Você está na página 1de 156

Eduardo Covalesky Dias

Tradução: Magdalena Linde Tosetto

OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO
25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka

Drogami tradycji
25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

2016
Produção e pesquisa: Larissa Drabeski
Redação: Eduardo Covalesky Dias
Revisão de texto em português: Mariana Cervi Soares
Tradução: Magdalena Linde Tosetto
Revisão de texto em polonês: Joanna Linde
Foto de capa: Julia Roehrig
Ilustração: Welington Lima/Pixsul
Projeto gráfico e diagramação: Luciane Mormello Gohl
Gráfica e Editora Kaygangue Ltda.
Dedicamos nossa trajetória Dedykujemy naszą drogę i
osiągnięcia pamięci Francisco
e nossas conquistas à me- Augusto Caminskiego. Historie
zawarte w tej książce są owocem
mória de Francisco Augus- zasianego przez niego ziarna.
to Caminski. As histórias Jesteśmy bardzo wdzięczni za
wszystko, co zrobił na rzecz
deste livro são frutos de zespołu „Karolinka”, polskiej
uma semente por ele plan- kultury i Sao Mateus do Sul.

tada. Muito obrigado por


tudo que fez por nosso Gru-
po Karolinka, pela cultura
polonesa e por São Mateus
do Sul.
Por vezes, sinto que já pertenço a uma época passa- „Czuję się głęboko związany z
epoką odzwierciedloną w naszym
da, aquela que se encarna tão bem em nosso hino nacional: hymnie narodowym „Jeszcze
Polska nie zginęła”.
A Polônia ainda não está morta!
A przecież hymn ten powstał w
As condições nas quais esse hino foi composto ain- podobnych do naszych warunkach,
nie zmieniły się również wyrażone
da prevalecem. O mesmo posso dizer das aspirações e das w nim aspiracje i cnoty: odwaga,
virtudes que ele exprime: coragem, revolta, orgulho. bunt, duma.
Nadejdzie jednak
Mas virá um tempo, que sem dúvida não verei, em que a czas, którego prawdopodobnie
nie doczekam, że dla oddania
harmonia e a paz, instauradas em todo o planeta, exigirão
harmonii i pokoju panujących
que os povos se comuniquem por meio de outro canto. na całej planecie trzeba będzie
skomponować inny hymn.
E desejo que nossos filhos, ou os filhos de nossos filhos, I życzę naszym dzieciom czy
possam então clamar depois de nós: dzieciom naszych dzieci, żeby
mogły kiedyś zaśpiewać po nas:
O mundo ainda não está morto! «Jeszcze świat nie zginął»”
(Um caminho de esperança, Lech Wałęsa)
(Droga Nadziei, Lech Wałęsa)
Prefácio WSTĘP

Com grata satisfação, recebo o livro come- Z wielką przyjemnością


polecam Państwu książkę
morativo aos 25 anos de existência do Grupo Fol- wydaną dla uczczenia 25-Lecia
clórico Polonês Karolinka, do Município de São Polonijnej Grupy Folklorystycznej
„Karolinka” z miejscowości Sao
Mateus do Sul, Paraná. Mateus do Sul w Paranie.
Książka ukazuje nam drogę
O livro nos conta a trajetória do grupo, rela- zespołu do sukcesu. Opowiada
tando as suas dificuldades, tristezas, erros e acer- o trudach i problemach, z jakimi
trzeba było się zmierzyć, o
tos, soluções e alegrias, festas e comemorações, smutkach, a nawet błędach.
vitórias e realizações. Uma história bem contada Przeważają jednak trafne decyzje,
poradzenie sobie z problemami,
e um exemplo a seguir. radości, święta, obchody,
zwycięstwa i dokonania. Pięknie
De um grupo pequeno, nascido do respeito opowiedziana historia i przykład
pela cultura trazida pelos imigrantes poloneses e do naśladowania.
Dzięki zaangażowaniu
do encanto pela beleza do folclore polonês, graças liderów, a także pomocy i oddaniu
ao trabalho perseverante dos líderes e à ajuda e niezliczonych współpracowników
i przyjaciół, z małego zespołu,
à dedicação de inúmeros colaboradores e amigos, powstałego z szacunku do kultury
przywiezionej przez imigrantów
temos hoje uma das maiores agremiações polôni- z Polski oraz z zauroczenia
cas no Brasil. O Karolinka é grande não somente polskim folklorem, mamy dzisiaj
jedną z największych grup
no tamanho, mas também no que corresponde ao polonijnych w Brazylii. Jednak,
nível artístico. wielkość „Karolinki” nie jest
mierzona wyłącznie jej znaczącym
O Karolinka soube muito bem, com garra e potencjałem organizacyjnym i
kadrowym, ale przede wszystkim
criatividade, apresentar o colorido e rico folclore prezentowanym wysokim
da Polônia em inúmeros festivais e apresentações poziomem artystycznym.
„Karolinka” wspaniale,
individuais. É um grupo folclórico organizado de kreatywnie i z polotem, potrafiła
maneira muito profissional, o que se deve a uma prezentować kolorowy i bogaty
polski folklor na niezliczonych
coordenação dinâmica e arrojada. Não obstante, festiwalach i występach
indywidualnych. Jest to grupa
sua principal motivação continua sendo o amor zorganizowana niezwykle
pela Polonidade. profesjonalnie, co wynika
z właściwego zarządzania i
O constante e incansável trabalho exercido dynamicznej koordynacji, której
pelo grupo Karolinka em seus 25 anos dedicados podstawową motywacją pozostaje
nieustannie miłość do Polskości.
aos valores da Polônia – seja através do dinamis- Zaangażowanie grupy
„Karolinka” w promowanie
mo na interpretação das danças folclóricas, da wartości kultury polskiej, trwale
manutenção das tradições e costumes, da culiná- w okresie ostatnich 25-ciu lat,
zasługuje na nasze najwyższe
ria, da língua polonesa e, por fim, das melodias e uznanie. Dotyczy to nie tylko
canções do recém-criado Coral Karolinka – mere- kwestii tańców ludowych,
ale również podtrzymywania
cem nosso respeito e agradecimento. tradycji i zwyczajów: kulinariów,
języka polskiego, jak i melodii
Sem dúvidas, outros grupos e líderes po- powstałego niedawno chóru.
lônicos no Brasil que lutam pelo resgate da Cul- Niewątpliwie inne zespoły
i liderzy polonijni, walczący
tura Polonesa muito poderão aprender lendo este o ocalenie polskiej kultury
livro. O Karolinka mostrou como ganhar essa ba- w Brazylii, wiele mogą się
nauczyć czytając tę książkę.
talha de maneira bonita e efetiva, dando, através „Karolinka” pokazała jak
wygrać, pięknie i efektywnie, tę
de sua vitória, a melhor possível contribuição do walkę. Jednocześnie, poprzez
Município de São Mateus do Sul para a multiétni- to zwycięstwo, pozwoliła
miejscowości Sao Mateus do
ca, dinâmica e alegre Cultura Brasileira. Sul wnieść wspaniały wkład w
Obrigado, Karolinka, por esses 25 anos! wieloetniczną, dynamiczną i
wesołą kulturę brazylijską.
Sto Lat!
Marek Makowski – Konsul
Marek Makowski – Cônsul Geral da República Generalny Rzeczpospolitej
da Polônia no Brasil Polskiej
Sumário
Introdução........................................................................................................................................................... 11
O levante da cultura polonesa .......................................................................................................................15
Cem anos de colonização no Paraná (1971) ...........................................................................................................15
A música como preservação da cultura .................................................................................................................20
A criação da Braspol (1991) ..............................................................................................................................................23
O que quer dizer Karolinka? ..............................................................................................................................31
Improvisos, apresentações e viagens ....................................................................................................... 34
A continuidade e as dificuldades enfrentadas .........................................................................................43
A criação do grupo infantil ...............................................................................................................................51
Amigos do Karolinka .............................................................................................................................................57
A autonomia jurídica .............................................................................................................................................60
O caminho para Joinville .....................................................................................................................................61
A oportunidade perdida ........................................................................................................................................................72
Vice com honras de campeão ............................................................................................................................................73
Apresentações e festivais .................................................................................................................................82
1ª Mostra de Folclore Polonês em São Mateus do Sul .................................................................................91
Os trajes ....................................................................................................................................................................94
As danças nacionais polonesas .......................................................................................................................105
Polonez ..............................................................................................................................................................................................105
Krakowiak ......................................................................................................................................................................................106
Mazur..................................................................................................................................................................................................109
Oberek ................................................................................................................................................................................................112
Kujawiak...........................................................................................................................................................................................114
Uma família chamada Karolinka .....................................................................................................................118
Uma Polônia de aprendizados ...........................................................................................................................120
Os próximos passos da dança folclórica ..............................................................................................................123
O idioma polonês na ponta da língua ..........................................................................................................................125
No coral, vozes de todas as idades ............................................................................................................................129
Oficinas de artesanato polonês ....................................................................................................................................131
Conhecendo a cozinha polono-brasileira...............................................................................................................133
O que a cultura polonesa tem a ensinar ................................................................................................. 141
Lista de Entrevistas..............................................................................................................................................148
Diretoria do Grupo Folclórico Polonês Karolinka .............................................................................. 149
Notas ...........................................................................................................................................................................150
SPIS TREŚCI
WPROWADZENIE............................................................................................................................ 11
ODRODZENIE POLSKIEJ KULTURY .............................................................................................. 15
STO LAT POLSKIEJ KOLONIZACJI W STANIE PARANA (1971) .......................................................15
MUZYKA DLA ZACHOWANIA KULTURY ..................................................................................................20
POWSTANIE BRASPOLU (1991) .................................................................................................................23
CO OZNACZA „KAROLINKA”? ...................................................................................................... 31
IMPROWIZACJA, WYSTĘPY I PODRÓŻE...................................................................................... 33
NASTĘPNE LATA I NAPOTKANE TRUDNOŚCI ............................................................................. 43
UTWORZENIE GRUPY DZIECIĘCEJ .............................................................................................. 51
PRZYJACIELE „KAROLINKI” .......................................................................................................... 57
AUTONOMIA PRAWNA .................................................................................................................. 60
ŚCIEŻKA DO JOINVILLE ................................................................................................................. 61
ZAPRZEPASZCZONA OKAZJA......................................................................................................................72
WICEMISTRZ Z HONORAMI ZWYCIĘSCY ...............................................................................................73
WYSTĘPY I FESTIWALE .................................................................................................................. 82
I PRZEGLĄD POLSKIEGO FOLKLORU W SAO MATEUS DO SUL...................................................91
STROJE ............................................................................................................................................. 93
POLSKIE TAŃCE NARODOWE ....................................................................................................... 105
POLONEZ .............................................................................................................................................................105
KRAKOWIAK .......................................................................................................................................................106
MAZUR ..................................................................................................................................................................109
OBEREK ................................................................................................................................................................112
KUJAWIAK ...........................................................................................................................................................114
NAUCZANIE O POLSCE .................................................................................................................. 118
KOLEJNE KROKI TAŃCA LUDOWEGO......................................................................................................120
JĘZYK POLSKI W MAŁYM PALCU ...............................................................................................................123
W CHÓRZE, GŁOSY KAŻDEGO WIEKU ...................................................................................................125
WARSZTATY POLSKIEGO RĘKODZIEŁA .................................................................................................129
POZNAJĄC KUCHNIĘ POLSKO-BRAZYLIJSKĄ ......................................................................................131
RODZINA O NAZWIE ,,KAROLINKA” .........................................................................................................133
CZEGO POLSKA KULTURA MOŻE NAS NAUCZYĆ ..................................................................... 141
LISTA OSÓB, KTÓRE UDZIELIŁY WYWIADU ............................................................................... 148
DYREKCJA POLSKIEGO ZESPOŁU FOLKLORYSTYCZNEGO „KAROLINKA” ............................ 149
PRZYPISY ........................................................................................................................................ 150
Introdução WPROWADZENIE

