Você está na página 1de 48

Mestrado en Migracións Internacionais: Investigación, Políticas Migratorias e Mediación Intercultural (MOMI

)

PORTUGUESES NO SUR DE LUGO: CIDADANIA DIFERENCIADA NUN CONTEXTO TRANSNACIONAL

Memoria fin de mestrado 2010/2011 JOSÉ DANIEL ARIAS FERNÁNDEZ

Memoria fin de mestrado oficial en migracións internacionais. Autor: José Daniel Arias Fernández. Titora: Antía Pérez Caramés

Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional
José Daniel Arias Fernández

Nun chover por siglos todo foise esluido… Uxío Novoneyra(1963)

2

Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional
José Daniel Arias Fernández

1.

Presentación.
1.1 Xustificación do proxecto. 1.2 Obxectivos da investigación.

…………………………….4
……………………5 ……………………6 ...........................8

1.3 Metodoloxía da investigación.

2. Localización do estudo.

…………………………………12

3. Transnacionalismo e alteridade.

……………..……..…………..19

4. Cidadanía, fronteira e construción supraestatal..………………29

5. Conclusións.

………………..……………….38

-

Bibliografía.

…………………41 ……….43

Notas metodolóxica Anexos.

………………….44

3

Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional
José Daniel Arias Fernández

1. Presentación.
Os fluxos migratorios entre estados son unha realidade especialmente dinámica e influenciada por múltiples factores de maior ou menor envergadura. Un dos grandes factores de influencia nas migracións entre estados é sen dúbida a veciñanza, por motivos obvios; tamén o son as desigualdades socioeconómicas entre estes, no punto en que conflúen as dúas variábeis, achegamento cultural e territorial, así como desigualdade socioeconómica, nun mesmo caso; o lóxico e o habitual é que se produzan grande número de movementos migratorios dun estado para o outro. Como casos paradigmáticos desta situación, nomeadamente no que se refire a movemento migratorios por situacións de desigualdade económica, podemos destacar os casos dos mexicanos nos E.U.A, os albaneses na Grecia ou os marroquís en España (Moré, 2007). O mesmo acontece cos portugueses no Reino de España; caracterizándose dun xeito especialmente significativo, e cunhas

peculiaridades especiais, na Comunidade Autónoma de Galiza.

Galiza

é

a comunidade

con maior proporción de

inmigrantes

portugueses, polo que este proxecto versará sobre a realidade dos inmigrantes portugueses na Comunidade Autónoma de Galiza, centrándose máis especificamente nun espazo concreto do territorio, as comarcas de CourelQuiroga e Terra de Lemos. Estas comarcas, son contiguas e sitúanse nun espazo rural, interior e situado a aproximadamente 100 km da fronteira galega con Portugal.

A investigación realizada como proxecto fin de mestrado, no Mestrado Oficial de Migracións Internacionais da Universidade da Coruña, tratará de analizar a repercusión das Institucións Europeas así como a concepción do estatus de cidadáns; no que se entende cidadán como concepto dinámico dentro dunha cidadanía de carácter supraestatal ou europeo; en referencia ao colectivo portugués nun eido territorial concreto e tomando como punto de

4

desmarcándose así dos números relativos porcentuais a stocks de estranxeiros no resto das comunidades e no conxunto do Reino de España.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández partida da análise a proximidade cultural e a creación de alteridades entre as dúas comunidades administrativas. por isto. diferenciándose de xeito radical de outros colectivos migrantes diversos. Aínda así os estudos sobre a comunidade portuguesa en Galiza son escasos. existe unha condición de pobos de referencia mutua a varios niveis. Estas características representan un grande substrato para a produción teórica e discursiva. característica única e propia desta autonomía. cualitativo. pódese entender que se trata dunha variante migracional única e que atende a unhas característica propias e diferente as lóxicas migratorias presentes no conxunto do Estado Español. especialmente do norte. e especialmente na miña opinión. teñen un compoñente histórico.1 Xustificación do proxecto As persoas con nacionalidade Portuguesa representa a maior comunidade estranxeira na Comunidade Autónoma de Galiza.000 persoas con nacionalidade Portuguesa se pensamos no porqué destes movementos migratorios sur norte de Portugal para Galiza podemos atinxir grande número de elementos característicos. 1. así como infinidade de peculiaridades propias no asentamento. mais o tratamento desde unha 5 . No ano 2010 segundo o Padrón municipal habitantes estaban empadroados en Galiza máis de 21. literario ou antropolóxico. económico. antropolóxico e simbólico de grande tradición e importancia. alén de ser un feito histórico tradicional e que non se ve especialmente sometido as dinámicas e tendencias no relativo a fluxos de entrada presentes nesta primeira década do século en Galiza. pois as relacións de Galiza con Portugal e viceversa. existen investigacións sobre todo de carácter histórico. Tanto para galegos como para portugueses. a interese no estudo da inmigración portuguesa en Galiza é altamente atractiva tanto desde un punto de vista cuantitativo como.

centrada na temática migratoria é verdadeiramente escaso. O espazo escolleito para a investigación non segue tanto uns parámetros segundo os cales se pretende procurar a singularidade nin un espazo controvertido ou senlleiro. senón que o que quer e localizar e recoñecer unha situación. no que se intenta recoñecer unha realidade concreta nun espazo concreto. extrapolábeis a outros ámbitos xeográficos máis amplos e con características dispares. nun tempo determinado. o obxectivo é buscar representatividade do común. así como as condicións de limitación temporal.2 Obxectivos da investigación. do común do rural galego non fronteirizo. inflúen definitivamente na calidade e na profundidade do traballo. para como digo no punto anterior extrapolar condicións. Neste caso. así como se tratará de producir teoría a pequena escala tamén extensíbel a unha localización maior. En cada migración individual. tamén se escolle seguindo a lóxica pola cal se utilizan as experiencias biográficas do autor para afianzar a investigación. este traballo segue un carácter exploratorio e iniciático. puntos axiais. pois as características deste. do que se poida extraer. así como fotografar e producir teoría a pequena escala. a investigación non pretende producir grandes teorías por si. se non ao contrario. e a propia concepción da investigación pensada como elemento parte duns estudos nos cales o obxectivo primordial do autor é superalos. poderíase particularizar unha serie de puntos propios e características únicas a cada un dos migrantes. (Strauss e Corbin 1990 en Valles). As condicións subxectivas no proceso migratorio inflúen definitivamente na superación de 6 . pois trátase dun traballo de carácter exploratorio. 1.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández perspectiva contemporánea e actualizada. Con este traballo pretende superar os estudos de mestrado así como servir de alicerce futuro nunha hipotética investigación de maior calidade e envergadura.

a Agrupación Europea de cooperación territorial Galicia-Norte de Portugal1 ou a Eurocidade Chaves-Verín2. Neste caso trátase de recoñecer mediante a análise teórica baseada en diferentes metodoloxías. non están equiparados a nivel subxectivo e obxectivo con os cidadáns autóctonos e están abocados a sufriren unha serie de pasos de descapitalización especialmente 1 A Agrupación Europea de Cooperación Territorial . obstáculo que poden ser maiores ou menores e serán correspondidos con maior ou menor suceso. exemplificando um novo modelo de cooperação de segunda geração que vai mais além da colaboração institucional e do somatória de simples programas e iniciativas de cooperação. que esta realidade é alterada definitivamente por un contexto supranacional inmerso nunha serie de procesos xeopolíticos e administrativos que influirán directamente nas vidas dos migrante.Galicia-Norte de Portugal (GNP-AECT) ten como obxecto facilitar e fomentar a cooperación territorial entre o seus membros.php?componente=seccion&arch=index&id=30 2 A Eurocidade Chaves-Verín constitui um projecto pioneiro ao nível da Península Ibérica e também da Europa.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández obstáculos dentro da migración. como por exemplo. como é o caso da construción dunha difusa Cidadanía Europea. ou elementos de cooperación transfronteiriza. e sen teren unha fronteira pechada. dentro dun proceso migratorio cunhas características tamén en moitos casos diferentes. potenciar e racionalizar os equipamentos básicos transfronteirizos e aumentar a cohesión social e institucional da Eurorrexión. A partir deste razoamento. arricaremos na análise partindo da seguinte hipótese pola cal. a súa nacionalidade e o seu último destino. a realidade dun grupo heteroxéneo de migrantes caracterizado por dous puntos en común.eu/a-eurocidade/apresentacao 7 .eurocidadechavesverin. Pretende promover e valorizar a competitividade do tecido empresarial. Fonte: http://www.gnpaect. sempre tendo presente que estamos a prantexar unha investigación de carácter exploratoria. os portugueses residentes en Galiza a pesar de morar nunha comunidade moi próxima a nivel cultural e xeográfico e de compartiren un marco supraestatal común con pretensións de crear unha cidadanía común europea. Tendo presente en todo momento. demonstrando que é possível adoptar um novo modelo de cidadania europeia. Fonte: http://www.eu/index. onde a principal preocupación é a de desenvolver e proporcionar colaboracións. A investigación pretende así clarificar a posición destes migrantes caracterizados por seren portugueses e residiren na comarca das Terras de Lemos e O Courel-Quiroga. creando así vínculos de unión en diferentes áreas de actuación.

