ante omnia memento, demere rebus tumultum ac videre, quid in quaqua re sit. Scies nihil esse in istis terribile nisi ipsum timorem. Quod vides accidere pueris, hoc nobis quoque maiusculis pueris evenit: illi, quos amant, quibus assueverunt, cum quibus ludunt, si personatos vident, expavescunt; non hominibus tantum, sed rebus persona demenda est et reddenda facies sua. III 24 18 Mors nos aut consumit aut exuit. Emissis meliora restant onere detracto, consuniptis nihil restat, bona pariter malaque summota sunt. III 24 20 ...Cotidie morimur. Cotidie enim demitur aliqua pars vitae, et tunc quoque, cum crescimus, vita decrescit. Infantiam amisimus, deinde pueritiam, deinde adulescentiam. Usque ad hesternum, quidquid transit temporis, perit; hunc ipsum, quem agimus, diem cum morte dividimus. Quemadmodum clepsydram non extremum stillicidium exhaurit, sed quidquid ante defluxit, sic ultima hora, qua esse desinimus, non sola mortem facit, sed sola consummat: tunc ad illam pervenimus, sed diu venimus.

131

III 24 2426 Etiam cum ratio suadet finire se, non temere, nec cum procursu capiendus est impetus. Vir fortis ac sapiens non fugere debet e vita, sed exire. Et ante omnia ille quoque vitetur affectus, qui multos occupavit, libido moriendi. Est enim, mi Lucili, ut ad alia, sic etiam ad moriendum inconsulta animi inclinatio, quae saepe generosos atque acerrimae indolis viros corripit, saepe ignavos iacentesque: illi contemnunt vitam, hi gravantur. Quosdam subit eadem faciendi videndique satietas et vitae non odium sed fastidium... III 25 7 Dissimilem te fieri multis oportet. Dum tibi tutum non est ad te recedere, circumspice singulos: nemo est, cui non satius sit cum quolibet esse quam secum. Tunc praecipue in te ipse secede, cum esse cogeris in turba: si bonus vir, si quietus, si temperans. Alioquin in turbam tibi a te recedendum est: istic malo viro propius es. III 26 56 Nihil est, inquam, adhuc quod aut rebus aut verbis exhibuimus. Levia sunt ista et fallacia pignora animi multisque involuta lenociniis: quid profecerim, morti crediturus sum. Non timide itaque componor ad illum diem, quo remotis strophis ac fucis de me iudicaturus sum, utrum loquar fortia an sentiam, numquid simulatio fuerit et mimus, quidquid contra fortunam iactavi verborum contumacium. Remove existimationem hominum: dubia semper est et in partem utramque dividitur. Remove studia tota vita tractata: mors de te pronuntiatura est. Ita dico: disputationes et litterata colloquia et ex praeceptis sapientium verba collecta et eruditus sermo non ostendunt verum robur animi. Est enim oratio etiam timidissimis audax: quid egeris, tunc apparebit, cum animam ages. III 26 10 Meditare mortem. Qui hoc dicit, meditari libertatem iubet. Qui mori didicit, servire dedidicit. Supra omnem potentiam est, certa extra omnem. Quid ad illum carcer et custodia et claustra? Liberum ostium habet. Una est catena, quae nos alligatos tenet, amor vitae, qui ut non est abiciendus, ita minuendus est, ut si quando res exiget, nihil nos detineat nec impediat, quo minus parati simus, quod quandoque faciendum est, statim facere. III 27 24 Clamo mihi ipse: Numera annos tuos, et pudebit te eadem velle, quae volueras puer, eadem parare. Hoc denique tibi circa mortis diem praesta: moriantur ante te vitia. Dimitte istas voluptates turbidas, magno luendas: non venturae tantum, sed praeteritae nocent. Quemadmodum scelera etiam, si non sint deprehensa cum fierent, sollicitudo non cum ipsis abit: ita improbarum voluptatum etiam post ipsas paenitentia est. Non sunt solidae, non sunt fideles: etiam si non nocent, fugiunt. Aliquod potius bonum mansurum circumspice. Nullum autem est, nisi quod animus ex se sibi invenit. Sola virtus praestat gaudium perpetuum, securum: etiam si quid obstat, nubium modo intervenit, quae infra feruntur nec umquam diem vincunt. Quando ad hoc gaudium pervenire continget? Non quidem cessatur adhuc, sed festinetur. Multum restat operis, in quod ipse necesse est vigiliam, ipse laborem tuum impendas, si effici cupis. Delegationem res ista non recipit.

132

III 28 4 In ultimas expellaris terras licebit, in quolibet barbariae angulo colloceris, hospitalis tibi illa qualiscumque sedes erit. Magis quis veneris quam quo, interest. Et ideo nulli loco addicere debemus animum. Cum hac persuasione vivendum est: non sum uni angulo natus, patria mea totus hic mundus est. III 28 7 Dissentio ab his, qui in fluctus medios eunt et tumultuosam probantes vitam cotidie cum difficultatibus rerum magno animo colluctantur. Sapiens feret ista, non eliget, et malet in pace esse quam in pugna. Non multum prodest vitia sua proiecisse, si cum alienis rixandum est. III 29 1 [Verum]... nulli enim nisi audituro dicendum est. III 29 34 ...Non est ars, quae ad effectuin casu venit. Sapientia ars est: certum petat, eligat profecniros, ab is, quos desperavit, recedat, non tamen cito relinquat et in ipsa desperatione extrema remedia temptet. III 29 12 Quid ergo illa laudata et omnibus praeferenda artibus rebusque philosophia praestabit? Scilicet ut malis tibi placere quam populo, ut aestimes iudicia, non numeres, ut sine metu deorum hominumque vivas, ut aut vincas mala aut finias. Ceterum, si te videro celebrem secundis vocibus vulgi, si intrante te clamor et plausus, pantomimica omamenta, obstrepuerint, si tota civitate te feminae puerique laudaverint, quidni ego tui miserear, cum sciam, quae via ad istum favorem ferat? IV 30 4 Magna res est, Lucili, haec et diu discenda, aun adventat hora illa inevitabilis, aequo animo abire. Alia genera mortis spei mixta sunt; desinit morbus, incendium exstinguitur, ruina, quos videbatur oppressura deposuit; mare, quos hauserat, eadem vi, qua sorbebat, eiecit incolumes; gladium miles ab ipsa perituri cervice revocavit: nil habet quod speret, quem senectus ducit ad mortem. Huic uni intercedi non potest. Nullo genere homines mollius moriuntur sed nec diutius. IV 30 1011 Vivere noluit, qui mori non vult: Vita enim cum exceptione mortis data est; ad hanc itur. Quam ideo timere dementis est, quia certa exspectantur, dubia metuuntur. Mors necessitatem habet aequam et invictam. Quis queri potest in ea condidone se esse, in qua nemo non est? Prima autem pars est aequitatis aequalitas. IV 31 34 Unum bonum est, quod beatae vitae causa et firmamentum est, sibi fidere. Hoc autem contingere non potest, nisi contemptus est labor et in eorum numero habitus, quae neque bona

133

sunt neque mala. Fieri enim non potest, ut una ulla res modo mala sit, modo bona, modo levis et perferenda, modo expavescenda. Labor bonum non est. Quid ergo est bonum? Laboris contemptio. IV 31 56 Quid votis opus est? Fac te ipse felicem. Facies autem, si intellexeris bona esse, quibus admixta virtus est, turpia, quibus malitia coniuncta est. Quemadmodum sine mixtura lucis nihil splendidum est, nihil atrum, nisi quod tenebras habet aut aliquid in se traxit obscuri, quemadmodum sine adiutorio ignis nihil calidum est, nihil sine aere frigidum: ita honesta et turpia virtutis ac malitiae societas efficit. Quid ergo est bonum? Rerum scientia. Quid malum est? Rerum imperitia. IV 31 10 ...Nemo novit deum, multi de illo male existimant, et impune. IV 32 2 Multum autem nocet etiam qui moratur, utique in tanta brevitate vitae, quam breviorem inconstantia facimus aliud eius subinde atque aliud facientes initium. Diducimus illam in particulas ac lancinamus. IV 32 34 ...Perduc te in tutum et subinde considera, quam pulchra res sit consummare vitam ante mortem, deinde exspectare securum reliquam temporis sui partem, nihil sibi, in possessione beatae vitae positum, quae beatior non fit, si longior. O quando illud videbis tempus, quo scies tempus ad te non pertinere, quo tranquillus placidusque eris et crastini neglegens ut in summa tui satietate! Vis scire, quid sit, quod faciat homines avidos futuri? Nemo sibi conrigit. IV 32 5 Ille demum necessitates supergressus est et exauctoratus ac liber, qui vivit vita peracta. IV 33 8 Aliud autem est meminisse, aliud scire. Meminisse est rem commissam memoriae custodire. At contra scire est et sua facere quaeque nec ad exemplar pendere et totiens respicere ad magistrum. IV 33 11 Patet omnibus veritas, nondum est occupata. Multum ex illa etiam futuris relictum est. IV 36 4 Sed quemadmodum omnibus annis studere honestum est, ita non omnibus institui. Turpis et ridicula res est elementarius senex: iuveni parandum, seni utendum est.

134

IV 36 910 Mors nullum habet incommodum. Esse enim debet aliquid, cuius sit incommodum. Quod si tanta cupiditas te longioris aevi tenet, cogita nihil eorum, quae ab oculis abeunt et in rerum naturam, ex qua prodierunt ac mox processura sunt, reconduntur, consumi: desinunt ista, non pereunt et mors, quam pertimescimus ac recusamus, intermittit vitam, non eripit: veniet itenun, qui nos in lucern reponat dies, quem multi recusarent, nisi oblitos reduceret. IV 36 12 ...Hoc unum adiecero, nec infantes [nec] pueros nec mente lapsos timere mortem et esse turpissimum, si eam securitatem nobis ratio non praestat, ad quam stultitia perducit. IV 37 2 Recto tibi invictoque moriendum est. Quid porro prodest paucos dies aut annos lucrificare? Sine missione nascimur. IV 39 26 Neminem excelsi ingenii virum humilia delectant et sordida: magnanun rerum species ad se vocat et extollit. Quemadmodum flamma surgit in rectum, iacere ac deprimi non potest, non magis quam quiescere: ita noster animus in motu est, eo mobilior et actuosior, quo vehementior fuerit. Sed felix, qui ad meliora hunc impetum dedit: ponet se extra ius dicionemque fortunae. Secunda temperabit, adversa comminuet et aliis admiranda despicier. Magni animi est magna contemnere ac mediocria malle quam nimia. Illa enim utilia vitaliaque sunt. At haec eo, quod superfluunt, nocent: sic segetem nimia sternit ubertas, sic rami nimio onere franguntur, sic ad maturitatem non pervenit nimia fecunditas. Idem animis quoque evenit, quos immoderata felicitas rumpit qua non tantum in aliorum iniuriam, sed etiam in suam utuntur. Qui hostis in quemquam tam contumeliosus fuit quam in quosdam voluptates suae sunt? Quorum impotentiae atque insanae libidini ob hoc unum possis ignoscere, quod quae fecere patiuntur. Nec immerito hic illos furor vexat. Necesse est enim in immensum exeat cupiditas, quae naturalem modum transilit. Ille enim habet suum finem, inania et exlibidine orta sine termino sunt. Necessaria meritur utilitas: supervacua quo redigis? Voluptatibus itaque se mergunt, quibus in consuetudinem adductis carere non possunt et ob hoc miserrimi sunt, quod eo pervenerunt, ut illis quae supervacua fuerant, facta sint necessaria. Serviunt itaque voluptatibus, non fruuntur, et mala sua, quod malorum ultimum est, et amant. Tunc autem est consummata infelicitas, ubi turpia non solum delectant, sed etiam placent, et desinit esse remedio locus, ubi quae fuerant vitia, mores sunt. V 42 1 Nec est mirum ex intervallo magna generari: mediocria et in turbam nascentia saepe fortuna producit, eximia vero ipsa raritate commendat. V 42 3 Multorum, quia imbecilla sunt, latent vitia, non minus ausura, cum illis vires suae placuerint, quae illa, quae iam felicitas aperuit.

135

V 42 6 Hoc itaque in his, quae affectamus, ad quae labore magno contendimus, inspicere debemus, aut nihil in illis commodi esse aut plus incommodi. Quaedam supervacua sunt, quaedam tanti non sunt. Sed hoc non pervidemus, et gratuita nobis videntur, quae carissime constant. V 43 2 Quidquid inter vicina eminet, magnum est illic, ubi eminet. Nam magnitudo non habet modum certum: comparatio illam aut tollit aut deprimit. Navis, quae in flumine magna est, in mari parvula est. V 43 5 Si honesta sunt quae facis, omnes sciant, si turpia, quid refert neminem scire, cum tu scias? O te miserum, si contemnis hunc testem! V 44 5 Non facit nobilem atrium plenum fumosis imaginibus. Nemo in nostram gloriam vixit nec quod ante nos fuit, nostrum est: animus facit nobilem, cui ex quacumque condicione supra fortunam licet surgere. V 44 7 Quid est ergo, in quo erratur, cum omnes beatam vitam optent? Quod instrumenta eius pro ipsa habent et illam, dum petunt, fugiunt. Nam cum summa vitae beatae sit solida securitas et eius inconcussa fiducia, sollicitudinis colligunt causas et per insidiosum iter vitae non tantum ferunt sarcinas, sed trahunt: ita longius ab effectu eius, quod petunt, semper abscedunt et quo plus operae impenderunt, hoc se magis impediunt et feruntur retro. Quod evenit in labyrintho properantibus: ipsa illos velocitas implicat. V 45 5 Nectimus nodos et ambiguam significationem verbis illigamus ac deinde dissolvimus: tannun nobis vacat? Iam vivere, iam mori scimus? Tota illo mente pergendum est, ubi provideri debet, ne res nos, non verba decipiant. V 45 1213 Recognosce singulos, considera imiversos: nullius non vita spectat in crastinum. Quid in hoc sit mali, quaeris? Infinitum. Non enim vivunt, sed victuri sunt. Omnia differunt. Etiamsi attenderemus, tamen nos vita praecurreret: nunc vero cunctames quasi aliena transcurrit et ultimo die finitur, omni perit. V 47 11 ...Sic cum inferiore vivas, quemadmodum tecum superiorem velis vivere.

136

V 47 21 Hoc habent inter cetera boni mores: placent sibi, permanent. Levis est malitia, saepe mutatur, non in melius, sed in aliud. V 48 23 Nec potest quisquam beate degere, qui se tantum intuetur, qui omnia ad utilitares suas convertit: alteri vivas oportet, si vis tibi vivere. Haec societas diligenter et sancte observata, quae nos homines hominibus miscet et iudicat aliquod esse commune ius generis humani, plurimum ad ...interiorem societatem amiciriae colendam proficit. Omnia enim cum amico communia habebit, qui multa cum homine. V 48 12 Aperta decent et simplicia bonitatem. Etiam si multum superesset aetatis, parce dispensandum erat, ut sufficeret necessariis: nunc quae dementia est supervacua discere in tania temporis egestate? V 49 23 Infinita est velocitas temporis, quae magis apparet respicientibus. Nam ad praesentia intentos fallit: adeo praecipitis fugae transitus lenis est. Causam huius rei quaeris? Quidquid temporis transit, eodem loco est: pariter aspicitur, una iacet. Omnia in idem profundum cadunt. Et alioqui non possunt longa intervalla esse in ea re, quae tota brevis est. Punctum est quod vivimus et adhuc puncto minus. Sed et hoc minimum specie quadam longioris spatii natura derisit: aliud ex hoc infantiam fecit, aliud pueritiam, aliud adulescentiam, aliud inclinationem quandam ab adulescentia ad senectutem, aliud ipsam senectutem. In quam angusto quodam quot gradus posuit! V 49 910 Mors me sequitur, fugit vita: adversus haec me doce aliquid. Effice, ut ego mortem non fugiam, vita me non effugiat. Exhortare adversus difficilia, adde aequanimitatem adversus inevitabilia. Angustias temporis mei laxa. Doce non esse positum bonum vitae in spatio eius, sed in usu, posse fieri, immo saepissime fieri, ut qui diu vixit, parum vixerit. V 50 4 Quid nos decipimus? Non est extrinsecus malum nostrurn: intra nos est, in visceribus ipsis sedet, et ideo difficulter ad sanitatem pervenimus, quia nos aegrotare nescimus. Si curari coeperimus, quando tot morborum tantas vires discutiemus? Nunc vero ne quaerimus quidem medicum, qui minus negotii haberet, si adhiberetur ad recens vitium. Sequerentur teneri et rudes animi recta monstrantem. Nemo difficulter ad naturam reducitur, nisi qui ab illa defecit. V 50 6 Nihil est, quod non expugner pertinax opera et intenta ac diligens cura.

137

V 50 79 Virtutes discere, vitia dediscere est. Eo maiore animo ad emendationem nostri debemus accedere, quod semel traditi nobis boni perpetua possessio est; non dediscitur virtus. Contraria enim male in alieno haerent, ideo depelli et exturbari possunt; fideliter sedent, quae in locum suum veniunt. Virtus secundum naturam est, vitia inimica et infesta sunt. Sed quemadmodum virtutes receptae exire non possunt facilisque earum tutela est, ita initium ad illas eundi arduum, quia hoc proprium imbecillae mentis atque aegrae est, formidare inexperta. Itaque cogenda est, ut incipiat: deinde non est acerba medicina. Protinus enim delectat, dum sanat. Aliorum remediorum post sanitatem voluptas est, philosophia pariter et salutaris , et dulcis est. V 51 89 Fortuna mecum bellum gerit: non sum imperata facturus. Iugum non recipio, immo, quod maiore virtute faciendum est, excutio. Non est emolliendus; animus: si voluptari cessero, cedendum est dolori, cedendum est labori, cedendum est paupertati; idem sibi in me iuris esse volet et ambitio et ira: inter tot affectus distrahar, immo discerpar. Libertas proposita est; ad hoc praemium laboratur. Quae sit libertas, quaeris? Nulli rei servire, nulli necessitati, nullis casibus, fortunam in aequum deducere. Quo die illa me intellexero plus posse, nil poterit. Ego illam feram, cum in manu mors sit? VI 54 45 Mors est non esse. Id quale sit, iam scio. Hoc erit post me, quod ante me fuit. Si quid in hac re tormenti est, necesse est et fuisse, antequam prodiremus in lucem; atqui nullam sensimus tunc vexationem. Rogo, non stultissmum dicas, si quis existimet lucernae peius esse, cum exstincta est, quam antequam accenditur? Nos quoque et exstinguimur et accendimur: medio illo tempore aliquid patimur, utrimque vero alta securitas est. In hoc enim, mi Lucili, nisi fallor, erramus, quod mortem iudicamus sequi, cum illa et praecesserit et secutura sit. Quidquid ante nos fuit, mors est. Quid enim refert, non incipias an desinas, cum utriusque rei hic sit effectus, non esse? VI 55 5 Nam qui res et homines fugit, quem cupiditatum suarum infelicitas relegavit, qui alios feliciores videre non potuit, qui velut timidum atque iners animal metu oblituit, ille sibi non vivit, sed, quod est turpissimum, ventri, somno, libidini: non continuo sibi vivit, qui nemini. Adeo tamen magna res est constantia et in proposito suo perseverantia, ut habeat auctoritatem inertia quoque pertinax. VI 55 8 Sed non multum ad tranquillitatem locus confert: animus est, qui sibi commendet omnia. VI 58 2223 Nemo nostrum idem est in senectute, qui fuit iuvenis; nemo nostrum est idem mane, qui fuit pridie. Corpora nostra rapiuntur fluminum more. Quidquid vides, currit cum tempere. Nihil ex iis, quae videmus, manet. Ego ipse, dum loquor mutari ista, mutatus sum. Hoc est, quod ait Heraciltus: In idem flumen bis descendimus et non descendimus.

138

VI 58 36 Imbecillus est et ignavus, qui propter dolorem moritur, stultus, qui doloris causa vivit. VI 59 2 ...Gaudio... iunctum est non desinere, nec in contrarium verti. VI 59 811 Sapiens autem ad omnem incursum munitus, intentus, non si paupertas, non si luctus, non si ignominia, non si dolor impetum faciat, pedem referet. Interritus et contra illa ibit et inter illa. Nos multa alligant, multa debilitant. Diu in istis vitiis iacuimus, elui difficile est. Non enim inquinati sumus, sed infecti. Ne ab alia imagine ad aliam transeamus, hoc quaeram, quod saepe mecum dispicio: quid ita nos stultitia tam pertinaciter teneat? Primo quia non fortiter illam repellimus, nec toto ad salutem impetu nitimur, deinde quia illa, quae a sapientibus viris reperta sunt, non satis credimus, nec apertis pectoribus haurimus leviterque tam magnae rei insistimus. Quemadmodum autem potest aliquis, quantum satis sit, adversus vitia discere, qui quantum a vitiis vacat, discit? Nemo nostrum in altum descendit. Summa tantum decerpsimus et exiguum temporis impendisse philosophiae satis abundeque occuparis fuit. Illud praecipue impedit, quod cito nobis placemus: si invenimus, qui nos bonos viros dicat, qui prudentes, qui sanctos, agnoscimus. Non sumus modica laudatione contenti: quidquid in nos adulatio sine pudore congessit, tamquam debitum prendimus. Optimos nos esse, sapientissimos affinnantibus assentimur, cum sciamus illos saepe multa mentiri. Adeoque indulgemus nobis, ut laudari velimus in id, cui contraria cum maxime facimus. Mitissimum ille se in ipsis suppliciis audit, in rapinis liberalissimum, [et] in ebrietaribus ac libidinibus temperanrissimum. Sequitur itaque, ut ideo mutari nolimus, quia nos optimos esse credimus. VI 59 1617 Talis est sapientis animus, qualis mundi super lunam: semper illic serenum est. Habes ergo et quare velis sapiens esse, si numquam sine gaudio est. Gaudium hoc non nascitur nisi ex virtutum conscientia. Non potest gaudere, nisi fortis, nisi iustus, nisi temperans. Quid ergo? inquis. Stulti ac mali non gaudent? Non magis quam praedam nancti leones. VI 60 13 O quam inimica nobis sunt vota nostrorum! Eo quidem inimiciora quo cessere felicius. Iam non admiror, si omnia nos a prima pueritia mala sequntur: inter exsecrationes parentum crevimus. Exaudiant di nostram quoque pro nobis vocem gratuitam. Quousque poscemus aliquid deos ita quasi nondum ipsi alere non possimus? Quamdiu sationibus implebimus magnarum urbium campos? Quamdiu nobis populus meter? Quamdiu unius mensae instrumentum multa navigia et quidem non ex uno mari subvehent? Taurus paucissimorum iugerum pascuo impletur; una silva elephantis pluribus sufficit: homo et terra et mari pascitur. Quid ergo? Tam insatiabilem nobis natura alvum dedit, cum tam modica corpora dedisset, ut vastissimorum edacissimorumque animalium aviditatem vinceremus? Minime. Quantulum est enim, quod nature datur? Parvo illa dimittitur. Non fames nobis ventris nostri magno constat, sed ambitio.

139

VI 60 4 ...Ventri oboedientes animalium loco numeremus, non hominum, quosdam vero ne animalium quidem, sed mortuorum. Vivit is, qui multis usui est, vivit is, qui se utitur; qui vero latitant et torpent, sic in domo sunt, quo modo in conditivo. Horum licer in limine ipso nomen marmori inscribas, mortem suam antecesserunt. VI 61 1 Desinamus, quod voluimus, velle. Ego certe id ago, senex <ne> eadem velim, quae puer volui. In hoc unum eunt dies, in hoc noctes, hoc opus meum est, haec cogitatio: imponere veteribus malis finem. Id ago, ut mihi instar totius vitae dies sit. Nec mehercules tamquam ultimum rapio, sed sic illum aspicio, tamquam esse vel ultimus possit. VI 61 2 Ante senectutem curavi, ut bene viverem, in senectute, ut bene moriar: bene autem mori est libenter mori. VI 61 34 Non qui iussus aliquid facit, miser est, sed qui invitus facit. Itaque sic animum componamus, ut quidquid res exiget, id velimus et in primis ut finem nostri sine tristitia cogitemus. Ante ad mortem quam ad vitam praeparandi sumus. Satis instructa vita est, sed nos in instrumenta eius avidi sumus: deesse aliquid nobis videtur et semper videbitur. Ut satis vixerimus, nec anni nec dies faciunt, sed animus. VI 62 12 Mentiuntur, qui sibi obstare ad studia liberalia turbam negotiorum videri volunt: simulant occupationes et augent et ipsi se occupant. Vaco, Lucili, vaco et ubicumque sum, ibi meus sum. Rebus enim me non trado, sed commodo, nec consector perdendi temporis causas. Et quocumque constiti loco, ibi cogitationes meas tracto et aliquid in animo salutare converso. Cum me amicis dedi, non tamen mihi abduco nec cum illis moror, quibus me tempus aliquod congregavit aut causa ex officio nata civi, sed cum optimo quoque sum: ad illos, in quocumque loco, in quocumque saeculo fuerunt, animum meum mitto. VII 63 2 Per lacrimas argumenta desiderii quaerimus et dolorem non sequimur, sed ostendimus. Nemo tristis sibi est: o infelicem stultitiam! Est aliqua et doloris ambitio. VII 63 12 Satius est amicum reparare quam flere.

*
...Finem dolendi etiam qui consilio non fecerat, tempore invenit. Turpissimum autem est in homine prudente remedium maeroris lassitudo maerendi.