Fundado em 22 de fevereiro de 1992, o Polski Zespół Folklorystyczny


„Karolinka”, założony 22 lutego
Grupo Folclórico Polonês Karolinka, de São Ma- 1992 roku, w roku 2017 obchodzić
teus do Sul, completa 25 anos de existência em będzie jubileusz 25-lecia swojego
istnienia. W historii zespołu setki
2017. Nessa caminhada, centenas de pessoas cola- osób przyczyniło się do tego,
żeby „Karolinka” stała się dla Sao
boraram para tornar o Karolinka uma das maiores Mateus do Sul wzorem zachowania
referências de São Mateus do Sul no que diz res- obyczajów i tradycji, które
przepłynęły Ocean Atlantycki wraz
peito à preservação de costumes e tradições que z tysiącami polskich imigrantów
cruzaram o Oceano Atlântico junto com milhares pod koniec XIX wieku.
Droga, jaką zespół przeszedł,
de imigrantes poloneses no fim do século 19. odzwierciedla znaczenie, jakie
polska kultura odgrywa w tym
A trajetória do grupo é o reflexo do proces- mieście. W XX wieku przez długie
so de valorização da cultura polonesa que emer- lata skrywany styl życia potomków
polskich imigrantów spowodował,
giu na cidade. Por anos, durante o século 20, o że tradycje i obyczaje
comportamento introvertido dos descendentes przywiezione przez rodziców i
dziadków, ograniczały się tylko do
de poloneses reservava os costumes trazidos pe- środowiska religijnego, domowego
czy wspólnotowego. Także i tu nie
los pais e avós ao ambiente familiar, religioso ou obyło się bez trudności. Z biegiem
comunitário. E isso não sem dificuldades. Com o lat bariera językowa i naturalizacja
kultury brazylijskiej, poprzez
decorrer dos anos, a barreira linguística e a natu- zamykanie szkół i stowarzyszeń,
ralização da cultura brasileira, bem como o fecha- znajdujących się w koloniach, oraz
zakaz używania języka polskiego
mento de escolas e sociedades localizadas nas co- jeszcze bardziej ograniczyły
zachowanie kultury.
lônias e a proibição do idioma polonês, limitaram Lecz kultura, pomimo
ainda mais a preservação cultural. trudności, przetrwała – wojny,
dyktaturę, politykę rządową,
A cultura, no entanto, sobreviveu a tudo – kryzysy i rozwój gospodarczy.
guerras, ditaduras, políticas de governo, crises e Można powiedzieć, że zespół
„Karolinka” jest owocem tego
desenvolvimentos econômicos. É possível dizer, przetrwania. Owocem, który
w obliczu tak wielu trudności,
portanto, que o Grupo Karolinka é fruto dessa posiada ważną misję: poznać
resistência. É fruto de uma luta que, em meio a przeszłość, żeby popatrzeć w
przyszłość.
tantos fatores de origem, possui uma missão: co- W 1971 roku, kiedy grupa
nhecer o passado para pensar o futuro. potomków polskich imigrantów
postanowiła zorganizować
Quando, em 1971, dezenas de descendentes obchody stulecia polskiej imigracji
w Parana, ziarno odrodzenia
de imigrantes poloneses decidiram comemorar o polskiej kultury zostało zasiane
centenário da colonização polonesa do Paraná em w Sao Mateus do Sul. Kilkanaście
lat później, w klubie União
São Mateus do Sul, a semente da valorização da Beneficente Náutica (Clube
12 cultura foi plantada na cidade. Anos mais tarde, Unbenau) zorganizowano pierwszy
Bal Polskiego Imigranta, na
o 1º Baile do Imigrante Polonês reuniu centenas który przybyły setki osób. Wśród
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