estes indicadores serán de carácter xeral e buscarán as condicións de maior envergadura na descapitalización. grupos etarios etc.. así como os grupos de discusión. Entendendo que a proximidade cultural e territorial así como a organización político territorial son os puntos comúns máis forte deste colectivo así como as condicións subxectivas de superación que se presentaron nas súas migracións. alén de estar expostos a infinidade de estereotipos negativos que inflúen radicalmente na súas posibilidades de asentamento. da cal se extraerá unha reducida representación de datos de carácter demográfico. así como cal é a influencia da U.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández nun nivel político e laboral. nun primeiro momento. pode ser o mellor xeito para recoller os matices e sobre todo discursos que unha investigación máis cuantitativa non recollería. A análise do discurso e a entrevista en profundidade. entendendo por descapitalización o proceso polo cal unha persoa que migra perde competencias e calidades atribuídas a calquera persoa autóctona. durante a redacción iremos construíndo indicadores de carácter cualitativo que nos farán de guías para redactar unhas conclusións acertadas. clases sociais. dunha condición 8 . tamén na investigación se trata de analizar as características que unen dúas comunidades cun carácter cultural semellantes. . así como a creación de alteridades entre estados dentro deste ámbito cultural próximo. van ser tomados como elementos chave na investigación pois entendo que cunha mostra tan heteroxénea. e na procurar de producir uns indicadores difusos . na que se inclúen sen distincións diferentes xéneros. 1. utilizouse a metodoloxía cuantitativa. principalmente nun plano político e laboral.3 Metodoloxía da investigación.E na súa migración. Para comprendermos até que punto existen estas dificultades e como inflúen no proceso migratorio. Para a produción de resultados e interpretación de datos.

Táboa 1. alén de que ao ser esta unha investigación de carácter exploratorio preferimos. pois tamén no meu entender para comprender a realidade dun colectivo é verdadeiramente importante recoñecer especificamente as súas propias vivencias e as súas percepcións. no grupo de discusión participaron catro traballadores de nacionalidade portuguesa. lindeiro coa provincia de Ourense desde onde se desprazaban todos os días para traballar. No casilleiro. para así recoñecer a nivel poboacional o territorio no que se sitúa o estudo.centrarnos no subxectivo pois o que se quer é observa os matices.1 presentaranse as persoas que forman parte da análise cualitativa. habitantes da zona da Raia sendo dous galegos e catro portugueses e tendo realizada a entrevista no termo municipal de Ribas de Sil.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández concreta. tamén se reproducen datos sobre o que supón a inmigración portuguesa en niveis relativos. e analizar as condición dos migrantes como cidadáns europeos. realizáronse nove inquéritos. grupos de idade e situacións sociolaborais. Dez destas persoas conformaron dous grupos de discusión. e buscando a representatividade en canto a xénero. intentando recoller unha mostra significativa da poboación portuguesa nas comarcas. pois é unha consideración moi pouco presente na sociedade actual 9 . neste caso. A investigación segue uns parámetros polos cales o punto forte vai ser a análise cualitativa. un formado por seis traballadores do sector forestal. e con puntos de vista máis amplos e a súa vez particulares. En canto ás entrevistas en profundidade. entendemos que a recollida de información cualitativa é a mellor ferramenta para esbozar unha realidade máis fidedigna. O outro grupo de discusión foi realizado entre traballadores da construción civil. analizaremos a historia migratoria dun total de dezanove persoas. no concello de Bóveda. Pois cando se presenta na hipótese de partida como se pretende procurar as condicións subxectivas e de superación no proceso migratorio. No relativo ás entrevistas consideramos positivo facer un exercicio de autocrítica.

1967 Traballador agrícola 1980 Traballadora hostalaría Ano de chegada. 1991 2003 10 . máis complexa e con factores sociolóxicos que non chegaba a comprender no momento inicial da investigación. pois en certos puntos fiquei descontento con os resultados. tamén nos grupos de discusión existiron voces dominante e algúns dos participantes apenas aportou.a. así como seguiren máis en profundamente o guión. na táboa 1.1 . situado na parte final do traballo. Táboa 1. Profesión. Ano de nacemento.Casilleiro tipolóxico Análise cualitativo Grupos de discusión Traballadores Forestais 6 varóns Concello de traballo. alén de sentirme contento por ter recollido algunhas testemuñas que ao meu entender teñen un grande valor empírico é sonme de grandísima axuda para entender unha realidade migratoria. aínda así penso que o obxectivo de iniciar o camiño para a ampliación de coñecemento. Ribas de Sil Residencia ChavesVilardevos Traballadores Obras públicas Entrevistas Individuais Nome Heitor Maria Concello Saviñao Monforte 4 Varóns Bóveda Lugo. a autocrítica refírese especialmente en relación ao traballo de campo que levei a cabo.1 podemos ver o casilleiro tipolóxico que representa a investigación. No seguinte punto presento a configuración é a estratexia seguida no traballo de campo.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández e moi necesaria para poder entender calquera realidade que quixermos analizar. A autocrítica podería abarcar outros punto mais entendo que non é de interese para o conxunto do traballo. moitas das entrevistas terían que ser máis longas. temos que acudir a parte dos anexos na táboa do anexo 1. está cumprido. Para encontrarmos o guión inicial das entrevistas.

11 . Polo tanto a revisión bibliográfica é ampla mais pouco profunda. por outro lado a revisión bibliográfica tratará de redefinir os conceptos alicerces da investigación. onde se presentan os obxectivos da investigación. pois reitero que se trata dun análise exploratorio. por unha banda. todos desde unha visión dinámica e ampla. as relacións históricas e as antropolóxicas entre Galiza e Portugal. a contextualización da migración tanto nun carácter especifico do espazo a estudo. sobre todo no relativo a proximidade cultural e ás dinámicas de descapitalización social da poboación portuguesa nas comarcas a análise. poren a revisión bibliográfica virará entorno ás dúas comarcas de estudo. A investigación vai manexar unha grande cantidade de conceptos. así como crear unha organización teórica lóxica a utilizar como esquema matriz do traballo. o que se pretende e contextualizar e fotografar alén de recoñecer e tratar de descubrir se os pensamentos previstos se cumpren. así como a construción europea e teoría das migracións.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Daniel Isabel Rosa Monforte Quiroga Quiroga Poboa do Brollón Courel Poboa do Brollón 2003 Estudante 1988 Propietaria hostalaría 1974 Desempregada 2003 1993 1988 José Antonio 1952 Pequeno empresario 1930 Pensionista 1980 1979 João 1970 Pensionista 2007 Entrevista Cónsul Honorario Na cidade da Coruña A Coruña Galego Avogado Análise de datos secundarios. polo que non se pretende producir grandes teorías senón que como se expón no epígrafe anterior. e vai encamiñada en todo momento cara. como na migración no seu conxunto.

A táboa poderase ver completada. a Comarca do Courel-Quiroga e a Comarca da Terra de Lemos.448. habendo na Terra de Lemos 33. Monforte de Lemos contaba no 2010. que organiza a súa vida comunitaria entorno a unha grande vila capitalidade a nivel administrativo e de servizos principal. Localización do estudo.1 represéntase o total da poboación. A poboación total das dúas comarcas era segundo o padrón municipal de habitantes do ano 2010 de 39. o principal núcleo de poboación.638 habitantes sumando a capitalidade municipal e as parroquias que configuran este concello. Seguridade as oficinas e da o Social Servizo de Emprego.a. O estudo sitúase nun enclave xeográfico.097 habitantes. 12 . coa representación por concellos incluíndo todos os concellos das dúas comarcas na táboa do anexo 2. así como a Policía Nacional e os Xulgados. recoñecido administrativamente como dúas comarcas. así como a poboación estranxeira e a poboación portuguesa. Na táboa 2. Ambas as dúas comarcas son veciñas e configuran un partido xudicial propio e único. con 19. como Monforte núcleo de Lemos. que é a localidade onde se atopan para as servizos dúas propios comarcas como o Hospital Comarcal.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández 2.351 habitantes e na comarca de Courel-Quiroga 6. entre outros.