140

VII 65 1618 ...Corpus hoc animi pondus ac poena est: premente illo urgetur, in vinclis est, nisi accessit philosophia et illum respirare rerum naturae spectaculo iussit et a terrenis ad divina dimisit. Haec libertas eius est, haec evagatio: subducit interim se custodiae, in qua tenetur, et caelo reficitur. Quemadmodum artifices [ex] alicuius rei subtilioris, quae intentione oculos defatigat, si malignum habent et precarium lumen, in publicum prodeunt et in aliqua regione ad populi otium dedicata oculos libera luce delectant: sic animus in hoc tristi et obscuro domicilio ciusus, quotiens potest, apertum petit et in rerum naturae contemplatione requiescit. Sapiens assectatorque sapientiae adhaeret quidem in corpore suo, sed optima sui parte abest et cogitationes suas ad sublimia intendit. VII 65 2122 Maior sum et ad maiora genitus, quam ut mancipium sim mei corporis, quod equidem non aliter aspicio quam vinclum aliquod libertati meae circumdatum. Hoc itaque oppono fortunae, in quo resistat, nec per illud ad me ullum transire vulnus sino. Quidquid in me potest iniuriam pali, hoc est. In hoc obnoxio domicilio animus liber habitat. Numquam me caro ista compellet ad metum, numquam ad indignam bono simulationem; numquam in honorem huius corpusculi mentiar. Cum visum erit, distraham cum illo societatem. Et nunc tamen, dum haeremus, non erimus aequis partibus socii: animus ad se omne ius ducet. Contemptus corporis sui certa libertas est. VII 65 2324 Potentius autem est ac pretiosius, quod facit, quod est deus, quam materia patiens dei. Quem in hoc mundo locum deus obtinet, hunc in homine animus. VII 66 89 ...Nihil invenies rectius recto, non magis quam verius vero, quam temperato temperatius. Omnis in modo est virtus. Modo certa mensura est: constantia non habet, quo procedat, non magis quam fiducia aut veritas, aut fides. Quid accedere perfecto potest? Nihil, aut perfectum non erat, cui accessit: ergo ne virtuti quidem, cui si quid adici potest, defuit. VII 66 12 Mortalia minuuntur, cadunt, deteruntur, crescunt, exhauriuntur, implentur. Itaque illis in tam incerta sorte inaequalitas est: divinorum una natura est. Ratio autem nihil aliud est quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa. Si rario divina est, nullum autem bonum sine ratione est, bonum omne divinum est. VII 66 1920 ...Plurimum interesse inter gaudium et dolorem; si quaeratur electio, alterum petam, alterum vitabo. Illud secundum naturam est, hoc contra. Quamdiu sic aestimatur, magno inter se dissident spatio: cum ad virtutem ventum est, utraque par est et quae per laeta procedit et quae per tristia. Nullum habet momentum vexatio et dolor et quidquid aliud incommodi est. Virtute enim obruitur. Quemadmodum minuta lumina claritas solis obscurat, sic dolores, molestias, iniurias virtus magnitudine sua elidit atque opprimit et quocumque affulsit, ibi quidquid sine illa apparet, exstinguitur: nec magis ullam portionem habent incommoda, cum in virtutem inciderunt, quam in mari nimbus. 141

VII 66 26 Nemo enim patriam quia magna est amat, sed quia sua. VII 66 3536 ...Rado ergo arbitra est bonorum ac malorum: aliena et externa pro vilibus habet et ea, quae neque bona sunt neque mala, accessiones minimas ac levissimas iudicat. Omne enim illi bonum in animo est. Ceterum bona quaedam prima existimat, ad quae ex proposito venit, tamquam victoriam, bonos liberos, salutem patriae. Quaedam secunda, quae non apparent nisi in rebus adversis, tamquam aequo animo pati morbum magnum, exilium. Quaedam media, quae nihilo magis secundum naturam sunt quam contra naturam, tamquam prudenter ambulare, composire sedere. VII 66 41 Illa enim, quae fortuita sunt, plurimum discriminis recipiunt. Aestimantur enim utilitate sumentium. Bonorum unum propositum est consentire naturae. VII 66 43 Aliquorum melior dici, aliquorum peior potest exitus: mors quidem omnium par est. Per quae desinunt, diversa sunt in [id] quod desinunt, unum est. Mors nulla maior aut minor est: habet enim eundem in omnibus modum, finisse vitam. VII 67 10 Cum aliquis tormenta fortiter patitur, omnibus virtutibus utitur. Fortasse una in promptu sit et maxime appareat patientia. Ceterum illic est fortitudo, cuius patientia et perpessio et tolerantia rami sunt. Illic est prudentia, sine qua nullum initur consilium, quae suadet, quod effugere non possis, quam fortissime ferre. Illic est constantia, quae deici loco non potest et propositum nulla vi extorquente dimittit. Illic est individuus ille comitatus virtutum: quidquid honeste fit, una virtus facit, sed ex consilii sententia. Quod autem ab omnibus virtutibus comprobatur, etiam si ab una fieri videtur, optabile est. VII 69 45 Nullum sine auctoramento malum est: avaritia pecuniam promittit, luxuria multas ac varias voluptates, ambitio purpuram et plausum et ex hoc potentiam et quidquid potest potentia. Mercede te vitia sollicitant: hic tibi gratis vivendum est. VII 69 6 Nemo moritur nisi sua morte. Illud praeterea tecum licet cogites: nemo nisi suo die moritur. Nihil perdis ex tuo tempore. Nam quod relinquis, alienum est. VIIIXIII 70 46 ...Alios vita velocissime adduxit, quo veniendum erat etiam cunctantibus, alios maceravit et coxit. Quae, ut scis, non semper retinenda est. Non enim vivere bonum est, sed bene vivere. Itaque sapiens vixit, quantum debet, non quantum potest. Videbit, ubi victurus sit, cum quibus, quomodo, quid acturus. Cogitat semper, qualis vita, non quanta sit. Si multa occurrunt

142

molesta et tranquillitatem turbantia, emittit se. nec hoc tantum in necessitate ultima facit, sed cum primum illi coepit suspecta esse fortuna, diligenter circumspicit, numquid illo die desinendum sit. Nihil existimat sua referre, faciat finem an accipiat, tardius fiat an citius. Non tamquam de magno detrimento timet: nemo multum ex stillicidio potest perdere. Citius mori aut tardius ad rem non pertinet, bene mori aut male ad rem pertinet. Bene autem mori est effugere male vivendi periculum. VIIIXIII 70 1112 Non possis itaque de re in universum pronuntiare, cum mortem vis externa denuntiat, occupanda sit an exspectanda. Multa enim sunt, quae in utramque partem trahere possunt. Si altera mors cum tormento, altera simplex et facilis est, quidni huic inicienda sit manus? Quemadmodum navem eligam navigaturus et domum habitaturus, sic mortem exiturus e vita. Praeterea quemadmodum non utique melior est longior vita, sic peior est utique mors longior. In nulla re magis quam in morte morem animo gerere debemus. Exeat, qua impetum cepit: sive ferrum appetit sive laqueum sive aliquam potionem venas occupantem, pergat et vincula servituris abrumpat. Vitam et aliis approbare quisque debet, mortem sibi: optima est, quae placet. VIIIXIII 70 1415 Invenies etiam professos sapientiam, qui vim afferendam vitae suae negent et nefas iudicent ipsum interemptorem sui fieri: exspectandum esse exitum, quem natura decrevit. Hoc qui dicit, non videt se libertatis viam cludere. Nil melius aeterna lex fecit, quam quod unum introitum nobis ad vitam dedit, exitus multos. Ego exspectem vel morbi crudelitatem vel hominis, cum possim per media exire tormenta et adversa discutere? Hoc est unum, cur de vita non possimus queri: neminem tenet. Bono loco res humanae sunt, quod nemo nisi vitio suo miser est. Placet: vive. Non placet: licet eo reverti, unde venisti. VIIIXIII 71 1314 Certis eunt cuncta temporibus: nasci debent, crescere, exstingui. Quaecumque supra nos vides currere, et haec, quibus immixti atque impositi sumus veluti solidissimis, carpentur ac desinent. Nulli non senectus sua est: inaequalibus ista spatiis eodem natura dimittit. Quidquid est, non erit, nec peribit, sed resolvetur. Nobis solvi perire est. Proxima enim intuemur: ad ulteriora non prospicit mens hebes et quae se corpori addixerit; alioqui fortius finem sui suorumque pateretur, si speraret, ut omnia illa, sic vitam mortemnque per vices ire et composita dissolvi, dissoluta componi, in hoc opere aeternam artem cuncta temperantis dei verti. VIIIXIII 71 2427 Magno animo de rebus magnis iudicandum est: alioqui videbitur illarum vitium esse, quod nostrum est. Sic quaedam rectissima, cum in aquam demissa sunt, speciem curvi praefractique visentibus reddunt. Non tantum quid videas, sed quemadmodum, refert: animus noster ad vera perspicienda caligat. Da mihi adulescentem incorruptum et ingenio vegetum: dicet fortunariorem sibi videri, qui omnia rerum adversarum onera rigida cervice sustollat, qui supra fortunam existat. Non mirum est in tranquillitate non concuri: illud mirare, ibi extolli aliquem, ubi omnes deprimuntur, ibi stare, ubi omnes iacent. Quid est in tormentis, quid est in aliis, quae adversa appellamus, mali? Hoc, ut opinor, succidere mentem et incurvari et succumbere. Quorum nihil sapienti viro potest evenire: stat rectus sub quolibet pondere. Nulla illum res minorem facit; nihil illi eorum, quae ferenda sunt, displicet. Nam quidquid cadere in hominem po-

143

test, in se cecidisse non queritur. Vires suas novir. Scit se esse oneri ferendo. Non educo sapientem ex hominum numero nec dolores ab illo sicut ab aliqua rupe nullum sensum admittente summoveo. Memini ex duabus illum partibus esse compositum: altera est irrationalis, haec mordetur, uritur, dolet; altera rationalis, haec inconcussas opiniones habet, intrepida est et indomita. In hac positum est summam illud hominis bonum. Antequam impleatur, incerta mentis volutario est; cum vero perfectum est, immota illa stabilitas est. VIIIXIII 71 30 Sapiens quidem vincit virtute fortunam, at multi professi sapientiam levissimis nonnumquam minis exterriti sunt. Hoc loco nostrum vitium est, qui idem a sapiente exigimus et a proficiente. Suadeo adhuc mihi ista, quae laudo, nondum persuadeo. Etiam si persuasissem, nondum tam parata haberem aut tam exercitata, ut ad omnes casus procurrerent. VIIIXIII 71 37 Quando continget contemnere utramque fortunam, quando continget omnibus oppressis affectibus et sub arbitrium suum adductis hanc vocem emittere vici? Quem vicerim quaeris? Non Persas nec extrema Medorum, nec si quid ultra Dahas bellicosum iacet, sed avaritiam, sed ambitionem, sed metum mortis, qui victores gentium vicit. VIIIXIII 72 7 Dicam, quomodo intellegam sanum: si se ipso contentus est, si confidit sibi, si scit omnia vota mortalium, omnia beneficia quae dantur petunturque, nullum in beata vita habere momentum. Nam cui aliquid accedere potest, id imperfectum est. Cui aliquid abscedere potest, id imperpetuum est: cuius perpetua futura laetitia est, is suo gaudeat. Omnia autem, quibus vulgus inhiat, ultro citroque fluunt. Nihil dat fortuna mancipio. Sed haec quoque fortuita tunc delectant, cum illa ratio temperavit ac miscuit: haec est, quae etiam externa commendet, quorum avidis usus ingratus est. VIIIXIII 73 1516 Non sunt di fastidiosi, non invidi: admittunt et ascendentibus manum porrigunt. Miraris hominem ad deos ire? Deus ad homines venit, immo quod est propius, in homines venit: nulla sine deo mens bona est. Semina in corporibus humanis divina dispersa sunt, quae si bonus cultor excipit, similia origini prodeunt et paria iis, ex quibus orta sunt, surgunt: si malus, non aliter quam humus sterilis ac palustris necat ac deinde creat purgamenta pro frugibus. VIIIXIII 74 1012 Quicumque beatus esse constituet, unum esse bonum putet, quod honestum est. Nam si ullum aliud esse existimat, primum male de providentia iudicat, quia multa incommoda iustis viris accidunt et quia, quidquid nobis dedit, breve est et exiguum, si compares mundi totius aevo. Ex hac deploratione nascitur, ut ingrati divinorum interpretes simus: querimur, quod non semper, quod et pauca nobis et incerta et abitura contingant. Inde est, quod nec vivere nec mori volumus: vitae nos odium tenet, timor mortis. Natat omne consilium nec implere nos ulla felicitas potest. Causa autem est, quod non pervenimus ad illud bonum immensum et insuperabile, ubi necesse est resistat voluntas nostra, quia ultra summum non est locus. Quaeris, quare virtus nullo egeat? Praesentibus gaudet, non concupiscit absentia. Nihil non illi magnum est, quod satis.

144

VIIIXIII 74 1619 Summum bonum in animo contineamus: obsolescit, si ab optima nostri parte ad pessimam transit et transfertur ad sensus, qui agiliores sunt animalibus mutis. Non est summa felicitatis nostrae in carne ponenda: bona illa sum vera, quae ratio dat, solida ac sempiterna quae cadere non possunt, ne decrescere quidem aut minui: cetera opinione bona sunt et nomen quidem habent commune cum veris, proprietas in illis boni non est. Itaque commoda vocentur et, ut nostra lingua loquar, producta. Ceterum sciamus mancipia nostra esse, non partes: et sint apud nos, sed ita, ut meminerimus extra nos esse. Etiam si apud nos sint, inter subiecta et humilia numerentur propter quae nemo se attollere debeat. Quid enim stultius quam aliquem eo sibi placere, quod ipse non fecit? Omnia ista nobis accedant, non haereant, ut si abducentur, sine ulla nostri laceratione discedant. Utamur illis, non gloriemur, et utamur parce tamquam depositis apud nos et abituris. Quisquis illa sine ratione possedit, non diu tenuit. Ipsa enim se felicitas, nisi temperatur, premit. Si fugacissimis bonis credidit, cito deseritur et, ut non deseratur, affligitur. Paucis deponere felicitatem molliter licuit. Ceteri cum iis, inter quae eminuere, labuntur et illos degravant ipsa,quae extulerant. VIIIXIII 74 34 Et quae praeterierunt et quae futura sunt, absunt. Neutra sentimus. Non est autem nisi ex eo, quod sentias, dolor. VIIIXIII 75 18 Exspectant nos, si ex hac aliquando faece in illud evadimus sublime et excelsum, tranquillitas animi et expulsis erroribus absoluta libertas. Quaeris, quae sit ista? Non homines timere, non deos. Nec turpia velle nec nimia; in se ipsum habere maximam potestatem: inaestimabile bonum est suum fieri. VIIIXIII 76 3 Tamdiu discendum est, quamdiu nescias: si proverbio credimus, quamdiu vivas. VIIIXIII 77 4 Iter imperfectum erit, si in media parte aut citra petitum locum steteris; vita non est imperfecta, si honesta est. Ubicumque desines, si bene desines, tota est. Saepe autem et fortiter desinendum est et non ex maximis causis. VIIIXIII 78 13 Noli mala tua facere tibi ipse graviora et te querellis onerare.

*
Tam miser est quisque quam credidit. VIIIXIII 79 13 Gloria umbra virtutis est: etiam invitam comitabitur. Sed quemadmodum umbra aliquando antecedit, aliquando sequitur vel a tergo est, ita gloria aliquando ante nos est visendamque se praebet, aliquando in averso est maiorque quo serior, ubi invidia secessit. 145

VIIIXIII 79 18 ...Veritas in omnem partem sui eadem est. Quae decipiunt, nihil habent solidi. Tenue est mendacium: periucet, si diligenter inspexeris. VIIIXIII 80 10 Si perpendere te voles, sepone pecuniam, domum, dignitatem, intus te ipse considera: nunc qualis sis, aliis credis. VIIIXIII 81 2 Cito inerti otio vita torpebit, si relinquendum est, quidquid offendit... VIIIXIII 81 14 Saepe quod datur, exiguum est, quod sequitur ex eo, magnum. VIIIXIII 82 45 Quacumque te abdideris, mala humana circumstrepent. Multa extra sunt, quae circumeunt nos, quo aut fallant aut urgeant, multa intus, quae in media solitudine exaestuant. Philosophia circumdanda est, inexpugnabilis murus, quem fortuna multis machinis lacessitum non transit. In insuperabili loco stat animus, qui externa deseruit, et arce se sua vindicat: infra illum omne telum cadit. Non habet, ut putamus, forrima longas manus: neminem occupat, nisi haerentem sibi. VIIIXIII 83 2021 Ubi possedit animum nimia vis vini, quidquid mali latebat, emergit. Non facit ebrietas vitia, sed protrahit. Tunc libidinosus ne cubiculum quidem exspectat, sed cupiditaribus suis quantum pederunt sine dilatione permittir. Tunc impudicus morbum profitetur ac publicat. Tunc petulans non linguam, non manum continet. Crescit insolenti superbia, crudelitas saevo, malignitas livido. Omne vitiuni laxatur et prodit. Adice illam ignorationem sui, dubia et parum explanata verba, incertos oculos, gradum errantem, vertiginem capiris, tecta ipsa mobilia velut aliquo turbine circumagente totam domum, stomachi tormenta, cum effervescit merum ac viscera ipsa distendit. VIIIXIII 83 22 Cogita, quas clades ediderit publica ebrietas: haec acerrimas gentes bellicosasque hostibus tradidit, haec multorum annorum pertinaci bello defensa moenia patefecit, haec contumacissimos et iugum recusantes in alienum egit arbitrium, haec invictos acie mero domuit. VIIIXIII 84 13 Quaecumque videntur eminere in rebus humanis, quamvis pusilla sint et comparatione humillimorum extent, per difficiles tamen et arduos tramites adeuntur. Confragosa in fastigium dignitatis via est: at si conscendere hunc verticem libet, cui se fortuna summisit, omnia quidem sub te, quae pro excelsissimis habentur, aspicies, sed tamen venies ad summa per planum.

146

VIIIXIII 85 28 Quaeris quid sit malum? Cedere iis, quae mala vocantur, et illis libertatem suam dedere, pro qua cuncta patienda sunt.

*
Diligentissima in tutela sui fortitudo est et eadem patientissima eorum, quibus falsa species malorum est. VIIIXIII 87 2326 Quam multi furto non erubescunt, quam multi adulterio gloriantur! Nam sacrilegia minuta puniuntur, magna in triumphis feruntur. Adice nunc, quod sacrilegium, si omnino ex aliqua parte bonum est, etiam honestum erit et recte factum vocabitur, nostra enim actio est. Quod nullius mortalium cogitatio recipit. Ergo bona nasci ex malo non possunt. Nam si, ut dicitis, ob hoc unum sacrilegium malum est, quia multum mali affert, si remiseris illi supplicia, si securitatem spoponderis, ex toto bonum erit. Atqui maximum scelerum supplicium in ipsis est. Erras, inquam, si illa ad camificem aut carcerem differs: statim puniuntur, cum facta sunt, immo dum fiunt. Non nascitur itaque ex malo bonum, non magis quam ficus ex olea. Ad semen nata respondent, bona degenerare non possunt. Quemadmodum ex turpi honestum non nascitur, ita ne ex malo quidem bonum. Nam idem est honestum et bonum. VIIIXIII 87 32 Bona autem omnia carere culpa decet: pura sunt, non corrumpunt animos, non sollicitant. Extollunt quidem et dilatant, sed sine tumore. Quae bona sunt, fiduciam faciunt, divitiae audaciam. Quae bona sunt, magnitudinem animi dant, divitiae insolentiam. Nihil autem aliud est insolentia quam species magnitudinis falsa. VIIIXIII 88 12 De liberalibus studiis quid sentiam, scire desideras: nullum suspicio, nullum in bonis numero, quod ad aes exit. Meritoria artificia sunt, hactenus utilia, si praeparent ingenium, non detinent. Tamdiu enim istis immorandum est, quamdiu nihil animus agere maius potest: rudimenta sunt nostra, non opera. Quare liberalia studia dicta sint, vides: quia homine libero digna sunt. Ceterum unum studium vere liberale est, quod liberum facit. Hoc est sapientiae, sublime, forte, magnanimum. Cetera pusilla et puerilia sunt... VIIIXIII 88 2829 Una re consummatur animus, scientia bonorum ac malorum immutabili...

*
...Fortitudo contemptrix timendorum est; terribilia et sub iugum libertatem nostram mittentia despicit, provocat, frangit...

147

VIIIXIII 88 46 Quid ergo nos sumus? Quid ista, quae nos circumstant, alunt, sustinent? Tota rerum natura umbra est aut inanis aut fallax. Non facile dixerim, utris magis irascar, illis, qui nos nihil scire voluerunt, an illis, qui ne hoc quidem nobis reliquerunt, nihil scire. XIV 89 4 Sapientia perfectum bonum est mentis humanae. Philosophia sapientiae amor est et affectatio. Haec eo tendit, quo illa pervenit. Philosophia unde dicta sit, apparet. Ipso enim nomine fatetur quid amet. XIV 90 16 Simplici cura constant necessaria: in delicias laboratnr. Non desiderabis artifices: sequere naturam. Illla noluit esse districtos. Ad quaecumque nos cogebat, instruxit. XIV 90 19 A natura luxuria descivit, quae cotidie se ipsa incitat et tot saeculis crescit et ingenio adiuvat vitia. Primo supervacua coepit concupiscere, inde contraria, novissime animum corpori addixit et illius deservire libidini iussit. XIV 90 3839 Avaritia paupertatem intulit et multa concupiscendo omnia amisit. Licet itaque nunc conetur reparare quod perdidit, licet agros agris adiciat vicinum vel pretio pellens vel iniuria, licet in provinciarum spatium rura dilatet et possessionem vocet per sua longam peregrinationem: nulla nos finium propagatio eo reducet unde discessimus. XIV 91 35 Inexspectata plus aggravant: novitas adicit calamitatibus pondus, nec quisquam mortalium non magis quod etiam miratus est, doluit. Ideo nihil nobis improvisum esse debet. In omnia praemittendus animus cogitandumque non quidquid solet, sed quidquid potest fieri. Quid enim est, quod non fortuna, cum voluit, ex florentissimo detrahat? Quod non eo magis aggrediatur et quatiat, quo speciosius fulget? Quid illi arduum quidve difficile est? Non una via semper, ne tota quidem incurrit: modo nostras in nos manus advocat, modo suis contenta viribus invenit pericula sine auctore. Nullum tempus exceptum est: in ipsis voluptatibus causae doloris oriuntur. XIV 91 7 Nihil privatim, nihil publice stabile est; tam hominum quam urbium fata volvuntur. Inter placidissima terror existit nihilque extra tumultuantibus causis mala, unde minime exspectabantur, erumpunt. Quae domesticis bellis steterant regna, quae extemis, impellente nullo ruunt. Quota quaeque felicitatem civitas pertulit? Cogitanda ergo sunt omnia et animus adversus ea, quae possunt evenire, firmandus.

148

XIV 91 8 Tota ante oculos sortis humanae condicio ponatur, nec quantum frequenter evenit, sed quantum plurimum potest evenire, praesumamus animo, si nolumus opprimi nec illis inusitatis velut novis obstupefieri: in plenum cogitanda fortuna est. XIV 91 12 Hoc unum scio: omnia mortalium opera mortalitate damnata sunt, inter peritura vivimus. XIV 91 13 Saepe maiori fortunae locum fecit iniuria. Multa ceciderunt, ut altius surgerent. XIV 91 1516 Itaque formetur animus ad intellectum patientiamque sortis suae et sciat nihil inausum esse fortunae, adversus imperia illam idem habere iuris quod adversus imperantes, adversus urbes idem posse, quod adversus homines. Nihil horum indignandum est. In eum intravimus mundum, in quo his legibus vivitur. Placet: pare. Non placet: quacumque vis, exi. Indignare, si quid in te iniqui proprie constitutum est: sed si haec summos imosque necessitas alligat, in gratiam cum fato revertere, a quo omnia resolvuntur. Non est, quod nos tumulis metiaris et his monumentis, quae viam disparia praetexunt: aequat omnes cinis. Impares nascimur, pares morimur. XIV 91 2021 Quaemadmodum famam extimuistis sine causa, sic et illa, quae numquam timeretis, nisi fama iussisset. Num quid detrimenti faceret vir bonus iniquis rumoribus sparsus? Ne morti quidem hoc apud nos noceat: et haec malam olitionem habet. Nemo eorum, qui illam accusant. expertus est. Interim temeritas est damnare, quod nescias. At illud scis, quam multis utilis sit, quam multos liberet tormentis, egestate, querellis, suppliciis, taedio. Non sumus in ullius potestate, cum mors in nostra potestate sit. XIV 92 2425 Virtus enim tantum bonum est, ut istas accessiones minutas non sentiat, brevitatem aevi et dolorem et corporum varias offensiones. Nam voluptas non est digna, ad quam respiciat. Quid est in virtute praecipuum? Futuro non indigere, nec dies suos computare: in quantulo libet tempore bona aeterna consummat. Incredibilia nobis haec videntur et supra humanam naturam excurrentia. Maiestatem enim eius ex nostra imbecillitate metimur et vitiis nostris nomen virtutis imponimus. XV 93 8 Quaeris quod sit amplissimum vitae spatium? Usque ad sapientiam vivere. Qui ad illam pervenit, attigit non longissimum finem, sed maximum. Illle vero glorietur audacter et dis agat gratias interque eos sibi, et rerum naturae imputet, quod fuit. Merito enim imputabit: meliorem illi vitam reddidit quam accepit. Exemplar boni viri posuit, qualis quantusque esset ostendit. Si quid adiecisset, fuisset simile praeterito.

149

XV 93 12 Mors per omnes it: qui occidit, consequitur occisum. Minimum est, de quo sollicitissime agitur. Quid autem ad rem pertinet, quam diu vites, quod evitare non possis? XV 94 13 Duo sunt, propter quae delinquimus: aut inest animo pravis opinionibus malitia contracta aut, etiam si non est falsis occupatus, ad falsa proclivis est et cito specie quo non oportet trahente corrumpitur. Itaque debemus aut percurare mentem aegram et vitiis liberare, aut vacantem quidem, sed ad peiora pronam praeoccupare. Utrumque decreta philosophiae faciunt... XV 94 17 Inter insaniam publicam et hanc, quae medicis traditur, nihil interest nisi quod haec morbo laborat, illa opinionibus falsis. Altera causas furoris traxit ex valetudine, altera animi mala valetudo est. XV 94 19 Non opus est exhortatione, ne consilio quidem, ut colorum proprietates oculus intellegat, a nigro album etiam nullo monente distinguet. Multis contra praeceptis eget animus, ut videat, quid agendum sit in vita. XV 94 46 Duae res plurimum roboris animo dant, fides veri et fiducia: utramque admonitio facit. Nam et creditur, illi et, cum creditum est, magnos animus spiritus concipit ac fiducia impletur... XV 94 54 Nemo errat uni sibi, sed dementiam spargit in proximos accipitque invicem.

*
Dum facit quisque peiorem, factus est. Didicit deteriora, dein de docuit, effectaque est ingens illa nequitia congesto in unum quod cuique pessimum scitur. XV 94 6869 Hoc est enim sapientia, in naturam converti et eo restitui, unde publicus error expulerit. Magna pars sanitatis est hortatores insaniae reliquisse et ex isto coitu invicem noxio procul abisse. Hoc ut esse verum scias, aspice, quanto aliter unusquisque populo vivat, aliter sibi. Non est per se magistra innocentiae solitudo nec frugalitatem docent rura, sed ubi testis ac spectator abscessit, vitia subsidunt, quorum monstrari et conspici fructus est. XV 94 74 Nam quasi ista inter se contraria sini, bona fortuna et mens bona, ita melius in malis sapimus: secunda rectum auferunt.

150

XV 95 35 Si volumus habere obligatos et malis, quibus iam tenentur, avellere, discant, quid malum, quid bonum sit. Sciant omnia praeter virtutem mutare nomen, modo mala fieri, modo bona. Quemadmodum primum militiae vinculum est religio et signorum amor et deserendi nefas, tunc deinde facile cetera exiguntur mandanturque ius iurandum adactis, ita in iis, quos velis ad beatam vitam perducere, prima fundamenta iacienda sum et insinuanda virtus. Huius quadam superstitione teneantur; hanc ament, cum hac vivere velint, sine hac nolinti. XV 95 46 Vita sine proposito vaga est. XV 95 52 Natura nos cognatos edidit, cum ex isdem et in eadem gigneret. Haec nobis amorem indidit mutuum et sociabiles fecit. Illa aequum iustumque composuit. Ex illius constitutione miserius est nocere quam laedi. Ex illius imperio paratae sint iuvandis manus. XVI 97 10 Ad deteriora faciles sumus, quia nec dux potest nec comes deesse, et res ipsa etiam sine duce, sine comite procedit. Non pronum est tantum ad vitia, sed praeceps, et quod plerosque inemendabiles facit, omnium aliarum artium peccata artificibus pudori sunt offenduntque deerrantem, vitae peccata delectant. XVI 97 1516 Multos fortuna liberat poena, metu neminem. Quare nisi quia infixa nobis eius rei aversatio est, quam natura damnavit? Ideo numquam fides latendi fit etiam latentibus, quia coarguit illos conscientia et ipsos sibi ostendit. Proprium autem est nocentium trepidare. XVI 98 12 Numquam credideris felicem quemquam ex felicitate suspensum. Fragilibus innititur, qui adventicio laetus est: exibit gaudium, quod intravit. At illud ex se ortum fidele firmumque est et crescit et ad extremum usque prosequitur: cetera, quorum admiratio est vulgo, in diem bona sunt. Quid ergo? Non usui ac voluptati esse possunt? Quis negat? Sed ita, si illa ex nobis pendent non ex illis nos. Omnia, quae fortuna intuetur, ita fructifera ac iucunda fiunt, si qui habet illa, se quoque habet nec in rerum suarum potestate est. XVI 98 3 Malus omnia in malum vertit, etiam quae cum specie optimi venerant; rectus atque integer corrigit prava fortunae et dura atque aspera ferendi scientia mollit idemque et secunda grate excipit modesteque et adversa constanter ac fortiter. XVI 98 1011 Tam necesse est perire quam perdere, et hoc ipsum, si intellegimus, solacium est. Aequo animo perde, pereundum est. Quid ergo adversus has amissiones auxilii invenimus? Hoc, ut

151

memoria teneamus amissa nec cum ipsis fructum excidere patiamur, quem ex illis percepimus. Habere eripitur, habuisse numquam. XVI 99 5 Acquiescamus iis, qnae iam hausimus, si modo non perforato animo hauriebamus et transmittente quidquid acceperat. XVI 99 7 Respice celeritatem rapidissimi temporis, cogita brevitatem huius spatii, per quod citatissimi currimus, observa hunc comitatum generis humani eodem tendentis minimis intervallis distincnun, etiam ubi maxima videntur: quem putas perisse, praemissus est. Quid autem dementius, quam cum idem tibi iter emetiendum sit, flere eum, qui antecessit? XVIIXVIII 101 1 Omnis dies, omnis hora quam nihil simus ostendit et aliquo argumento recenti admonet fragilitatis oblitos: tum aeterna meditatos respicere cogit ad mortem. XVIIXVIII 101 78 Stat quidem terminus nobis, ubi illum inexorabilis fatorum necessitas fixit, sed nemo scit nostrum, quam prope versetur terminum. Sic itaque formemus animum, tamquam ad extrema ventum sit. Nihil differamus. Cotidie cum vita paria faciamus. Maximum vitae vitium est, quod imperfecta semper est, quod aliquid ex illa differtur. Qui cotidie vitae suae summam manum imposuit, non indiget tempore. Ex hac autem indigentia timor nascitur et cupiditas futuri exedens animum. Nihil egt miserius dubitatione venientium quorsus evadant. XVIIXVIII 104 3 Indulgendum est enim honestis affectibus: et interdum, etiam si premunt causae, spiritus in honorem suorum vel cum tormento revocandus et in ipso ore retinendus est, cum bono viro vivendum sit non quamdiu iuvat sed quamdiu oportet: ille, qui non uxorem, non amicum tanti putat, ut diutius in vita commoretur, qui perseverabit mori, delicatus est. Hoc quoque imperet sibi animus, ubi utilitas suorum exigit, nec tantum, si vult mori, sed si coepit, intermittat et suis <se> commodet. XVIIXVIII 104 8 O quam bene cum quibusdam ageretur, si a se aberrarent! Nunc premunt se ipsi, sollicitant, corrumpunt, territant. Quid prodest mare traicere et urbes mutare? Si vis ista, quibus urgueris, effugere, non aliubi sis oportet, sed alius. XVIIXVIII 105 7 Securitatis magna portio est nihil inique facere: confusam vitam et perturbatam impotentes agunt. Tantum metuunt, quantum nocent, nec ullo tempore vacant. Trepidant enim, cum fecerunt, haerent: conscientia aliud agere non patitur ac subinde respondere ad se cogit. Dat poenas quisquis exspectat. Quisquis autem meruit, exspectat.