zebranych było wielu kolonistów,


de pessoas no Clube União Beneficente Náutica prostych rolników, którzy na
(Clube Unbenau), dentre elas muitos colonos, sim- skrzypcach, kontrabasie, czy na
klarnecie, demonstrowali wiele
ples agricultores, que manifestavam em suas can- elementów polskiej kultury,
ções, embaladas por violino, contrabaixo ou clari- przywiezionej zza morza przez
swoich pradziadków: liczne
nete, vários elementos trazidos de além-mar: nas spółgłoski w tekstach piosenek,
tak charakterystyczne dla języka
letras, as consoantes da língua polonesa, o ritmo polskiego, rytm ludowych melodii,
das melodias populares e as tradições do campo e oraz opisy tradycji wiejskich i
życia prostego ludu.
da vida humilde. Dwie dekady później, w
Duas décadas depois, em 1990, foi criada a 1990 roku powstała Centralna
Reprezentacja Wspólnoty
Representação Central da Comunidade Brasileiro- Brazylijsko-Polskiej w Brazylii
(Braspol). Zaraz potem utworzono
-Polonesa no Brasil (Braspol). A partir dela, diver- wiele lokalnych ośrodków
sos núcleos locais se desenvolveram: em 1991, foi organizacji: w 1991 roku także
w Sao Mateus do Sul. W statucie
criado o de São Mateus do Sul. Desde a carta de Braspolu zachowanie polskiej
princípios da Braspol, a preservação do folclore tradycji poprzez zakładanie
zespołów folklorystycznych,
polonês por meio de grupos já era tratada como traktowano jako jeden z
podstawowych celów działania
um objetivo de desenvolvimento da organização. organizacji. Tym, co zaskoczyło
O que surpreendeu a todos foi o rápido interesse e wszystkich, było zainteresowanie i
energia, z jaką polska społeczność
a força com que as festas eram adotadas pelas co- zajęła się organizacją obchodów
munidades polonesas. Em agosto de 1991, a Festa i kościelnych imprez. W sierpniu
1991 roku, w święto Matki Bożej
de Nossa Senhora de Częstochowa, na comunidade Częstochowskiej, do Agua Branca
przybyło tysiące wiernych.
de Água Branca, reuniu milhares de pessoas, e a Obchodom towarzyszyło
apresentação do Grupo Folclórico Lublin, de Irati, przedstawienie Zespołu
Folklorystycznego „Lublin” z Irati.
despertou a ação necessária para formar o grupo Ich występ pobudził do działań
folclórico de São Mateus do Sul. w kierunku utworzenia grupy
folklorystycznej także w Sao
Com a colaboração do grupo de jovens Ge- Mateus do Sul.
Dzięki współpracy z grupą
ração Nova São-mateuense (Gensma), da Paró- młodzieżową Geração Nova São-
quia de Nossa Senhora do Perpétuo Socorro, e a mateuense (Gensma) z parafii
Matki Bożej Nieustającej Pomocy
vinda da professora de dança Urszula Sajda, os oraz przybyciu instruktorki tańca,
ensaios do Grupo Karolinka começaram, junta- Urszuli Sajdy, rozpoczęły się
próby zespołu „Karolinka”, wtedy
mente com o Grupo Kraków, da comunidade de wspólnie z zespołem „Kraków”
z Agua Branca. Na początku
Água Branca. Foi um início com muitas dificul- napotkano wiele trudności
dades estruturais, mas também muita dedicação e organizacyjnych, lecz był także
ogrom poświęcenia i dumy z
Drogami tradycji

orgulho em representar o folclore polaco. reprezentowania polskiego


A primeira década de existência do Karo- folkloru.
Pierwsze dziesięć lat
linka exigiu bastante energia por parte dos in- istnienia „Karolinki” wymagało
wielkiej energii ze strony
tegrantes. Nos primeiros anos, o grupo realizou członków zespołu. W pierwszych
diversos jantares, festas e promoções para arreca- latach organizowano rozmaite
13
kolacje, bale, promocje, żeby
dar fundos. O dinheiro servia para confeccionar zebrać niezbędne do działania

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


fundusze – pieniądze te
os próprios trajes, manter coreógrafos na ativa, wykorzystywano do szycia strojów,
pagar por transporte e alimentação – despesas zatrudnienia choreografów, na
opłaty przejazdów i wyżywienia.
que, com esforço, também saíam dos bolsos dos Koszty te, pomimo tak wielu
dançarinos. wysiłków, opłacano także z
kieszeni tancerzy.
Com tantas adversidades, o grupo, que Przy tak wielu trudnościach
grupa, do której na początku
iniciara com dezenas de pares de dançarinos, re- należało kilkadziesiąt par
duziu de tamanho, chegando a ter apenas quatro tanecznych, zmniejszyła się
drastycznie, dochodząc do
casais. Percebia-se, então, a necessidade de forta- czterech par tańczących w
lecer a participação e o interesse da comunidade e zespole. Zaczęto zdawać sobie
sprawę, że potrzeba bardziej
preparar o salto geracional do Karolinka. Assim, zaangażować mieszkańców
i wzmocnić zainteresowanie
em 1998, foi criado o grupo infantil. O número de miasta działaniami zespołu oraz
integrantes cresceu e a participação das famílias przygotować skok pokoleniowy
w „Karolince”: w 1998 został
que traziam seus filhos para os ensaios significou utworzony zespół dziecięcy.
uma importante colaboração nas atividades do Liczba członków wzrosła, a
udział członków rodziny, którzy
grupo. przyprowadzali dzieci na próby,
okazał się bardzo pomocny w
Para o Grupo Karolinka que celebramos działaniach zespołu.
e assistimos hoje, essa nova fase representou Dla zespołu „Karolinka”, który
znamy i podziwiamy dzisiaj, ta
uma segunda etapa da consolidação do folclore nowa faza reprezentuje drugi etap
polonês em São Mateus do Sul. Em 2000, com o konsolidacji polskiego folkloru w
Sao Mateus do Sul. W 2000 roku,
registro de pessoa jurídica, o grupo começou a wraz z rejestracją osoby prawnej,
grupa zaczyna iść swoją własną
trilhar seu próprio caminho, já independente da ścieżką, teraz niezależną już od
Braspol. Apesar de altos e baixos recorrentes na Braspolu. Pomimo wzlotów i
upadków, nawracających w historii
história do grupo, o Karolinka iniciou uma etapa grupy, „Karolinka” rozpoczyna
de evolução de suas atividades, com o apoio de- nowy etap rozwoju swojej

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


działalności, przy zdecydowanym
terminante de empresas atuantes na região, como wsparciu takich firm, jak Baldo,
Compagás, Ravato Diesel,
Baldo, Companhia Paranaense de Gás (Compa- Eletrobras, Itaipu i Petrobras.
gás), Ravato Diesel, Eletrobras, Itaipu Binacional Z artystycznego punktu
widzenia, Międzynarodowy
e Petrobras. Festiwal Tańca w Joinville jest
Do ponto de vista artístico, o Festival de kulminacją tej drogi. W latach
2003 i 2005 – na małej scenie,
Dança de Joinville marcou o ápice dessa trajetó- w 2004 i 2011 roku – na dużej
scenie, „Karolinka” zbierała owoce
ria. Em 2003 e 2005 – nos espaços alternativos – e poświęcenia tancerzy i swych
em 2004 e em 2011 – na mostra competitiva –, o choreografów. Wysokie noty, jakie
otrzymali, nie oznaczały jeszcze
Karolinka colheu os frutos da dedicação dos dan- nagród, lecz spowodowały znaczny
çarinos e de seus coreógrafos. A alta pontuação al- wzrost samooceny i uznania grupy
w innych regionach Brazylii.
cançada colaborou para a autoestima do grupo e Siła „Karolinki” i prestiż
zdobyty w tej drodze, sprawiły,
o seu reconhecimento em outras regiões do Brasil. że zespół stał się modelowym
14 A força do Karolinka e o prestígio conquis- przykładem polskiego folkloru
w jednym z najbardziej polskich
tado tornam o grupo referência do folclore polo- miast w Brazylii. Dalsza praca i
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