Anos (2004-2010) 2004 Poboación Estranxeiros Portugueses 41709 852 235 2005 41441 999 268 2006 40860 953 285 2007 40280 983 305 2008 40123 1246 326 2009 39755 1350 335 2010 39448 1511 348 Fonte Elaboración propia a partir de Padrón municipal de habitantes. estranxeiros e portugueses. A tónica poboacional da comarca segue unha dinámica de perda de poboación. 1999).1 Poboación total. así como tamén patróns antropolóxico semellante ao resto do espazo obxecto de estudo. principalmente Cataluña. que son Quiroga e Monforte de Lemos. está afirmación ten especial relevancia na Vila de Monforte e a súa contorna. situando así a Quiroga como zona intermedia entre rural e urbana. situación semellante a que se produce no norte de Portugal (Leston 13 . Os maiores picos emigratorios aconteceron nos anos 60 do século pasado. “en Galiza é singularmente certo que a transición do medio urbano ao rural non ten lindeiros precisos nin en numero de habitantes nin en demarcacións espaciais” (Beiras & López. Estas comarcas teñen unha grande tradición emigratoria formando parte de todos os procesos migratorios masivos existentes desde Galiza. A distribución demográfica do territorio obxecto de estudo é eminentemente rural só existindo dous núcleo de poboación que superan os 2. mais aínda así é difícil de acreditar no carácter urbano de calquera das dúas localidades pois.000 habitantes.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Taboa2. pois a propia capitalidade comarcal segue uns patróns de asentamento e dinámica demográfica.000 habitantes situaríase como zona urbana. é unha poboación moi envellecida existindo nos concellos máis rurais pirámides demográfica case invertidas (Ettema. este carácter rural das poboacións como veremos máis a fronte van ser un dos principais factores na comprensión deste movemento migratorio. emigración a América. e Monforte que xa con case 20. 2002). a Europa e a outras rexións máis desenvolvidas do Estado Español. INE .

2. pois nunhas poucas décadas. por unha banda. as miñas consideracións lévanme a pensar que a corrente de entrada de poboación portuguesa é unha realidade constante e non asumíbel soamente a dinámica xeral de aumento dos fluxos migratorios de entrada que se teñen producido nos últimos anos no Reino de España. INE. unha emigración de persoas cualificadas para principalmente cidades próximas e por outra e o máis destacado para os intereses do estudo as entrada de poboación inmigrante representada por os portugueses até aproximadamente un 30% como se pode observar na seguinte táboa 2. se pasa dunha sociedade campesiña a unha sociedade moderna ou en proceso de modernización (Ettema.03 Fonte: Elaboración propia a partir do padrón municipal de habitantes.91 2007 31.3 represéntase o número porcentual de estranxeiros nas comarcas de Lemos e Courel-Quiroga. parece que nos últimos anos a representatividade da poboación portuguesa sobre o total dos migrantes se reduce. na que en poucas décadas. Porcentaxe poboación portuguesa sobre total inmigrantes 2004 27. esta mudanza leva a unha transformación nas estratexias migratorias.2: Táboa 2.83 2006 29. 14 . isto é entendido dentro dun contexto especialmente rural e de cambio social no que a estrutura produtiva.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Bandeira.03 2008 26.16 2009 24. entendo que isto é asumido por o maior aumento do resto de poboación estranxeira en relación portuguesa. unicamente con un compoñente emigrante a existir unha mobilidade en ambas as direccións.81 2010 23. As porcentaxes vénse alteradas sen seguiren tendencia clara e significativa. 1996). Agora ben. nos últimos anos en relación a poboación total. 2002). mais non dun xeito especialmente significativo.58 2005 26. a rexión de destino na investigación pasa de ser unha rexión. Na taboa 2.

INE. en relación ao total representa menos dun 1% da poboación total. como se pode ver na táboa 2. Elaboración propia.4. Porcentaxe poboación estranxeira sobre o total 2004 2.84 2010 0. No segundo grupo de discusión os seus membros tiñan residencia legal en Lugo e Tui. neste caso o destino tamén era itinerante traballando por toda a provincia de Ourense e o sur de Lugo.81 2009 0.3. inmigración máis consolidade e antiga.83 Fonte: Elaboración propia a partir do padrón municipal de habitantes. os dous grupos de discusión que entrevistei incorrían nesta característica. 15 .88 Fonte: Padrón municipal de habitantes. aínda que catro dos entrevistados ían todos os día a Portugal e tiñan a súa residencia legal en Verín. un exemplo é o número de portugueses que censados en localidades fronteirizas que traballan aquí.04 2005 2.56 2005 0. os traballadores do sector forestal trasladábanse a diario desde a fronteira propia até o lugar de destino.88 por cento de poboación portuguesa residente nas comarcas de estudo habería que lle sumar outras moitas persoas que sen estar censadas nas comarcas fan parte da vida nelas.33 2007 2. mais aínda así o incremento da poboación inmigrante nestes últimos anos e considerábel e representa toda unha novidade nestes territorios.11 2009 3.4 representada a continuación: Táboa 2. No que se refire a poboación portuguesa.40 2010 3.41 2006 2. A este 0. En ningún dos casos nin a poboación estranxeira total nin a poboación portuguesa con respecto ao total son significativas en canto a números relativos en comparación con outros territorios. INE. Porcentaxe poboación portuguesa sobre o total 2004 0.70 2007 0.65 2006 0. aínda así facían a maior parte da súa vida en Bóveda onde traballaban.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Táboa 2.76 2008 0.44 2008 3.

que xa xubilados. reitero. sobre todo no que se refire a inmigración de primeira man e de carácter internacional. Outra característica da representatividade dos portugueses nestas comarcas son os camións con condutores portugueses que fan paradas para comeren ou durmiren no traslado de mercadorías do norte de Portugal para Europa. tamén as inmigrantes brasileira que teñen pasado primeiro por Portugal.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández desprazándose todas as fins de semana a rexión do Minho de onde viñan. que é o retorno de emigrantes retornados. retornan ao seu lugar de nacemento ou residencia. Andrés. Villarino . ante a falta de expectativas laborais que tiña a poboación autóctona na altura. tanto nos propios portugueses como. Montserrat. esta característica acontece en toda Galiza (Precedo. ademais de por unha característica propia galega. a construción civil e a os 16 . estando marcadas as comarcas por seren moi ruralizadas e nunha dinámica demográfica caracterizada pola perda de poboación de xeito acusado. na cal existe unha grande colonia de portugueses traballando nas minas de lousa e teñen unha relación directa con a comarca. outro dos grandes motores da economía local son as canteiras de lousa.. pois sobre todo Cataluña foi un destino prioritario nos anos 60 e 70. Esta condición de rexións con grande tradición emigratoria tanto Portugal como Lemos e Courel-Quiroga tamén terán unha representación considerábel no contexto xeral do traballo. 1994). Os medios produtivos máis importantes son o agroalimentario en especial o vitivinícola e o sector forestal. Os sectores produtivos e o desenvolvemento económico son relativamente baixo. e a pesar da forte presenza de cidadáns portugueses a inmigración nestas comarcas obxecto de estudo é unha cuestión bastante residual. pois entendo que a realidade da inmigración está marcada pola influencia portuguesa. non se entende como unha cuestión de masas. Con todo isto. ou a conexión con a comarca de Valdeorras. aventúrome a pensar. tamén fan parte do tecido produtivo como elementos considerábeis. este tipo de migracións de retorno acho que teñen un grande peso encanto ao que se refire a migracións internas.

. INE. neste caso a hostalaría. Estes sectores alén de seren os máis representativos da economía comarcal tamén representan os nichos de mercado nos que se inseriren a poboación inmigrante en especial a poboación portuguesa.en canto a taxa de feminidade. o que é un grande contraste co espazo de estudo xa que na comarca de Courel-Quiroga onde a lousa presenta o principal sector produtivo mais segundo informacións aproximadas non hai ningún portugués realizando estes traballos. noutrora na poboación de Monforte de Lemos o ferrocarril foi o grande pulo económico da vila mais agora está totalmente esmorecido.31 anos) 17 . Elaboración propia. en canto a figuras simbólicas na posición laboral de portugueses. e contiña unhas connotacións moi negativas. Taxas de feminidade (2010). poboación altamente masculinizada como se observa na táboa 2. Monforte.non así ocorre co resto de inmigración. tempo atrás esta figura tiña unha representatividade moi alta. Taxa de feminidade Total Estranxeira Portugal 106. en valores similares aos autóctonos. e estuvo traballando nas vacas e así e gustoule isto e ficou aquí”(Maria. que se sitúa.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández sector servizos.05 Homes 19114 762 223 Mulleres 20334 749 125 Fonte: Padrón municipal de habitantes.38 98.5. agás a hostalaría son sectores laborais tradicionalmente ocupados pola poboación masculina. Aliás si apareceu outra figura especialmente presente no imaxinario popular da zona como é o “criado portugués”. Táboa 2. que representaba a aquel individuo que traballaba en labores agropecuarias unicamente pola alimentación e a residencia. atopamos no discurso de varios dos entrevistados referencias aos traballadores portugueses da lousa na veciña comarca de Valdeorras. “ Eu viem para aquí por causa do marido.5. Dentro do marco de recollida de datos. que leva aquí 15 anos.29 56. veu solo com 11 anos.

mais polo recollido aínda estaba presente no século XX. 18 . Para min estas declaracións recollidas son verdadeiramente sobrecolledoras e representan unha figura migratoria que acreditaba desaparecida. O Saviñao.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández “andaba un señor a busca dun rapaz. 44 anos) As anteriores declaracións preséntannos os testemuños de dous dos migrentes que dentro do estudo teñen traballado como criados no campo. e traballei coas vacas e así…aínda así estiven dous ou tres sen papeis” (Heitor.. así como as raíces duns fluxos migratorios tradicionais existentes en ambas direccións desde hai século e cun compoñente de subdesenvolvemento grande. Esta figura migrante preséntanos moi graficamente esa poboación rural e en proceso de desenvolvemento a que me refiro até aquí.