152

XVIIXVIII 107 12 ...Paratos nos inveniat atque impigros fatum. Hic est magnus animus, qui se ei tradidit; at contra ille pusillus et degener, qui obluctatur et de ordine mundi male existimat et emendare mavult deos quam se. XVIIXVIII 108 36 Nullos autem peius mereri de omnibus mortalibus iudico quam qui philosophiam velut aliquod artificium venale didicerunt, qui aliter vivunt quam vivendum esse praecipiunt. Exempla enim se ipsos inutilis disciplinae circumferunt nulli non vitio, quod insequuntur, obnoxii. XIX 110 7 Omnia nobis fecimus tenebras. Nihil videmus, nec quid noceat nec quid expediat. Tota vita incursitamus nec ob hoc resistimus aut circumspectius pedem ponimus. XIX 110 18 Disce parvo esse contentus et illam vocem magnus atque animosus exclama: habemus aquam, habemus polentam, Iovi ipsi controversiam de felicitate faciamus. Faciamus, oro te, etiam si ista defuerint. Turpe est beatam vitam in auro et argento reponere, aeque turpe in aqua et polenta. XIX 113 27 Quid est fortitudo? Munimentum humanae imbecillitatis inexpugnabile, quod qui circumdedit sibi, securus in hac vitae obsidione perdurat. Uritur enim suis viribus, suis telis. XIX 114 23 Rex noster est animus. Hoc incolumi cetera manent in officio, parent, obtemperant: cum ille paulum vaccillavit, simul dubitant. XIX 114 27 Quidquid facies, respice ad mortem. XIX 115 9 Nec tantum parietibus aut lacunaribus ornamentum tenue praetenditur: omnium istorum, quos incedere altos vides, bratteata felicitas est. Inspice, et scies, sub ista tenui membrana dignitatis quantum mali iaceat. XIX 116 3 Imbecillus est primo omnis affectus. Deinde ipse se concitat et vires, dum procedit, parat: excluditur facilius quam expellitur.

153

XIX 116 8 Vitia nostra quia amamus, defendimus et malumus excusare illa quam excutere. Satis natura homini dedit roboris, si illo utamur, si vires nostras colligamus ac totas pro nobis, certe non contra nos concitemus. Nolle in causa est, non posse praetenditur. XIX 117 24 ...Non vult mori, qui optat. XIX 118 14 Quaedam incremento non tantum in maius exeunt, sed in aliud. XX 120 18 Erramus autem qui ultimum timemus diem, cum tantumdem in mortem singuli conferant. XX 122 19 ...Tenenda nobis via est, quam natura praescripsit, nec ab illa declinandum: illam sequentibus omnia facilia, expedita sunt, contra illam nitentibus non alia vita est quam contra aquam remigantibus. XX 123 6 Inter causas malorum nostrorum est, quod vivimus ad exempla nec ratione componimur, sed consuetudine abducimur. Quod, si pauci facerent, nollemus imitari, cum plures facere coeperunt quasi honestius sit, quia frequentius, sequimur. Et recti apud nos locum tenet error, ubi publicus factus est.

154

Listy moralne do Lucyliusza


I 1 12 ...Zechciej tylko zwrci uwag: oto najwiksza cz ycia upywa nam na niewaciwym dziaaniu, znaczna na bezczynnoci, a cae ycie na czynieniu czego innego, niby naleao. Kog mi wskaesz, dla kogo czas przedstawiaby jak warto, kto by ceni kady dzie, kto by sobie zdawa spraw, e codziennie umiera? Bd nasz polega na tym, e mier dopiero przewidujemy: tymczasem ona w duym stopniu ju si dokonaa. Kad chwil ycia, ktra jest za nami, zagarnia mier. I13 Wszystko, Lucyliuszu, nie nasze jest, tylko czas naley do nas. Natura daa nam w posiadanie t jedyn przemijajc i ulotn rzecz, ktrej moe nas pozbawi kady, kto zechce. Ale taka jest gupota miertelnych, e pozwalaj, aby im wystawiano rachunek, jeli otrzymali jakie rzeczy zupenie bahe i bez znaczenia i z pewnoci atwo dajce si zwrci. Natomiast nikt, komu powicilimy czas, nie uwaa, e zacign dug, chocia tego jedynie nie moe odda nawet czowiek poczuwajcy si do wdzicznoci. I26 Nie ten jest biedny, kto posiada mao, lecz ten, kto pragnie wicej. I 3 23 Jeeli za przyjaciela uwaasz kogo, komu nie dowierzasz na tyle, co samemu sobie, mylisz si bardzo i nie do rozumiesz znaczenie prawdziwej przyjani. Oczywicie, nad wszystkim zastanawiaj si razem z przyjacielem, ale najpierw nad nim samym. Po zawarciu przyjani naley ufa, przed zawarciem trzeba si dobrze namyli.

*
Dugo si zastanawiaj, czy masz obdarzy kogo przyjani. Jeli ju postanowisz to uczyni, przyjmij go caym sercem: rozmawiaj z nim rwnie otwarcie, jak z samym sob. Ty w kadym razie yj tak, eby nie mia do zwierzenia niczego, z czego by nie mg si zwierzy nawet swojemu wrogowi. Ale poniewa zdarzaj si sprawy, ktre zazwyczaj uznaje si za tajemnic, dziel si z przyjacielem przynajmniej wszystkimi swoimi troskami i wszystkimi mylami. Jeeli bdziesz uwaa go za wiernego, uczynisz go takim. I 4 23 Najgorsze dla nas jest wanie to, e wykazujemy starcz powag, a dziecice wady, i to nie tylko dziecice, lecz wrcz niemowlce. Dzieci boj si byle drobiazgu, niemowlta lkaj si uroje, a my jednego i drugiego. Id tylko dalej: zrozumiesz wtedy, e pewnych rzeczy naley dlatego mniej si obawia, e wywouj wiele strachu. adne ostateczne nieszczcie nie moe by wielkie. Oto mier idzie ku tobie: naleaoby si jej obawia, gdyby miaa pozosta z tob; lecz ona z koniecznoci albo nie dojdzie do ciebie, albo przyjdzie i przejdzie.

155

I 4 46 Spokojnego ycia nie moe mie nikt, kto zanadto myli o przedueniu go, kto zalicza dugie ycie do wielkich dbr. Nad tym codziennie rozmylaj, aby mg spokojnie porzuci ycie, ktrego wielu tak kurczowo si chwyta i czepia, jak owi, ktrych unis rwcy prd rzeki, czepiaj si cierni i ostrych ska. Wielu nieszcznikw miota si pomidzy obaw mierci a udrkami ycia: i nie chc y, i umrze nie potrafi. A wic uprzyjemniaj sobie ycie, odpdzajc wszelki niepokj o nie. adne dobro nie cieszy posiadacza, jeeli on w duszy nie jest przygotowany na straty. Ale te adna strata nie jest atwiejsza do zniesienia ni taka, w ktrej nie odczuwa si ju braku rzeczy straconej. I64 Nic, choby nie wiem jak wspaniaego i poytecznego, nie sprawi mi radoci, jeli tylko ja sam mam o tym wiedzie. Odrzucibym mdro, jeeliby mi j dawano pod warunkiem, e bd j trzyma zamknit i nie wyraon. Nie jest mie posiadanie adnej rzeczy, jeli nie mona si ni podzieli. I65 Trzeba by obecnym przy wszystkim, po pierwsze dlatego, e ludzie bardziej wierz oczom ni uszom, a po drugie dlatego, e droga poprzez udzielanie poucze jest duga, natomiast przez przykady krtka i skuteczna. I78 ...Nie stawaj si podobny do zych ludzi dlatego, e jest ich wielu, ani nie bd wrogiem wielu ludzi dlatego, e nie s podobni do ciebie. Na ile zdoasz, zamknij si w sobie. Zadawaj si z tymi, ktrzy ci mog uczyni lepszym. Takich dopuszczaj do siebie, ktrych ty sam moesz uczyni lepszymi. Tak si to dzieje podug wzajemnoci, a ludzie ucz si uczc. I 8 34 ...Unikajcie wszystkiego, co si podoba posplstwu, wszystkiego, co zsya przypadek. Odnocie si podejrzliwie i z lkiem do kadego daru losu: zarwno dzikie zwierzta jak i ryby wciga si w puapk udzc je jak przynt. Uwaacie te rzeczy za dary Losu? Wszak s to paci! Ktokolwiek z was bdzie pragn prowadzi bezpieczne ycie, niechaj si wystrzega, jak tylko potrafi, tych lepkich dobrodziejstw, ktre nas, przez to rwnie nieszczsnych, podstpnie zwodz: mylc, e oto je mamy, tkwimy na lepie. Ta droga wiedzie w przepa. Koniec tego wietnego ycia jest upadkiem. I85 ...Wiedzcie, e rwnie dobrze chroni czowieka strzecha, jak i zocony dach. Miejcie w pogardzie wszystko, co niepotrzebny trud czyni ozdob i upikszeniem. Zwacie, e nic oprcz ducha nie jest godne podziwu i e wobec jego wielkoci nic nie jest wielkie. I 9 810 Kto si oglda na siebie i z tego tylko powodu nawizuje przyja, ma nieuczciwe zamysy. Jak zacz, tak skoczy: zdobywa przyjaciela, aby mu pomg uwolni si z wizienia, lecz odejdzie, kiedy szczkn opadajce kajdany. Jest to przyja zwana przez lud okolicz156

nociow: ten, kogo dobrao si jedynie dla wasnej korzyci, bdzie tak dugo cieszy si wzgldami, jak dugo bdzie potrzebny. Dlatego te tum przyjaci oblega ludzi w rozkwicie pomylnoci. Wok bankrutw yciowych roztacza si pustka i przyjaciele uciekaj stamtd, gdzie si ich wystawia na prb. I dlatego istnieje tyle sromotnych wypadkw, kiedy jedni ze strachu opuszczaj przyjaci, inni ze strachu zdradzaj. Pocztek i koniec takiej przyjani musz odpowiada sobie. Kto si zaczyna przyjani dla korzyci, ten i dla korzyci przestanie. Jeeli pocignie czowieka jaka warto poza przyjani, pocignie go take przeciwna przyjani. Po c zabiegam o przyjaciela? Aby mie za kogo umrze, aby mie za kim pj na wygnanie, mie kogo z powiceniem broni od mierci. I 9 12 Odziera przyja z dostojestwa, kto jej szuka dla korzystnych moliwoci. I 10 5 ...yj z ludmi jakby widziany przez Boga; z Bogiem rozmawiaj jakby suchany przez ludzi. I 12 45 Owoce s najsmaczniejsze, kiedy si kocz. Dziecistwo najpikniejsze jest, kiedy si z niego wyrasta. Pijakom najwiksz przyjemno sprawia ostatni kielich wina, ten, ktry ich pogra, ktry wieczy pijastwo. Wszelka rozkosz odsuwa na sam koniec to, co ma w sobie najmilszego. Najprzyjemniejszy jest wiek ju podeszy, ale jeszcze nie podupady. A nawet i w, uwaam, stojcy na samej krawdzi ycia, ma swoje przyjemnoci. Albo ju samo to zastpuje przyjemnoci, e wcale si nie odczuwa ich braku. Jak mio znuy i porzuci swe dze! I 12 6 ...Nikt nie jest tak stary, aby niesusznie spodziewa si jeszcze jednego dnia. A jeden dzie jest krokiem ycia. I 12 9 Jeli Bg dorzuci nam jeszcze dzie jutrzejszy, przyjmijmy to z radoci. Ten jest najszczliwszy i umie beztrosko korzysta z ycia, kto bez obawy wyglda jutra! Ktokolwiek powiedzia sobie: yem by, codziennie wstaje po nowy zysk. II 13 1213 Z rzeczy, ktrych si lkamy, nic nie jest tak pewne, by jeszcze pewniejsze nie byo, e rozwiej si nasze trwogi, a oczekiwania zawiod. Rozwa wic dokadnie swoje obawy i nadzieje, a ilekro wszystko bdzie wtpliwe, rozsd na swoj stron: wierz w to, czego bardziej pragniesz. Jeli nawet strach uzyska przewag, mimo to skaniaj si w drugim kierunku i przesta si niepokoi, i ustawicznie miej na uwadze, e wikszo ludzi ulega wzburzeniu i wpada w popoch, chocia obecnie nie spotyka ich adne nieszczcie ani nie ma pewnoci, e dotknie ich ono w przyszoci. Nikt bowiem, kiedy zacz ulega panice, nie opiera si sobie ani nie konfrontuje swego lku z rzeczywistoci.

157

II 14 14 Wielu panom suy, kto swemu ciau suy, kto zbytnio si o nie trwoy, kto wszystko ocenia podug niego. Powinnimy tak postpowa, jakbymy nie musieli y dla ciaa, lecz jakbymy nie mogli y bez ciaa. Nadmierne przywizanie do ciaa napenia nas lkiem, przytacza niepokojem, wystawia na obelgi. Tania temu uczciwo, komu ciao zbyt drogie. Nieche bdzie troska o ciao, ale taka, eby je umie rzuci w ogie, kiedy zada tego rozum, honor i obowizek. Niemniej unikajmy ile monoci nie tylko niebezpieczestw, ale rwnie niewygd, wycofujmy si na bezpieczny teren, zastanawiajc si cigle, jakim sposobem da si rozproszy wasne lki. Jeeli si nie myl, istniej ich trzy rodzaje: lk przed ubstwem, lk przed chorobami, lk przed si mocniejszego. Z tego wszystkiego nic nie wstrzsa nami bardziej nieli to, czym zagraa nam cudza potga. II 14 11 Podo nigdy na tyle nie wzronie w si, nigdy nie bdzie takiego sprzysienia przeciwko cnotom, eby miano filozofii przestao by czcigodne i wite. Zreszt i sam filozofi trzeba si posugiwa spokojnie i z umiarem. II 14 18 Kto pragnie bogactwa, ten i trwoy si o nie. Nikt jednak nie uyje przyjemnoci z dbr, ktre budz niepokj: prbuje bowiem co do nich dorzuci. Kiedy zabiega o powikszenie ich, zapomina o uywaniu. Przyjmuje rachunki, ugania po rynku, przeglda rejestry dunikw: z pana zostaje rzdc. II 15 5 Cokolwiek bdziesz czyni, szybko zawr od ciaa ku sprawom ducha. Poddawaj go wiczeniom we dnie i w nocy. ywi si on miarowym wysikiem. Tym wiczeniom nie moe przeszkodzi ani mrz, ani upa, ani nawet staro. Dbaj o to dobro, ktre z biegiem czasu staje si coraz lepsze. II 16 1 ...Trudniej dochowa szlachetnych postanowie nili je czyni. Trzeba wytrwa, wspomagajc swe siy nieustannym zapaem, a pragnienie dobra stanie si dobroci duszy. II 16 3 Filozofia nie jest sztuczk dla ludu, ani dzieem przeznaczonym na pokaz. Nie polega na sowach, ale na czynach. Nie uprawia si jej dla rozrywki i zabicia czasu, czy te dla rozproszenia prniaczej nudy: filozofia ksztatuje i tworzy dusz, zarzdza naszym yciem, kieruje dziaaniem, wskazuje, co robi i czego zaniecha, dziery ster i wytycza tras eglarzom miotanym falami. Bez niej nikt nie moe y ani bezpiecznie, ani beztrosko: w kadej godzinie zdarza si niezliczona ilo przypadkw, w ktrych musi si u niej szuka porady. II 16 9 Naturalne pragnienia s ograniczone, lecz pragnienia zrodzone z bdnych przekona nie maj si gdzie zatrzyma. Bd bowiem nie ma adnej granicy. Wdrowiec idcy drog dochodzi do jakiego koca: tylko bdzenie nie ma kresu. Wyzwl si wic z uroje, a kiedy 158

bdziesz chcia pozna, czy to, do czego zmierzasz, opiera si na naturalnym pragnieniu czy te na lepej namitnoci, rozwa, czy moe ono na czym poprzesta. Jeeli stwierdzisz, doszedszy bardzo daleko, e wci zostaje do przebycia jeszcze dusza droga, moesz by pewien, e twoje denie jest sprzeczne z natur. II 17 12 Jak nie ma rnicy, czy pooysz chorego na drewnianym albo zotym ou gdziekolwiek go bowiem umiecisz, zabierze ze sob chorob tak i bez znaczenia jest to, czy chora dusza przebywa wrd bogactw czy te w ubstwie. Choroba wszdzie si za ni powlecze. II 18 6 Nawet w czasach zupenej beztroski duch nasz powinien si sposobi do przeciwnoci i pord dobrodziejstw Losu hartowa si na jego ciosy. onierz musztruje si w czasie pokoju, wznosi szace, cho wrg nie zagraa, i mczy si prnym wysikiem, aby umia sprosta potrzebie. Jeli chcesz, by kto nie poszy si w niebezpieczestwie, przedtem go wicz. II 18 8 ...Aby Los nie dopad nas znienacka, zaprzyjanijmy si z bied zawczasu. Bdziemy si czuli pewniej jako bogaci, wiedzc, jak niewielk przykroci jest by ubogim. II 18 13 Nikt inny nie jest godny boskoci jak tylko ten, kto gardzi bogactwem. Nie zabraniam ci posiadania majtku, lecz chc sprawi, aby go posiada bez trwogi. Osigniesz to jedynym sposobem: jeeli przekonasz sam siebie, e nawet bez majtku bdziesz mg y szczliwie, jeeli zawsze bdziesz patrzy na jako na rzecz majc umkn. II 19 1112 Nie ma wikszego nieszczcia dla czowieka zajtego i uwikanego w swoje dostatki ni wiara w przyja ludzi, ktr on sam ich nie darzy, i ni mniemanie, e dobrodziejstwa skutecznie zjednuj przyjaci, chocia niektrzy ludzie im wicej komu zawdziczaj, tym bardziej go nienawidz: niewielki dug robi czowieka dunikiem, duy wrogiem. II 20 2 ...Filozofia uczy dziaa, a nie gada, i da od kadego, by y podug jej zasad, tak by nie byo rozdwiku pomidzy yciem a mow... Jest najwyszym obowizkiem, a i znamieniem mdroci, aeby czyny zgadzay si ze sowami, aeby mdrzec wszdzie by sob i zawsze by taki sam. II 20 6 Ludzie nie wiedz, czego chc, chyba e w tej jedynej chwili, w ktrej chc. W ogle nikt nie umie si zdecydowa, czego chce albo nie chce. Pogldy zmieniaj si z dnia na dzie i obracaj si w swe przeciwiestwo, a wikszo ludzi traktuje ycie jako zabaw.

159

II 20 8 Ku temu tylko kieruj swe myli, o to zabiegaj, tego pragnij, powierzywszy Bogu swe inne proby, aby mg zadowoli si samym sob i dobrem, ktrego ty jeste rdem. Jakie szczcie moe by bliej? Zni si do takiego stanowiska, z ktrego by nie mg spa... II 20 13 Ktokolwiek przychodzi na wiat, temu ka zadowala si mlekiem i kawakiem ptna. Po takich pocztkach nie do nam caych krlestw. II 21 6 Wszyscy, ktrych Los wysuwa na widok publiczny, ktrzy maj wsplnictwo i udzia w cudzej potdze, tylko dotd ciesz si wzgldami, a domy ich s tumnie odwiedzane, dopki oni sami utrzymuj swoje stanowisko. Tymczasem chwaa ludzi utalentowanych nieustannie wzrasta, bo nie tylko oni sami otoczeni s czci, lecz i podtrzymuje si wszelkie wspomnienia o nich. II 21 11 Brzuch nie sucha wskazwek: domaga si i da. Nie jest jednak uciliwym wierzycielem: mona go zby maym kosztem, jeli tylko dasz mu to, co powinien, a nie to, co moesz. II 22 1617 Ten posiad mdro, kto potrafi umrze tak samo pren trosk, jak si urodzi, a tymczasem, gdy tylko nadciga niebezpieczestwo, wpadamy w popoch, tracimy odwag, bledniemy, ronimy bezsilne zy. C haniebniejszego ni poddawanie si niepokojowi na samym progu bezpieczestwa? Powodem jest to, e brak nam wszelkich dbr wewntrznych, i dlatego cierpimy z powodu utraty ycia. Nie pozostaa w nas adna jego czstka: mino ono i bezpowrotnie odeszo. Nikt nie troszczy si o to, jak y dobrze, lecz jak y dugo, jakkolwiek wszyscy mog si zdoby na dobre ycie, a nikt nie moe sprawi, e bdzie y dugo. III 23 2 Doszed do szczytu mdroci, kto wie, czym si cieszy, kto swego szczcia nie opiera na cudzej potdze. Niespokojny i niepewny siebie jest ten, kogo pobudza jaka nadzieja, choby ona bya w zasigu rki, choby spenienie jej nie nastrczao trudnoci, choby go nigdy nie zawiody oczekiwania. III 23 8 Niewielu jest takich, ktrzy ukadaj swe ycie i sprawy w sposb celowy. Wszyscy inni nie id, lecz s unoszeni niby rzeczy pynce w rzece. Jedne z nich zatrzymuje spokojniejsza fala i agodnie zabiera ze sob, drugie porywa silniejszy prd, inne znowu, najblisze brzegu, zostaj tam, kiedy sabnie nurt, inne wreszcie rwcy prd unosi na morze. Dlatego musimy si zdecydowa, czego chcemy, i trzyma si tego wytrwale.

160

III 23 1011 Musimy stara si o to, aby nabra przekonania, e ycie nasze jest dostatecznie dugie. Ale nikt tak nie sdzi, kto wanie rozpoczyna ycie. Nie myl jednak, e ludzi tego rodzaju jest niewielu: prawie wszyscy s tacy. Niektrzy dopiero wtedy zaczynaj y, kiedy ju trzeba koczy. Jeli to uwaasz za dziwne, to dodam co, co jeszcze bardziej ciebie zadziwi: niektrzy przestali y, zanim jeszcze zaczli. III 24 1114 ...Do tego stopnia naley nie ba si mierci, eby dziki niej nic nie byo straszne. Dlatego te bez trwogi suchaj pogrek wroga. A chocia twoje wasne sumienie dodaje ci otuchy, to jednak, poniewa dzieje si wiele bez widocznego powodu, spodziewaj si i tego co najsprawiedliwsze, jak i na to si gotuj, co najbardziej niesprawiedliwe. Przede wszystkim za pamitaj odrzuca niepokj pyncy z rzeczy i w kadej z nich widzie to, co w niej jest. Zrozumiesz wwczas, e nic w nich nie ma strasznego poza samym strachem. To co, jak widzisz, zdarza si dzieciom, zdarza si rwnie nam, troch wikszym dzieciom: one si boj, jeeli ujrz w masce tych, ktrych kochaj, do ktrych przywyky, z ktrymi si bawi. Naley zdziera maski nie tylko z ludzi, ale i z rzeczy, i przywraca im waciwe oblicze. III 24 18 mier albo niszczy nas, albo oswobadza. Wyzwolonym, po zdjciu ciaru, pozostaje to co lepsze, zniszczonym nie pozostaje nic. I dobro wtedy, i zo jednako ginie na zawsze. III 24 20 ...Umieramy co dzie. Co dzie bowiem tracimy jak czstk ycia, a nawet wtedy, kiedy roniemy, ycie maleje. Najpierw mija niemowlctwo, potem dziecistwo, a wreszcie modo. Kada miniona chwila a po dzie wczorajszy jest ju na zawsze stracona; nawet ten dzie, ktry wanie przeywamy, musimy dzieli ze mierci. Jak klepsydry nie oprnia ostatnia kropla, lecz wszystka przedtem wysczona woda, tak i naszej mierci nie powoduje dopiero ostatnia godzina, w ktrej przestajemy istnie, lecz ona j tylko dopenia: doszlimy do niej, ale szlimy dugo. III 24 2426 Nawet wtedy, kiedy rozum doradza nam skoczy ze sob, ani zbyt pochopnie, ani zbyt pospiesznie nie mona ulega temu popdowi. Dzielny i mdry czowiek nie powinien ucieka z ycia, ale odchodzi. Lecz przede wszystkim naley unika tego uczucia, ktre ogarnia wielu: dzy mierci. Istnieje bowiem, mj Lucyliuszu, jaki nieszczsny pocig duszy do mierci, podobnie jak i do innych rzeczy, czsto opanowujcy ludzi szlachetnych i o wielkich zdolnociach, a czsto take tchrzw i gnunych: tamci gardz yciem, ci nie wytrzymuj jego ciaru. Niektrych te nachodzi przesyt robienia i ogldania wci tego samego, i nie tyle nienawi do ycia, ile odraza... III 25 7 Trzeba, eby si odpodobni od tumu. Dopki nie jest bezpiecznie dla ciebie zamkn si w sobie, przygldaj si uwanie kademu z osobna. Nie ma nikogo, eby nie byo dla niego lepiej przestawa z kimkolwiek nieli ze sob samym. Szczeglnie wtedy zamykaj si w sobie, gdy bdziesz zmuszony przebywa w tumie, jeeli czowiek szlachetny, spokojny, 161

opanowany. W przeciwnym razie trzeba ci wrci od siebie do tumu: ze sob samym jeste nazbyt blisko zego czowieka. III 26 56 Podug mnie nasze dotychczasowe czyny lub sowa niczego nie dowodz. S to bahe i zawodne rkojmie wartoci moralnej, i otacza je wiele zudnych powabw: aby stwierdzi, jaki postp naprawd zrobiem, oddam to wszystko mierci. Dlatego bez trwogi przygotowuj si na ten dzie, kiedy odrzuciwszy wszelkie sztuczki i pozory, odbd nad sob sd, aby sprawdzi, czy tylko mwi o dzielnoci, czy rzeczywicie jestem dzielny i czy wszystkie te buczuczne sowa, jakie miotaem przeciwko Losowi, nie byy tylko poz i fars. Odrzu opini ludzk: jest ona zawsze chwiejna i podzielona na dwie strony. Odrzu swoje badania naukowe, ktrym oddawae si przez cae ycie: mier wyda ostateczny wyrok w twojej sprawie. Oto jest moje zdanie: dyskusje, wiate rozmowy, zote myli zbierane z nauk mdrcw, uczony sposb mwienia nie ukazuj prawdziwej siy ducha. miae przemwienia wygaszaj nawet ludzie tchrzliwi : czego dokonae w yciu, wyjdzie na jaw wtedy, kiedy bdziesz wydawa ostatnie tchnienie. III 26 10 Rozmylaj o mierci. Ten, kto tak mwi, kae rozmyla o wolnoci. Kto nauczy si mierci, oduczy si niewoli. Znajduje si on ponad wszelk wadz, a w kadym razie cakowicie poza ni. Czyme dla niego wizienie, kajdany, kraty? Ma przecie otwarte drzwi. Jest tylko jeden acuch, ktry nas skuwa: mio ycia, ktrej wprawdzie nie naley cakiem od siebie odpycha, lecz jednak trzeba j zmniejsza, aby wtedy, kiedy zada konieczno, nic nas nie krpowao ani nie przeszkadzao nam nic, przez co bylibymy mniej gotowi zrobi natychmiast, co i tak kiedy bdziemy musieli zrobi. III 27 24 Krzycz sam do siebie: Policz swe lata, a bdzie ci wstyd, e pragniesz tego samego, czego pragne jako dziecko, e o to samo zabiegasz. Zrbe to wreszcie dla siebie przed sam mierci: niechaj twoje wady umr przed tob. Zaniechaj owych gwatownych rozkoszy, ktre trzeba drogo okupi. Szkodliwe s nie tylko te, co nadejd, ale i te, co miny. Podobnie jest ze zbrodniami, ktre cho nie odkryte, gdy je popeniono, to jednak zostawiaj niepokj. Tak samo i po wystpnych rozkoszach pozostaje wstyd. Ani one trwae, ani pewne: jeli nawet nie szkodz, to umykaj. Poszukaj jakiego bardziej trwaego dobra. Lecz nie ma innego jak tylko to, jakie duch znajduje sam w sobie. Jedynie cnota jest rdem nieustannej, spokojnej radoci: jeeli nawet co tu staje na drodze, to stanowi tak przeszkod jak chmury, ktre przecigaj poniej i nigdy nie zwyciaj wiata dziennego. Kiedy uda ci si doj do takiej radoci? Wprawdzie, jak dotd, nie jeste opieszay, ale si musisz pospieszy. Zostaje jeszcze wiele pracy, ktrej musisz sam powici swj zapa i swj wysiek, jeli pragniesz, aby zostaa doprowadzona do skutku. Tej sprawy nie mona poruczy komu innemu. III 28 4 Choby ci wygnano na krace wiata, choby osadzono w najbardziej zapadym kcie dzikiego kraju, wszelk siedzib bdziesz mia za gocinn. Waniejsze jest, jaki przybye ni dokd. Dlatego te nie trzeba wiza swych uczu z adnym miejscem. Naley y w takim przewiadczeniu: nie jestem stworzony dla jednego zaktka ziemi, lecz cay ten wiat jest moj ojczyzn.