wysiłki jego członków inspirowały


nês em uma das cidades mais polonesas do Brasil. nowe inicjatywy i one właśnie
A continuidade do trabalho e o empenho de seus spowodowały, że zespół poszerzył
obszar swojej działalności poza
membros motivam novas ações, as quais moldam taniec ludowy.
as atividades do grupo para além das danças fol- W ostatnich latach, pod
patronatem Petrobras i rządu
clóricas. federalnego, „Karolinka”
opracowała działania w celu
Nos últimos anos, com o patrocínio da Pe- dywersyfikacji promocji polskiej
trobras e do Governo Federal, o Karolinka tem kultury i rozwinięcia swojej
działalności. W ramach projektów
desenvolvido ações que diversificam a promoção „Conhecendo a cultura polono-
da cultura polonesa e expandem a sua atuação. brasileira” (Poznając kulturę
polsko-brazylijską) (2013-2014)
Por meio dos projetos “Conhecendo a cultura po- i „Tradição em Movimento”
(Tradycja w ruchu) (2015-2016),
lono-brasileira” (2013-2014) e “Tradição em Mo- zostały zorganizowane kursy
vimento” (2015-2016), foram realizados cursos de gotowania, makijażu artystycznego
i rękodzieła artystycznego. W
culinária e oficinas de maquiagem artística e arte- ramach projektu, przy udziale
sanato. Dentro deste projeto, o Karolinka também mieszkańców miasta, „Karolinka”
zapoczątkuje polski chór i
organiza o coral polonês e promove cursos de promuje lekcje języka polskiego,
działania, które angażują osoby o
língua polonesa, um conjunto de atividades que różnych zainteresowaniach wśród
tenta englobar a participação de vários integran- mieszkańców Sao Mateus do Sul,
potomków polskich imigrantów i
tes da comunidade são-mateuense, sejam descen- nie tylko.
dentes ou não. Kiedy Polonia z Sao Mateus
do Sul zaczęła odczuwać swoją
Quando os polacos de São Mateus do Sul siłę i możliwości działania na rzecz
zachowania kultury w początkach
começaram a perceber sua força e capacidade de lat 70-tych, najprawdopodobniej
preservação cultural, no início da década de 1970, nie wyobrażała sobie, że nadejdzie
dzień, w którym miasto będzie
talvez não imaginassem ainda que, um dia, a ci- mogło doświadczyć dynamicznej
dade poderia vivenciar um intercâmbio folclórico wymiany kulturowej z tak
odległym geograficznie państwem,
tão intenso com um país tão distante como a Po- jak Polska. Dzięki zespołowi
„Karolinka” dzisiaj jest to możliwe.
lônia. O Karolinka, hoje, proporciona esse contato Stało się tak z bardzo prostego,
para a comunidade. E tal descoberta se deu por lecz istotnego powodu: Polska
jest na wyciągniecie ręki, a każdy
uma simples e vital razão: a Polônia está aqui per- członek Rodziny „Karolinka”
to, e cada integrante da Família Karolinka é res- odpowiedzialny jest za to, by
w kroku poloneza, czy w kłusie
ponsável por trazer, no caminhar do Polonez, ou lajkonika, podtrzymywać bicie
biało-czerwonego serca.
no trote do Lajkonik, o ritmo do coração branco e
vermelho.
Drogami tradycji
15

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


ODRODZENIE POLSKIEJ
O levante da cultura polonesa KULTURY

STO LAT POLSKIEJ


KOLONIZACJI W STANIE
Cem anos de colonização no Paraná (1971) PARANA (1971)

Być może historia polskiej


Não fosse pelos conflitos culturais trazidos imigracji w stanie Parana byłaby
do Velho Mundo em meados do século 19, talvez zupełnie inna, gdyby nie konflikty
kulturowe, przywiezione ze
a história da imigração polonesa no Paraná tivesse Starego Świata w połowie XIX
wieku. Początkiem kolonizacji
sido diferente. O marco inicial da colonização no w stanie było przybycie
Estado se deu em 1871, quando 70 famílias da Po- siedemdziesięciu polskich rodzin
z okolic Brusque w stanie Santa
lônia deixaram a região de Brusque, em Santa Ca- Catarina w 1871 roku. Opuścili
tarina, por causa de desentendimentos com imi- oni tamte tereny z powodu
nieporozumień z mieszkającymi
grantes alemães, e se estabeleceram em Curitiba. tam niemieckimi imigrantami i
osiedlili się w Kurytybie.
O apoio da Província do Paraná e a “fe- Determinacja prowincji
bre imigratória brasileira”1 na Polônia foram Parana i „gorączka brazylijska”1

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Devota de Nossa Senhora de Częstochowa em celebração da comunidade polonesa de São


Mateus do Sul. Arquivo: Braspol

Kobieta modląca się przed obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej w czasie nabożeństwa w polskiej miejscowości
Sao Mateus do Sul. Archiwum: Braspol
16 determinantes, inclusive, para que, de boca em w Polsce miały tu decydujący
wpływ, do tego stopnia, że w
boca, surgisse uma lenda na Polônia, descrita kraju pojawiła się pewna legenda,
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

przekazywana z ust do ust, a


pelo historiador Ruy Wachowicz em seu livro “O zapisana później przez historyka
camponês polonês no Paraná” (1981): “Diz a len- Ruy Wachowicza: „Legenda mówi,
że Parana jak dotąd, ukryta była
da que o Paraná até então estava encoberto por we mgle i nikt nie wiedział o jej
névoas e que ninguém sabia da sua existência. Era istnieniu. Była to ziemia mlekiem
i miodem płynąca. Więc Maryja,
a terra em que corria leite e mel. Então a Virgem patronka i opiekunka Polski,
słysząc modlitwy cierpiącego
Maria, madrinha e protetora da Polônia, ouvin- ludu polskiego, rozwiała mgłę i
do os apelos que o sofrido camponês polonês lhe pokazała im Paranę”2.
Zwabione reklamą, która
dirigia, dispersou o nevoeiro e predestinou-lhe o obiecywała krainę szczęśliwości,
Paraná”2. i zmęczone Polską, podzieloną
rozbiorami i cierpiącą z głodu,
Atraídos pela propaganda que prometia w 1890 roku dwa tysiące rodzin
imigrantów przybyły do kolonii
uma terra próspera, diferente da Polônia dividida Maria Augusta, dzisiejszego
e faminta, duas mil famílias de imigrantes chega- São Mateus do Sul. Z czasem
rodziny zostały rozlokowane
vam à então Colônia Maria Augusta, hoje São Ma- w czterech koloniach: Iguacu,
Drogami tradycji

Famílias de imigrantes poloneses que colonizaram São Mateus do Sul. Fonte: SIEMIRAD-
ZKI, Józef. Szlakiem wychodźców: wspomnienia z podróży po Brazylii. Warszawa, Druk.
A.T. Jezierskiego. 1900

Rodziny polskich imigrantów, które osiedliły się w São Mateus do Sul. Źródło: SIEMIRADZKI, Józef. Szlakiem
wychodźców: wspomnienia z podróży po Brazylii. Warszawa, Druk. A.T. Jezierskiego. 1900
teus do Sul, em 1890. Aos poucos, se distribuíram Taquaral, Cachoeira i Canoas.
17
W późniejszym czasie zaczęto
em quatro colônias: Cachoeira, Canoas, Iguaçu e jeszcze osiedlać kolonie Agua

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Branca i Rio Claro.
Taquaral. Mais tarde, foram demarcados lotes nas W pierwszych latach
colônias Água Branca e Rio Claro. zasiedlania koloniści musieli
stawić czoła wielu trudnościom.
Foram muitas as dificuldades encontradas Kiedy wreszcie udało im się je
pelos colonos nos primeiros anos. Porém, assim pokonać, wspólnoty zaczęły
szukać sposobności, aby dać
que superadas, as comunidades criavam con- wyraz tradycji, przywiezionej z
Europy. Na obczyźnie, z dala od
dições de preservar as tradições trazidas da Eu- rodziny, religijność, związana z
ropa. Num território inexplorado e distante da wiarą katolicką, była ogniwem
łączącym kolonistów. Z oddaniem
família, a religiosidade na fé católica se tornava więc wznosili kościoły – miejsca
o elo espiritual entre os colonos. Dedicaram-se, spotkania, wokół których
toczyło się życie wielu rodaków.
então, a construir igrejas – pontos centrais de W późniejszym czasie, żeby
edukować swoje dzieci, budowali
encontro e convívio entre tantos conterrâneos. swoje własne szkoły, gdyż władze
Mais tarde, para alfabetizar os filhos, construíram rządowe nie były w stanie pomóc
tak wielu imigrantom. Miejsca
suas próprias escolas, já que o poder público não te służyły też stowarzyszeniom,
dava conta de auxiliar os imigrantes. Esses locais które organizowały wydarzenia
kulturalne i dbały o zachowywanie
funcionavam também como sociedades, onde języka polskiego3.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