4 Censo de 1890. O Courel. 2002) segundo este censo de 1890 vivían no Porto 4049 españois. por galegos que coñecera e vivirán en Portugal fálanos dun escapado da guerra civil. Em Lisboa conheço alí a tres ou quatro. Presença de espanhois em Portugal en (Fernandes Alves. Alén da orografía. “Não faz hoje sentido falar de uma unidade do território português baseada em condições naturais ou de uma individualidade geográfica de Portugal dentro do conjunto da Península Ibérica.4 3 Con estas palabras o escritor Portugués Oliveira Marques comeza a súa obra sobre a historia de Portugal. mais tamén nos di: “não conheço galegos em portugal. que configuran unha unidade territorial e un continuo cultural levemente alterado pola fronteira entre as dúas comunidades administrativas. Transnacionalismo e alteridade.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández 3. fala deles como persoas nada distantes incluso atribuíndolles coa expresión valores polos que non os podería diferenciar dos portugueses . sempre teñen existido fluxos e conexións de diversa índole. así como noutras areas de Portugal. distanciándose máis dos propios lisboetas e situándose máis próximo aos galego que levan en Lisboa toda a vida e Antonio coñece. o Minho continua a Galiza tanto na orografia e no clima como nas formas de exploração do solo.” (de Oliveira Marques. têem comercios mas levam alí toda a vida. migratorios. As relacións na historia son intensas e a pesar do peso da fronteira. som galegos. 2002) 19 . por exemplo no Porto os galegos representaban en 1890 o 97% dos emigrantes españois (Fernandes Alves. 81 anos) Cando nos está a falar destes galegos que ten coñecido en Lisboa.” (Antonio. e de estaren en dous estados diversos. nomeadamente a parte norte e Galiza. Na verdade. entre Portugal. no meu parecer. económicos e culturais etc. Os Galegos en Lisboa teñen sido unha grande comunidade. existen unha serie de preceptos. 1995)3. cando se lle pregunta a Antonio que naceu no 1930.

2002).Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Na literatura. A representación dos galegos na literatura portuguesa e viceversa é un recurso moi recorrente. 20 . o propio José Saramago5.. Tamén se atopan abondosas referencias aos galegos no grande historiador portugués Oliveira Martíns. iberista convencido nunha das súas novelas relátanos a súa vida no seu barrio de Lisboa onde vivían moitos galegos. así como noutros moitas personaxes públicas da historia de Portugal.. incluso na historia do grande símbolo de Portugal. de nacionalidade portuguesa” (Fernandes Alves. 2006) e tradición oral biográfica. a milagre de que o Galo de Barcelos cantase e lles salvase a vida a estes dous galegos peregrinos. como Castelao. o Galo de Barcelos onde se lle atribúe a uns galego en peregrinación para Compostela. está aclaración de Fernando Alves incide no plantexamento polo cal poderíamos insistir na idea de considerar aos galegos e aos portugueses do norte como unha comunidade non moi heteroxénea. Paolo Portas. facendo referencia a isto os grandes ideólogos do nacionalismo Galego. aínda así “os galegos de Lisboa não sejam só os originários da Galiza. (Medeiros. no dramaturgo máis importante das letra Lusas Gil Vicente ou no propio Camões que se supón galego de nacemento ou de orixe6. 6 Referencias recollidas en (Castelao. Vímara Peres até o actual líder do CDS-PP. mas também os da outra margem do Minho. Risco ou Carvalho 5 1Galo de Barcelos En “O ano da morte de Ricardo Reis” redime aos galegos que Pessoa e Gil vicente dalgún xeito desprezaron. así como a busca de similitudes con o país veciño. na mesma dirección tamén apunta o tradutor ao español de Saramago. que tamén entende que os galegos de Lisboa son de ambas as marxes do Minho. 2001) (Navas Sanchez-Elez). Nas letras Galegas tamén é moi común as referencia a Portugal. desde o primeiro conde de Portugal.

recollín o testemuño dun grupo de discusión. realmente clarificante encanto a esta realidade. No traballo de campo. no meu parecer que Galiza e Norte de Portugal son unha comunidade transnacional. no grupo de discusión participaron seis traballadores do sector forestal. (Castels. a alteración levada a cabo polo peso da fronteira foi mínima. 2005). e se desprazaban desde a comarca raiana 21 . está repleto de referencias a estas relacións Galiza – Portugal. mais desde unha perspectiva ampla. polo que entendo. que estaban a realizar o seu traballo no Concello de Ribas de Sil. Gaita-de-fuôlhe stramuntana de la coleçon de l Museu de la Música de Bruxelas (de antes de 1982). con intereses comúns de natureza cultural. No capítulo 6 da obra editada polo CIS. lévame a considerar que existe un continuo lingüístico e cultural relativamente alterado polo peso da fronteira. historia e os relatos recollidos no traballo de campo. de Miranda de l Douro. deportiva. poden verse a si propios como comunidades”. só atinxindo cuestións dialectais e de diferenzas no desenvolvemento económico. Gaita de foles trasmontana do solo. na miña opinión de ter observado esta realidade nun concello do sur de Ourense as súas anotación serían diferentes. Este espazo transnacional é especialmente presente nas zonas rurais. e tomando como referencia en Galicia a cidade de Santiago de Compostela. A unión das formas de exploración tradición 2. mais nalgunhas comunidades rurais concretas. pois existe unha concordancia de “certos grupos vivindo en espazos transfronteirizos.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Calero. podendo existir unha pequena diferenciación relativa a alteridade entre estados. política ou doutro tipo. entendida desde unha xénese acumulativa de características e reforzada polas propias migración. a a na literatura. Cuida-se que haberá sido feita pul artesano Rodrigo Fernandes. “Los dos lados de un río” de Antonio Medeiro.

(Maria. aquí não. não é o mesmo que ir cara A Corunha ou Vigo. que aquí tamén se oi. o que existía era unha forte xerarquización en canto ao estatus laboral. non atopa diferenzas que se puidera recoñecer a grande escala. não muita difereça não ha!. pois o capataz da cuadrilla. dous galegos e catro portugueses. os traballadores eran dos dous lados da raia. non apreciando apenas disicitudes de alteridade. onde fai a diferenciación e cando se refire a parte urbana de Galicia apuntando que na xente da cidade vexa maiores diferenzas.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández da Limia/Lima todos os días. Continuando traballo podemos de campo. iso si galego. a gente na aldea falam uns da vida dos outros e assim. 22 . isto é um pueblo pequenino. e a adaptación foi moi positiva. tiña unha posición extremadamente dominante sobre o resto do grupo. co recollido no nas entrevistas. mantiñan unha relación forte e con afinidade entre os integrantes. como nos considerar testemuños en ningún caso se resalta unha diferenza marcada a nivel cultural ou de construción de estereotipos. ou Santiago. Este tipo de testemuños son recorrentes en todas as gravacións. alí a xente não fala tanto não é tam simpática”. 31 anos) Cando se refire Maria as diferenzas entre as persoas de Monção e as persoas de Monforte. por exemplo no testemuño de Maria de Monção recóllese o seguinte: “Não muita diferença não hai. todos os migrantes concordan en que a similitude entre Galiza e Portugal en todos os aspectos e moi elevada. Monforte. se cadra máis cara lá cara A Corunha algo máis diferença haverá. tampouco constrúe estereotipos entre ambas as poboacións.

ela que ten vido de seis anos para Galiza se cabe describe as semellanzas culturais con máis ímpeto. 44 anos) Ao referirse Heitor a que xa falaba galego de onde el viña. isto reafirma a miña percepción segundo a que considero que estes migrantes de teren feito a súa migración para cidades Portuguesas especialmente para a capital de Portugal.(Antonio. o que passa é que depois. porque uma cadeira é uma cadeira. ou para outras cidades máis pequenas situadas tamén no sur. mas para mim é igual ”. fainos un discurso filolóxico no que acaba por concluír que o Galego e o Portugués é igual. “todas as palabra que se oen embaixo son todas iguais. nun plano non administrativo as dificultades serían maiores do que teñen sido vindo para o interior de Galiza. Monforte. e considerando o portugués transmontano que falaba antes de chegar a Galiza como propio galego. de onde eu veño xa veño falando gallego” (Heitor. O Galego é igual ao português. O courel 81 anos) Tamén Isabel insiste na mesma tónica. Quiroga. 23 . “a min Portugal paréceme igual que Galicia polo menos por onde somos nos todo igual. de cultura tamén igual” (Isabel. as vezes a María dizme que não me entende qualquer palabra. eiquí chamanlle silla mas tambem lle chamam cadeira.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Cando temos entrevistado a Antonio ao comezar a falar sobre as diferenzas que nota entre Galiza e Portugal. non deixa de remarcar as semellanzas culturais. isto devia ser a mesma fala todo. “Eu non notei muitas diferencias. E ao igual que Antonio incide en facer unha descrición nas similitudes remarcando o feito rural e interior das dúas comunidades. 23 anos) A posición de Heitor continua na mesma liña as anteriores. todo é monte sen praias nin nada igual todo igual.