162

III 28 7 Nie zgadzam si z tymi, ktrzy rzucaj si w sam rodek fal i godzc si na ycie burzliwe, co dzie z odwag w sercu borykaj si z trudnociami. Mdrzec wytrzyma to, lecz nie wybierze, i bdzie wola y w pokoju nieli w walce. Nie na wiele si przyda odrzucenie wasnych wad, jeli trzeba wojowa z cudzymi. III 29 1 Prawd... naley mwi tylko temu, kto chce jej sucha. III 29 34 ...Nie jest sztuk to, co tylko przypadkiem osiga skutek. Lecz mdro jest sztuk: niech dy do pewnego celu, niech wybiera tych, ktrzy pjd naprzd, niech odstpi od tych, o ktrych zwtpia, niech jednak nie opuszcza ich szybko, a nawet zwtpiwszy o nich cakowicie, niech jeszcze szuka ostatecznych rodkw zaradczych. III 29 12 Jak wic korzy przyniesie owa sawiona filozofia, stawiana ponad wszystkie sztuki i zajcia? Z ca pewnoci tak, e bdziesz wola podoba si sobie nieli posplstwu, e bdziesz way ludzkie zdania, a nie tylko liczy, e bdziesz y bez strachu przed bogami i ludmi i e albo pokonasz wady, albo pooysz im kres. Zreszt, jeli ujrz, e tumy wiwatuj na twoj cze, jeli twojemu pojawieniu si towarzyszy bd wrzawa i oklaski, jakimi si wita aktorw, jeli w caym pastwie kobiety i dzieci bd gosi twoj chwa, czemu nie miabym ci aowa, gdy wiem, jaka droga prowadzi do takiego uznania? IV 30 4 Wielka to rzecz, Lucyliuszu, i wymaga dugiej nauki: odej spokojnie, kiedy nadchodzi owa nieunikniona chwila. W innych rodzajach mierci tkwi choby szczypta nadziei: choroba ustpuje, poar ganie, cao uchodz przywaleni, jak si zdawao, gruzami; morze z t sam si, z jak pochania rozbitkw, wyrzuca ich nietknitych; onierz cofa miecz znad samego karku ofiary: lecz ten, kogo staro wiedzie ku mierci, nie ma si czego spodziewa. Tej jednej mierci nic nie przeszkodzi. aden inny koniec nie jest mniej bolesny, ale aden bardziej przewleky. IV 30 1011 Nie chcia y, kto nie chce umrze. ycie bowiem zostao dane pod warunkiem mierci. Ku niej idziemy. Dlatego gupot jest lka si jej, poniewa boimy si tego co niepewne, na to co pewne czekamy. mier objawia rwn dla wszystkich i niezwalczon konieczno. Kto mgby si skary, e jest w pooeniu, w jakim znajduj si wszyscy? Rwno jest gwn podstaw sprawiedliwoci. IV 31 34 Jedyne dobro, ktre stanowi zasad i fundament szczliwego ycia, to wiara w siebie. Lecz nie mona tego osign, jeli kto nie nauczy si gardzi trudem i nie zaliczy go do tych rzeczy, ktre nie s ni dobre, ni ze. Nie jest bowiem moliwe, aby cokolwiek raz byo dobre, a kiedy indziej ze, raz bahe i znone, a raz przeraajce. Trud nie jest dobrem. C wic jest dobrem? Pogarda trudu. 163

IV 31 56 Na c modlitwy? Sam siebie uczy szczliwym. A zdoasz to uczyni, jeli zrozumiesz, e dobre jest to, czemu towarzyszy cnota, a ze, z czym czy si niegodziwo. Podobnie jak bez wiata nic nie moe by jasne i nic nie jest czarne, co nie zawiera mroku lub nie skupia w sobie czego ciemnego, podobnie jak bez pomocy ognia nic nie moe by ciepe, a zimne nic bez powietrza tak udzia cnoty i niegodziwoci sprawia, e co jest szlachetne albo haniebne. C wic jest dobrem? Znajomo rzeczy. A co jest zem? Niewiadomo rzeczy. IV 31 10 ...Nikt nie zna Boga, wielu le o Nim sdzi, i to bezkarnie. IV 32 2 Wiele szkodzi sobie ten, kto zwleka, zwaszcza e tak krtkie jest ycie, ktre jeszcze skracamy przez nasz niestao, zaczynajc je raz w taki sposb, a raz w inny. Rozmieniamy je na drobne i trwonimy. IV 32 34 ...Udaj si w bezpieczne miejsce i ustawicznie rozpamituj, jak pikn byoby rzecz dopeni ycie jeszcze przed mierci, potem ze spokojem oczekiwa pozostaej czci twojego czasu, a niczego dla siebie, skoro ju masz szczliwe ycie, ktre nie bdzie szczliwsze, jeeli dusze. Ach, kiedy doyjesz tej chwili, w ktrej poznasz, e czas ciebie nie dotyczy, w ktrej bdziesz spokojny i cichy, bez troski o jutro, u szczytu zadowolenia z siebie! Chciaby wiedzie, co czyni ludzi chciwymi przyszoci? Oto, e nikt nie odnalaz siebie. IV 32 5 Ten przezwyciy naprawd wszelk konieczno, ten niepoddany i wolny, kto yje dopeniwszy ywota. IV 33 8 Co innego jest pamita, co innego jest wiedzie. Pamita to strzec rzeczy powierzonej pamici. A wiedzie to znaczy czyni wszystko jak naley, nie by zawisym od adnego wzoru i nie zwraca za kadym razem wzroku na mistrza. IV 33 11 Prawda stoi dla wszystkich otworem, nikt jeszcze ni nie zawadn. Wiele tu jeszcze do zrobienia pozostaje potomnym. IV 36 4 Lecz jeli w kadym wieku zaszczytn jest rzecz uprawia studia, o tyle nie w kadym wieku przystoi si uczy. Brzydki i mieszny jest widok starca, ktry stawia pierwsze kroki w nauce: wiedz powinien zdobywa modzieniec, a starzec korzysta z niej.

164

IV 36 910 W samej mierci nie ma nic nieprzyjemnego. To, co miaoby dozna nieprzyjemnoci, musi bowiem istnie. Jeli ogarnia ci dza duszego ycia, pomyl, e nic, co znika z oczu wchonite przez Natur, z ktrej si wyonio i z ktrej wkrtce znw si wyoni, nie ulega cakowitemu zniszczeniu: osiga tylko swj kres, lecz nie przepada, a mier, ktra przeraa nas i od ktrej si wymawiamy, przerywa ycie, ale nie wydziera. Nadejdzie znowu dzie, ktry nas przywrci na wiato, a przed ktrym wielu by si wzbraniao, gdyby ich mia znowu sprowadzi bez zatarcia dawnej pamici. IV 36 12 ...Dodam jeszcze jedno, a mianowicie, e ani niemowlta, ani dzieci, ani chorzy umysowo nie lkaj si mierci i e najbardziej haniebne jest, jeeli rozum nie zapewnia takiego spokoju, do jakiego doprowadza brak rozumu. IV 37 2 Musisz umrze dumny i niezwyciony. C ci przyjdzie z tego, e zarobisz jeszcze kilka dni albo kilka lat? Rodzimy si bez uaskawienia. IV 39 26 aden czowiek obdarzony szlachetn natur nie znajduje przyjemnoci w tym co ndzne i brudne. Pociga go i wywysza widok rzeczy wielkich. Podobnie jak pomie wystrzela prosto w gr i nie moe peza po ziemi ani nie daje si stumi, ani te nie moe trwa nieruchomo, tak i duch nasz znajduje si w cigym ruchu, i tym bardziej jest ruchliwy i czynny, im bardziej zapalczywy. Ale szczliwy jest ten, kto w zapa obraca na lepsze rzeczy: ten nie pozwoli, by wada nim Los. Pomiarkuje si w powodzeniu, zmniejszy przeciwnoci i wzgardzi tym, co innych napenia podziwem. Oznak czowieka wielkodusznego jest gardzi wielkoci, a wybiera raczej przecitno ni nadmiar. Przecitno bowiem jest poyteczna i suy yciu. Wielko natomiast jest szkodliwa przez brak umiaru: tak zbytnia plenno powala zboe na ziemi, tak pod zbytnim ciarem owocw ami si gazie, tak nadmierna wybujao nie osiga dojrzaoci. To samo spotyka rwnie dusze ludzkie, ktre niszczy nieumiarkowane powodzenie. Uywaj go bowiem na szkod nie tylko cudz, ale i wasn. Ktry wrg zniewaa tak kogo, jak wielu ludzi zniewaaj ich wasne rozkosze? Z tego jednego powodu mona by im przebaczy nieopanowanie i chorobliw dz, e znosz to, co sami cignli na siebie. Lecz ten sza drczy ich nie bez ich przyczyny. W nieskoczono bowiem musi rozrasta si namitno, ktra przekroczy naturaln miar. Natura posiada przecie swoje granice, lecz prno i wystpki zrodzone z dzy nie znaj adnego kresu. Miar potrzeb stanowi poytek, ale czym ograniczy to co zbdne? Ludzie dlatego pograj si w rozkoszach, bez ktrych nie mog si ju obej, e zrobili z nich swoje przyzwyczajenie, i najnieszczliwsi s wanie z tego powodu, e doszli do takiego stanu, w ktrym to, co byo niepotrzebne, staje si konieczne. Zamiast uywa rozkoszy, s ich niewolnikami, i nawet kochaj swoje wady, co jest ju najgorsz z wad. Ich nieszczcia wtedy si dopeniaj, gdy znajduj oni nie tylko przyjemno, lecz nawet upodobanie w rzeczach haniebnych, i gdy nie ma ju rady na wystpki, poniewa weszy w zwyczaj.

165

V 42 1 I nie dziwota, e rzeczy wielkie rodz si tylko w duych odstpach czasu: to co przecitne i stworzone dla tumu przypadek przynosi czsto, natomiast to co niepospolite wyrnia on przez sam rzadko. V 42 3 Wielu skrywa swe wady wskutek bezsilnoci; kiedy jednak nabior wiary we wasne siy, wyka nie mniejsz zuchwao ni owi, ktrych odsonio ju powodzenie. V 42 6 Winnimy bra pod uwag, e to, czego pragniemy i do czego zmierzamy z wielkim wysikiem, albo nie przynosi adnego poytku, albo o wiele wicej szkody. Niektre rzeczy s zbyteczne, inne za nie s warte swej ceny. Lecz nie dostrzegamy tego, i rzeczy, ktre nas kosztuj najdroej, uwaamy za prezenty. V 43 2 Wszystko, co gruje nad otoczeniem, jest wielkie tam, gdzie gruje. Wielko bowiem nie ma ustalonej miary: traci albo zyskuje przez porwnanie. Okrt, wielki na rzece, jest maleki na morzu. V 43 5 Jeeli twe czyny s szlachetne, niech wiedz o nich wszyscy; jeeli pode, to c z tego, e nikt o nich nie wie, skoro wiesz ty sam? al mi ci, jeli lekcewaysz takiego wiadka! V 44 5 Szlachectwa nie daje paac peen poczerniaych portretw przodkw. Nikt z nich nie y dla naszej sawy, i nie jest nasze, co byo przed nami; szlachectwo nadaje duch, dla ktrego jest moliwe wznie si z dowolnego stanu ponad przypadkowy Los. V 44 7 Na czym polega nasz bd, jeli wszyscy pragn szczliwego ycia? Na tym, e rodki uwaamy za cel, a szukajc szczcia, uciekamy od niego. Bo chocia najwyszym stopniem szczliwego ycia jest cakowity i niezachwianie pewny spokj ducha, to jednak ludzie wynajduj powody do niepokoju i odbywajc usian zasadzkami drog ycia, nie tylko nios ciary, lecz je nawet na siebie cigaj. I tak wci oddalaj si od tego, do czego d, a im bardziej si trudz, tym bardziej przeszkadzaj sobie i cofaj si. To wanie spotyka tych, ktrzy pdz po labiryncie: ju wskutek samego popiechu zaczynaj si bka. V 45 5 Wiemy wzy i wplatamy w nasze sowa dwuznaczny sens, a potem prbujemy rozwika: czy mamy a tyle czasu? Czy umiemy ju y, czy umiemy umiera? Ca moc umysu trzeba zmierza do takiego punktu, gdzie obowizkiem naszym jest zadba o to, by nie wprowadzay nas w bd ni rzeczy, ni sowa.

166

V 45 1213 Przygldnij si kademu czowiekowi z osobna, zastanw si nad ca ludzkoci: nie ma czowieka, ktrego ycie nie miaoby na widoku jutra. Co w tym zego? pytasz. Nieskoczenie wiele. Ludzie bowiem nie yj, lecz dopiero maj y. Wszystko odwlekaj. Chobymy si nawet wysilali, to i tak ycie nas wyprzedzi: teraz zwlekamy, ycie przechodzi obok nas, jakby czyje inne, i chocia koczy si w ostatnim dniu, to codziennie mija. V 47 11 ...Tak postpuj ze sabszym, jak chciaby, aby postpowa z tob mocniejszy. V 47 21 Ludzie szlachetnych obyczajw maj to do siebie midzy innymi, e podobaj si sobie i pozostaj tacy sami. li natomiast s niestateczni, czsto si zmieniaj, lecz nie na lepsze, tylko na co innego. V 48 23 Nikt nie moe y szczliwie, kto dba tylko o siebie, kto wszystko obraca na swoj korzy: jeli chcesz y dla siebie, musisz y dla innych. Gorliwe i niezomne przestrzeganie tego przymierza, ktre czy nas, ludzi z ludmi, i przesdza o tym, e istnieje jakie wsplne prawo dla caego rodzaju ludzkiego, przyczynia si najbardziej do... pielgnowania cilejszych zwizkw przyjani. Kto bowiem ma wiele wsplnego z innym czowiekiem, ten wszystko bdzie mia wsplne z przyjacielem. V 48 12 Dobroci przystoi tylko szczero i prostota. Nawet jeliby nam pozostawao jeszcze wiele ycia, trzeba nim oszczdnie gospodarowa, aby go starczyo na to co konieczne. A wic c to za obd uczy si rzeczy niepotrzebnych przy takim niedostatku czasu! V 49 23 Nieskoczona jest szybko czasu, co jeszcze widoczniejsze si staje dla tych, ktrzy si ogldaj wstecz. Zajci bowiem chwil obecn zostaj wprowadzeni w bd: tak nieznaczne s przejcia w gwatownym upywie czasu. Pytasz, jaka tego przyczyna? Ilekolwiek czasu upynie, zbiera si w tym samym miejscu: wyglda jednako, tworzy jedn cao. Wszystko wpada w t sam otcha. Poza tym nie moe by dugich przerw w tym, co jako cao jest krtkie. Czas naszego ycia jest chwilk, a nawet mniej ni chwilk. Lecz natura jeszcze i z tej odrobiny uczynia sobie igraszk, stwarzajc pozr duszego trwania: czym osobnym uczynia niemowlctwo, osobnym pewne przejcie od dojrzaoci do staroci, osobnym sam staro. Ile stopni umiecia w tej cieni! V 49 910 mier mnie ciga, ucieka ycie: naucz mnie czego przeciwko temu. Spraw, bym ja nie ucieka przed mierci, by ycie nie uciekao ode mnie. Zach do walki z trudem, dodaj cierpliwoci wobec tego co nieuniknione. Rozszerz mi ciasne granice czasu. Naucz, e dobro ycia nie polega na jego dugoci, lecz na uytku z niego, bo moe si zdarzy, i to bardzo czsto si zdarzy, e kto dugo y, niewiele przey. 167

V 50 4 Po c si oszukujemy? Nasze zo nie znajduje si poza nami: jest ono wewntrz nas, tkwi w naszych wntrznociach, i dlatego z takim trudem przychodzimy do zdrowia, e nie wiemy, i jestemy chorzy. Nawet jeli zaczniemy si leczy, to kiedy wypdzimy tak mas zastarzaych chorb? Na razie nie szukamy nawet lekarza, ktry przecie miaby mniej kopotu, gdyby go wezwano do wieej dolegliwoci. Modzi i niedowiadczeni poszliby za nim, gdyby im pokaza waciw drog. Nikogo nie jest trudno zwrci ku naturze, chyba e si cakiem od niej oderwa. V 50 6 Nie ma rzeczy, ktrej nie mona by zdoby wytrwa prac i pilnym staraniem. V 50 79 Uczy si cnt, to oducza si wad. Z tym wiksz ochot powinnimy zabiera si do poprawy siebie, e dobro, ktregomy si raz nauczyli, staje si ju na zawsze nasz wasnoci. Cnoty nie mona si ju oduczy. Sabo tkwi w obcym dla siebie podou to, co z nim sprzeczne, i dlatego daje si usun i wygna; to, co zajmuje swoje waciwe miejsce, pozostaje w nim trwale. Cnota jest zgodna z natur, wady natomiast s jej przeciwne i wrogie. Ale jak nie mona straci cnt raz ju osignitych i atwo ich wtedy przestrzega, tak pierwsze kroki do ich zdobycia s trudne, poniewa waciwoci sabej i chorej duszy jest lk przed nieznanym. Trzeba j wic przymusi, aby raz zacza: potem lekarstwo przestaje by gorzkie. Natychmiast bowiem staje si przyjemne, skoro zaczyna uzdrawia. Dziaanie innych lekarstw dostarcza przyjemnoci dopiero po wyleczeniu, filozofia za jest po rwni i zbawienna, i sodka. V 51 89 Los toczy ze mn walk: nie zamierzam spenia jego rozkazw. Nie oddaj si w jarzmo, a nawet zdobywam si na jeszcze wiksz odwag i zrzucam je z siebie. Nie wolno rozmikcza ducha: jeli ulegn rozkoszy, musz ulegn blowi, musz ulegn trudowi, musz ulegn ubstwu. Podobnie te prawo do mnie bdzie sobie roci faszywa ambicja i gniew: zacznie mnie szarpa tyle namitnoci, e mnie w kocu rozedr. Moim celem jest wolno, trudz si dla takiej nagrody. Co to wolno? pytasz. Nie by niewolnikiem adnej rzeczy, adnej koniecznoci, adnego przypadku, i Los wyzywa do walki. W dniu, w ktrym pojm, e jestem od niego silniejszy, ju niczego nie wskra. Mam go znosi, gdy mam wadz nad mierci? VI 54 45 mier znaczy nie by. Ju wiem, jak to jest. Bdzie to samo po mnie, co byo przede mn. Jeeli jest tam jakowe cierpienie, to musiao te istnie, zanim przyszlimy na wiat. Lecz wtedy nie odczuwalimy adnej mki. Powiedz mi, prosz, czy nie nazwaby wielkim gupcem tego, kto by uwaa, e gorzej dla lampy, gdy zostaa zgaszona, ni przed zapaleniem? Nas rwnie zapala si i gasi: cierpie doznajemy jedynie w owym okresie porednim, a przed nim i po nim jest gboki spokj. Nasz bd, jeli si nie myl, mj Lucyliuszu, pochodzi std, e sdzimy, i mier idzie za nami, gdy ona i poprzedza nas, i ciga. Wszystko, co byo przed nami, jest mierci. Jaka wic rnica, czy w ogle nie zaczniesz ycia, czy te je skoczysz, jeli tak czy owak jedynym wynikiem jest nie by?

168

VI 55 5 Albowiem kto ucieka od wiata i ludzi, kogo skazuje na samotno klska nie spenionych pragnie, kto nie moe znie widoku szczliwszych od siebie, kto kryje si ze strachu jak lkliwe i bezwolne zwierz, ten nie yje dla siebie, lecz, i to jest najohydniejsze, dla odka, spania, rozpusty. Nie zaraz te yje dla siebie, kto nie yje dla nikogo. Jednak konsekwencja i wytrwao w deniu do celu jest rzecz tak wan, e nawet uporczywe nierbstwo zdobywa sobie pewne uznanie. VI 55 8 Miejsce pobytu niewiele stanowi o naszym spokoju. Jedynie duch nadaje wszystkiemu warto. VI 58 2223 Nikt z nas na staro nie jest taki sam jak za modu; nikt z nas rankiem nie jest taki sam jak wczoraj. Cielesno nasza rwie naprzd niczym wartkie rzeki. Wszystko, co widzisz, pdzi pospou z czasem. Nic z tego, co widzimy, nie jest trwae. Nawet gdy mwi o tych zmianach, zmieniam si sam. To o tym mwi Heraklit: Nie mona wej dwa razy do tej samej rzeki. VI 58 36 Saby jest i tchrzliwy, kto pozbawia si ycia z powodu cierpienia, gupi kto yje tylko dla cierpienia. VI 59 2 ...Prawdziwa rado... ma to do siebie, e nie ustaje i nie obraca si w swe przeciwiestwo. VI 59 811 Mdrzec jest obwarowany przeciwko wszelkim atakom, jest czujny, nie cofa si ani wtedy, kiedy spada na niego ndza, ani gdy smutek, ani zniewaga czy bl. Pjdzie nieustraszony i przeciw nim, i midzy nie. A nas pta wiele rzeczy, wiele osabia. Zbyt dugo tkwimy w naszych wystpkach, trudno si z nich oczyci. One bowiem nie tylko splamiy nas, ale i zaraziy. Aby nie przechodzi od jednej myli do drugiej, zapytam o to, co sam rozpatruj czsto: dlaczego tak uparcie trzyma nas w swoich szponach gupota? Przede wszystkim dlatego, e nie walczymy z ni mnie, nie dymy z caych si do ocalenia, nastpnie dlatego, e nie ma w nas dostatecznego przekonania do prawd, jakie odkryli mdrcy, e nie otwieramy swych serc na ich przyjcie i niezbyt gorliwie przykadamy si do tak istotnych rzeczy. W jaki sposb moe nauczy si skutecznie zwalcza swoje wystpki, kto na nauk powica jedynie czas wolny od wystpkw? Nikt z nas nie schodzi w gb. Po powierzchni tylko muskamy, i stale zajtym do jest i zanadto powici filozofii odrobin czasu. To nam gwnie przeszkadza, e prdko stajemy si zadowoleni z siebie: jeli znajdziemy kogo, kto powie, emy dobrzy, rozsdni i cnotliwi, przystajemy na to. Nie wystarcza nam umiarkowana pochwala: wszystkie bezwstydne pochlebstwa, jakimi zostaniemy obsypani, przyjmujemy jako rzecz nalen. Przytakujemy tym, ktrzy utrzymuj, e jestemy wzorem dobroci i mdroci, chocia ich znamy jako bezczelnych kamcw. Tak bardzo ulegamy mioci wasnej, e chcemy by chwaleni za to, czemu jak najbardziej sprzeciwiamy si naszym postpowaniem. Oprawca podczas kani dosyszy, e taki jest bardzo agodny, rabu e taki hojny, a pijak i roz169

pustnik, e taki wstrzemiliwy. Idzie wic za tym, e nie chcemy si zmieni, poniewa wierzymy w swoj doskonao. VI 59 1617 Dusza mdrca jest jak wiat powyej ksiyca: panuje tam wieczna pogoda. Oto jest powd, dla ktrego winiene zosta mdrcem, poniewa on nigdy nie jest pozbawiony radoci. Taka rado rodzi si tylko ze wiadomoci cnt. Nie moe odczuwa radoci nikt, jedynie czowiek mny, jedynie powcigliwy, jedynie sprawiedliwy. Jake to? spytasz. Czy gupcy i li nie raduj si? Nie inaczej, nieli lwy, ktrym si przytrafi er. VI 60 13 O, jake szkodliwe s dla nas yczenia naszych najbliszych! I wanie tym szkodliwsze, im si pomylniej speniy. Ju mnie nie dziwi, e niemal od koyski cigaj nas wszelkie nieszczcia: wzrolimy wrd przeklestw naszych rodzicw. Oby bogowie wysuchali take naszych bezinteresownych modw! Dokde bdziemy baga o co bogw, jakbymy sami nie potrafili utrzyma si przy yciu? Jak dugo bdziemy rozciga swoje uprawy na polach wielkoci ogromnych miast? Jak dugo lud bdzie dla nas ? Jak dugo cae mnstwo okrtw bdzie zwozi zaopatrzenie dla jednego stou, i to przez niejedno morze? Dla wou wystarczy paru morgowe pastwisko; jednego lasu dosy dla wielu soni: tylko czowiek szuka pokarmu na ldzie i morzu. Wic c? Czy natura, ktra daa nam tak niepozorne ciaa, daa nam rwnie tak nienasycony brzuch, e przechodzimy w swej zachannoci najwiksze i najbardziej aroczne zwierzta? Wcale nie. Bo jake mae jest to, co musimy dawa naturze! Mona j przecie zaspokoi byle drobnostk. To nie aknienie naszego odka tak drogo nas kosztuje, lecz nasza podliwo. VI 60 4 ...Niewolnikw brzucha trzeba zalicza do bydlt, a nie do ludzi niektrych za nawet ju nie do bydlt, ale do trupw. yje naprawd, kto jest uyteczny dla wielu, yje naprawd, kto rozporzdza sob; ci natomiast, ktrzy siedz w ukryciu i gnuniej, tak pozostaj w domu jak w grobie. U nich na progu mona wyry w marmurze imiona, oni umarli za ycia. VI 61 1 Przestamy chcie, czegomy chcieli dawniej. Ja przynajmniej staram si o to, bym jako starzec nie chcia tego, czego chciaem w chopictwie. Na to jedno zuywam dni, na to me noce, to jest zadanie moich rozmyla: aby skoczy z dawnymi bdami. D do tego, aby kady dzie by dla mnie jakby caym yciem. Ale, doprawdy, nie api go niby dzie ostatni, patrz na tylko, jakoby mg by ostatni. VI 61 2 Zanim nadesza staro, troszczyem si, aby dobrze y, na staro troszcz si, aby dobrze umrze. A dobrze umrze to znaczy umrze chtnie. VI 61 34 Nie ten jest nieszczliwy, kto czyni co na rozkaz, lecz ten, kto wbrew swojej woli. Wytwrzmy tedy w sobie takie usposobienie, aby chcie tego, czego zada bieg rzeczy, a przede wszystkim, aby bez alu myle o kocu swego ycia. Trzeba si nam pierwej przygotowa 170

do mierci nieli do ycia. ycie jest dostatecznie wyposaone, ale rodkw do niego jestemy nazbyt chciwi: zawsze nam si wydaje i bdzie wydawa, e czego nam brak. Ani lata, ni dni nie stanowi o tym, e ylimy dosy, ale wiadomo. VI 62 12 Kami, ktrzy pragn stworzy pozory, e nawa spraw przeszkadza im w studiach godnych ludzi wolnych; zmylaj sobie zajcia i mno je, i sami si zaprztaj. Lecz ja, Lucyliuszu, jestem wolny od zaj, wolny, i gdziekolwiek si znajd, wszdzie jestem cay mj. Nie oddaj si bowiem sprawom, ale uyczam, i nie szukam okazji do marnowania czasu. I gdziekolwiek si zatrzymam, tam podejmuj swe rozmylania i rozwaam w duchu co poytecznego. Kiedy si udzielam swoim przyjacioom, to i tak siebie nie odbieram sobie ani nie przebywam zbyt dugo z tymi, z ktrymi zwizay mnie jakie okolicznoci lub te obowizek obywatelski, lecz zadaj si tylko z najlepszymi: ku nim, gdziekolwiek yli, w jakimkolwiek stuleciu, l swoje myli. VII 63 2 Dowodw naszego alu szukamy we zach, i nie odczuwamy przy tym smutku, lecz przekazujemy si nim. Nikt si nie smuci dla siebie. O nieszczsna gupoto! Nawet w smutku jest jaka prno. VII 63 12 Lepiej poszuka sobie nowego przyjaciela ni paka po dawnym.