O Grupo Teatral Lyra, em 1927, se apresenta com trajes típicos, sob a direção de Bonifácio
Witkowski, em São Mateus do Sul. Arquivo pessoal: Evaldo Drabeski

Grupa teatralna Lyra, w 1927 roku, w trakcie przedstawienia w strojach ludowych, pod dyrekcją Bonifácio
Witkowskiego, z Sao Mateus do Sul. Zbiory prywatne: Evaldo Drabeski
18 atividades culturais eram desenvolvidas e a lín- Polskie kolonie
funkcjonowały w ten sposób
gua polonesa era conservada3. do 1937 roku. Pomimo, że
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

język portugalski był głównym


Os poloneses se organizaram assim até językiem mówionym w Brazylii,
1937. Embora o português fosse o principal idio- życie wspólnotowe sprawiało, że
w koloniach i miasteczku język
ma falado no Brasil, a vida em comunidade ainda polski nadal był w codziennym
permitia que o polonês fosse a língua mais comum użyciu. W szkołach uczono dzieci
równocześnie portugalskiego i
nas colônias e na cidade. Nas escolas, português e polskiego. Wszystko to jednak
uległo zmianie, kiedy do władzy
polonês eram ensinados aos jovens. Todavia, tudo doszedł Getulio Vargas.
isso mudou com a chegada de Getúlio Vargas ao Wraz z polityką
nacjonalistyczną, która
poder. charakteryzowała Estado Novo,
Com uma política nacionalista que caracte- Vargas zajął się opracowaniem
nowego, ujednoliconego
rizou o Estado Novo, Vargas dedicou-se a elabo- systemu nauczania w całym

Ruy Wachowicz recebe homenagem da co- Referência na pesquisa sobre a colonização


munidade polonesa em São Mateus do Sul polonesa no Brasil, o historiador Ruy Wa-
pelas mãos de Francisco Caminski. Arquivo: chowicz é recebido com pão e sal pelo Gru-
Drogami tradycji

Braspol po Karolinka. Arquivo: Braspol

Uhonorowanie Ruy Wachowicza przez polonijną Historyk Ruy Wachowicz, ekspert w dziedzinie badań
wspólnotę z São Mateus, reprezentowaną przez nad polską kolonizacją w Brazylii, witany chlebem
Francisco Caminskiego. Archiwum: Braspol i solą przez przedstawicieli zespołu „Karolinka”.
Archiwum: Braspol
rar um projeto educacional homogêneo em todo kraju. Projekt ten, w połączeniu
19
ze ścisłą kontrolą napływu i
o país. Tal projeto, associado a uma política res- koncentracji imigrantów na

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


terytorium państwa, boleśnie
trita de entrada e de concentração de imigrantes uderzył w kolonie imigrantów
no território nacional, atingiu em cheio as colô- – nie wyłączając Sao Mateus do
Sul. Idea nacjonalistyczna miała
nias – e não foi diferente em São Mateus do Sul. O na celu stworzenie tożsamości
projeto nacional visava criar uma identidade bra- brazylijskiej. Mając to na uwadze,
ówczesny rząd zabronił nauczania
sileira. Para isso, no entanto, o governo determi- innego języka, niż portugalski i
nakazał zamknięcie prywatnych,
nou a proibição do ensino de outros idiomas além zagranicznych szkół.
do português e ordenou o fechamento das escolas Trzynaście szkół,
utrzymywanych przez imigrantów
particulares estrangeiras. i wspólnotę, wiele powstałych
As 13 escolas mantidas pelos imigrantes e przy lokalnych parafiach, zostało
zamkniętych – a wraz z nimi,
suas comunidades, muitas em conjunto com as miejsca spotkań i wydarzeń
kulturalnych. Rozmawiało się po
paróquias locais, foram fechadas – e com elas, os polsku wyłącznie w rodzinie i w
pontos de encontro para manifestações culturais. najbliższej wspólnocie, lecz nie
uczono już dzieci języka pisanego.
As conversas em polonês se reservaram à família Dorobek kulturowy, który zostanie
e à comunidade, sem mais o ensino da língua es- przekazany kolejnym pokoleniom,
będzie już znacznie uboższy.
crita, e tiveram sua herança enfraquecida entre as Cała różnorodność
kulturowa i poczucie wartości
gerações seguintes. imigrantów przetrwały uśpione
Toda a diversidade cultural e a autoestima przez dziesięciolecia. Trochę ze
strachu przed prześladowaniami,
do imigrante se mantiveram latentes por décadas. trochę z powodu uprzedzeń, ale
Um pouco por medo de perseguição, um pouco głównie w pokorze i prostocie,
charakterystycznych cechach
por preconceito, mas também pela humildade e kolonisty, wszystkie te tradycje,
przekazane przez rodziców i
pelo jeito simples do colono trabalhador, todas dziadków, zostały w tym okresie
aquelas tradições ensinadas pelos pais e avós se skrzętnie pochowane. Sytuacja ta
zaczęła się zmieniać w 1971 roku.
mantinham bem guardadas. Isso começou a mu- Tego roku obchodzono
dar em 1971. stulecie polskiej imigracji w

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


stanie Parana. Aby uczcić tę datę,
Naquele ano, comemorava-se o centenário zorganizowano huczny festyn w
São Mateus do Sul, poprzedzony
da imigração polonesa no Paraná. Para celebrar a uroczystą mszą w głównym
data, uma grande festa foi organizada em São Ma- kościele Sao Mateus. Kilkanaście
lat później zorganizowano
teus do Sul, com uma missa na Igreja Matriz São pierwszy Bal Polskiego Imigranta.
Mateus. Anos depois, seria organizado o 1º Baile Już wtedy muzyka stanowiła
kluczowy element w przywróceniu
do Imigrante Polonês. A música, ali, já se mostra- polskiemu miasteczku dumy z jego
korzeni.
va como um elemento fundamental para desper-
tar novamente o orgulho polaco.
20 A música como preservação da cultura MUZYKA DLA
ZACHOWANIA KULTURY
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Quando as tradições polonesas começaram Kiedy polskie tradycje


zaczęły być reaktywowane i od
a ser revividas e exaltadas anualmente, a partir de 1985 corocznie celebrowane
1985, nos Bailes do Imigrante, nem se imaginava w czasie Balu Imigranta, nie
wyobrażano sobie jeszcze
a fundação do Grupo Karolinka. Surpreendia, no istnienia zespołu „Karolinka”. Było
zadziwiające, jak muzyka, w której
entanto, como a música, mesmo já mesclada com zaczynały pojawiać się brazylijskie
elementos brasileiros e com o português, era um elementy i język portugalski, stała
się łącznikiem między przeszłymi
elo entre as gerações passadas e as atuais. pokoleniami i obecnymi.
“Ali, no Baile do Imigrante, tudo desper- „Tam, w czasie balu, wszystko
się obudziło. Oniemiałem. Ja,
tou. Fiquei pasmo. Eu, da terceira geração de imi- należący do trzeciego pokolenia
imigrantów, nigdy wcześniej nie
grantes, nunca tinha visto pessoas colonas, com as widziałem tych kolonistów o
mãos calejadas, tocando violino, rabecão, clarine- spracowanych rękach, grających na
skrzypcach, kontrabasie, klarnecie,
te, bumbo. Pensei: ‘meu Deus do céu, o que nós já bębnie. Pomyślałem: ‘mój Boże, co
fizemos por essa gente?’. O baile foi o estopim de robiliśmy dla tych ludzi?’. Ten bal
był katalizatorem wszystkiego, co
tudo o que veio pela frente”, afirma o empresá- wydarzyło się później”, powiada
przedsiębiorca Francisco Caminski,
rio Francisco Caminski, um dos organizadores do jeden z organizatorów balu, który
baile, no dia 1º de maio daquele ano.4 odbył się 1 maja 1985 roku.4
Drogami tradycji