as sociedades campesiñas están a desaparecer en Europa. recorde-se que há estimativas de retorno de 70% para a Galiza. a distribución poboacional no mundo segue a directriz pola cal. para convertérense en sociedades máis urbanas ou sociedades rurais con modos de produción diferentes aos tradicionais do campesiñado.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Dunha sociedade emigrante para outra sociedade emigrante.Emigración Galega estados. 1994)7 aínda así na actualidade tanto Galiza como o 3. Alemaña. Nas comarcas de Courel-Quiroga e Lemos esta tendencia foise conformando principalmente nas décadas centrais do século XX. Desde o comezo do século pasado. conjuntamente com os Açores e a Madeira. Madrid ou Vigo así como a emigración exterior sendo os principais destino Suíza. sobre todo no que se refire ao ámbito urbano. Francia ou países latinoamericanos. pois a tendencia é sempre de despoboamento do rural e superpoboación do urbano. esta realidade está presente practicamente en todos os 2. são os grandes centros de abastecimento da emigração portuguesa” (Baganha. 24 . con grandes fluxos migratorios para cidades como Barcelona. Portugueses no Brasil Norte de Portugal son comunidades receptoras de inmigrantes. uma região com muitas homologias com o Norte 7 Nesta cita reflíctese outro elemento máis de características comúns entre ambos territorios. cando tempo atrás tiñan sido comunidades comparadas pola súa similitude en canto a cuestións migratorias. as poboacións rural tende cara poboacións máis urbanas. trátase ao igual que no caso do Norte de Portugal de potencias emigratoria Tras os Montes e o Minho até à “Segunda Guerra Mundial.

M. N. pois tómanse as dúas rexións obxecto de estudo como un conxunto. As migracións a Francia. de V. e extrapólanse datos de unha rexión para a outra. A hipótese versa sobre o seguinte. tamén reafirma na miña teima por considerar as dúas rexións como unha rexión transnacional. de Famalicão. desde unha perspectiva comparativa. e o que me permite crear unha nova hipótese que me permitiría describir con nitidez certas posicións e certos adxectivos na migración Portuguesa en Galiza e particularmente en QuirogaCourel e o Val de Lemos. o de Europeos para as ex-colonias Americanas nos principios do século XX. Neste caso penso que tamén se poderían comparar as dúas rexións encanto a estes parámetros. así como os discursos dos emigrantes que teñen realizado estes procesos migratorios. dentro dun proceso migratorio. Luxemburgo. a unha migración a Galiza. polo que para os portugueses fixar a súa residencia en Galiza ou desprazarse pola semana para traballar a Galiza é entendido como unha migración interior. Brasil ou Venezuela están moi presentes no imaxinario destas poboacións. Alemaña. pois desde logo. 1999. Reino Unido. as persoas que realizan esta migración enténdena como unha migración interior.Compara o retorno na emigración galega ao Brasil con o retorno minhoto. para nada é comparábel unha migración a Latinoamérica ou Alemaña. e a posibilidade levar a cabo un progreso nun ámbito salarial sen a necesidade de facer unha migración lonxana tanto no espazo como no cultural.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Litoral português (Alves. 1999)8. 25 . entendendo transnacional como describo arriba. Francia etc. Tamén se atopa algún caso no que o asentamento en Galiza é 8 Alves. sobre todo cando a migración se produce dunha parte rural para outra parte rural. Dentro da Actas do colóquio realizado no Museu Bernardino Machado/ C. Jorge Fernandes En “Os brasileiros da emigração no Norte de Portugal”. as migracións que se observan neste campo de estudo. a pesar de seren migracións exteriores e debido a grande tradición emigratoria da rexión norte portuguesa. entendendo Galiza e o Norte de Portugal como unha comunidade transnacional. Jorge Fernandes.

” (João. escapei a guerra colonial… e sendo emigrante conhecí á mulher que a mulher é espanhola. e casamos em espanha. Monforte 31 anos) Neste testemuño obsérvase como Maria se sinte completamente parte da sociedade. e xente desa d´afora. 59 anos) A alteridade No relativo a alteridade o que marca especialmente que reparase nesta cuestión e sobre as miñas experiencias biográficas. na análise da creación de alteridades entre as dúas comunidades destacamos que si existe unha diferenciación constante entre os habitantes dos dous territorios. de feito pódense recoñecer testemuños entre as persoas parte da migración como o seguinte: “ Ten que estar nas alturas e a xente de aquí non os queren. estou 26 . “Nos últimos anos que estivemos en Inglaterra estivemos a buscar casas en todo o que é Portugal e España… xa tiñamos suficiente de Londres e queriamos algo para estar máis tranquilos…miramos no sur máis uno que baixamos collemos 42 graos. un calor que non se aguantaba e dixemos aquí non…despois empezamos en Portugal a buscar casa…e en internet saíunos a foto desta casa. 41 anos) “Fui emigrante em Francia. pois en moitos caso na rúa se escoitan comentarios despectivos contra os portugueses feitos por galegos. Poboa do Brollón. incluso referíndose a outros inmigrantes como elementos estraños dentro da sociedade a que ela pertence. aínda que en ningunha outra entrevista se pode recoñecer con tanta claridade esta concepción. polo que entendo que o propio feito da migración é un grande punto a favor da unidade e da fraternidade entre as fronteiras.”(José. Poboa do Brollón.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández entendido como parte dun proceso de retorno. traballan quase todos portugueses. pola creación de lazos forte maioritariamente fora da Península Ibérica. rumanos e así” (Maria... mais e polo menos entre os migrantes entrevistadosno florece especialmente momento este tipo de produción psicolóxicas.

que serían proximidade a todos os niveis. pois como teño avanzado anteriormente. as semellanzas entre as dúas comunidades a estudo aumentan canto máis rural é o entorno. desde unha posición de diferenza respecto deles. comporta unha caracterización moi peculiar da migración e é un elemento de moita importancia para entender o proceso migratorio entre os dous lado da fronteira administrativa. A condición rural tanto de partida como especialmente no destino. entendo que de facer unha investigación máis ampla na mesma dirección a este análise exploratorio sería moi importante profundar máis nas alteridades. Dunha sociedade rural para outra sociedade rural. aliás a alteridade con os galegos é en todos os casos pouco importante e os movementos migrantes entre as comunidades mitigan en grande medida estes construtos psicolóxicos. diferenciándose en maior medida no entorno urbano onde as condicións culturais se senten máis influenciadas polos centros de poder existentes nos dous estados. Existen tres puntos clave para entendermos a relación no proceso desta migración. Dentro do pouco habitual que comprende realizar unha migración dun entorno rural para continuar noutro entorno rural. e a visión dos migrantes portugueses con respecto aos outros migrantes e con respecto aos galegos. destacarmos que estes fluxos foron unha constante entre os dous territorios. O que reforza aínda máis a concepción dunha migración dentro nun espazo transnacional. máis o interesante sería a observación da propia consideración como parte da sociedade. De seguro que de terse producido a migración para outro país non consideraría aos outros migrantes como de afora. pois ao seren territorios fronteirizos o traspaso da fronteira é unha constante.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández seguro de que se repetiría en todos os casos. alén de seren as cidades espazos de maior independencia entre os seus habitantes. a concepción da migración dentro de dous espazos de tradición emigrante e o entorno rural no que se produce a migración. nas entrevistas non se 27 .

Disc. o que é obvio que axuda nas condicións subxectivas da migración sexa dentro dunha comunidade esaxeradamente desigual ou sexa nunha comunidade semellante. 28 . e por último representa as diferenzas entre Galiza e Portugal. menos. 81 anos) Entendo que estas persoas migrantes. aportáballe un simbolismo e unha categoría polo que o tractor ten que ser digno de análise. O Saviñao. “alí traballouse. tamén representa a modernidade o paso dunha sociedade campesiña a unha sociedade moderna. bueno agora xa hai máis tractores mas penso que se traballa muito tamén coas vacas” (Heitor. porque comezaron a vir os tractores”(Antonio. No discurso sempre que calquera entrevistado se refería a esta ferramenta de traballo. está presente en moitos dos discursos das persoas. 44 anos) “agora xa é todo igual xa se botan batatas con tractores” ( Grupo. O Courel.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández recolleu ningunha testemuña que fora dun entorno diferente ao rural. e está cargado de valores. A ruralidade da migración está marcada por un elemento simbólico no discurso que representa moi ben a conceptualización da migración. O tractor O tractor na migración representa o simbolismo do proceso migratorio que estamos a estudar. é a súa forma de simbolizar o desenvolvemento económico. atopan unha carencia económica en Portugal que se representa con os tractores. Sector Forestal) “en Portugal aínda traballan os burros e os bois. por unha parte o tractor representa a procedencia e o destino rural da migración. O tractor.