*
...Kto nie umierzy swojego cierpienia rozumem, tego pocieszy czas. Lecz dla czowieka mylcego najbardziej haniebnym lekarstwem na smutek jest znuenie smutkiem. VII 65 1618 ...Ciao nasze jest brzemieniem i kar dla ducha: uciska go ono i drczy, jest on sptany, jeli nie przyjdzie filozofia i nie kae mu odetchn widokiem wszechrzeczy i nie skieruje go od spraw przyziemnych ku boskim. Ona jest jego wolnoci, ona swobod. Dziki niej duch niekiedy wymyka si z wizienia, w ktrym jest trzymany, i orzewia si niebem. Podobnie jak rzemielnicy, wykonujcy jak delikatniejsz robot, nuc wyteniem oczu, zwaszcza przy skpym i niepewnym wietle, wychodz na ulic i w jakim miejscu przeznaczonym na wypoczynek dla ludu, ciesz swe oczy penym blaskiem soca: tak i duch zamknity w tym smutnym i mrocznym mieszkaniu, ilekro tylko moe, zmierza w przestworza i odpoczywa w kontemplacji wszechrzeczy. Mdrzec i zwolennik mdroci tkwi co prawda w swym ciele, lecz oddala si od niego sw najlepsz czstk i zwraca swe myli ku rzeczom wyszym. VII 65 2122 Wyszy jestem i zrodzony do rzeczy wyszych nili suenie swemu ciau, na ktre patrz nie inaczej jak na jakie pta naoone mojej wolnoci. Uywam go wic jako tarczy przeciwko ciosom Losu, aby si na nim zatrzymay, i nie dopuszczam, bym poprzez nie otrzyma jak ran. Ono jest tym, co moe we mnie dozna krzywdy. Lecz w tym niewolniczym

171

mieszkaniu przebywa duch wolny. Nigdy mnie to miso moje nie przymusi do strachu ani do udawania, ktre niegodne jest czowieka szlachetnego, nigdy nie bd kama, aby zaszczyci to mizerne ciao. Gdy zechc, zerw z nim przymierze. Lecz tymczasem, dopki jestemy przykuci do siebie, i tak nie bdziemy rwnymi wsplnikami: duch przywaszczy sobie wszelkie prawa. Gwarancj wolnoci jest pogarda dla wasnego ciaa. VII 65 2324 Sia sprawcza, ktra jest Bogiem, potniejsza jest i bardziej cenna ni materia, podporzdkowana Bogu. Jakie miejsce zajmuje Bg we wszechwiecie, takie w czowieku duch. VII 66 89 ...Nie znajdziesz niczego bardziej prawego od prawoci, niczego prawdziwszego od prawdy, bardziej umiarkowanego od umiaru. Wszelka cnota ma swoist miar. Miara za taka jest wielkoci sta: a wic stao nie moe ju postpi naprzd, tak samo jak ufno, prawda lub wierno. C moe przyby temu co doskonae? Nic, albo te nie byo doskonae to, czego przybyo: a wic z pewnoci i cnoty, do ktrej mona co doda, jeszcze nie ma. VII 66 12 Wszystkie rzeczy ludzkie karlej, upadaj, ulegaj zniszczeniu, rosn, wyczerpuj si i dopeniaj. Skutkiem tego tak niepewnego losu jest ich nierwno. Rzeczy boskie maj natur jednorodn. Rozum za nie jest niczym innym jak czstk boskiego tchnienia zanurzon w ludzkim ciele. Jeli rozum jest czym boskim i nie ma nic dobrego bez rozumu, to wszelkie dobro jest rzecz bosk. VII 66 1920 ...Istnieje wielka rnica midzy radoci a smutkiem; jelibym mia wybiera, to bym pragn tej pierwszej, a drugiego unika. Rado jest zgodna z natur, a smutek sprzeczny. Dopki si ocenia je podug takiej miary, oddziela je wielka odlego, ale gdy si doszo do cnoty, jest ona zawsze jednaka: zarwno idca przez rado, jak i przez smutek. Udrka i smutek lub jaka inna przykro nie maj tu adnego znaczenia. Zostaj bowiem stumione przez cnot. Jak blask soneczny przymiewa pomniejsze wiata, tak i cnota swoj potg ciera i przezwycia smutki, przykroci, krzywdy, i gdziekolwiek ona zabynie, tam ganie wszystko, co si zjawia bez niej. Niewygody ycia, z ktrymi styka si cnota, nie znacz dla niej wicej ni krople deszczu dla morza. VII 66 26 Ojczyzn kocha si nie dlatego, e wielka, ale dlatego, e wasna. VII 66 3536 ...Rozum jest sdzi dobra i za: to co obce i zewntrzne uwaa za niewane, a to co ani dobre, ani ze, uznaje za znikome i bahe dodatki. Dla niego bowiem wszelkie dobro mieci si w duszy. Lecz jedne dobra traktuje jako podstawowe i dy do nich z rozmysu, jak na przykad zwycistwo, dobre dzieci, bezpieczestwo ojczyzny. Niektre uznaje za podrzdne, gdy ujawniaj si jedynie w przeciwnociach, jak na przykad pogodzenia si z cik chorob albo wygnaniem. Jeszcze inne zalicza do porednich, ktre nie bardziej s zgodne z natur nili sprzeczne z ni, jak na przykad uwany chd czy ukadny sposb siadania. 172

VII 66 41 Rzeczy, ktre s wynikiem przypadku, nios z sob najwicej rnic. Oceniane s bowiem wedle korzyci uytkownikw. Jedyn zasad dobra jest zgodno z natur. VII 66 43 Mona powiedzie, e jedni schodz ze wiata lepiej, inni gorzej: jednake sama mier jest dla wszystkich jednaka. Drogi, jakimi ludzie zbliaj si do koca, s rne, ale koniec jest jeden i ten sam. Niczyja mier nie jest wiksza lub mniejsza. Stosuje ona wobec wszystkich t sam miar: koczy ich ycie. VII 67 10 Gdy kto mnie znosi tortury, czyni uytek z wszelkich cnt. By moe, jedna tylko cierpliwo jest wwczas szczeglnie widoczna i najbardziej wychodzi na jaw. Lecz jest tam rwnie mstwo, ktrego gazie stanowi cierpliwo, wytrwao i wytrzymao. Jest tam rozwaga, bez ktrej nie mona podj adnej decyzji i ktra doradza, aby jak najdzielniej znosi to, czego nie mona unikn. Jest tam stao, ktra nie daje si zepchn z pozycji i nie porzuca postanowie pod wpywem adnej przemocy. Jest tam w nierozczny orszak cnt: kadego szlachetnego czynu dokonuje co prawda jedna cnota, ale za zgod wszystkich pozostaych. Co za pochwalaj wszystkie cnoty, chocia wydaje si dzieem tylko jednej z nich, to jest rzecz podan. VII 69 45 Nie ma za bez jakiej zapaty: chciwo obiecuje pienidze, ch uycia liczne i rozmaite rozkosze, ambicja purpur i poklask, a przez to wadz i wszystko, co daje wadza. Wystpki kusz ci nagrod, ale ty masz y bez adnej nagrody. VII 69 6 Nikt nie umiera inaczej jak tylko przeznaczon mu mierci. Ponadto moesz jeszcze rozway tak myl: nikt nie umiera kiedy indziej jak tylko w przeznaczonym dniu. Nie tracisz nic z twojego wasnego czasu. Ten bowiem, ktry zostawiasz, naley do innych. VIIIXIII 70 46 ...Jednych ycie bardzo prdko przywiodo do miejsca, do ktrego musieli przyj nawet z ociganiem, innych za skruszyo i ugotowao. Nie zawsze, jak wiesz, naley kurczowo trzyma si ycia. Bo nie samo ycie jest dobrem, lecz dobre ycie. Dlatego mdrzec yje, dopki powinien, a nie dopki moe. Bdzie bra pod uwag, gdzie ma y, z kim, w jaki sposb i w jakim celu. Zawsze bdzie si zastanawia, jakie jest jego ycie, a nie jakie dugie. Jeli spotyka go wiele utrapie i rzeczy mccych spokj, wwczas sam odchodzi. I nie czeka z tym na ostateczn konieczno, lecz gdy tylko Los zaczyna budzi w nim podejrzenia, pilnie rozwaa, czyby nie naleao skoczy ju w owym dniu. Sdzi, e nie ma dla adnego znaczenia, czy sam sobie pooy kres, czy go przyjmie, i czy stanie si to wczeniej czy pniej. Nie lka si tego niczym wielkiej straty: nikt nie moe straci zbyt wiele, jeli wie, e ycie i tak wycieka z niego kropla po kropli. Nie jest wane, czy si umrze wczeniej czy pniej, lecz wane jest, czy si umrze dobrze czy le. A dobrze umrze to znaczy uciec przed niebezpieczestwem zego ycia.

173

VIIIXIII 70 1112 Kiedy zewntrzna sia zwiastuje nam mier, nie mona o tym orzeka niczego w sposb oglny, czy mianowicie naley si z ni pospieszy, czy oczekiwa jej biernie. Istnieje bowiem wiele okolicznoci, ktre mog nas skoni w jedn lub w drug stron. Jeli jednemu rodzajowi mierci towarzysz mczarnie, a drugi jest prosty i atwy, dlaczego bym nie mia skorzysta z tego drugiego? Jak przed podr morsk wybior statek, a przed zamieszkaniem dom, tak i przed odejciem z ycia wybior sobie mier. Poza tym jeli dusze ycie niekoniecznie jest lepsze, to z pewnoci dusze umieranie jest gorsze. W adnej sprawie nie powinnimy bardziej by ulegli duszy jak w sprawie mierci. Niechaj dusza idzie za swoim pierwszym porywem: czy zapragnie miecza, czy powroza, czy trucizny wypeniajcej yy, niechaj dokona swojego dziea i niech zamie okowy niewoli. Kady powinien rwnie innym przyzna prawo do ycia, sobie prawo do mierci: najlepsza jest mier, ktr si wybiera. VIIIXIII 70 1415 Znajdziesz nawet nauczycieli mdroci, ktrzy twierdz, e nie naley zadawa gwatu wasnemu yciu i ktrzy uwaaj, e samobjstwo jest czynem bezbonym: naley oczekiwa takiego koca, powiadaj, jaki przeznaczya nam natura. Ten, kto tak mwi, nie widzi, e odcina ludziom drog do wolnoci. Wieczyste Prawo nie uczynio niczego lepszego ni to, e dao nam tylko jedno wejcie do ycia, a wyj bardzo wiele. Mam wic czeka na okrutn chorob lub na okrutnego czowieka, gdy mog sam utorowa sobie drog poprzez cierpienia i pozby si nieszcz? Jest to jedyny powd, dla ktrego nie moemy si ali na ycie: ono nikogo nie trzyma. Pooenie czowieka jest dobre, poniewa nikt nie jest nieszczliwy jak tylko z wasnej winy. Chcesz yj. Nie chcesz wolno ci wrci tam, skd przyszede. VIIIXIII 71 1314 Wszystko ma swoj por: rodzi si, ronie, ginie. Ciaa niebieskie, ktrych obroty moesz ledzi na niebie, a rwnie ta ziemia, z ktr zostalimy zczeni i na ktrej umieszczono nas jako na czym najbardziej trwaym, zniszczej i min. Wszystko ma swoj staro: nierwnymi drogami czasu natura w to samo miejsce odsya. Cokolwiek istnieje, nie bdzie istniao, jednak nie zginie, lecz zostanie rozoone na czstki. Wedug nas rozkad oznacza mier. Widzimy bowiem to co najbliej: tpy umys, zaprzedajcy si ciau, nie siga ani odrobin dalej. W przeciwnym razie mniej znisby koniec swj wasny i swoich najbliszych, gdyby oczekiwa, e jak wszystko, tak ycie i mier nastpuj na przemian, e si rozkada to co zoone, a rozoone na nowo skada, i e wieczna potga Boga, ktry rzdzi wszechwiatem, polega na takim wanie dziaaniu. VIIIXIII 71 2427 Rzeczy wielkie naley ocenia wielkodusznie, inaczej ich skaz bdzie si wydawao to, co stanowi nasz. Tak te przedmioty cakiem proste, jeli zanurzy je w wodzie, daj patrzcym zudzenie, e s krzywe i zaamane. Chodzi nie tylko o to, co widzisz, lecz take, jak widzisz: umys nasz jest przymiony, jeli idzie o postrzeganie prawdy. Znajd mi modzieca nie zepsutego i o ywym umyle: orzeknie on, e szczliwszy wydaje mu si ten, kto dwiga wszelkie przeciwnoci z nieugitym karkiem, kto staje ponad Losem. Nic dziwnego, e nie wpada si w trwog w spokojnych czasach; podziwiaj jednak, e kto podnosi z otuch gow, kiedy wszyscy s przygnbieni, e stoi, kiedy wszyscy padaj plackiem. Co jest zego w torturach, co zego w innych rzeczach, ktre nazywamy przeciwnociami? To, jak sdz, e duch wtedy sabnie, ugina si i ulega. Nic z tego nie moe si przytrafi mdrcowi: stoi on

174

prosto pod wszelkim uciskiem. Nic go nie pomniejsza; nic z tego, co musi znosi, nie sprawia mu przykroci. Nie ali si bowiem, e spado na niego to, co w ogle moe spa na czowieka. Zna swoj si. Wie, e urodzi si po to, aby dwiga brzemi. Nie wyczam mdrca z gromady ludzkiej ani nie oddalam od niego cierpie, niby od jakiej skay, ktra nie dopuszcza do siebie adnego uczucia. Pamitam, e skada si on z dwch czci: jedna jest bezrozumna, i ta naraona jest na mki, ogie i bl; druga jest rozumna, i ta przekonania ma niezachwiane, jest nieulka i niepokonana. Na niej opiera si owo najwysze dobro ludzkie. Zanim jednak osignie si jego peni, umys miota si w niepewnoci; lecz kiedy stanie si ono doskonae, owa stao umysu jest nienaruszalna. VIIIXIII 71 30 Wprawdzie mdrzec zwycia Los swoj cnot, lecz wielu uprawiajcych filozofi daje si niekiedy zastraszy pod wpywem najlejszych pogrek. I tutaj wanie tkwi nasz bd, e tego samego damy od mdrca i od czowieka, ktry dopiero zdobywa mdro. Wci siebie przekonuj do rzeczy, ktre pochwalam, ale jeszcze nie przekonaem. A jelibym nawet przekona, to i tak nie bybym jeszcze do przygotowany ani wywiczony, aby moje przekonania mogy si przeciwstawi wszelkim przypadkom. VIIIXIII 71 37 Kiedy wreszcie uda nam si wzgardzi zym i dobrym Losem, kiedy wreszcie, stumiwszy wszelkie namitnoci i zapanowawszy nad nimi, uda nam si wyrzec to sowo: zwyciyem? Pytasz, kogo miabym zwyciy? Ani Persw, ani kresowcw Medii, ani jakich wojowniczych istot, jeli s, spoza granic Dahw, ale chciwo, prno i strach przed mierci, ktry zwycia nawet zwycizcw wiata. VIIIXIII 72 7 Powiem teraz, jak wyobraam sobie czowieka zdrowego duchowo: poprzestaje on na sobie, ufa sobie i wie, e wszelkie pragnienia ludzkie, wszelkie dobrodziejstwa, i wywiadczane, i podane, nie znacz nic dla osignicia szczliwego ycia. Albowiem to, do czego mona co doda, jest niedoskonae. A z czego mona co uj, nie jest wieczne. Ten, czyja rado ma by trwaa, niech j znajdzie w sobie. Wszystko za, o co tak zachannie zabiega gawied, ma swoje przypywy i odpywy. Los nie daje niczego na wasno. Ale i dary Losu wtedy dopiero ciesz, jeli je rozum miarkuje i przyrzdza. On to zaleca nawet te dobra zewntrzne, ktrych niepowcigliwe uywanie przynosi przykro. VIIIXIII 73 1516 Bogowie nie s pogardliwi ani zazdroni: dopuszczaj do siebie i wycigaj rk do tych, ktrzy si ku nim wznosz. Dziwisz si, e czowiek idzie do bogw? To Bg przychodzi do ludzi, a nawet cilej, wstpuje w ludzi: nie ma duszy dobrej bez Boga. W ludzkich ciaach rozsiane s nasiona boskie, ktre na dobrej uprawie wschodz podobne do swego rodu i rosnc rwnaj si z tym, z kogo powstay. Natomiast za uprawa zabija, nie inaczej ni jaowa i bagnista ziemia, i wydaje potem plugastwo zamiast owocw. VIIIXIII 74 1012 Ktokolwiek chce by szczliwy, powinien uwaa, e jedynym dobrem jest cnota. Jeli bowiem uznaje, e jest jakie inne dobro, to przede wszystkim le sdzi o Opatrznoci, poniewa wiele nieszcz spotyka ludzi sprawiedliwych i poniewa wszystko, cokolwiek nam 175

ona daa, jest krtkotrwae i ograniczone w porwnaniu z wiecznoci wszechwiata. Z tego narzekania wynika niewdziczno nasza w ocenie dobrodziejstw boskich: alimy si, e nie otrzymujemy ich na zawsze, e jest ich niewiele, e s niepewne i przemijajce. Oto dlaczego nie chcemy ani y, ani umrze: nienawidzimy ycia, lkamy si mierci. Wszystkie nasze postanowienia s pynne, i nie moe nas zadowoli adna pomylno. Przyczyn tego jest, e nie dosigamy owego bezmiernego i niezrwnanego dobra, na ktrym z koniecznoci musiaoby si skoczy nasze pragnienie, gdy powyej szczytu nie ma ju nic. Pytasz, dlaczego cnota nie odczuwa adnego braku? Raduje si bowiem z tego, co ma, nie poda tego, czego nie posiada. Niczego dla niej za mao, gdy wszystko jej wystarcza. VIIIXIII 74 1619 Zachowujmy najwysze dobro w duszy: traci ono warto, jeli przechodzi z najlepszej czci naszego jestestwa do najgorszej i jeli jest przekazane zmysom, ostrzejszym przecie u niemych zwierzt nili u ludzi. Najwyszego naszego szczcia nie naley opiera na przyjemnociach ciaa: prawdziwe dobra s te, ktrych udziela rozum, one s trwae i wieczne, nie mog zgin, ani nawet zmale, ani osabn; inne, to dobra mniemane i chocia maj wspln nazw z prawdziwymi dobrami, to jednak nie wykazuj cech dobra. Nazywajmy je wic korzyciami i by posuy si naszym jzykiem rzeczami wartymi wyboru. Bdmy jednak wiadomi, e stanowi one nasz nabyt wasno, a nie czci nas samych: niechaj nale do nas, ale tak, bymy pamitali, e s poza nami. Jeli nawet nale do nas, zaliczajmy je do rzeczy podrzdnych i marnych, z powodu ktrych nikt si nie powinien wywysza. C bowiem gupszego ni chepi si tym, czego kto sam nie zrobi? Wszystkie te dobra niechaj przypadn nam w udziale, lecz niech nie zrastaj si z nami, aby mogy odczy si od nas nie pozostawiajc adnej rany, kiedy zostan nam zabrane. Uywajmy ich, lecz nie przechwalajmy si nimi, a uywajmy oszczdnie, jak gdyby byy tylko dane nam na przechowanie i miay si wymkn. Ktokolwiek korzysta z nich nierozumnie, nie utrzyma ich dugo. Bo nawet samo szczcie ciy, jeli nie zna umiaru. Kto zawierzy tym znikomym dobrom, zostaje przez nie szybko opuszczony, a wci si martwi, eby si to nie stao. Niewielu ludziom dane byo spokojnie pozby si swego szczcia. Inni upadaj wraz z tym, co ich wyrniao, i to samo ich zwala, co wynioso w gr. VIIIXIII 74 34 Wszystko, co przeszo i co ma przyj, jest nieobecne. Nie odczuwamy ani jednego, ani drugiego. Bl za pochodzi jedynie z tego, co odczuwasz teraz. VIIIXIII 75 18 Jeeli kiedy wydostaniemy si z tego bagna ku owej szczytnej wzniosoci, czeka nas spokj ducha i doskonaa wolno od porzuconych bdw. Pytasz, co znaczy ta wolno? Znaczy oto nie lka si ni ludzi, ni bogw, nie chcie niczego co haniebne albo nadmierne, mie nad sob samym wadz najwysz. Nieocenione to dobro sta si swoim wasnym panem. VIIIXIII 76 3 Trzeba si uczy, dopki nie wiesz, a jeli wierzy przysowiu dopki yjesz. VIIIXIII 77 4 Podr bdzie nie dokoczona, jeli staniesz w poowie drogi lub przed wyznaczonym miejscem; ycie, jeli uczciwe, nie jest nie dokoczone. Gdziekolwiek je zakoczysz, jeli 176

dobrze zakoczysz, bdzie ono skoczon caoci. Czsto za trzeba je koczy zarwno odwanie, jak i bez szczeglnie wanych powodw. VIIIXIII 78 13 Nie powikszaj wagi swoich nieszcz i nie przydawaj sobie ciaru skargami.

*
Kady jest na tyle nieszczliwy, na ile si za takiego uwaa. VIIIXIII 79 13 Sawa jest cieniem cnoty: towarzyszy cnocie nawet wbrew jej woli. Lecz podobnie jak cie niekiedy nas wyprzedza, niekiedy za idzie tu za nami lub zostaje daleko z tyu, tak i sawa niekiedy poprzedza nas i ukazuje si w peni, niekiedy trzyma si z tyu, i tym wiksza jest im pniejsza, gdy ju ustpia zawi. VIIIXIII 79 18 ...Prawda z kadej swej strony jest taka sama. W kamstwie nic pewnego. Kamstwo jest cieniutk powok: jeli uwanie si przyjrzysz, przewieca. VIIIXIII 80 10 Jeli chcesz dowiedzie si prawdy o sobie, od na bok swoje pienidze, dom, urzd, i wejrzyj w siebie: jaki jeste, wierzysz teraz cudzym opiniom. VIIIXIII 81 2 ycie szybko pogry si w leniwym bezwadzie, jeliby trzeba zaniecha wszystkiego, co sprawia przykro... VIIIXIII 81 14 Czsto dar jest niewielki, ale skutek z niego ogromny. VIIIXIII 82 45 Gdziekolwiek si skryjesz, wszdzie otoczy ci wrzawa ludzkiego nieszczcia. Jest wiele za zewntrznego, ktre nas osacza, aby nas zwie albo pognbi; jest i wewntrz nas wiele tego, co drczy wpord samotnoci. Trzeba si wic obwarowa filozofi jakoby niezdobytym murem, ktrego tysicem machin nie skruszy Los. Duch, ktry odrzuci rzeczy zewntrzne, stoi w niedostpnym miejscu i broni si w swojej warowni: wszystkie pociski padaj poniej niego. Los nie ma tak dugich rk, jak sdzimy: nie pochwyci nikogo, kto sam nie lgnie do niego. VIIIXIII 83 2021 Kiedy nadmierna ilo wina opanuje umys, wynurza si cae ukryte zo. Opilstwo nie rodzi wad, ale je wydobywa. Wtedy rozpustnik nie szuka nawet sypialni, ale bezzwocznie folguje swym dzom we wszystkim, czego si domagaj. Wtedy bezwstydnik wyznaje i rozga-

177

sza swoj chorob. Wtedy gwatownik nie powciga ni jzyka, ni rki. Wtedy w zarozumialcu ronie pycha, w czowieku twardym okruciestwo, a w zawistniku nienawi. Wtedy kada wada rozdyma si i wychodzi na jaw. Dodaj tu jeszcze niewiadomo siebie, bekotliwe i niezrozumiae wyrazy, bdny wzrok, niepewny chd, zawrt gowy, rozkoysane ciany niby od jakiego wiru krccego caym domem, ble odka, kiedy wino si burzy i rozsadza wntrznoci. VIIIXIII 83 22 Pomyl o klskach, jakie wywoao publiczne pijastwo: ono wydao w rce wrogw nawet niezwykle dzielne i waleczne narody, ono otwaro mury miast, bronione zaciekle w dugoletniej wojnie, ono najbardziej hardych i nie znoszcych jarzma poddao cudzej wadzy, ono niepokonanych w boju zwyciyo winem. VIIIXIII 84 13 Do wszystkiego, co zdaje si zajmowa wysokie miejsce pord rzeczy ludzkich choby naprawd byo drobne i wyrniao si tylko w porwnaniu z czym najmniejszym dochodzi si trudnymi i stromymi ciekami. Droga do najwyszych godnoci jest wyboista: lecz jeli zechcesz wspi si na ten szczyt, ktrego nie siga nawet Los, ujrzysz co prawda pod swymi stopami wszystko, co uchodzi za najwyniolejsze, a jednak wejdziesz na w wierzchoek po rwnej drodze. VIIIXIII 85 28 Pytasz, co to jest zo? Jest to uleganie rzeczom nazywanym zymi i wyrzekanie si dla nich wasnej. wolnoci, dla ktrej naley wycierpie wszystko.

*
Mstwo to najstaranniejsze osanianie siebie, ale i najcierpliwsze znoszenie, tego, co ma faszyw posta za. VIIIXIII 87 2326 Jak wielu nie wstydzi si kradziey, a jak wielu chepi si cudzostwem! Albowiem karane s drobne witokradztwa, a wielkie obnosz si w triumfie. Dodaj jeszcze, e jeli witokradztwo w ogle z jakiegokolwiek wzgldu jest dobre, bdzie take czcigodne i bdzie nazwane dobrym uczynkiem, bo takie jest nasze postpowanie. Ale nikt z ludzi nie zgodzi si z tym rozumowaniem. Tak wic dobro nie moe powstawa ze za. Jeeli bowiem, jak mwicie, witokradztwo jest zem jedynie dlatego, e przynosi wiele nieszcz, przeto jeeli uwolnisz je od kary, jeeli przyrzekniesz mu bezpieczestwo, bdzie w caoci dobre. A przecie najcisza kara za zbrodnie tkwi w nich samych. Mylisz si, powiadam, jeeli j odsuwasz do czynnoci kata lub do czasu uwizienia: zbrodnie s karane natychmiast po czynie, a raczej w momencie czynu. Nie rodzi si zatem dobro ze za, nie bardziej jak figa z oliwki. Pd odpowiada nasieniu, dobre nie moe zwyrodnie. Jak cnota nie rodzi si z niegodziwoci, tak te i dobro nie rodzi si ze za. Albowiem tym samym jest cnota i dobro. VIIIXIII 87 32 Wszelkie dobra, jak przystoi, s bezwinne: s czyste, nie psuj dusz, nie niepokoj. Wy-

178

wyszaj wprawdzie i dodaj znaczenia, ale bez pychy. Dobra wywouj ufno, bogactwa zuchwao. Dobra rodz wielkoduszno, bogactwa but. Buta za nie jest niczym innym jak faszywym pozorem wielkoci. VIIIXIII 88 12 Chcesz wiedzie, co myl o sztukach wyzwolonych? Nie podziwiam adnej, ktra dy do pienidzy, adnej nie zaliczam do rzdu dbr. S to intratne zajcia, o tyle poyteczne, o ile uzdatniaj umys, a nie przykuwaj go do siebie. Trzeba pozostawa przy nich tak dugo, jak dugo umysu nie sta na adne wiksze dokonania: s to nasze pierwociny, a nie prawdziwe dziea. Rozumiesz, dlaczego nazwano je sztukami wyzwolonymi: poniewa godne s czowieka wolnego. Zreszt jedna tylko sztuka jest naprawd wyzwolona: ta, ktra czowieka wyzwala. Jest to sztuka mdroci, wzniosa, bohaterska, wielkoduszna. Inne to bahostki i dziecinada. VIIIXIII 88 2829 Umys osiga doskonao dziki jednej rzeczy: dziki niezmiennej wiedzy o tym co dobre i ze...