Escolha da 1ª Rainha do Baile do Imigrante, em 1985, no Clube Unbenau. Arquivo pessoal:


Nilzete Toporovicz

Wybór królowej Balu Imigranta w 1985 roku w klubie Unbenau. Prywatne zbiory: Nilzete Toporovicz
21

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Canções polonesas passadas de geração para geração tiveram papel fundamental na preser-
vação da cultura. Arquivo: Braspol

Polskie piosenki, przekazywane z pokolenia na pokolenie, odegrały kluczową rolę w zachowaniu kultury.
Archiwum: Braspol
22 À época, já existiam grupos folclóricos W tamtym czasie, w różnych
miastach stanu Parana, istniały
poloneses em outras cidades do Paraná, e muitos już zespoły folklorystyczne oraz
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

wiele zespołów muzycznych, które


conjuntos musicais também possuíam no reper- posiadały już w swym repertuarze
tório várias músicas no idioma estrangeiro. Eles kilka piosenek śpiewanych w
języku polskim. Zapraszano je
eram incentivados a participar dos bailes, que do uczestnictwa w balach, które
aconteciam no Clube Unbenau, antiga Sociedade odbywały się w klubie Unbenau,
dawnej siedzibie Towarzystwa im.
Casimiro Pulaski. Kazimierza Pułaskiego.
Oprócz bali, także radio stało
Além dos bailes, o rádio também alcança- się kanałem, przez który kultura
va a comunidade polonesa. O programa Godzina zaczęła docierać do wspólnoty
polonijnej. Pierwszym programem,
Polska foi o primeiro em língua polonesa transmi- transmitowanym w języku polskim
tido em São Mateus do Sul, na Rádio Difusora do w Sao Mateus do Sul, była audycja
„Godzina Polska” w radiu Difusora
Xisto, em 1983. Caminski conta que o sucesso do do Xisto w 1983 roku. Caminski
opowiada, że program odniósł
programa foi imediato: “Alguns colonos me pro- natychmiastowy sukces: „kilku
curaram para fundar um programa polonês. Or- kolonistów przyszło do mnie z
pomysłem stworzenia audycji
ganizei o programa, alguns tópicos, e fizemos ao radiowej w języku polskim.
vivo, num domingo. No dia seguinte, estava o Ed- Przygotowałem program, kilka
tematów i weszliśmy na antenę,
son Schramm [dono da rádio] me esperando. Fez na żywo, pewnej niedzieli.
Następnego dnia przyszedł do
tanto sucesso, que ele queria me dizer que apre- mnie Edson Schramm [właściciel
sentaria também no outro domingo”. radia]. Program odniósł tak wielki
sukces, że prosił, abym w kolejną
Posteriormente, vieram outros programas, niedzielę przygotował następną
como a Hora Polonesa, na Rádio Najuá, de Irati, audycję”.
Później zaczęły powstawać
e, já com a criação da Braspol em São Mateus do kolejne programy, takie, jak Hora
Polonesa (Godzina polska) w
Sul, surgiu o programa Tradycje Polskie, em 1993, Radiu Najuá w Irati oraz w 1993
na Rádio Cultura Sul. A dificuldade de acesso roku, już po powstaniu Braspolu
w São Mateus do Sul, program
às músicas polonesas acompanhava a produção „Tradycje Polskie” w Radio
Cultura Sul. W tym czasie dostęp
Drogami tradycji

Comemoração de 18 anos do programa Tradycje Polskie reúne alguns de seus colaborado-


res. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Obchody 18 lat istnienia programu Tradycje Polskie skupiają niektórych ze swoich współpracowników. Zbiory
prywatne: Irio Janoski
dos programas. “Inicialmente, era só fita cassete. do nagrań z muzyką polską nie
23
był prosty. „Na początku były
Depois, fomos à Polônia, trouxemos alguns CDs, tylko kasety magnetofonowe.

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Kiedy pojechaliśmy do Polski,
e aí começou a melhorar. A gente levava conjun- przywieźliśmy kilka płyt CD.
tos musicais, entrevistados, bastante coisa sobre a Od tej pory było znacznie
lepiej. Zapraszaliśmy zespoły
história da Polônia. Era bem informativo”, conta muzyczne, robiliśmy wywiady,
o professor Evaldo Drabeski. sporo mówiliśmy o historii
Polski. Programy były bardzo
Das músicas às danças, o caminho era um interesujące” mówi nauczyciel
Evaldo Drabeski.
pouco maior. “Algumas danças eram comuns nos Droga, która poprowadziła
casamentos, como a Polka, ou o Xote Sete Passos, od muzyki do tańca, była nieco
dłuższa. „Niektóre tańce były
mas das danças folclóricas não tinha nada”, afir- powszechne na weselach, takie
ma Evaldo. O Grupo Karolinka viria a ser bastante jak Polka albo Xote Siedem
kroków, nikt jednak nie znał
importante no resgate das coreografias polonesas. tańców folklorystycznych”, mówi
Evaldo. Zespół „Karolinka” odegra
bardzo ważna rolę w odtworzeniu
A criação da Braspol (1991) choreografii polskich tańców
ludowych.

Na vida cultural de São Mateus do Sul, ha- POWSTANIE BRASPOLU


(1991)
via uma coreografia sendo ensaiada, a qual gera-
W życiu kulturalnym
va uma efervescência de acontecimentos que, aos São Mateus do Sul, trwały
poucos, compassava o ritmo da cidade. O ano de przygotowania do uroczystości,
które sprowokowały szereg
1990 marcava o centenário da colonização polone- wydarzeń, a z czasem nadały rytm
sa no município. A data foi motivo para ativida- całemu miastu. W 1990 roku w
Sao Mateus do Sul obchodzono
des comemorativas, idealizadas pela recém-criada stulecie kolonizacji polskiej. Z
tej okazji, idealizowanej przez
Braspol Nacional, em homenagem àqueles imi- niedawno utworzony Braspol
grantes – que recomeçavam a perceber seu valor. Narodowy, organizowano wiele
uroczystości na cześć imigrantów
O reconhecimento aos polacos literalmen- - którzy od niedawna zaczęli
te ganhou as ruas. Várias delas foram batizadas odkrywać wartość swych korzeni.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


Uznanie dla Polonii
com o nome de colonos que tiveram alguma im- stawało się widoczne. Kilka
ulic ochrzczono nazwiskami
portância histórica no desenvolvimento da cidade. kolonistów, którzy mieli
Foram organizados também uma exposição com historyczne znaczenie dla rozwoju
miasta. Zorganizowano wystawę
objetos antigos doados por descendentes, um baile przedmiotów pamiątkowych,
com a escolha da rainha do centenário e uma mis- podarowanych przez potomków
Polaków, a także bal, wybory
sa em polonês no Estádio Municipal Olívio Wolff królowej i mszę św. w języku
polskim, która odprawiona została
do Amaral. na miejskim stadionie im. Olivera
Tornava-se, assim, imprescindível dar con- Wolffa do Amaral.
Po uroczystościach
tinuidade às ações em prol da comunidade pola- zrodziła się nagląca potrzeba, by
ca. Foi quando, em 1991, o presidente da Braspol znaleźć sposób na kontynuację
działalności lokalnej Polonii.
Nacional, Rízio Wachowicz, buscou lideranças lo- Dlatego też, w 1991 roku, prezes
Narodowego Braspolu, Rizio
cais com o intuito de organizar o núcleo local de Wachowicz, spotkał się z lokalnymi
24 São Mateus do Sul, fundado no dia 10 de maio da- liderami, by przedyskutować
ideę założenia lokalnej placówki
quele ano. “A criação desse núcleo foi importante Braspolu w Sao Mateus do Sul, co
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