conciben outras posicións individuais en canto a organización comunitaria e adscrición ou o sentimento de pertenza a maior número de grupos identitarios. Recollendo as concepcións máis liberais e máis afastadas da pertenza e das características comúns do grupo. ao meu parece. poren entendemos que os cidadáns europeos poden posuír diferente adscricións identitarias. 2003). desde unha descrición básica. a resposta e clara. Pois a creación de espazos supraestatais como a Unión Europea. pois a mutabilidade das sociedades así como dos propios habitantes das sociedades outórganlle. resaltadas especialmente por aqueles colectivos que teñen feito unha migración dentro das fronteiras supraestatais. como a que separa o antigo réxime da sociedade democrática. a pesar do grande debate académico e filosófico que rodea o termo pódese entender. Por cidadán.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández 4. civís. como as persoas que vén recoñecidos os seus dereitos. No grupo de discusión feito entre traballadores transfronteirizos. de adquirir valores e aspectos dinámicos. adscritos a unha comunidade. políticos e sociais. a posibilidade ao termo cidadán. 29 . así como a de identidades culturais non ten porque responder a un feito inequivocamente cultural. A construción de cidadanías. na actualidade o termo cidadán ten perdido moito do seu valor (Lapierre. aliás até a actualidade e desde a paz de Westfalia no 1648 a composición da cidadanía era atribuída ao espazo territorial do estado-nación. coñecer onde está a diferenza identitaria. da cal participan activamente. de feito ante a pregunta de sé se senten medios galegos ou españois. Neste comezo do século XXI a cidadanía non ten porque ser entendida como unha situación estática. fronteira e construción supra estatal. e existía unha predeterminación de pertenza a unha comunidade. o que nos marca unha perspectiva de cidadán baseada nunha concepción máis relativa a igualdade ante o dereito. Cidadanía. é difícil.

(Grupo de discusión sector forestal) a resposta é moi rotunda deixando claro a situación e a pregunta de porqué isto non saben porque responder. desde perspectiva cualitativa e particulariza. mas espanhois não”.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández “galegos sim. durante anos atrás entorno ao 9 Concepto apoiado en (Rawls. A formación da Unión Europea e sobre todo o Espazo Schengen. Así como describir. logo da análise do discurso e da consulta bibliográfica as posibilidades que producen instrumentos de integración interestatal como a eurorrexión na vida dos migrantes. como apuntamos no epígrafe anterior. dentro da concepción de cidadán aplicada até este momento. votar. 1979) (Peña. recoñecen a mobilidade total das persoas e das mercadorías. a migración dentro dun contexto cultural verdadeiramente próximo. e nas súas capacidades como cidadáns. Esta investigación. e no conxunto dunha sociedade transnacional e rexida por unha serie de mecanismos enfocados para a integración interestatal. as percepcións propias do acceso a cidadanía. 2000) e (Maiz & Aguila. o que a priori facilita en grande medida a vida dos habitantes europeos. políticos e sociais. alén da posibilidade de participar na vida colectiva do Estado9. a identidade europea é algo moi lonxano e a resposta en todos os caso por esta cualidade é a indiferenza. 2001) 30 . dos inmigrantes portugueses nas comarcas que Courel-Quiroga e Lemos. e deberes (pagar impostos. Polo que neste punto trataremos de describir. Sen esquecérmonos que estamos situando. Schengen e Eurorrexión-Eurorregião. cumprir as leis) relativos a unha colectividade política. o que pretende e situar a posición como cidadáns dentro dunha concepción liberal referente a consecución dun status xurídico e político mediante o cal o cidadán adquire dereitos civís. desde unha perspectiva crítica. calquera traballador de calquera dos países participantes no espazo Schengen dispón da posibilidade de desprazarse a outro país membro.

Ilustración 4. dentro do proxecto político da Eurorrexión estaba previsto a construción dunha liña de tren de alta velocidade entre Galiza e Portugal.E Para entendermos está realidade dinámica marcada pola perda de poder do estado-nación en relación a outros organismos e como a gobernanza se 10 Observase en (Dourthe. Catherine 1999) 31 . (Borja. está a influenciar nas relacións entre os dous espazos. do XX para o XXI moitos teóricos profundaban na construción dunha cidadanía europea10 mais sen chegaren a demasiado bo porto. 2001). e de cómo outrora consideracións indispensábeis na concreción dun proxecto común. Borja.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández cambio de século. pois parece que neste 2011 a crise económica leva a un debilitación da Unión Europea e do Espazo Schengen. neste caso e relativo especialmente ao proceso migratorio que estamos a radiografar. Na actualidade os medios de comunicación están a tratar unha realidade claramente palpábel a cerca da debilitación da Unión. Mapa espazo Schengen e U. Jordi. se ven sumamente reducidos por mor a priori da crise económica. & Peugeot. a cal está paralizada e aínda máis a antiga liña de tren normal está en visos de pechar.2001) (Wihtol de Wenden. así como as novas portagens.

O voto 32 . neste caso representados por unha comunidade tan característica como a que estamos a estudar. non reparan en demasía na creación de garantes institucionais para os suxeitos que realizan as migracións. “La Unión Europea es el intento de combinar de manera general la liberalización de los mercados y la eliminación de barreras estatales con el establecimiento de normas e instituciones comunes…En Europa la concentración regional de los intercambios económicos es elevadísimo.. gobernanza multinivel. lévanme a pensar que a realidade do Unión Europea e organismos como a Eurorrexión teñen unha clara vocación económica creando grandes e diversos niveis de actuación e con unha grande capacidade nas súas funcións como elemento de desenvolvemento económico e vehículo para a superación das fronteiras das organizacións empresariais. “Hai moitos intereses económicos galegos tanto nas illas como no país e despois ao norte de Portugal.” (Cónsul Honorario de Portugal na Coruña) Os intereses económicos son moi elevados. está aínda sen concretar e polo que parece non ten moitas trazas de se levar a cabo. 2003) este tipo de reflexións xunto ao recollido no discursos das persoas.” (Tsoukalis. pero xeran un grande déficit democrático e aínda que son o medio para a creación de procesos migratorios intraeuropeos.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández comeza a conferir mediante diversos niveis. participantes no estudo. claro canto máis o norte máis influencia hai por proximidade…hai moito máis con Galicia que co resto de España ademais eles identifícanse e teñen moita máis relación. compre entendermos cal é a posición primeiro da Unión e segundo e neste caso en especial a función da Eurorrexión. Galiza Norte de Portugal e os órganos que a compoñen. e a creación de sinerxías empresariais entre rexións segue en marcha máis o proxecto de cidadanía común entre os estados membros da Unión Europea.

Monforte. para votar para as europeas. a participación cidadá e a concesión de dereitos. nunha posición propia dos cidadáns europeos. “tal como aquel estaba empadroado no meu pueblo. o dereito ao voto neste caso opera como elemento simbólico e práctico. Quiroga 23 anos) De feito pódese observar claramente que a non participación da vida política leva a que haxa un afastamento das institucións. só nas municipais”. das persoas con 33 . nunca votei nin en Portugal nin eiquí” Mostrando unha desinterese total polo asunto. que é a desinterese incluso reacción e negación de poderen acadar a nacionalidade española. trapalladas desas. aínda hoxe o teño. nin terán de non se nacionalizar. (Isabel. considero mais sen refutar o meu posicionamento.) “ eu a miña nacionalidade non a nego…estiven tres anos sin papeles. votas normalmente?: “Non. teren a nacionalidade española é renunciar a súa nacionalidade. E ante a pregunta de se votaba normalmente. sobre este tipo de comportamento ante a nacionalidade. 44 anos) 5Passaporte Isabel que veu con 6 anos para Galicia ante a pregunta de se podía votar nas elección respondeu: “Non. Aínda así un dereito básico de calquera cidadán que habite nunha sociedade democrática non o teñen cuberto. solo podo votar eilí. pero despois non aparecía no censo electoral. que ahora quería facer o de aquí…porque dios queira e a virgem que não tenho outras posibilidades se me faz falta para calquera cousa. tes outro valor” (Heitor. e despois vin a policía fixéronme o carne de identida.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Extrapolando o traballo de campo a realidade total da poboación portuguesa nas comarcas de Courel-Quiroga e Lemos. unha das realidades comúns a todos os participantes na investigación. que se trata.“pois eu non sei porque non aparecía no censo” ( Grupo de discusión transfronteirizo. pois aínda sen seren nacionais do estado no que viven teñen unha serie de garantes que lles aseguran unha concorrencia vantaxosa ante o acceso aos servizos públicos. sector forestal. pois para eles. e non pode votar nas municipais” .

para se estabeleceren alí ou para traballar vendimando ou facendo outras labores. aínda que sexan comunitarios e leven os anos que leven vivindo no Reino de España. por unha banda os traballadores que están asentados en Galiza. outrora eran os criados e os xornaleiros galegos que se desprazaban a Portugal. 30 e 40 anos e non pretenden nacionalizarse españois. na actualidade as persoas que realizan traballos de máis baixa cualificación seguen a sentir está descapitalización do seu traballo. non ocorrendo o mesmo nos sectores estratéxicos como os médicos ou os promotores de negocios empresariais. O mercado de traballo A condición de diferenciación no mercado de traballo tamén está presente e é unha realidade que ven sendo marcada desde tempos anteriores a Unión Europea a fronteira para os migrantes sempre ten sido unha barreira de descapitalización laboral. facendo así máis difícil un proceso migratorio que a simples vista e sen profundarmos na situación semella un proceso migratorio sen trabas nin dificultades. Analizando as condicións laborais no que se refire ao mercado de traballo. encontramos dous grupos con características propias. este afastamento incide na alteridade é na baixa consideración propia como cidadáns. que ían a sega a Castela ou os vendimadores que ía vendimar de Galiza ao Douro portugués ou os portugueses que viñan vendimar ao Ribeiro. e por outro os traballadores transfronteirizos. isto tamén supón unha non participación dun elemento social con tanto pulo na sociedade como é a política. estes son os que sofren a maior grao de descapitalización no emprego. supón unha desmobilización e unha non inclusión na sociedade. son comparábeis ao antigos segadores galego. O voto é un elemento simbólico e representativo dunha serie de perdas a nivel administrativo que os non españois teñen. en persoas que levan 20. Trátase do desprazamento de 34 . deste xeito existe un desinterese palpábel sobre a vida política.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández nacionalidade portuguesa.