*
Mstwo ma w pogardzie wszystko, co wywouje strach; na rzeczy przeraajce i zagraajce naszej wolnoci spoglda z gry, wyzywa je, amie... VIIIXIII 88 46 Czym wic jestemy? Czym jest to, co nas otacza, karmi, utrzymuje? Caa natura jest prnym albo zudnym cieniem. Nieatwo byoby mi powiedzie, kto mnie bardziej gniewa: czy ci, ktrzy twierdz, e nic nie wiemy, czy te ci, ktrzy nam nie zostawiaj nawet tej wiedzy, e nic nie wiemy. XIV 89 4 Mdro jest doskonaym dobrem umysu ludzkiego. Filozofia, to mio i denie do mdroci. Filozofia zmierza do celu, ktry mdro ju osigna. Jasne jest, skd nazwa filozofii. Sam bowiem nazw wyznaje ona sw mio. XIV 90 16 To co konieczne zapewniaj nam proste starania: trudu wymaga zbytek. Nie szukaj sztucznych wymysw: id za natur. Ona nie chce, aby si ludzie miotali na wszystkie strony. Wyposaa nas we wszystko, do czego zmusza. XIV 90 19 Zbytek sprzeniewierza si naturze. Codziennie sam siebie podnieca, narasta przez tyle wiekw i wspomaga wystpki swoj pomysowoci. Z pocztku pragn rzeczy niepotrzebnych, pniej przeciwnych naturze, a w kocu uczyni dusz niewolnic ciaa i kaza jej suy jego dzom.

179

XIV 90 3839 Chciwo spowodowaa ubstwo i podajc wielu rzeczy, utracia wszystko. A choby staraa si teraz odzyska straty, choby dodawaa jedne pola do drugich, rugujc ssiada albo przez wykup, albo gwatem, choby powikszaa swoje woci do rozmiaru caych prowincji i choby nazywaa swoj wasnoci ziemie mierzone dug podr, to jednak adne rozszerzanie granic nie przywiedzie nas z powrotem tam, skdemy odeszli. XIV 91 35 Nieoczekiwane nieszczcia przytaczaj nas bardziej: niezwyko powiksza wag klsk, i kady czowiek dotkliwiej odczuwa to, czym jest zaskoczony. Dlatego nic nie powinno by dla nas niespodziank. Nasza myl musi uprzedza wszystko i bra pod uwag nie to, co zwyko si zdarza, lecz to, co si moe zdarzy. Czy istnieje co, czego by Los, jeli zechce, nie mg powali w samym rozkwicie? Czeg nie atakuje i czym nie wstrzsa tym gwatowniej, im co bardziej olniewajco byszczy? C dla niego jest niedostpne lub trudne? Nie zawsze najeda t sam drog, nie zawsze nawet z ca potg: raz powouje przeciwko nam nasze wasne rce, kiedy indziej poprzestajc na swoich siach, obmyla dla nas prby bez widocznego sprawcy. Nie traci adnej okazji: nawet pord rozkoszy powstaj rda cierpienia. XIV 91 7 Ani w sprawach prywatnych, ani publicznych nie ma nic pewnego, i losy ludzi i miast tocz si zmienn kolej. Nawet wrd zupenego spokoju lgnie si strach, a gdy nie istniej zewntrzne przyczyny zamtu, nieszczcia wybuchaj stamtd, skd ich bynajmniej nie oczekiwano. Krlestwa, ktre przetrway tak wojny domowe, jak i zewntrzne, upadaj bez adnego naporu. Ktre pastwo zachowao do koca swoj pomylno? Trzeba wic bra pod uwag wszystko i hartowa ducha przeciwko wszystkiemu, co si moe zdarzy. XIV 91 8 Miejmy przed oczyma wszelkie odmiany doli czowieczej i przedstawiajmy sobie w myli nie tylko takie, jakie si czsto zdarzaj, lecz i najgorsze, jakie si mog zdarzy, jeeli nie chcemy da si pognbi ani zaskoczy przez owe rzadkie przypadki i jakoby bez precedensu: trzeba w peni rozwaa Los. XIV 91 12 To jedno tylko wiem: wszystkie dziea miertelnych skazane s na miertelno, yjemy wrd rzeczy, ktre maj min. XIV 91 13 Czsto krzywda sprowadza lepszy Los. Wiele rzeczy runo, aby wznie si wyej. XIV 91 1516 Niech umys nasz sposobi si do rozumienia i cierpliwego znoszenia swej doli i niechaj wie, e nie ma rzeczy, na jak by si nie way Los, ktry wada tak samo pastwami, jak i wadcami, majcy w swej mocy tak samo miasta, jak poszczeglnych ludzi. Nie oburzajmy si na to. Przyszlimy na taki wiat, w ktrym si yje pod takimi prawami. Podoba si bd posuszny. Nie podoba si odejd dowoln drog. Oburzaj si, jeli co niesprawiedliwego 180

ustanowiono wycznie dla ciebie. Lecz jeli to prawo koniecznoci wie zarwno najwikszych jak i najmniejszych, pogd si z Przeznaczeniem, rozpraszajcym wszystko. Nie trzeba mierzy nas miar mogi ani grobowcw rnej wielkoci, ktre si cign wzdu drogi: popi zrwnuje wszystkich. Rodzimy si nierwni, umieramy rwni. XIV 91 2021 Tak samo bez powodu obawiacie si opinii, jak i tego, czego bycie si nie lkali nigdy, gdyby wam nie kazaa opinia. Czy czowiek prawy, ktrego oczerniono oszczerczymi plotkami, moe ponie jaki uszczerbek? Niech tedy nawet mierci nie szkodzi to w naszych oczach: ona te podobno ma brzydki zapach. Nikt z tych, ktrzy j oskaraj, nie dowiadczy jej. A przecie lekkomylnoci jest potpia to, czego si nie zna. Wiadomo jednak, ilu ludziom mier jest pomocna, ilu wyzwala od mczarni, ndzy, alw, udrki, nudy. Nikt nie ma wadzy nad nami, dopki my posiadamy wadz nad mierci. XIV 92 2425 Cnota jest tak wielkim dobrem, e nie odczuwa ona takich znikomych przykroci, jak krtko ycia, bl czy rne dolegliwoci cielesne. Rozkosz za, ta niewarta jest nawet spojrzenia. C jest szczeglnego w cnocie? To, e si nie martwi o przyszo ani nie liczy swoich dni: w dowolnej najkrtszej chwili osiga wieczne dobra. Niewiarygodne nam si to wydaje i wykraczajce poza natur ludzk. Bo wielko cnoty mierzymy nasz saboci i naszym wadom nadajemy jej imi. XV 93 8 Pytasz, jaka jest najwiksza miara ycia? y a do osignicia mdroci. Kto dochodzi do niej, osiga cel najwaniejszy, cho nie najdalszy. miao jednak moe si chlubi tym i dzikowa bogom, a take sobie samemu, i uwaa si za wierzyciela natury, dlatego e istnia. I bdzie susznie uwaa si za wierzyciela: zwraca jej bowiem lepsze ycie, nili otrzyma. Stworzy wzr dzielnego czowieka, ukaza jego przymioty i jego wielko. Gdyby mg doda co jeszcze, byoby to podobne do tego, co ju by ukaza. XV 93 12 mier idzie po wszystkich: zabjca pjdzie po zabitym. I bdzie cakiem niewane to, o co si zabiegao z takim niepokojem. Bo c ma do rzeczy, e bdziesz dugo unika tego, czego i tak nie moesz unikn? XV 94 13 Istniej dwa powody, dla ktrych schodzimy na manowce: albo jest w naszej duszy zo nagromadzone wskutek opacznych przekona, albo jeli nawet nie jest ona owadnita przez faszywe wyobraenia, to jest skonna do faszu i szybko ulega zepsuciu pod wpywem pozorw, ktre j pocigaj w niewaciwym kierunku. Dlatego te winnimy albo cakowicie wyleczy nasz chor dusz i wyzwoli od bdw, albo zawczasu j opanowa, gdy jeszcze od nich wolna, ale skora do zego. Jedno i drugie mona osign dziki naukom filozofii. XV 94 17 Pomidzy obdem zbiorowym a takim, ktry wymaga opieki lekarskiej, nie ma innej rnicy jak tylko ta, e ten ostami jest skutkiem choroby, a tamten faszywych przekona. Jedna odmiana szalestwa ma rdo w stanie zdrowia, druga w zym zdrowiu duszy. 181

XV 94 19 Oku nie potrzeba zachty ani nawet rady do chwytania swoistoci kolorw, a ju biay od czarnego odrni ono bez adnej wskazwki. Natomiast dusza potrzebuje wielu poucze, aby wiedzie, co robi w yciu. XV 94 46 Dwie rzeczy daj duszy najwiksz si: wierno prawdzie i wiara w siebie. Jedno i drugie jest wynikiem napomnie. Zazwyczaj bowiem ludzie im wierz, a kiedy ju uwierz, dusza nabiera wielkiej otuchy i napenia si wiar w siebie. XV 94 54 Nikt nie popenia bdw sam dla siebie, lecz rozsiewa gupot pomidzy najbliszych i j z kolei zbiera.

*
Staje si gorszy, kto psuje drugiego. Nauczy si za, a potem uczy, i oto mamy w bezmiar nikczemnoci, gdy to, co kady zna najgorszego, skada si w jedn cao. XV 94 6869 Mdro to zwrot ku naturze i powrt do stanu, od ktrego odwiody nas powszechne bdy ludzkie. Wanym warunkiem zdrowia jest odstpienie od podegaczy do czynw szalonych i odsunicie si od obcowania z ludmi, ktrzy sobie szkodz wzajemnie. Aby wiedzia, e taka jest prawda, spjrz, jak kady zupenie inaczej yje dla wiata, a inaczej dla siebie. Samotno sama przez si nie jest dla nikogo szko uczciwoci, ani te gospodarnoci nie uczy wie, lecz kiedy brak wiadkw i widzw, przycichaj nasze wady, ktrymi przyjemnie jest si wyrnia i wpada w oczy. XV 94 74 Poniewa te dwie rzeczy s niejako sprzeczne ze sob: dobry Los i dobre mylenie, dlatego te w zym pooeniu mylimy lepiej: pomylno odbiera nam wyczucie susznoci. XV 95 35 Jeli chcemy zyska posuch u ludzi i wyrwa ich z bdw, w ktrych ju tkwi, niech si naucz, co jest ze, co dobre. Niech si dowiedz, e wszystko prcz cnoty zmienia swe imi i raz uchodzi za dobro, to znw za zo. Jak gwnym wzem dyscypliny wojskowej jest przysiga na wierno i mio do wasnych sztandarw, i strach przed hab dezercji, bo atwo ju po zoeniu przysigi rozkazywa onierzom i stawia inne wymagania, tak i w ludziach, ktrych chciaby poprowadzi ku szczliwemu yciu, trzeba najpierw ugruntowa i zakorzeni cnot. Niechaj opanuje ich rodzaj zabobonnego kultu cnoty: eby j miowali, eby z ni pragnli y, a nie chcieli bez niej. XV 95 46 ycie bez celu jest bdzeniem.

182

XV 95 52 Natura wydaa nas jako istoty spokrewnione ze sob, gdy wywioda nas z tych samych pocztkw i dla tych samych przeznacze. Ona wszczepia nam mio wzajemn i uczynia nas towarzyskimi. Ona ustala suszno i sprawiedliwo. Z jej ustanowienia gorzej jest szkodzi nili cierpie szkod. Na jej rozkaz rce ludzkie maj by gotowe do pomocy innym. XVI 97 10 atwo ulegamy zu, gdy nie brak nam w tym ani przewodnikw, ani kompanw, a nikczemno sama postpuje naprzd nawet bez przewodnikw i kompanw. Droga ku wystpkom jest nie tylko pochya, ale spadzista, a wikszo ludzi staje si niepoprawna przez to, e o ile bdy we wszelkich innych sztukach przynosz wstyd twrcom i brzydz samych bdzcych, to bdy w sztuce ycia sprawiaj przyjemno. XVI 97 1516 Los zwalnia wielu ludzi od kary, ale nikogo od strachu. Dlaczego, jeli nie dlatego, e jest w nas zakorzeniona odraza do tego, co potpia natura? Std ludzie, ktrzy nawet ukrywaj swe zbrodnie, nigdy nie maj pewnoci ukrycia, gdy demaskuje ich wasne sumienie i samym sobie ujawnia. Dol przestpcw jest cigy niepokj. XVI 98 12 Nie wierz nigdy, e kto zaleny od szczcia moe by szczliwy. Opiera si na kruchych podporach, kto cieszy si z dbr przypadkowych: odejdzie rado, skd przysza. Taka natomiast, ktra si rodzi z samej siebie, jest trwaa i mocna, ronie i towarzyszy nam do koca. Bo inne rzeczy, ktre podziwia posplstwo, s dobre na jeden dzie. Wic jake to? Czy nie mog one rwnoczenie przynosi poytku i dostarcza rozkoszy? Kt temu przeczy? Ale dzieje si tak, jeli one zale od nas, a nie my od nich. Wszystko, na co Los spojrzy askawie, staje si poyteczne i przyjemne, jeli tylko ten, kto ma, ma take siebie w swej mocy i nie jest niewolnikiem rzeczy. XVI 98 3 Zy obraca wszystko w zo nawet rzeczy, ktre mu si przygodziy w najlepszej postaci. Czowiek prawy i szlachetny poprawia bdy Losu, agodzi jego surowo i szorstko sztuk cierpliwoci. On te i powodzenie przyjmuje wdzicznie i skromnie, a przeciwnoci spokojnie i odwanie. XVI 98 1011 Tak ycie, jak i mienie utraci jest koniecznoci, i to wanie, jeli zrozumiemy, stanowi pociech. Patrz spokojnie na straty, musi przyj zatrata. Jaki ratunek znajdziemy wobec tych strat? Taki, e zachowamy w pamici rzeczy utracone i nie pozwolimy, aby wraz z nimi umkn poytek, jaki juemy z nich odnieli. Mona wydrze mienie obecne, ale mienia przeszego nigdy. XVI 99 5 Zadowlmy si tym, comy ju zaczerpnli, jeli tylko dusza nasza nie bya dziurawa jak sito, przepuszczajce wszystko, co otrzymaa. 183

XVI 99 7 Zauwa, z jak szybkoci rwie przed siebie czas, pomyl nad krtkoci toru, ktry przebywamy w najwikszym popiechu, przypatrz si karawanie rodzaju ludzkiego do jednego kresu idcej w minimalnych odstpach, nawet kiedy si wydaj ogromne: kogo liczysz do minionych na zawsze, ten zosta naprzd wysany. C gupszego ni paka nad tym, ktry ci wyprzedzi, skoro i ty musisz przemierzy t sam drog? XVIIXVIII 101 1 Kady dzie i kada godzina objawiaj nam nasz nico i coraz to nowym dowodem wypominaj nam zapomnienie o naszej kruchoci. I medytujcym o rzeczach wiecznych ka pomyle o mierci. XVIIXVIII 101 78 Jest wprawdzie dla nas granica, pooona przez nieubagan konieczno Przeznaczenia, ale nikt z nas nie wie, jak blisko si znajduje owej granicy. Dlatego tak ksztatujmy sw dusz, jakby si ju osigno kres. Nie odkadajmy niczego na pniej. Codziennie wyrwnujmy swe rachunki z yciem. Najwikszy bd ycia stanowi to, e jest ono dla nas stale nie dokoczone, e co z niego bywa odsuwane na pniej. Kto co dzie egna si z yciem, temu nie brak czasu. A wanie z tego braku czasu rodzi si lk i dza przyszoci zerajca dusz. Nic bardziej aosnego od niepewnoci co do wyniku przyszych zdarze. XVIIXVIII 104 3 Naley ulega szlachetnym uczuciom: czasami, pomimo naporu wanych przyczyn, dla dobra swych bliskich trzeba nawet za cen wielkiego cierpienia pozosta przy yciu i zatrzyma jego tchnienie choby ju na samym brzegu warg, gdy czowiek prawy musi y dopty, dopki powinien, a nie dopki przyjemnie. Kto na tyle nie ceni ony czy przyjaciela, aby dalej pozosta przy yciu, kto upiera si przy mierci, jest wygodnisiem. Nieche duch nakae sobie zwlok i oddanie dla swoich najbliszych, kiedy domaga si tego ich poytek, i nie tylko wtedy, jeli pragnie umrze, lecz nawet jeli ju zacz kona. XVIIXVIII 104 8 O, jak dobrze byoby dla niektrych ludzi, gdyby mogli uciec od siebie samych! Teraz sami si drcz, drani, deprawuj, strasz. C pomoe wyprawa zamorska czy przeprowadzka do innego miasta? Jeeli chcesz umkn przed tym, co ci gnbi, trzeba ci by innym, a nie gdzie indziej. XVIIXVIII 105 7 Spokojno nasza w wielkiej mierze zaley od tego, by nic nie robi niesusznie: ludzie nieopanowani prowadz ycie niespokojne i bezadne. Ile naszkodz, tyle si i boj, i nie maj chwili odetchnienia. Trwo si bowiem po dokonaniu czynu, wikaj si w nim: sumienie nie pozwala im zajmowa si niczym innym i ustawicznie kae im odpowiada przed sob. Kady ponosi kar, kto jej oczekuje. A oczekuje kady, kto na ni zasuy.

184

XVIIXVIII 107 12 ...Niech Przeznaczenie znajduje nas zdecydowanych i gotowych. Wielka dusza to taka, ktra si zdaje na nie; a przeciwnie, ciasna i skarlaa to taka, co stawia opr i le osdza porzdek wiata, i wolaaby raczej poprawia bogw nieli siebie. XVIIXVIII 108 36 Uwaam, e nikt nie przysuy si gorzej caej ludzkoci nieli ci, ktrzy nauczyli si filozofii jakby jakiego zyskownego kunsztu, ktrzy inaczej yj, ni nauczaj, jak y naley. Bo sami siebie obnosz jako przykad bezuytecznej teorii, ulegajc kademu wystpkowi, jaki pitnuj. XIX 110 7 Wszystko zmienilimy w ciemno. Nie widzimy niczego, ani co szkodzi nam, ani co przynosi korzy. Przez cae ycie potykamy si na czym, lecz ani nie zatrzymujemy si z tego powodu, ani nie kroczymy ostroniej. XIX 110 18 Naucz si zadowala maym i z dum i odwag wykrzykuj sowa: Mamy wod, mamy krupy, moemy z samym Jowiszem wspzawodniczy w szczciu. Czymy to, bagam, jeliby nam nawet brako tych rzeczy. Hab jest uzaleni szczcie swego ycia od zota i srebra, tak sam hab, jak od wody i krup. XIX 113 27 Czym jest mstwo? Jest niezwycionym szacem dla ludzkiej saboci, ktrym kto si otoczy, bezpiecznie przetrwa oblenie ycia. Uywa bowiem wasnych si, wasnego ora. XIX 114 23 Naszym krlem jest duch. Pki on nienaruszony, wszystko inne spenia swe obowizki, sucha, ulega; lecz jeli on si wahnie cho troch, wszystko si chwieje. XIX 114 27 Cokolwiek robisz, pamitaj o mierci. XIX 115 9 Nie tylko ciany i sufity zdobione s po wierzchu cienkimi lamperiami, ale i szczcie tych, ktrzy, jak widzisz, krocz z wielk dum, jest pozacane. Popatrz, a poznasz, ile za kryje si pod t cienk warstewk godnoci. XIX 116 3 Kada namitno jest z pocztku saba. Pniej jednak sama si podnieca i nabiera si w miar swego rozwoju; atwiej j wykluczy nili wygoni.

185

XIX 116 8 Poniewa kochamy swe wady, bronimy ich i wolimy je usprawiedliwi nieli odrzuci. Natura daa czowiekowi dosy mocy, bylebymy zechcieli jej uy, bylebymy zebrali swoje siy i wszystkie obrcili na swoj obron, a nie przeciwko sobie przynajmniej. Niechcenie jest tutaj istot rzeczy, niemono pozorem. XIX 117 24 ...Nie chce umiera, kto wyglda mierci. XIX 118 14 Pewne rzeczy wzrastajc nie tylko staj si wiksze, lecz take inne. XX 120 18 Lkajc si ostatniego dnia, popeniamy bd, bo jedynie ku mierci wiod wszystkie poszczeglne dni. XX 122 19 ...Musimy trzyma si drogi, jak wyznaczya natura, i nie zbacza z niej: dla tych, co id za natur, wszystko jest atwe i wygodne, a ycie tych, co na przekr niej postpuj, nie jest czym innym ni wiosowaniem pod prd. XX 123 6 Jedn z przyczyn naszych nieszcz jest to, e yjemy wedug pewnych wzorw, e nie kierujemy si rozumem, ale dajemy si uwodzi przez zwyczaj. Nie w smak nam naladowanie, jeeli co robi niewielu, jeeli za zacza to robi wikszo idziemy za ni, jakby to byo zaszczytniejsze przez to, e czstsze. Nawet bd uchodzi w naszych oczach za co waciwego, jeeli sta si powszechnym.

186

Naturales guaestiones
I Praef. 67 Virtus enim ista, quam affectamus, magnifica est, non quia per se beatum est malo caruisse, sed quia animum laxat et praeparat ad cognitionem caelestium dignumque efficit, qui in consortium deo veniat. Tunc consununatum habet plenurnque sortis humanae, cum calcato omni malo petit altum et in interiorem naturae sinum venit. Tunc iuvat inter ipsa sidera vagantem divitum pavimenta ridere et totam cum auro suo terram, non illo tantum dico, quod egessit et signandum monetae dedit, sed et illo, quod in occulto servat posterorum avaritiae. I Praef. 1314 Quid est deus? Quod vides totum et quod non vides totum. Sic demum magnitudo illi sua redditur, qua nihil maius cogitari potest, si solus est omnia, si opus suum et intra et extra tenet. Quid ergo interest inter naturam dei et nostram? Nostri melior pars animus est: in illo nulla pars extra animum est; totus est ratio, cum interim tantus error mortalia tenet, ut hoc, quo neque formosius est quidquam nec dispositius nec in proposito constantius, existiment homines fortuitum et casu volubile ideoque tumultuosum inter fulmina, nubes, rempesrates et cetera, quibus terrae ac terris vicina pulsantur. II 35 2 Fata irrevocabiliter ius suum peragunt nec ulla commoventur prece; non misericordia flecti, non gratia sciunt: cursum irrevocabilem ingressa ex destinato fluunt. Quemadmodum rapidorum aqua torrentium in se non recurrit nec moratur quidem, quia priorem superveniens praecipitat, sic ordinem fati rerum aeterna series rotat cuius haec prima lex est, stare decreto. II 36 1 Existimo [fatum] necessitatem rerum omnium actionumque, quam nulla vis rumpat. Hanc si sacrificiis aut capite niveae agnae exorari iudicas, divina nosti... III Praef. 23 ...Sibi totus animus vacet et ad contemplationem sui saltem in ipso fine respiciat. Faciet ac sibi instabit et cotidie brevitatem temporis metietur; quidquid amissum est, id diligenti usu praesentis vitae recolliget: fidelissimus est ad honesta ex paenitentia transitus. III Praef. 78 Quanto satius est, quid faciendum sit quam quid factum, quaerere ac docere eos, qui sua permisere fortunae, nihil stabile ab illa datum esse, eius omnia aura fluere mobilius? Nescit enim quiescere, gaudet laetis tristia substituere, utique miscere; itaque secundis nemo confidat, adversis nemo deficiat: alternae sunt vices rerum. Quid exultas? Ista, quibus eveheris in summum, nescis, ubi te relictura sint: habebunt suum, non tuum finem. Quid iaces? Ad imum delatus es? Nunc locus est resurgendi.

187

III Praef. 1017 Multis rebus non ex natura sua sed ex humilitate nostra magnitudo est. Quid praecipuum in rebus humanis est? Non classibus maria complesse nec in rubri maris litore signa fixisse nec deficiente ad iniurias terra errasse in oceano ignota quaerentem, sed animo omne vidisse et, qua maior nulla victoria est, vitia domuisse: innumerabiles sunt, qui populos, qui urbes habuerunt m potestate, paucissimi, qui se. Quid est praecipuum? Erigere animuni supra minas et promissa fortunae, nihil dignum putare, quod speres. Quid enim [dignum] habet, quod concupiscas? Qui a divinorum conversatione quotiens ad humana recideris, non aliter caligabis quam quorum oculi in densam umbram ex claro sole redierunt. Quid est praecipuum? Posse laeto animo adversa tolerare; quicquid acciderit, sic ferre, quasi tibi volueris accidere (debuisses enim velle, si scisses omnia ex decreto dei fieri: flere, queri et gemere desciscere est). Quid est praecipuum? Animus contra calamitates fortis et contumax, luxuriae non adversus tantum sed infestus, nec avidus periculi nec fugax, qui sciat fortunam non exspectare, sed facere et adversus utramque intrepidus inconfususque prodire, nec illius tumultu nec huius fulgore percussus. Quid est praecipuum? Non admittere in animo mala consilia, puras ad caelum manus tollere, nullum bonum petere, quod ut ad te transeat, aliquis dare debet aliquis amittere, optare, quod sine adversario optatur, bonam mentem. Cetera magno aestimata mortalibus, etiamsi quis domum casus attulerit, sic intueri quasi exitura, qua venerint. Quid est praecipuum? Altos supra fortuita spiritus tollere, hominis meminisse, ut, sive felix eris, scias hoc non futurum diu, sive infelix, scias te non esse, si non putes. Quid est praecipuum? In primis labris animam habere; haec res efficit non e iure Quiritium liberum sed e iure naturae. Liber est autem, qui servitutem suam effugit: haec est assidua et ineluctabilis et per diem ac noctem aequaliter premens, sine intervallo sine commeatu. Sibi servire gravissima est servitus: quam discutere facile est, si desieris multa te poscere, si desieris tibi referre mercedem, si ante oculos et naturam tuam posueris et aetatem, licet prima sit, ac tibi ipse dixeris: Quid insanio? Quid anhelo? Quid sudo? Quid terram, quid forum verso? nec multo opus est nec diu. III 10 34 Omnium elementorum alterni recursus sunt; quidquid alteri perit, in alterum transit, et natura partes suas velut in ponderibus constitutas examinat, ne portionum aequitate turbata mundus praeponderet. Omnia in omnibus sunt... IV A Praef. 2 ...Nobis ipsi molesti sumus, si modo amore nostri modo taedio laboramus, infelicem animum nunc superbia inflamus nunc cupiditate distendimus, alias voluptate lassamus, alias sollicitudine exurimus quod est miserrimum, numquam sumus singuli: neccese est itaque assidua sit in tam magno vitiorum contubernio rixa. VI 1 89 Hoc habet inter cetera iustitiae suae natura praecipuum, quod cum ad exitum ventum est, omnes in aequo sumus. Nihil itaque interest, utrum me lapis unus elidat, an monte toto premar, utrum supra me domus unius onus veniat et sub exiguo eius tumulo ac pulvere exspirem, an totus caput rneum terrarum orbis abscondat; in luce hunc et in aperto spiritum reddam an in vasto terrarum dehiscentium sinu, solus in illud profundum an cum magno comitatu populorum concadentium ferar? Nihil interest mea, quantus circa mortem meam tumultus sit: ipsa ubique tantundem est.

188

VI 2 35 Si vultis nihil timere, cogitate omnia esse metuenda; circumspicite, quam levibus causis discutiamur: non cibus nobis non umor, non vigilia, non somnus sine mensura quadam salubria sunt iam intellegetis nugatoria esse nos et imbecilla corpuscula, fluida, non magna molitione perdenda. Sine dubio in summum periculi nobis est, quod tremunt terrae, quod subito dissipantur ac superposita deducunt. Magni se aesrimat, qui fulmina et motus terrarum hiatusque formidat cur non vult ille imbecillitatis sibi suae conscius timere pituitam? Ita videlicet nati sumus, tam felicia sortiti membra, in hanc magnitudinem crevimus. Et ob hoc nisi mundi partibus motis, nisi caelum intonuerit, nisi terra subsederit, perire non possumus? Unguiculi nos et ne totius quidem dolor, sed aliqua ab latere eius scissura conficit!