nastąpiło 10 maja tego samego


para dar continuidade às ações após o centenário, roku. „Założenie placówki Braspolu
em 1990. Muita coisa foi perdida e, assim, foi se w Sao Mateus do Sul było bardzo
istotne, by móc kontynuować
resgatando”, conta Evaldo. działalność, rozpoczętą w trakcie
O que não foi perdido, estava guardado. obchodów stulecia w 1990 roku.
Wiele wartości zostało utraconych,
Nas casas e nas comunidades, na fé e na oração de tym jednak sposobem zaczęliśmy
je odzyskiwać”, mówi Evaldo.
cada polaco, a Polônia resistia como um vínculo Czego imigranci nie utracili,
divino. No dia 1º de setembro de 1991, em come- dobrze zachowali. W domach, w
koloniach, w wierze i w modlitwie
moração à rainha e padroeira da Polônia, Nossa każdego Polaka, Polska przetrwała
Senhora de Częstochowa, uma grande festa reuniu niczym boski element, jednoczący
wspólnotę polonijną. W dniu 1
cerca de três mil pessoas ao redor da centenária września 1991 roku, dla uczczenia
Królowej i Patronki Polski,
igreja construída pelos imigrantes na Colônia Matki Boskiej Częstochowskiej,
Água Branca. wielkie uroczystości zgromadziły
około trzy tysiące osób
A pequena igreja de madeira, que resistiu wokół stuletniego kościółka,
ao tempo e à destruição por força dos colonos wzniesionego przez imigrantów w
kolonii Agua Branca.
Drogami tradycji

Missa campal realizada no Estádio Municipal, em 1990, celebra o Centenário da Colonização


Polonesa em São Mateus do Sul. Arquivo: Braspol

Msza polowa, która odbyła się na miejskim stadionie w 1990 roku z okazji stulecia kolonizacji polskiej w Sao
Mateus do Sul. Archiwum: Braspol
da comunidade, testemunhava atos que reverbe- Niewielki drewniany
25
kościółek, który dzięki
rariam até hoje no orgulho dos descendentes de poświęceniu lokalnej

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


społeczności oparł się próbie
poloneses. A colorida apresentação do Grupo Fol- czasu i zniszczeniu, był teraz
clórico Polonês Lublin, de Irati, chamou a atenção świadkiem wydarzeń, o których
z dumą opowiadać będą
do público – e também de membros da Braspol. przyszłe pokolenia. Barwna
“O Lublin, naquela festa, chamou muita prezentacja Polskiego Zespołu
Folklorystycznego „Lublin”,
atenção pelos trajes, pelas danças, e isso começou przykuła uwagę zgromadzonych
– oraz zainteresowała członków
a despertar a atenção dos jovens”, afirma o pro- Braspolu.
fessor Evaldo. Somado a isso, um dos princípios „Zespół „Lublin” bardzo
zwrócił na siebie uwagę w czasie
para a fundação da Braspol era justamente incen- uroczystości, dzięki strojom i
tivar a criação de grupos folclóricos para a preser- choreografii, co przyciągnęło
szczególne zainteresowanie
vação da cultura polonesa. “Já se tinha o objetivo młodzieży” zaznacza nauczyciel
Evaldo. Ponadto, jednym z
de criar um grupo folclórico, mas foi após esse głównych założeń Braspolu było
evento que começamos a correr atrás. Irati, que właśnie tworzenie zespołów
folklorystycznych dla zachowania
não era uma cidade grande, tinha um grupo, e aí kultury polskiej. „Miałem już

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

A imagem de Nossa Senhora de Częstochowa, trazida da Polônia por imigrantes, foi doada
por Francisco Toporowicz à Igreja da Água Branca na Festa da Padroeira, em 1991. Arqui-
vo: Braspol

Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, przywieziony z Polski przez imigrantów, został podarowany przez Francisco
Toporowicza kościołowi w Agua Branca w czasie uroczystości na cześć patronki w 1991. Archiwum: Braspol
26 percebemos que, aqui, também poderíamos ter”, w planach założenie zespołu
folklorystycznego, lecz dopiero po
complementa. uroczystościach w Agua Branca,
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

poważnie się tym zajęliśmy. Skoro


A Festa da Padroeira, como conta Ca- Irati, które nie było przecież dużym
minski, mexeu com a autoestima de um povo. miastem, miało swój własny
zespół, więc i u nas możemy taki
“Nós, como descendentes de poloneses, quando zespół założyć”, dodaje Evaldo.
alguém perguntava do que éramos descendentes, Uroczystości związane ze
świętem Patronki, jak opowiada
a gente respondia de cabeça baixa, voz baixa: po- Caminski, wpłynęły bardzo na
poczucie wartości lokalnej Polonii.
laco. Depois disso, se perguntassem o mesmo, a „My, z pochodzenia Polacy, kiedy
resposta era firme: POLACO! O resgate da memó- ktoś pytał nas, jakiego byliśmy
pochodzenia, odpowiadaliśmy
ria não foi só o resgate, mas a valorização da etnia po cichu i ze spuszczona głową:
polonesa. Valorização. Era algo que nós estáva- polskiego. Po uroczystościach,
jeżeli ktoś zadał nam to pytanie,
mos precisando muito”. słyszał zdecydowaną odpowiedź:
POLSKIEGO! Ten powrót do korzeni
Com toda essa injeção de ânimo na Água nie był tylko przypomnieniem,
Branca, era necessário dar o pontapé inicial. A in- skąd pochodzimy, lecz pokazał
nam, jak dużą wartość ma polski
tenção da Braspol era de que um grupo folclórico naród. Dowartościowanie. Bardzo
se consolidasse no local, por ser a maior comuni- tego potrzebowaliśmy”.
Uroczystości w Agua
dade polonesa da cidade. Parte da renda da Festa Branca były niczym zastrzyk
energii, potrzebny do dalszego
da Padroeira deveria ser destinada ao grupo de działania. Intencją Braspolu
było założenie grupy ludowej,
Drogami tradycji

Festa da Padroeira na comunidade de Água Branca, em 1991, reuniu cerca de 3 mil pessoas
que assistiram à apresentação do Grupo Folclórico Polonês Lublin, de Irati. Arquivo: Braspol

Uroczystości ku czci Patronki w miejscowości Agua Branca w 1991 roku, w których wzięło udział około 3000 osób
i które obejrzały prezentację Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Lublin” z Irati. Archiwum: Braspol
jovens “A Caminho da Paz”, que ficaria respon- właśnie tam, w Agua Branca,
27
gdyż była tam największa polska
sável por criar o grupo folclórico da comunidade. wspólnota w gminie. Część

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


wpływów z uroczystości miała
Foi no centro urbano, no entanto, que a mobiliza- być przeznaczona na rzecz grupy
ção iniciou de fato, por meio do grupo de jovens młodzieżowej „A Caminho da
Paz” (W drodze do Pokoju), która
Geração Nova São-mateuense (Gensma), ligado à miała stanowić bazę przyszłego
paróquia de Nossa Senhora do Perpétuo Socorro. zespołu folklorystycznego w
miejscowości. W końcu jednak
O acordo foi firmado em um protocolo działania rozpoczęły się w samym
Sao Mateus do Sul, przy udziale
de intenções, em fevereiro de 1992, assinado por grupy młodzieżowej Geração
Francisco Caminski, presidente da Braspol, e In- Nova São-mateuense (Gensma),
działającej przy parafii Matki Bożej
grid Hoch, presidente do Gensma. As entidades Nieustającej Pomocy.
cooperariam, assim, para a criação do primeiro W lutym 1992 roku
została zawarta umowa w
grupo folclórico de São Mateus do Sul, com um formie protokołu, podpisana
przez Francisco Caminskiego,
compromisso: não abandonar o projeto em execu- prezesa Braspolu i Ingrid Hoch,
ção por um prazo mínimo de dois anos. przewodniczącą wspólnoty
Gensma. Organizacje miały
O Gensma possuía, na época, cerca de 40 współpracować w dziele
integrantes, que colaboravam em diversas ações stworzenia pierwszego zespołu
folklorystycznego w Sao Mateus
na comunidade. Possuía também reconhecimento do Sul, zobowiązując się do tego,
że nie odstąpią od projektu przez
e credibilidade para se tornar a base sólida de um okres co najmniej dwóch lat.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Grupo Lublin, de Irati, chamou a atenção pela riqueza de seus trajes. Reprodução: Paranatur