Os pretogueses No tocante a está descapitalización laboral dos traballadores portugueses levouse a cabo un grupo de discusión con traballadores na construción civil. nos estarmos 16horas e os espanhois se marcham cedo e nos estamos até mais tarde. agora. facendo un simil con os “pretos” negros. principalmente sitúanse no sector da construcción.” “Eu já trabalhei numa empresa espanhola e mais cobrava como numa empresa portuguesa” (Grupo discusión sector construción) 35 .(arremedando) são portugueses déixaos traballar.…eles aquí não trabalham a chuva e nos trabalhamos. aos domingos partían do Minho cara a Galiza e as sextas feiras. estes traballadores. em questões de trabalho me senti discriminado. no simbólico do termo “preto”. do grupo desprendese a idea de que eles por seren portugueses traballan máis horas en peores condicións e gañan menos do que os demais... os traballadores eran transfronteirizos.” “estamos empadroados porque a empresa para a que traballamos nos obriga a fazer escontos aquí…temos o NIE e tudo…tudo legal” “trabalha-se mais horas aquí do que em Portugal. por exemplo. facían a viaxe contraria. eles mesmos fixéronse chamar como os pretogueses.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández man de obra barata e necesaria para levar a cabo un traballo cun custo menor. que resultou totalmente clarividente. moi presente en Portugal pola relación con as antigas colonias. “tenhem aí o pessoal asegurando a vasoira a beira da estrada e ganha tanto como nós…e fazem menos que nós. pois segundo as súas palabras eran tratados como “pretos”. e a súa migración era levada a cabo cada semana. venres.

isto é una característica da Unión Europea. O dumping laboral. 2006).Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández En todas as referencia que saen no grupo ao traballo pódese percibir como estes traballadores se sente altamente discriminados. é a concepción da fronteira que presenta con a libre circulación de persoas entre fronteiras. pois en relación a estas diferenzas salariais entre estados “el neoliberalismo a hecho suyo el lema de a igual trabajo igual salario ¡pero al nivel más bajo!” (Beck & Grande. polo que podemos extraer que onde se acusa máis fortemente a discriminación laboral nos traballadores portugueses e nos traballadores transfronteirizos pois aqueles que deciden cruzar todos os días ou todas as semana a fronteira para traballaren aínda que estean en condición legais residindo na Galiza sofren unha forte discriminación no ámbito laboral. e na que as corporación poden campar a súas largas mais os cidadáns non teñen competencia total para teren mobilidade real e igual entre os territorios. que segundo o experimentado nun dos grupo de discusión se senten gravemente prexudicados respecto aos traballadores autóctonos. pois acaba por considerarse que é unha institución e un xeito de organización política pensado por e para as elites empresariais e corporativas. 36 . 2007) neste caso non nos referimos aos traballadores do leste se non aos traballadores portugueses. non sendo isto un garante para a igual retribución e consideración dos traballadores. por ejemplo. isto non ocorre con as demais persoas que están a vivir definitivamente en Galiza. e non existen instrumento que garantan a igualdade entre habitantes e que non se constrúa unha cidadanía real e efectiva capaz de atinxir a todos os estados membros. este tipo de sensación e de métodos de contratación laboral afondan nas diferenzas entre comunidades e na non construción armonizada da Unión Europea. para dar a entender que la disponibilidad de mano de obra barata procede de la Europa del este ejercerá una presión a la baja sobre los salarios de los países más ricos” (Giddens. “Hay quien utiliza el termino para .

Neste punto e antes de chegar as consecuencias quérome referir a un grupo social que non aparecen na investigación mais teño presente para estudos vindeiros. sae con asiduidade o estereotipo de: “pensam que nós viemos para sarcar-lhes o trabalho aos galegos”. o feito de que os salarios sexan máis altos en Galiza do que en Portugal. (Grupos de dicusión) Esta situación non deixa de desnaturalizar o feito tradicional de traspasar certas fronteira con o fin de mellorar a situación.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández No discursos de todas as persoas que fan parte deste estudo. os cales polo indagado até este punto veñen da poboación transmontana de Chaves e instaláronse aquí aínda durante este século. 37 . isto é un facto que aparece en todos os discursos. e son de etnia cigana. e de grande importancia para eles. pois é unha poboación con moita visibilidade na zona e con unhas características moi peculiares. incluso nalgúns casos cando se intenta buscar a reprodución de estereotipos no discurso sobre a súa imaxe para a sociedade galega. que son os habitantes dun poboado nas aforas de Monforte. Sobre todo en contextos tan propicios para tal como son un espazo como Galiza e o norte de Portugal. por motivos de alleos a min non puiden entrevistalos aínda que sería imprescindíbel contactar con eles de facer un estudo de maior relevancia.

diferenciándose soamente nos destinos. Nos últimos anos en Galiza a poboación rural ten sufrido un desprazamento interior cara as propias cidades galegas máis no Norte de Portugal alén de continua unha migración intraeuropea. En lugares rurais e fronteirizos. O caso que recolle esta memoria fin de mestrado. sendo en areas fronteirizas onde máis se pode apreciar esta homoxeneidade. tamén as capacidades produtivas son similares. esta diferenza vense marcada con maior intensidade nas areas urbanas. existe unha alteración lóxica na homoxeneidade cultural e de réxime produtivo. Outra das grandes características común e o réxime migratorio que segue unha mesma tónica até hai poucos anos. as características comúns son moi elevadas desde o propio vehículo comunicacional a lingua que mantén unha mesma raíz e a diferenciación é difusa.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández 5. caracterizada por escoller como destino migratoria a propia comunidade veciña. marcada pola diferenciación entre estados e as condicións económicas diferentes. entendemos este movemento migratorio como un movemento moi marcado pola proximidade e 38 . aínda que en menor mediada. cando en Galiza se ten estabilizado máis o facto emigratorio e en Portugal se mantén. Conclusións Galiza e o Norte de Portugal teñen unha serie de características históricas e antropolóxicas que as converten nunha comunidade transnacional. especialmente nas provincias do sur. e na lóxica migratoria que se ten seguido nestas últimas décadas. aínda que o que pretende é extrapolar e conducir a unha realidade ampla esta centrada nas comarcas de Courel-Quiroga e Terra de Lemos. neste punto. cun substrato cultural común. así como a ocupación do territorio. e nas areas máis alonxadas da fronteira. Na actualidade os portugueses son a comunidade estranxeira máis presente na Autonomía. Galiza. A emigración en ambos territorios é unha constante tanto de carácter ultramarino como de carácter intraeuropeo.

sentíndose especialmente discriminados pola súa condición de traballadores en desigualdade. non teñen dereito ao voto. non exterior. manténdose así nun destino rural. esta condición ou está 39 . e por outro o acceso ao mercado laboral. Os portugueses que viven en Galiza. os traballadores transfronteirizos. da Eurorrexión e as Eurocidades. por un lado o dereito ao voto. de non nacionalizarse españois. nin nas eleccións estatais nin nas eleccións autonómicas. e logo do observado podemos concluír que a relación entre ambos os dous territorios é elevadísima. O que no meu punto de vista mitiga as condicións subxectivas do proceso migratorio. as cidadanías están claramente diferenciadas. equiparábel como menos a unha migración interior. resúltame especialmente curioso a ruralidade da migración tanto na orixe como no destino. tamén outra das peculiaridades das persoas con nacionalidade portugueses que viven en Galiza é como as participación laborais están marcadas en grande medida pola diferenciación. de grandísima potencia. xa que entenden que as súas condicións laborais están moi por debaixo das condicións dos propios galegos. Como temos apuntado con anterioridade outra das observacións máis destacadas que eu considero é que a migración se produce dentro de dúas sociedade con grande tradición emigratoria.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández pola propia situación de achegamento. existindo numerosos matrimonios mixtos. pois todo apunta segundo o observado a que o grado de integración no que se refire a condicións sobre todo de carácter relacional é moi positiva. No referido a o aportado na hipótese de partida. pois aínda sen demasiados datos de carácter cuantitativo logo da observación realizada todo apunta a que no terreo no que se sitúa o estudo a poboación portuguesa procede na inmensa maioría de zonas rurais. co que poden levar vivindo en Galiza toda unha vida pero sempre van ter tolleito o maior dereito político en democracia. mais aínda así e a pesar da Unión Europea. e alén disto ao seren dun país membro da Unión Europea non teñen intención de nacionalizarse. esta diferenza estivo observada mediante dous grandes indicadores. o que incide na visión deste proceso migratorio como algo menor.