189

O zjawiskach natury
I Praef. 67 Owa cnota, do ktrej zmierzamy, nie tylko dlatego jest wspaniaa, e wyzwolenie od za samo przez si stanowi szczcie, lecz poniewa przynosi ona swobod duszy i przygotowuje j do poznania zjawisk niebieskich, i czyni godn obcowania z Bogiem. Dusza wtedy osiga szczyt i peni doli czowieczej, gdy podeptawszy wszelkie zo wznosi si wzwy i wnika w samo wntrze natury. Z jak radoci buja wrd gwiazd, a mieje si z mozaikowych posadzek bogaczy i z ziemi wraz z caym jej zotem. Mam na myli nie tylko to zoto, jakie ziemia wyrzuca z siebie i przeznacza do wybijania monet, ale i to, ktre zachowuje w swych tajniach dla chciwoci przyszych pokole. I Praef. 1314 Czym jest Bg? Wszystkim, co widzisz, i wszystkim, czego nie widzisz. Dopiero tak da si przedstawi jego wasn wielko, od ktrej nic wikszego nie mona pomyle, jeeli on jeden jest wszystkim, jeeli ogarnia swe dzieo do zewntrz i wewntrz. Jaka wic rnica pomidzy natur Boga a nasz? Lepsz czstk nas stanowi duch, lecz w Nim nie ma adnej czstki poza duchem. On jest cay rozumem, podczas gdy ludzie s tak zalepieni, e ten wiat, od ktrego nie ma nic pikniejszego, nic bardziej harmonijnego ani bardziej celowo urzdzonego, uwaaj za przypadkowy i podlegajcy przypadkowym zmianom, i dlatego peen zamtu pord piorunw, chmur i burz i innych rzeczy, ktre wstrzsaj ziemi i jej otoczeniem. II 35 2 Przeznaczenie nieubaganie dochodzi swych praw i nie daje si wzruszy adn prob. Nie wie, co znaczy ulec litoci ani okaza ask: kiedy ju rozpocznie nieodwracalny bieg, posuwa si naprzd zgodnie ze swym postanowieniem. Podobnie jak wody rwcych potokw nie wpadaj w siebie, i nawet si nie zatrzymuj, gdy jedna fala napiera na drug, tak i wieczny acuch rzeczy cignie obroty Przeznaczenia, ktrego najwaniejszym prawem jest: trzyma si swoich wyrokw. II 36 1 Wedug mnie Przeznaczenie jest to powszechna konieczno zdarze i dziaa, ktrej nie naruszy adna sia. Jeeli sdzisz, e ofiarami mona ubaga ow konieczno lub gow nienobiaej owieczki, nie znasz praw boskich. III Praef. 23 ...Niech dusza zajmie si wycznie sob i niech przynajmniej pod sam koniec ycia przystpi do rozmylania o sobie. Niechaj to czyni i niech si do tego przynagla, codziennie odmierzajc swj krtki czas. Wszystko, co zostao stracone, winna si stara odzyska przez staranny uytek obecnego ycia: rzecz najbardziej wiarygodn jest przejcie od skruchy do cnoty.

190

III Praef. 78 O ile lepiej rozmyla nad tym, co naley robi, nieli nad tym, co ju zrobione, i poucza tych, ktrzy si zdali na Los, e nic, co on daje, nie jest stae, e wszystkie jego dary rozwiewaj si szybciej ni wiatr. Los bowiem nie zna spokoju, cieszy si zmian radoci w smutek, a zwaszcza ich przeplataniem. Niechaj wic nikt nie ufa szczciu, niech si nie zaamuje w niepowodzeniach: rzeczy si tocz zmienn kolej. Czemu si tak radujesz? Nie wiesz, gdzie opuci ci szczcie, ktre wynosi ci w gr: ono, a nie ty, okreli koniec. Czemu si gnbisz? Spade na samo dno? Teraz waciwy czas, aby si podnis. III Praef. 1017 Wielu rzeczom przypisuje si wielko nie podug ich natury, ale wskutek naszej maoci. Co jest naprawd wane w sprawach czowieczych? Nie to, e zapeniono morza niezliczonymi okrtami, ani nie to, e wbito sztandary na brzegach Morza Czerwonego, ani nie to, e z braku ldu dla wyrzdzania krzywd bkano si wrd oceanu w poszukiwaniu nieznanych ziem, lecz to, e wszystko przeniknito umysem i ujarzmiono swoje wady, co jest zwycistwem nie do przewyszenia: niezliczeni s, ktrzy mieli wadz nad ludami i miastami, jake niewielu, ktrzy j mieli nad sob. Co jest naprawd wane? Wznie si ponad groby i obietnice Losu, niczego nie liczy do rzeczy godnych oczekiwania. C bowiem posiada Los, czego by warto poda? Ilekro od obcowania z rzeczami boskimi spadniesz z powrotem pomidzy ludzkie, nie inaczej bdziesz zamiony jak ci, ktrzy ze sonecznego dnia wchodz w gsty mrok. Co jest naprawd wane? Umie z pogod ducha znosi przeciwnoci. Tak przyjmowa wszystko, co ci spotyka, jak by chcia, eby ci spotykao (powiniene bowiem chcie tego, jeeli wiesz, e wszystko si dzieje ze zrzdzenia boskiego: pacz, narzekanie i lament s oznak buntu). Co jest naprawd wane? Duch przeciw klskom dzielny i nieustpliwy, nie tylko niechtny rozkoszom, ale i wrogi, nie chciwy niebezpieczestw i nie tchrzliwy, umiejcy nie wyglda szczcia, ale je tworzy i wyzywa spokojnie i bez trwogi zarwno zy jak i dobry Los, duch nieporuszony ani zgiekiem powodzenia, ani piorunem nieszczcia. Co jest naprawd wane? Nie dopuszcza do siebie zych zamysw, wznosi czyste rce do nieba, nie poda adnego dobra, ktre aby otrzyma, jeden musi je da, a drugi straci, pragn czego pragnienie nie przysparza wrogw dobrego usposobienia. A zreszt na wszystko, co ludzie bardzo ceni choby to nawet by dar przypadku spoglda tak, jakby miao odej tam, skd przyszo. Co jest naprawd wane? Wznie swego ducha ponad to co podlege Losowi, pamita, e jest si czowiekiem, tak aby w szczciu wiedzie, e nie bdzie dugie, i wiedzie w nieszczciu, e nie jest nieszczliwy, jeli tak nie sdzisz. Co jest naprawd wane? By w kadej chwili gotowym umrze: to czyni czowieka wolnym nie na podstawie prawa rzymskiego, ale prawa natury. Wolny za jest ten, kto nie podda si w niewol samemu sobie. Taka niewola jest ciga i niezwalczona, gnbi ludzi z jednakow si we dnie i w nocy, bez przerwy i bez wytchnienia. By swoim wasnym niewolnikiem to najsrosza niewola: ktr atwo zrzuci, jeli przestaniesz domaga si wiele dla siebie, jeli przestaniesz samemu sobie dawa zapat, jeli bdziesz mia przed oczyma swoj natur i wiek chociaby nawet modzieczy i powiesz sobie: Po co szalej? Po co dysz z wysiku? Po co wyciskam z siebie pot? Po co orz ziemi i po co zajmuj si sprawami publicznymi? nie potrzeba mi przecie ani wiele, ani na dugo. III 10 34 Wszystkie ywioy na zmian wracaj do siebie. Cokolwiek ginie w jednym, przechodzi do drugiego, i natura rozwaa swe czci, jakby je kadc na szalach, aby wskutek zburzenia proporcji wiat nie straci rwnowagi. Wszystko jest we wszystkim. 191

IV A Praef. 2 ...Jestemy sami dla siebie uprzykrzeni, gdy borykamy si bd to z przesadn mioci wasn, bd to z obrzydzeniem do siebie. Nasz nieszczsn dusz raz rozdyma pycha, a raz rozsadza dza. Wyniszcza nas ju to nadmiar rozkoszy, to znowu trawi zgryzota. A najgorsze jest, e nigdy nie moemy by sami: z koniecznoci wic w takim zbiorowisku wad musi si toczy ustawiczna walka. VI 1 89 Sprawiedliwo natury wyraa si midzy innymi szczeglnie w tym, e w obliczu mierci wszyscy jestemy rwni. Niewane jest przeto, czy zabije mnie jeden kamie, czy przygniecie mnie caa gra, czy te runie na mnie swoim ciarem jeden tylko dom i zgin pogrzebany pod t niewielk iloci pyu i gruzu, czy te caa kula ziemska zwali si na moj gow, czy wyzion ducha w wietle dnia i na otwartej przestrzeni, czy te w bezmiernych otchaniach rozwartej ziemi, czy zagbi si sam w tej przepaci, czy te razem z wielk rzesz ludu. Nie zaley mi wcale na tym, ile haasu bdzie wok mojej mierci: ona jest wszdzie taka sama. VI 2 35 Jeli pragniecie nie ba si niczego, to zwacie, e trzeba si ba wszystkiego. Rozpatrzcie si dookoa siebie, jak mao potrzeba, aby nas zgubi. Nic, co przekracza pewn miar, nie jest korzystne dla zdrowia ani jedzenie, ani picie, ani czuwanie, ani sen. Rozumiecie ju, e jestemy mizerne, bezsilne i kruche stworzenia, ktrych unicestwienie nie wymaga wielkiego wysiku. Bez wtpienia najwiksze niebezpieczestwo stanowi dla nas trzsienia ziemi, nage jej rozstpienie i zgarnicie wszystkiego, co jest na powierzchni. Lecz kto si lka piorunw, trzsienia i rozziewu ziemi, ten si wysoko szacuje czemu nie uprzytomni sobie wasnej saboci i nie zacznie ba si kataru? Tak widocznie jestemy stworzeni, los da nam takie silne ciao, otrzymalimy taki wysoki wzrost! I dlatego nie moemy zgin inaczej jak tylko od trzsienia caych czci wiata, jak tylko od piorunw, jak tylko od zapadania si ziemi? A tymczasem nie tylko choroba caego paznokcia moe nas zabi, lecz nawet poboczna jaka jego zadra!

192

Apokolokyntosis Divi Claudii


11 Aut regem aut fatuum nasci oportere [scio]. 22 ...Facilius inter philosophos quam inter horologia conveniet. 51 Nemo felicitatis suae obliviscitur. 72 Gallus in suo sterquilino plurimum potest. 10 3 Non vacat deflere publicas clades intuenti domestica mala.

193

Udynienie Boskiego Klaudiusza


11 Wiem, e trzeba si urodzi albo krlem, albo gupcem. 22 ...atwiej o zgod midzy filozofami ni midzy zegarami. 51 Nikt nie zapomina o swoim szczciu. 72 Kady kogut na swych mieciach mielszy. 10 3 Nie czas opakiwa klsk publicznych, kiedy si widzi domowe nieszczcia.

194

Hercules furens
188191 Certo veniunt tempore Parcae. Nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: recipit populos urna citatos. 198201 Venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus; alte virtus animosa cadit. 208209 ...Finis alterius mali gradus est futuri. 251253 ... Prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni, ius est in armia, opprimit leges timor. 313316 Quod nimis miseri volunt, hoc facile credunt.

*
Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: prona est timori semper in peius fides. 325328 Iniqua raro maximis virtutibus fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit.

195

340342 ...Qui genus iactat suum, aliena laudat. Rapta sed trepida manu Sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus... 353 Ars prima regni est posse invidiam pati. 385 Sequitur superbos ultor a tergo deus. 403405 ...Arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira; bella delectat cruor. 407410 ...Quaeritur belli exitus, non causa. Sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. 426 Cogi qui potest nescit mori. 435 Virtutis est domare quae cuncti pavent. 437 Non est ad astra mollis e terris via. 448 Mortale caelo non potest iungi genus. 46364 Quemcumque miserium videris, hominem scias.

*
Quemcumque fortem videris, miserum neges.

196

476 Post multa virtus opera laxari solet. 511512 Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse... 524525 O fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. 588 Odit verus amor nec patitur moras. 656657 ...Quae fuit durum pati, meminisse dulce est. 735736 Quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens. 745747 Sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxautur modo maiore vestra. 865870 Nemo ad id sero venit, ,unde numquam, cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? Omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti vela Cocyto. 874 Prima quae vitam dedit hora, carpit. 922924 ...Victima haud ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus.

197

10981099 ...Proxima puris sors est manibus nescire nefas. 11671168 ...Hostis est quisquis mihi non monstrat hostem. 1238 Saepe error ingens sceleris obtinuit locum. 12611262 Nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. 1267 Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit?

198

Herkules szalejcy
188191 Parki nadchodz w ustalonym czasie. Gdy wydadz rozkaz, nie wolno nikomu zwleka, nikomu odracza wyznaczonego dnia: rzesze wezwane legn popioem w urnie. 198201 Do tchrzliwych przychodzi sdziwa staro, pospolity los ubogiego domu przebywa w niskim, lecz bezpiecznym miejscu: zuchwale mstwo spada z wysoka. 208209 ...Kres jednego nieszczcia jest stopniem ku nastpnemu. 251253 ...Zbrodnia uwieczona sukcesem nazywa si cnot: uczciwi s w mocy przestpcw, racj ma sia miecza, strach gnbi prawo. 313316 Nieszczliwi atwo uwierz w to, czego pragn.

*
A sdz, e to, czego zbytnio si trwo, nie zmieni si nigdy ani przeminie: strach zawsze kae wierzy w to co gorsze. 325328 Niesprawiedliwy Los rzadko ma wzgldy dla najwyszych cnt; nikt bez ryzyka nie moe wci naraa si na niebezpieczestwa. W kocu nieszczcie dosiga tego, kogo czsto omija. 340342 ...Cudze chwali, kto chepi si swoim rodem. Lecz zagarnite bera trwona dziery do; w mieczu wszelki ratunek... 353 Najwaniejsza umiejtno wadcy to umie znie nienawi. 385 Bgmciciel ciga pysznych.

199

403405 ...Or nie przestrzega miary; miecz wydobyty w gniewie nieatwo daje si powstrzyma; krew jest rozkosz wojny. 407410 ...Wany jest wynik wojny, a nie jej przyczyna. Lecz caa przeszo teraz niech idzie w niepami: kiedy zwycizca odoy bro, i zwycionemu przystoi odrzuci nienawi. 426 Kto ulega przemocy, ten nie umie umrze. 435 Tylko mny czowiek poskromi to, co wszystkich przeraa. 437 Nieatwa jest droga z ziemi ku gwiazdom. 448 Nie dane jest ludziom obcowa z bogami. 463464 Gdy ujrzysz nieszczliwego, wiedz, e to czowiek.

*
Gdy ujrzysz mnego, nie zwij go nieszczliwym. 476 Po wielu trudach mstwo zazwyczaj pragnie wytchnienia. 511512 Nie umie by wadc, kto karze wszystkich mierci... 524525 O Losie, ktry zazdrocisz dzielnym, jak niesprawiedliwie nagradzasz szlachetnych! 588 Prawdziwa mio nienawidzi i nie cierpi zwoki. 656657 ...Sodko wspomina si dawne niedole.

200

735736 Kady cierpi za swoje czyny; zbrodnia wraca do zbrodniarza, przestpc nka obraz jego wasnej winy. 745747 Ty, ktry wadasz, oszczdzaj ludzkiej krwi; zbrodnie wadcw surowszej podlegaj karze. 865870 Nikt nie przybywa za pno tam, skd ju nigdy nie mona powrci, jeli raz si tam weszo. Na c si zda popdza okrutny los? Ta caa rzesza ludzka, ktra bdzi po ogromnej ziemi, odejdzie w krain cieni i popynie po leniwej fali Kocytu. 874 Pierwsza godzina, ktra daje nam ycie, zabiera te jego czstk. 922924 ...Najwikszy, najwspanialszy dar dla Jowisza to zoy mu w ofierze niesprawiedliwego wadc. 10981099 ...Najblisza niewinnoci jest niewiadomo winy. 11671168 ...Wrogiem mi jest, kto nie wskazuje wroga. 1238 Wielki bd uchodzi czsto za zbrodni. 12611262 Zhabionej duszy nie da si uzdrowi: zbrodni trzeba leczy mierci. 1267 Przebaczy sobie, kto nie przebaczy nikomu?

201

Troades
162163 Felix quisquis bello moriens omnia secum consumpta tulit. 169 Maiora veris monstra vix capiunt fidem. 250 Iuvenile vitium est regere non posse impetum. 254 Quo plura possis, plura patienter feras. 258263 Violenta nemo imperia continuit diu, moderata durant; quoque Fortuna altius evexit ac levavit humanas opes, hoc se magis supprimere felicem decet variosque casus tremere metuentem deos nimium faventes. 279281 Sed regi frenis nequit et ira et ardens hostis et victoria commissa nocti. 291 Qui non vetat peccare, cum possit, iubet. 332334 Praeferre patriam liberis regem decet.

*
Lex nulla capto parcit aut poenam impedit.

*
Quod non vetat lex, hoc vetat fieri pudor.

202

336 Minimum decet libere cui multum licet. 368 Quem fata quaerunt, turre de summa cadat. 515 Levius solet timere, qui propius timet. 545546 Est quidem iniustus dolor rerum aestimator... 581 Necessitas plus posse quam pietas solet. 587588 (Stulta est fides celare, quod prodas statim.)

*
Animosa nullos mater admittit metus. 610 Auspicia metuunt qui nihil maius timent. 633 Dediscit animus sero, quod didicit diu. 697 Misero datur quodcumque, fortunae datur. 746 Si poena petitur, quae peti gravior potest? 765 ..Fletus aerumnas levat. 786 Magnus sibi ipse non facit finem dolor.

203

869 Optanda mors est sine metu mortis mori. 870871 Ad auctorem redit Sceleris coacti culpa. 10091017 Dulce maerenti populus dolentum, dulce lamentis resonare gentes; lenius luctus lacrimae mordent, turba quas fletu similis frequentat. Semper a semper dolor est malignus: gaudet in multos sua fata mitti seque non solum placuisse poenae. Ferre quam sortem patiunrur omnes, nemo recusat. 1023 Est miser nemo nisi comparatus.

204

Trojanki
162163 Szczliwy, kto ginc w walce, mierci swoj pooy kres wszystkiemu. 169 Trudno jest wierzy w cuda. 250 Porywczo jest grzechem niedojrzaoci... 254 Im wiksz masz wadz, tym wiksz musisz mie cierpliwo. 258263 Nikt rzdw gwatu nie utrzyma dugo, trwae s tylko umiarkowane rzdy: im wyej Fortuna wydwignie czowieka i wiksz moc obdarzy, tym bardziej powinien panowa nad sob w szczciu, dre przed zmian losu i lka si zbyt askawych bogw. 279281 Nie da si okiezna ni gniewu, ni zapalczywych wrogw, ni wojska w noc zwyciskiej bitwy. 291 Kto mogc nie zabrania grzeszy, namawia do grzechu. 332334 Wypada, by wadca ojczynie dawa pierwszestwo przed dziemi.

*
adne prawo nie oszczdza jeca ani go nie chroni przed kar.

*
Czego nie zabrania prawo, zabrania wstyd. 336 Komu wolno wiele, temu najmniej przystoi by samowolnym.

205

368 Na kogo los si zawzi, run by mu ze szczytu wiey. 515 Z bliska zazwyczaj lk jest mniejszy. 545546 al jest niesprawiedliwym sdzi... 581 Konieczno jest zwykle silniejsza ni mio. 587588 Naiwnoci jest tai to, co si zaraz wyda.

*
Matczyna mio nie zna strachu. 610 Wrb boj si tylko ci, ktrym nie grozi nic gorszego. 633 Oducza si umys powoli, czego si uczy dugo. 697 Cokolwiek dajesz biednemu, Losowi dajesz. 746 Jeeli szuka si kary, to czeg gorszego mona jeszcze szuka? 765 ...Pacz agodzi ao. 786 Wielki smutek nie umie sam pooy sobie kresu. 869 Upragniona to mier umrze bez strachu przed mierci.

206

810871 Wina wraca do tego, kto przymusi do zbrodni. 10091017 Mio smutnemu widzie tumy smutne, mio mu sysze biadania ludzi; zy alu mniej go piek, gdy zarazem pacz gromady. Doprawdy, czowiek smutny jest zawsze niedobry: cieszy si, e wielu dosign ten sam Los, co i jego, i e nie tylko jego spotkao cierpienie. Nikt nie wzbrania si znosi Losu, ktrego doznaj inni. 1023 Tylko w porwnaniu z innymi jest si nieszczliwym.

207

Medea
55 Quae scelere parta est, scelere linquenda est domus. 153154 ...Ira quae regitur nocet; Professa perdunt odia vindictae locum. 155156 Levis est dolor qui capere consilium potest et clepere sese: magna non latitant mala. 159163 Fortuna fortes metuit, ignavos premit.

*
Tunc est probanda, si locum virtus habet.

*
Numquam potest non esse virtuti locus.

*
Spes nulla rebus monstrat afflictis viam.

*
Qui nil potest sperare, desperet nihil. 176 Fortuna opes auferre, non animum potest. 196 Iniqua niunquam regna perpetuo manent. 199200 Qui statuit aliquid parte inaudita altera, aequum licet statuerit, haud aequus fuit.

208

222225 ...Hoc reges habent magnificum et ingens, nulla quod rapiat dies: prodesse miseris, supplices fido lare protegere. 292 Nullum ad nocendum tempus angustum est malis. 416 Amor timere neminem verus potest. 591594 Caecus est ignis stimulatus ira nec regi curat patiturve frenos aut timet mortem: cupit ire in ipsos obvius enses.

209

Medea
55 Dom zdobyty zbrodni opuci zmusza zbrodnia. 153154 ...Tylko tumiony gniew niesie zgub; ujawni nienawi to straci mono zemsty. 155156 Lekki to smutek, ktry umie si zdoby na rozwag i sam si ukry; wielkie nieszczcia nie mog pozosta w ukryciu. 159163 Los lka si dzielnych, nka tchrzliwych.

*
Mstwo wtedy naley chwali, gdy jego czas.

*
Na mstwo nigdy nie moe nie przyj czas.

*
W rozpaczliwej sytuacji adna nadzieja nie wskazuje wyjcia.

*
Kto nie moe mie nadziei na nic, niech na nic nie traci nadziei. 176 Los moe nam wydrze majtek, ale odwagi nie. 196 Niesprawiedliwe rzdy nie trwaj nigdy w nieskoczono. 199200 Kto wydaje wyrok bez wysuchania drugiej strony, jest niesprawiedliwy, chociaby nawet wyda wyrok suszny.

210

222225 ...Udziela pomocy nieszczliwym, a bezpiecznego schronienia szukajcym ratunku, to wielki i wspaniay przywilej wadcw, ktrego nigdy nie wydrze im czas. 292 Zym ludziom adna chwila nie jest za krtka, eby zaszkodzi innym. 416 Prawdziwa mio nie boi si nikogo. 591594 Namitno podegana gniewem jest lepa, nie daje sob kierowa, nie znosi wdzide ani nie lka si mierci:, z ochot rzuca si nawet na miecze.

211

Phaedra
132135 ...Quisquis in primo obstitit pepulitque amorem, tutus ac victor fuit; qui blandiendo dulce nutrivit malum, sero recusat ferre quod subiit iugum. 139141 Fortem facit vicina libertas senem. Honesta primum est velle nec labi via, pudor est secundus nosse peccandi modum. 249 Pars sanitatis velle sanari fuit. 269270 ...Fama vix vero favet, peius merenti melior et peior bono. 353355 Sibi nihil immune est, odiumque perit, cum iussit Amor; veteres cedunt ignibus irae. 404 ...Non levat miseros dolor. 427430 Haud est facile mandatum scelus audere, verum iussa qui regis timet, deponat omne et pellat ex animo decus: malus est minister regii imperii pudor. 440443 Quem fata cogunt, ille cum venia est miser; at si quis ultro se malis offert volens seque ipse torquet, perdere est dignus bona quis nescit uti.

212

451453 Propria descripsit deus offida et aevum per suos duxit gradus: laetitia iuvenem, frons decet tristis senem. 459460 Ingenia melius recta se in laudes ferunt, si nobilem animum vegeta libertas alit. 483502 Non alia magis est libera et vitio carens ritusque melius vita quae priscos colat, quam quae relictis moenibus silvas amat. Non illum avarae mentis inflammat furor qui se dicavit montium insontem iugis, non aura populi et vulgus infidum bonis, non pestilens invidia, non fragilis favor; non ille regno servit aut regno imminens vanos honores sequitur aut fluxas opes, spei metusque liber, haud illum niger edax livor dente degeneri petit; nec scelera populos inter atque urbes sata novit nec omnes conscius strepitus pavet aut verba fingit; mille non quaerit tegi dives columnis nec trabes multo insolens suffigit auro, non cruor largus pias inundat aras, fruge nec sparsi sacra centena nivei colla summittunt boves; sed rure vacuo potitur et aperto aethere innocuus errat. 559562 Sed dux malorum femina: haec scelerum artifex obsedit animos, huius incestis stupris fumant tot urbes, bella tot gentes gerunt et versa ab imo regna tot populos premunt. 593594 Intrepida constent verba: qui timide rogat docet negare. 598 Honesta quaedam scelera successus facit...

213

606607 Animusne cupiens aliquid effari nequit?

*
Curae leves loquuntur, ingentes stupent. 609 Matris superburn est nomen et nimium potens. 625626 Regni tenacis dominus et tacitae Stygis nullam relictos fedt ad superos viam... 721 ...Scelere velandum est scelus. 761763 Anceps forma bonum mortalibus, exigui donum breve temporis, ut velox celeri pede laberis! 824 Quid sinat inausum feminae praeceps furor? 876 Alium silere quod voles, primus sile. 878 Mori volenti deesse mors numquam potest. 881 Mors optima est perire lacrimandum suis. 918922 O vita fallax, abditos sensus geris animisque pulchram turpibus faciem induis: pudor impudentem celat, audacem quies, pietas nefandum; vera fallaces probant simulantque molles dura.

214

978987 Res humanas ordine nullo fortuna regit sparsitque manu munera caeca, peiora fovens; vincit sanctos dira libido, fraus sublimi regnat in aula. Tradere turpi fasces populus gaudet, eosdem colit atque odit. Tristis virtus perversa tulit praemia recti: castos sequitur mala paupertas vitioque potens regnat adulter... 11231127 Quanri casus humana rotant! Minor in parvis fortuna furit leviusque ferii leviora deus; servat placidos obscura quies praebetque senes casa securos. 11411143 Volat ambiguis mobilis alis hora, nec ulli praestat velox Fortuna fidem.

215

Fedra
132135 Kto na samym pocztku stawi opr i odepchn mio, ten yje bezpiecznie jako zwycizca; lecz kto przez pochlebcz ulego wyhodowa sodkie zo, za pno stara si zrzuci jarzmo, w ktre si wprzg. 139141 Gdy wolno blisko, nawet starzec staje si dzielny. Pierwsza rzecz, to mie szlachetne pragnienia i nie zbacza z drogi; drugi jest wstyd, ktry zna umiar w grzechu. 249 Poowa wyzdrowienia, to chcie wyzdrowie. 269270 ...Opinia nie liczy si z prawd; ma lepsz opini, kto zasuguje na gorsz, gorsz ma lepszy. 353355 Gdy Amor wydaje rozkazy, wszystko jest mu posuszne i ginie nienawi. Zadawnione urazy ustpuj przed jego pomieniem. 404 ...Smutek nie dodaje otuchy nieszczliwym. 427430 Nieatwo znale w sobie odwag, by speni zbrodniczy rozkaz, lecz kogo lkiem napeniaj polecenia wadcy, niech straci i wygna z serca wszelkie poczucie honoru; wstyd jest zym wykonawc krlewskich rozkazw. 440443 Kogo los zniewala, temu mona wybaczy jego nieszczcie; lecz jeli kto dobrowolnie pcha si w bied i sam siebie drczy, zasuguje na to, by utraci szczcie, z ktrego nie umie korzysta. 451453 Bg ustanowi dla kadego wieku waciwe powinnoci i podzieli nasze ycie na odpowiednie okresy; modemu przystoi rado, starcowi zaspione czoo.

216

459460 Prawe umysy mielej si wznosz ku sawie, jeeli szlachetn dusz wspiera oywcza wolno. 483502 Nikt nie yje swobodniej, dalej od wystpku, ani bardziej nie czci dawnych obyczajw ni ten, kto wyrzekszy si miasta ukocha lasy. Kto nie splamiony win oddaje si wdrwkom wrd grskich szczytw, tego nie rozpomienia ani szal chciwoci, ani zwodnicza aska ludu, ani motoch szlachetnym mom niewierny, ani zgubna zawi, ani nietrwaa yczliwo; ten ani nie suy wadzy, ani nie dy do wadzy polujc na prne zaszczyty lub zudne bogactwa, lecz wolny jest od nadziei i strachu; czarna trawica nienawi nie nka go zbem nikczemnym; nie zna zbrodni rozsianych wrd miejskich tumw, nie poczuwajc si do winy nie trwoy si adnym haasem ani nie wygasza kamliwych mw; nie szuka schronienia jako bogacze pod dachem wspartym na tysicu kolumn ani unoszc si pych nie kae zoci stropu swojego domu; nie przelewa potokw krwi na otarzach ofiarnych ani setka nienobiaych wow obsypanych wit mk nie chyli dla niego swych karkw pod jarzmem; lecz jest on panem pl i niewinny wdruje pod nieba szerokim przestworem. 559562 Kobieta, to prowodyr wszelkiego za: ona, mistrzyni zbrodni, ujarzmia nasze dusze, przez jej plugawe miostki dymi zgliszcza tylu miast, tyle narodw prowadzi wojny i tyle ludw miad ruiny do cna obalonych krlestw. 593594 Niechaj twe sowa bd nieustraszone: kto prosi niemiao, uczy odmowy. 598 Niektre zbrodnie uwieczone powodzeniem staj si szacowne. 606607 Twa dusza usilnie czego pragnca czy nie zdoa tego wyrazi?

*
Niewielkie troski mwi, ogromne milcz zdrtwiae. 609 Dumne i przepotne jest miano matki... 625626 Pan zachannego krlestwa i milczcego Styksu zabrania do wiata ywych wstpu tym, ktrzy go opucili...

217

721 ...Zbrodni trzeba osania zbrodni. 761763 Piknoci, niepewne dobro miertelnych, ulotny podarunku na krtki czas, jake prdko uciekasz chy stop! 824 Na c si nie odway lepy sza kobiecy? 876 Gdy chcesz, by dochowano tajemnicy, to pierwszy dochowaj. 878 Chccemu umrze nigdy nie moe nie dostawa mierci. 881 Najlepsza mier, to umrze tak, eby pakali najblisi. 918922 O ycie pene obudy, ukrywasz sw waciw tre i nikczemnym duszom nadajesz pikne pozory: wstyd jest mask dla bezwstydnika, spokj dla zuchwalca, poczciwo dla zbrodniarza; oszuci zalecaj prawd, a sabi udaj silnych. 978987 Los kieruje sprawami ludzkimi bez adnego adu i lep doni rozrzuca swe dary, sprzyjajc temu co gorsze; ohydna dza triumfuje nad niewinnymi, zdrada panuje w wyniosym paacu. Posplstwo z uciech powierza wadz podym, oddajc cze tym, ktrych nienawidzi. Smutna cnota zdobywa opaczne nagrody za prawo; czystych ciga nieszczsne ubstwo, a rzdzi cudzoonik, potny przez swj wystpek. 11231127 Ile przypadkw miota ludzkim yciem! Los mniej si sroy na maych ludzi, a Bg lejsze ciosy wymierza w drobniejsze rzeczy; cicha kryjwka daje ludziom spokj, a maa chatka pozwala bezpiecznie doy sdziwego wieku. 11411143 Szybki czas leci na niepewnych skrzydach, a chyy Los nie udziela nikomu gwarancji.

218

Oedipus
2526 Cum magna horreas, quod posse fieri non putes metuas tamen. 65 ...Nullus est miseris pudor. 86 Haud est virile terga fortunae dare. 213 Dubiam salutem qui dat affiictis negat. 243 Curar peremptum nemo quem incolumen timer. 514515 Nescisse cupies nosse quae nimium expetis.

*
Iners malorum remedium ignorantia est. 517 Ubi turpis est medicina, sanari piget. 520 Odere reges dicta quae dici iubent. 527 Imperia solvit qui tacet iussus loqui. 682684 Certissima est regnare cupienti via laudare modica et otium ac somnum loqui. Ab inquieto saepe simulatur quies.

219

694 ...Secunda non habent umquam modum. 699702 Dubia pro certis solent timere reges.

*
Qui pavet vanos metus, veros meretur.

*
Quisquis in culpa fuit, dimissus odit: omne quod dubium est cadat. 703706 Odia qui nimium timet regnare nescit: regna custodit metus.

*
Qui sceptra duro saevus imperio regit, timet timentes: metus in auctorem redit. 820821 ...Saepe iam spatio obrutam levis exoletam memoriam revocat nota. 833834 Non expedit concutere felicem statum: tuto movetur quidquid extremo in loco est. 850 Veritas odit moras. 934 Mors innocentem sola fortunae eripit. 948 Quod saepe fieri non potest fiat diu...

220

980994 Faris agimur: cedite faris; non sollicitae possunt curae mutare rari stamina fusi. Quidquid patimur mortale genus, quidquid facimus venit ex alto, servatque siiae decreta colus Lachesis nulla revoluta manu. Omnia secto tramite vadunt primugque dies dedit extremum: non illa deo vertisse licet, quae nexa suis currunt causis. It cuique ratus prece non ulla mobilis ordo: mulris ipsum metuisse nocet, multi ad fatum venere suum dum fata timent. 1019 ...Nemo fit fato nocens.

221

Krl Edyp
2526 Jeeli si lkasz wielkiego nieszczcia, chocia nie sdzisz, e moe si zdarzy, obawiaj si jednak... 65 ...Nieszczliwi nie znaj wstydu. 86 Niemska to rzecz ucieka przed Losem. 213 Odmawia pomocy kto niesie zgnbionym pomoc wtpliw. 243 Nikt nie dba o powalonego tyrana. 514515 Wkrtce nie bdziesz chcia wiedzie tego, o co tak wypytujesz.

*
Niewiedza jest nieskutecznym rodkiem przeciwko nieszczciom. 517 Kiedy lekarstwo jest haniebne, wstyd przychodzi do zdrowia. 520 Wadcy nienawidz sw, ktre ka gosi. 527 Podwaa wadz, kto milczy, gdy mu kazano mwi. 682684 Najpewniejsza droga dla dnego wadzy, to wielbi umiar, mwi o wypoczynku i spaniu; niespokojny czowiek czsto udaje spokj.

222

694 ...Powodzenie nigdy nie zna miary. 699702 Wadcy obawiaj si zwykle tego co wtpliwe jako rzeczy pewnej.

*
Kto ma urojone lki, ten zasuguje na prawdziwe.

*
Jeeli przebaczysz winnemu, bdzie ci nienawidzi: niechaj przepada wszystko co niepewne. 703706 Kto zbytnio boi si nienawici, nie umie panowa: na stray pastwa stoi strach.

*
Kto srog rk dziery wadz, lka si tych, co peni lku: strach powraca do swego sprawcy. 820821 ...Czsto maleki znak przywodzi na pami dawne, przymione dugim wiekiem sprawy. 833834 Nie jest wskazane burzy korzystny stan rzeczy: bezpiecznie daje si zmienia to, co jest w najgorszym stanie. 850 Prawda nie lubi czeka. 934 Tylko mier moe wyrwa prawego czowieka z rk Losu. 948 Co bywa nie moe czsto, niech bywa dugo... 980994 Miota nami Przeznaczenie: ustpmy Przeznaczeniu. Drczce troski nie mog zmieni nici w fatalnym wrzecionie. Cokolwiek cierpimy, cokolwiek czynimy, my, rd miertelnych, pochodzi to z gry, i Lachesis strzee wyrokw swojej kdzieli, nieodwracalnych niczyj doni.

223

Wszystko poda wytyczon drog, a pierwszy dzie przesdzi ju o dniu ostatnim. Nawet Bogu nie wolno zmieni biegu rzeczy, ktre pdz zwizane acuchem przyczyn. ycie kadego czowieka toczy si w wyznaczonym porzdku, nienaruszonym adn prob: wielu ludziom zaszkodzi ich wasny strach, wielu dosiga nieszczcie, gdy si lkaj nieszcz. 1019 ...Wina nie spada na tego, kim kieruje Przeznaczenie.

224

Agamemnon
101107 Quidquid in altum fortuna tulit, ruitura levat. Modicis rebus longius aevum est: felix mediae quisquis turbae sorte quietus aura stringit litora tuta timidusque mari credere cumbam remo terras propiore legit. 115 Per scelera semper sceleribus tutum est iter. 145146 Caeca est temeritas quae petit casum ducem.

*
Cui ultima est fortuna, quid dubiam timet? 151152 Quod metuit auget qui scelus scelere obruit.

*
Et ferrum et ignis saepe medicinae loco est. 154 Rapienda rebus in malis praeceps via est. 202 Mors misera non est commori cum quo velis. 242243 Nam sera numquam est ad bonos mores via: quem paenitet peccasse paene est innocens. 259 Nec regna socium ferre nec taedae sciunt.

225

285 Non intrat umquam regium limen fides. 287 Prerio parata vincitur pretio fides. 419420 ...Clades scire qui refugit suas gravat timorem... 589592 Heu quam dulce malum mortalibus additum vitae dirus amor, cum pateat malis effugium et miseros libera mors vocet portus aeterna placidus quiete. 611 O quam miserum est nescire mori! 664666 Lacrunas lacrimis miscere iuvat: magis exurunt, quos secretae lacerant curae... 995996 Rudis est tyrannus morte qui poenam exigit.

*
Mortem aliquid ultra est? Vita, si cupias mori.

226

Agamemnon
101107 Cokolwiek Los wydwignie w gr, wszystko potem poniy. To co mierne ma duszy ywot: szczliwy ten, kto zadowolony z doli szarego tumu, z lekkim powiewem wiatru dotyka bezpiecznych wybrzey i bojc si spuci d na szerokie morze, wiosuje blisko ldu. 115 Dla zbrodni zawsze bezpieczna jest droga przez zbrodnie. 145146 lepy i nierozwany jest ten, kto zdaje si na ask przypadku.

*
Czemu miaby si ba ryzyka, kto nie ma nic do stracenia? 151152 Kto pitrzy zbrodni na zbrodni, powiksza swj strach.

*
Czsto ogie i miecz zastpuj lekarstwo. 154 W krytycznym pooeniu trzeba si chwyta ryzykownych rodkw. 202 Nie jest nieszczciem umiera razem z tym, z kim si pragnie. 242243 Nigdy nie jest za pno, aby wkroczy na uczciw drog: kto auje swych grzechw, ten ju prawie niewinny. 259 Wadza ani maestwo nie znosz wsplnikw. 285 Wierno nie goci nigdy w progach krlewskiego paacu.

227

287 Kupion wierno da si przekupi. 419420 ...Kto nie chce si dowiedzie o swojej klsce, powiksza swj strach... 589592 O, jake pontnym zem zesanym na ludzi jest straszna dza ycia, gdy stoi przecie otworem schronienie od nieszcz, a udrczonych wzywa mier-wyzwolicielka, cichy port wiecznego spokoju. 611 O, jaka ndza nie umie umrze! 664666 Dobrze jest wsplnie paka: bardziej cierpi ci, ktrych drcz tajone zgryzoty... 995996 Niedowiadczony to tyran, ktry karze mierci.

*
Czy jest co gorszego nieli mier? ycie, jeli pragniesz umrze.

228

Thyestes
207212 Quos cogit metus laudare, eosdem reddit inimicos metus. At qui favoris gloriam veri petit, animo magis quam voce laudari volet.

*
Laus vera et humili saepe contingit viro, non nisi potenti falsa. 213 Rex velit honesta: nemo non eadem volet. 215218 Ubi non est pudor, nec cura iuris sanctitas pietas fides instabile regnum est.

*
Sanctitas pietas fides privata bona sunt, qua iuvat reges eant. 306307 ...Malorum sensus accrescit die. Leve est miserias ferre, perferre est grave. 309 Peiora iuvenes facile praecepta audiunt. 318 Tacere multis discitur vitae malis. 344368 Regem non faciunt opes, non vesris Tyriae color, non frontis nota regiae, non auro nitidae fores; rex est qui posuit metus 229

et diri mala pectoris, quem non ambitio impotens et numquam stabilis favor vulgi praecipitis movet, non quidquid fodit Occidens aut unda Tagus aurea claro devehit alveo, non quidquid Libycis terit fervens area messibus, quem non concutiet cadens obliqui via fulminis, non Eurus rapiens mare, aut saevo rabidus freto ventosi tumor Hadriae, quem non lancea militis, non strictus domuit chalybs, qui tuto positus loco infra se videt omnia occurritque suo libens fato nec queritur mori. 444 Non capit regnum duos. 449453 O quantum bonum est obstare nulli, capere securas dapes humi iacentem! Scelera non intrant casas, tutusque mensa capitur angusta cibus; venenum in auro bibitur... 469470 Rebusque parvis magna praestatur quies immane regnum est posse sine regno pati. 487 Serum est cavendi tempus in mediis malis. 504 Cum sperat ira sanguinem, nescit tegi... 529 Habere regnum casus est, virtus dare.

230

549 Nulla vis maior pietate vera est. 572 Peior est bello timor ipse belli. 596598 Nulla sors longa est: dolor ac voluptas invicem cedunt; brevior voluptas. Ima permutat levis hora summis... 613622 Quem dies vidit veniens superbum, hunc dies vidit fugiens iacentem. Nemo confidat nimium secundis, nemo desperet meliora lapsis: miscer haec illis prohibetque Clotho stare fortunam, rotat omne fatum. Nemo tam divos habuit faventes, crastinum ut posset sibi polliceri: res deus nostras celeri citatas turbine versat. 883884 Vitae est avidus quisquis non vult mundo secum pereunte mori. 938941 Proprium hoc miseros sequitur vitium, numquam rebus credere laetis: redeat felix fortuna licet, tamen afflictos gaudere piget. 10521053 Sceleri modus debetur ubi facias scelus, non ubi reponas.

231

Tiestes
207212 Kogo strach zmusza do pochlebstw, tego strach czyni wrogiem. Ale kto szuka sawy u ludzi naprawd yczliwych, woli, by go chwaliy serca, nie usta.

*
Szczera pochwaa nieraz przypada w udziale biednemu, monemu za tylko faszywa. 213 Niechaj pragnienia wadcy bd uczciwe: wtedy kady zapragnie tego samego. 215218 Gdzie nie ma wstydu, praworzdnoci, uczciwoci, pobonoci ani wiernoci, tam wadza nie jest bezpieczna.

*
Uczciwo, pobono i wierno to zalety zwykych ludzi; wadcy niech czyni, co im si podoba. 306307 ...Poczucie krzywdy wzrasta z kadym dniem. Znosi nieszczcia to atwa rzecz, lecz wytrwale je znosi trudna sprawa. 309 Modzi chtnie suchaj gorszych rad. 318 Pord wielu nieszcz uczymy si sztuki milczenia. 344368 Ani bogactwo, ani szaty z tyryjskiej purpury, ani krlewska korona na czole, ani odrzwia byszczce od zota nikogo nie czyni krlem; krlem jest ten, kto wyzby si strachu i zoci nikczemnego serca, ten, kim nie wada niepohamowana ambicja ani cigle zmienna yczliwo niezrwnowaonego motochu, ani wszystkie skarby, jakie wydobywa si na Zachodzie, ani zoto, ktre przejrzysta fala niesie w korycie Tagu, ani wszystko ziarno, jakie w upalne niwa mci si na klepiskach Libii; krlem jest ten, kogo nie zatrwoy ani piorun spadajcy zygzakiem z nieba, ani Eurus, ktry wzburza morze, ani bawany szalejce na Adriatyku wydtym od wiatru; krlem jest ten, kogo nie ugnie lanca onierza ani nagi brzeszczot, i ten, kto

232

stojc w bezpiecznym miejscu, na wszystko spoglda z gry, kto chtnie wychodzi naprzeciw swego losu i bez skargi umiera. 444 Nie ma na tronie miejsca dla dwch. 449453 O, jak dobrze jest nie stawa na drodze nikomu i lec na ziemi, beztrosko ucztowa! Zbrodnie nie nawiedzaj chat i mona bezpiecznie spoywa jado przy ubogim stole; ze zotych kielichw pije si trucizn. 469470 Wielkiego pokoju tylko maym uyczono rzeczom. Ogromna to wadza umie wyrzec si wadzy. 487 Kiedy nadejd nieszczcia, za pno na ostrono. 504 Nie umie si ju maskowa wcieko wietrzca zapach krwi... 529 Posiadanie wadzy to przypadek, cnot jest przekazanie wadzy. 549 Nie ma siy wikszej ni prawdziwa mio. 572 Gorszy jest od wojny sam strach przed wojn. 596698 adna dola ludzka nie trwa dugo: bl i rozkosz na przemian ustpuj sobie miejsca: lecz rozkosz trwa krcej. Pochy czas wszystko obala i wynosi w gr. 613622 Kogo wschodzce soce zastaje pysznym, tego zachodzce widzi powalonego. Niech nikt nie ufa zbytnio umiechom szczcia, niech nikt w biedzie nie traci nadziei na lepsz dol: Kloto przeplata dol z niedol, nie pozwala, by zatrzymao si Przeznaczenie, i toczy koem wszelki los. Bogowie nikomu nie s tak yczliwi, by mg obieca sobie jutrzejszy dzie: Bg wartkim koowrotem obraca nasze sprawy.

233

883884 Chciwy ycia jest ten, kto nie chce umrze wraz z gincym wiatem. 938941 Szczeglna to wada nieszczliwych, e nigdy nie dowierzaj swemu szczciu: chocia powraca pomylny Los, zgnbieni nie chc si nim jednak cieszy. 10521053 Stosuj sposoby zbrodni, kiedy czynisz zbrodni, a nie kiedy za ni odpacasz.

234

Hercules Oetaeus
107111 Quisquis sub pedibus fata rapacia et puppem posuit fluminis ultimi, non captiva dabit bracchia vinculis, nec pompae veniet nobile ferculum: numquam est ille miser cui facile est mori. 228232 Felix quisquis novit famulum regemque pati vultusque suos variare potest. Rapuit vires pondusque malis casus anirno qui tulit aequo. 441442 Caelestis ira quos premit, miseros facit: humana nullos. 443 Contempsit omnes ille qui mortem prius... 481 ...Interim scelus est fides. 631 Avidis, avidis natura parum est. 643 Rarum est felix idemque senex... 646650 Aurea rumpunt tacta quietem vigilesque trahit purpura noctes. O si pateant pectora ditum! Quantos intus sublimis agit fortuna metus!

235

675676 Quisquis medium defugit iter stabili numquam tramite currit... 691 Male pensantur magna ruinis. 713714 Semel profecto premere felices deus cum coepit, urget. Hos habent magna esxitus. 754755 Miserias properant suas audire miseri... 886888 Haud est nocens quicumque non sponte est nocens.

*
Quicumque fato ignoscit et parcit sibi, errare meruit... 889890 Nocens videri, qui mori quaerit, cupit.

*
Mors innocentes sola deceptos facit. 896 Quamcumque natus sepelit haec vixit diu. 899901 Nemo nocens sibi ipse poenas irrogat.

*
Multis remissa est vita quorum error nocens, non dextra fuerat. Fata qui damnat sua?

236

922 Frustra tenetur ille qui statuit mori. 929931 Quicumque misero forte dissuadet mori, crudelis ille est: interim poena est mori, sed saepe donum; pluribus veniae fuit. 1564 Sed locum virtus habet inter astra. 18331834 Non est gemendus nec gravi urgendus prece, virtute quisquis abstulit fatis iter... 1836 (Fortes vetant maerere, degeneres iubent.) 1971 Virtus in astra tendit, in mortem timor. 19831988 Numquam Stygias fertur ad umbras inclita virtus: vivunt fortes nec Lethaeos saeva per amnes vos fata trahent, sed cum summas exiget horas consumpta dies, iter ad superos gloria pandet.

237

Herkules na Ecie
107111 Kto wznis si ponad drapieny Los i ponad lk Charonowej odzi, ten nigdy sptanych ramion nie woy w kajdany ani nie bdzie uwietnia triumfu zwycizcy: komu atwo umrze, ten nigdy nie jest nieszczliwy. 228232 Szczliwy ten, kto wie, jak znosi los niewolnika i los krla, i umie nada swej twarzy odpowiedni wyraz. Kto spokojnie przyjmuje cierpienia, ten odbiera im moc i wag. 441442 Staje si nieszczliwy, kogo nka gniew niebios; od gniewu ludzkiego nikt si takim nie staje. 443 Wszystkim wzgardzi, kto ju wzgardzi mierci. 481 ...Niekiedy zbrodni jest dotrzyma sowa. 631 Dla chciwych mao caego wiata. 643 Rzadko si trafia by szczliwym na staro... 646650 Spokj nie goci w zoconych paacach, a za purpur monych wlok si noce bezsenne. O, gdyby si otwary serca bogaczy! Jak wielkim strachem napenia je pyszne bogactwo! 675676 Kto nie trzyma si drogi poredniej, ten nigdy nie idzie bezpieczn ciek. 691 Ruiny s zym probierzem wielkoci. 713714 Bg nie przestaje nka szczliwych, gdy raz naprawd zacz. Taki jest oto kres wietnoci!

238

754755 Nieszczliwi chtnie suchaj o swoich nieszczciach... 886888 Nie jest winny, kto niechcco staje si winny.

*
Kto wymawia si przeznaczeniem i pobaa sobie, ten zasuguje na popenianie bdw... 889890 Kto szuka mierci, ten chce wydawa si winnym.

*
Tylko mier przywraca niewinno zwiedzionym do zbrodni. 896 Dugie miaa ycie matka, ktrej syn sprawia pogrzeb. 899901 aden zbrodniarz sam siebie nie zwalnia od kary.

*
Wielu ludziom, ktrzy zawinili wskutek nieumylnej pomyki, darowano ycie. Kt potpi swoje Przeznaczenie? 922 Prno wstrzymywa tego, kto zdecydowa si na mier. 929931 Ktokolwiek nieszczliwych, by moe, odwodzi od mierci, ten jest okrutny: mier bywa kar niekiedy, ale czsto darem; dla wielu jest ona ask. 1564 Miejsce cnoty jest pord gwiazd. 18331834 Tego, kto wasnym mstwem zamkn drog Przeznaczeniu, nie trzeba opakiwa ani ciga smutn modlitw...

239

1836 Dzielni ludzie zabraniaj si smuci, tchrzliwi ka. 1971 Mstwo zwraca ku gwiazdom, strach ku mierci. 19831988 Okryte chwa mstwo nigdy si nie pogry w krainie styksowych cieni: mni yj wiecznie, a okrutne Przeznaczenie nie powlecze ich poprzez letejskie fale; lecz gdy wypeni si czas i nadejdzie ostatnia godzina, sawa otworzy im drog do niebios.

240

Phoenissae
151153 Ubique mors est. Optime hoc cavit deus: eripere vitam nemo non homini potest, at nemo mortem; mille ad hanc aditus patent. 197199 ...Nemo contempsit mori, qui concupivit. Cuius haud ultra mala exire possunt, in loco tuto est situs. 384386 Quo causa melior sorsque deterior trahit, inclinat animus semper infirmo favens: miseros magis fortuna conciliat suis. 598 In servitutem cadere de regno grave est. 628630 Licet arma longe miles ac late explicet, fortuna belli semper ancipiti in loco est, quodcumque Mars decernit. 654657 Regnare non vult esse qui invisus timet: simul ista mundi conditor posuit deus, odium atque regnum... 660 Invisa numquam imperia retinentur diu.

241

Fenicjanki
151153 mier mona znale wszdzie. Doskonale to urzdzi Bg: kady potrafi wydrze czowiekowi ycie, lecz nikt nie wydrze mu mierci; tysic drg prowadzi do niej. 197199 Kady, kto poda mierci, wysoko j sobie ceni. Jest ju bezpieczny ten, czyje cierpienia nie mog jej przekroczy. 384386 Serce, sprzyjajce zawsze temu co sabe, skania si tam, gdzie pociga je suszniejsza sprawa i gorszy los. Nieszczcia wzmagaj jedno rodzinn. 598 Przykra to rzecz z krla sta si niewolnikiem. 628630 Wynik wojny jest zawsze wtpliwy i zawsze zwycistwo jest w rkach Marsa, choby si miao ogromne wojsko, ktre szeroko i daleko rozciga swoje szeregi. 654657 Nie poda wadzy, kto si boi wzbudza nienawi: Bg, stwarzajc wiat, te dwie rzeczy poczy ze sob nienawi i wadz... 660 Znienawidzone rzdy nigdy nie utrzymuj si dugo.

242

Octavia
189191 Iuvenilis ardor impetu primo furit, languescit idem facile nec durat diu in Venere turpi, ceu levis flammae vapor. 440443 Nihil in propinquos temere constitul decet.

*
Iustum facile est cui vacat pectus metu.

*
Magnum timoris remedium clementia est.

*
Extinguere hostem maxima est virtus ducis. 453455 Inertis est nescire quid liceat sibi.

*
Id facere laus est quod decet, non quod licet.

*
Calcat iacentem vulgus. 472473 Pulchrum eminere est inter illustres viros, consulere patriae, parcere afflictis... 538539 Teneris in annis haud satis clarus ferest, pudore victus cum tegit flainmas amor.

243

547550 Probitas fidesque coniugis, mores pudor placeant marito: sola perpetuo manent subiecta nulli mentis arque animi bona; florem decoris singuli carpunt dies. 557565 Volucrem esse Amorem fingit immitem deum mortalis error, armat et telis manus arcuque sacras, instruir saeva face genitumque credit Venere, Vulcano satum: vis magna mentis blandus atque animi calor Amor est, iuventa gignitur, luxu otio nutritur inier laeta fortunae bona. Quem si fovere atque alere desistas, cadit brevique vires perdit exstinctus suas. 575 Maiora populus semper a summo exigit. 578 Male imperatur, cum regit vulgus duces. 581 Exprimere ius est, ferre quod nequeunt preces? 895898 Bene paupertas humili tecro contenta latet: quatiunt alias saepe procellae aut evertit fortuna domos. 924928 Regitur fatis mortale genus, nec sibi quisquam spondere potest firmum et stabilem vitae cursum, per quem casus volvit varios semper nobis metuenda dies.

244

Oktawia
189191 Modziecza namitno szalona jest w pierwszym porywie, atwo jednak sabnie i nie trwa dugo w haniebnej rozpucie, podobnie jak ar migotliwego pomienia. 440443 Nie wypada niczego podejmowa pochopnie przeciwko swym bliskim.

*
atwo by sprawiedliwym, gdy serce jest wolne od lku.

*
agodno jest wietnym lekarstwem na strach.

*
Najwiksz zalet wodza jest niszczenie wroga. 453455 Jest znamieniem gupca, e nie wie, co mu wolno.

*
Chwalebnie jest czyni to co naley, a nie to co wolno.

*
Tum depce lecych. 472473 Pikna to rzecz wyrnia si wrd wybitnych mw, wspomaga ojczyzn, chroni ucinionych... 538539 W modoci rzadko wyznaje si mio, gdy oniemiela j wstyd, tumic jej pomienie. 547550 Niech m podziwia uczciwo, wierno, obyczajno i czysto swojej maonki: tylko niepodlege nikomu zalety serca i umysu trwaj wiecznie; z kwiatu piknoci kady dzie zrywa jeden patek. 245

557565 Ludzkie zmylenie faszywie przedstawia Amora jako skrzydlatego okrutnego boga, w wite rce wkada mu uk i strzay, obdarza ponc pochodni i utrzymuje, e zrodzia go Wenus z posiewu Wulkana. Amor jest ogromn potg serca i czarownym ciepem duszy; rodzi si z tchnienia modoci, karmi si zbytkiem i spokojem pord radosnych darw Losu; jeli przestanie si go pielgnowa i ywi, zanika i wnet wyczerpany traci swoje siy. 575 Lud domaga si coraz wikszych rzeczy od tego, kto stoi u szczytu wadzy. 578 Ze to rzdy, kiedy posplstwo kieruje wadcami. 581 Czy godzi si wymusza to, czego nie mona wyjedna probami? 895898 Szczliwe ubstwo z zadowoleniem kryje si w niewielkiej chatynce; wyniosymi domami czsto wstrzsaj burze lub Los je obraca w perzyn. 924928 Przeznaczenie rzdzi rodzajem ludzkim, i nikt nie moe obiecywa sobie pewnej i bezpiecznej drogi ycia, po ktrej zawsze grony dla nas czas toczy przerne zdarzenia.

246