aínda que sexa xusto nun lugar fronteirizo. En conclusión o que se observou durante está investigación e se refutou foi a hipótese de partida pois. e considero de grande interese para investigación maior na que se debería analizar está realidade sobre todo con apoio de metodoloxía cuantitativa para así termos resultados fidedignos. 40 . é sendo esta unha análise exploratoria un dos puntos fortes que se extraen das percepción dos propios migrantes. e aínda sendo “cidadáns” da Unión Europea e parte. e as persoas nacidas ao sur da Raia. dunha comunidade transnacional. non teñen un status igual nin no obxectivo. na miña opinión. nin no subxectivo. dentro desta comunidade transnacional polo menos no que se refire ao entorno rural. xa que aínda que viaxan para Portugal todos os días ou todas as semanas.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández discriminación a persoas que teñen residencia legal en España. a cidadanía está claramente diferenciada entre os autóctonos que temos recoñecidos un número moito maior de dereitos básicos.

. Qué es ser ciudadano. m. Teorías políticas contemporáneas. Paidos. A. Quiroga y Courel. Dourthe. A. Kymlicka. V. Lapierre.. A. (1996). (1995). La Europa cosmopolita. M. (1996). A. Paidos. D. Ciudadanía multicultural. Universidade de Santiago de Compostela. A. Sempre en Galiza. vol.-W. & (organizadores). Análise Social. (2001). Barcelona: Paidos. Emigración y cambio territorial en Galicia. XXIX (128As correntes emigratórias portuguesas no século xx e o seu impacto na economia nacional. M. (2006). & Peugeot. Leston Bandeira. (2006). Ediciones peninsula. Cambio e innovación en Europa. Mobilidade interna e migrações intraeuropeias na península Ibérica. Medeiros. W. Breve história de Portugal. M. González Pérez. J. Intersecções ibéricas. Biblioteca nueva. X. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia.. & Aguila. (2008). E. Beiras... (2007).Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Bibliografía Baganha. Maria Ioannis B. 41 . d. J. Valencia: Tirant lo Blanch. A poboación Galega no século XX. G. Giddens. Lisboa: Graus editora. Laiovento. Los casos de los municipios de lucenses de Ribas de Sil. I. Demografia e Modernidade. U. Presença. (2002). (2002). Castelao. & Grande. J. La voz de Galicia. R.. L. (1999). Maiz. Cunha. . Fernandes Alves. Beck. (2001). Ettema. (2003). M. & López. Impresa nacional casa de moeda . Baganha Análise Social. Los dos lados de un rio. (1994). de Oliveira Marques. La ciudadania europea. Borja. Cunha. Inmigración estranxeira e territorio en Galicia. (2001). Nocionalismo y etnografías en Portugal y en Galicia.. R. J. Madrid: CIS. (2007). W.

Colección monografias. Galiza. Universidad de Valladilid. Andrés. I. Precedo. Villarino . A. La ciudadania hoy : Problemas y propuestas. M. Buenos Aires. L. Rawls. Navas Sanchez-Elez. varios. Barcelona. uma euro-região construindo a Europa dos cidadãos. Tsoukalis. Méjico: Paidos. Critica. (2003). (2000). (2004). Norte de Portugal: duas regiões. V. 42 . (1979). Teoria de la justicia. Euro-região Galiza Norte de Portugal. (1994). Galego de Ourense que veio a Portugal ganhar a vida.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Moré.. (2007). Montserrat. La vida en la frontera. J. ¿Que Europa queremos? Los retos políticos y económicos de la Unión Europea. Madrid: Marcial Pons. J. Peña. Universidad complutense de Madrid. A poboación de Galicia. Visión de Galicia en escritores portugueses: El caso de Fernando Assis Pacheco (1937-1995) En trabalhos e paixões de Benito Prada.

non se pretende producir teoría. A elección da bibliografía foi un pouco errática e foi escollida mediante referencias de profesores e a miña indagación particular un tanto desleixada. accedendo a eles mediante persoas do meu entorno que traballaban cerca de eles. Pola contra na entrevisto con o cónsul honorario na cidade da Coruña. o que fai que as dúas preguntas perdan potencia e claridade.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Notas metodolóxicas O carácter do traballo é exploratorio o que se pretende é recoñecer unha percepción. foi autónomo aos entrevistados. tamén as persoas de etnia cigana se negaron a participar no estudo. Gerardo Gándara Moure non existiu ningún tipo de problema para realizala. partindo de Antonio. - - - - - 43 . O acceso as persoa dos grupos de discusión. aínda así se a concepción reproducida de transnacionalismo neste caso. que coñecía persoalmente. Aprovéitanse coñecemento biográficos en moitas partes da investigación. e o método para contactar con os entrevistados foi unha cadea. No estudo preténdense describir nunha soa hipótese dúas preguntas sobre o tema de estudo.e non feita toda ela ao principio da investigación. así como á propia limitación temporal que existía para realizalo e a unha serie de inconvenientes de carácter persoal acontecidos durante a elaboración do mesmo O traballo de campo foi realizado durante a primeira quincena de xuño. Durante o traballo de campo resultoume imposíbel entrevistar as persoas de nacionalidade portugueses cun status económico máis elevado pois ningún dos catro medianos empresarios que cheguei a coñecer a súa existencia aceptou para participar no traballo. A falta de aporte cuantitativo débese precisamente a esta condición do traballo. non se pode entender a cidadanía nin a inmigración portuguesa en Galiza.

44 . as toalhas -Viagens para ir comprar. Nível cultural O português para o galego. -Casais na fronteira. o urbano e o industrial.Na imagem do território.A gasolina e o Tabaco. -O espaço na fronteira. A comunicação social e mass media . A visão do migrante em os dois lados para o outro.As tradições dentro de um marco comum. .A comunicação social na imagem do outro. A imagem que transmitem os políticos. . .a .A imagem que transmitem da política e da economia.Relações comerciais na fronteira. As criações da alteridade deslocam a Percepção de Comunidade entre os dois lados da raia A ocupação do espaço. O galego e o espanhol. Imagem da UE e da Eurorregião no nível cultural.Guión entrevistas e grupos de discusión. O português e o minhoto transmontano e O Porto.Como entendem os políticos a União Europeia e a Eurorregião. -Imagem e que te evoca a fronteira. . a uma eurorregião. O galego para o português.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Anexos Anexo 1. As relações na fronteira. A imagem da população para o outro. O Rural. . -A alteridade e a comunicação. A figura da cidadania a nível cultural.. Estereótipos. --Qual é a imagem que transmitem os políticos sob o outro lado. - - -Visão da pertença a uma comunidade europeia. -Nível de ocupação urbanístico.O que acontece na fronteira para o outro lado. . A sua visão do português. .

45 . . Hipótese: A harmonização do suposto duma hipotética cidadania europeia. Criação de laços entre pessoas.Participação política.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández A comunicação entre os indivíduos de ambos estados. Acessibilidade aos médios do estado. Sobre as relações de comunicação entre dois indivíduos. A ideia de ficar sempre em Galiza Ocupação do território e motivações A inclusão no mercado laboral e as percepções.Funcionários públicos.Voto. não é tal pois os cidadãos portugueses sofrem uma descapitalização por serem extrangeiros. cidadão galego e cidadão espanhol. A liberdade de movimentos para as pessoas. cidadão português. . ----------------------------------Cidadania -----------------------------------------------------------------------------------Visão geral cidadão europeu. .

Utilização dos serviços públicos. Relações entre trabalhadores.Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández . 46 . Como afeitam as infraestruturas de comunicação nos negócios. corporações e fronteira. . . O Galego para os negócios. Estes cadros só son un guión para fixar como referencia cando se fixeron as entrevistas pois en ningún momento se pretendeu seguir claramente como guión fixo. a igreja e o exercito as relações. As estruturas políticas como a Eurorregião são de grande importância em um nível económico.Participação cidadã. Experiência e a eurorregião no seu trabalho. Negócios A fronteira nas relações econômicas. *Na entrevista ao Cónsul Honorario añadimos unha apartado de preguntas sobre os negocios.Bolsas de estudo. A universidade.

Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández 47 .

Portugueses no Sur de Lugo: Cidadanía diferenciada nun contexto transnacional José Daniel Arias Fernández Mercurín do Courel. José Daniel Arias Fernández DNI:·34268416 Mestrado oficial en Migración Ineternacionais Universidade da Coruña 48 . no 18 de Xullo de 2011.