Zespół „Lublin” z Irati, zwrócił na siebie uwagę bogactwem strojów. Reprodukcja: Paranatur
28 grupo folclórico que começava do zero: sem nome, Grupa młodzieżowa Gensma
liczyła w tym czasie około 40
sem trajes, sem danças, sem músicas, sem coreó- członków, zaangażowanych w
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

rozmaite działania społeczne.


grafo, sem nem mesmo um local para os ensaios. Wśród mieszkańców Sao Mateus
Mas a responsabilidade dada ao grupo de do Sul cieszyła się uznaniem i
wiarygodnością, na tyle, że mogła
jovens se justificava: cada integrante convidava stać się solidnym fundamentem
um amigo, ou um colega de trabalho, e assim o zespołu folklorystycznego, który
rozpoczynał tu swoją historię: bez
grupo crescia. A mobilização gerada na cidade in- nazwy, bez strojów, bez tańca, bez
muzyki, bez choreografa, a nawet
citou a comunidade de Água Branca a formar tam- bez miejsca do prób.
bém seu grupo folclórico e, assim, já nos primeiros Każdy członek grupy
młodzieżowej miał za zadanie
ensaios, cerca de 80 pessoas ocupavam o salão do przyprowadzić jedną osobę ze
Colégio Estadual Duque de Caxias para dançar. À sobą do zespołu: znajomego, czy
kolegę z pracy, i w ten sposób
frente dos dois grupos, ficou evidente a liderança zespół przybrał istotnie na sile.
Szeroka mobilizacja w mieście
e o empenho de uma polonesa nata: Urszula Sajda. sprowokowała do działania
Talvez aqueles jovens reunidos no Duque, mieszkańców kolonii Agua Branca,
tak, że i tam wkrótce powstał
interessados em dançar, mas também em se diver- zespół ludowy. Tym sposobem
tir, não esperassem a exigência e a disciplina que blisko 80 osób stawiło się na
pierwszą próbę tańca w holu
miejscowej szkoły stanowej
im. Duque de Caxias. Wkrótce
też oba zespoły doświadczyły
stanowczości i zaangażowania
rodowitej Polki: Urszuli Sajdy.
Być może ci młodzi
ludzie zebrani w holu szkoły,
zainteresowani tańcem, ale i

As procissões em homenagem à Nossa


Senhora de Częstochowa marcam as cele-
Drogami tradycji

brações polonesas do mês de agosto em


São Mateus do Sul. Arquivo: Braspol

Procesje ku czci Matki Boskiej Częstochowskiej


w czasie sierpniowych obchodów polonijnych w
São Mateus do Sul. Archiwum: Braspol
seriam cobradas pela coreógrafa. Natural de Cra- rozrywką, nie spodziewali się
29
takiej stanowczości i dyscypliny,
cóvia, na Polônia, Urszula Sajda veio para o Brasil z jaką podeszła do nich pani

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


choreograf. Urodzona w Krakowie,
em dezembro de 1989 passar as férias com amigos Urszula Sajda przybyła do Brazylii
que conheceu no grupo do qual fazia parte em sua w grudniu 1989 roku, na wakacje z
przyjaciółmi z Zespołu Pieśni i Tańca
cidade natal, o Zespół Pieśni i Tańca Nowa Huta. Em „Nowa Huta”, do którego należała
1990, começou a trabalhar com o já consolidado w swym rodzinnym mieście. W
1990 roku rozpoczęła współpracę
Conjunto de Canto e Danças Junak, da Socieda- z istniejącym już Zespołem Pieśni
i Tańca „Junak”, działającym przy
de União Juventus, de Curitiba, onde permane- stowarzyszeniu Union Juventus w
ceu por nove anos. Para coreografar os pares, Ula, Kurytybie, gdzie pracowała przez
dziewięć lat. Żeby współpracować
como ficou conhecida, se deslocava para São Ma- z zespołem z Sao Mateus do Sul,
teus do Sul todo fim de semana. Recebia uma aju- Ula, jak ją tu wszyscy nazywali,
przyjeżdżała w każdy weekend.
da de custo da prefeitura e se hospedava na casa Urząd miasta zwracał jej koszty
przejazdu, a zatrzymywała się w
do professor Evaldo. domu Evaldo Drabeskiego.
“A Urszula vinha no sábado, eu a buscava „Urszula przyjeżdżała w
sobotę, odbierałem ją na dworcu
na rodoviária, trazia aqui em casa, depois acon- autobusowym i przywoziłem do
teciam os ensaios, ela posava aqui e domingo nas. Potem były próby. Nocowała

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Igreja Cen- Stuletni Kościół


tenária da w Agua Branca
w latach 90-
Água Branca tych XX wieku.
na década de Archiwum:
1990. Arqui- Braspol
vo: Braspol
30 voltava para Curitiba, ou às vezes no sábado mes- u nas, a w niedzielę wracała do
Kurytyby, choć czasami wracała
mo. Quando tinha mais atividades, ela ficava a już w sobotę. Kiedy było więcej
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

zajęć, zostawała u nas cały tydzień.


semana toda aqui em casa. A gente hospedou ela Gościliśmy ją tak przez długi okres
por muito tempo, se deu bem conosco, e a gen- czasu. Dobrze się dogadywaliśmy
i tym sposobem Braspol mógł
te manteve assim sem custo pra Braspol”, conta uniknąć kosztów, związanych z
Evaldo. zakwaterowaniem”, mówi Evaldo.
Próby się rozpoczęły, więc
Nos primeiros ensaios, com os dois gru- trzeba było teraz nadać zespołowi
jakąś nazwę, która odnosiłaby
pos reunidos, havia a necessidade de batizá-los się w jakiś sposób do Polski.
com nomes que remetessem à Polônia. Dentre Pojawiło się wiele propozycji, m.in.
„Kraków” czy „Kaminskota” (miało
algumas ideias que surgiram em reunião, como to być odniesienie do ówczesnego
Kraków (Cracóvia, em polonês) e Kaminskota prezesa Braspolu, Franciszka
Caminskiego). Lecz od Albino
(uma suposta homenagem ao então presidente da Drabeskiego wyszła propozycja,
która poparta przez Urszulę,
Braspol, Francisco Caminski), partiu de Albino została przyjęta większością
Drabeski a proposta que, com o apoio de Urszula, głosów i towarzyszyć miała
zespołowi z Sao Mateus do Sul już
seria a mais votada entre os membros para acom- zawsze: Zespół Folklorystyczny
panhar o grupo de São Mateus do Sul para sem- „Karolinka” – Polski śpiew i taniec.

pre: Grupo Folclórico Karolinka - Canto e Dança


Polonês.

A coreógrafa Urszula Sajda se hospedava Os primeiros ensaios aconteciam no Sa-


na casa de Evaldo Drabeski e compartilhava lão Nobre do Colégio Estadual Duque de
com a família costumes poloneses. Arquivo Caxias, reunindo dezenas de jovens. Arqui-
Drogami tradycji

pessoal: Evaldo e Ozilda Drabeski vo: Braspol

Pani choreograf Urszula Sajda zatrzymywała się w Pierwsze próby odbyły się w hali głównej szkoły im.
domu Evaldo Drabeskiego, gdzie dzieliła się z rodziną Duque de Caxias. Dziesiątki młodych ludzi brało udział
polskimi zwyczajami. Prywatne zbiory: Evaldo i Ozilda w próbach. Archiwum: Braspol
Drabeski
31

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


CO OZNACZA
O que quer dizer Karolinka? „KAROLINKA”?

W polskim dorobku
Centenas de cantigas populares estão pre- kulturowym od wieków istnieje
sentes na cultura polonesa há séculos. Elas contam niezliczona ilość piosenek
ludowych. Opowiadają
histórias diversas, que envolvem o povoamento one historie, które dotyczą
e os costumes de várias regiões do país. Geração mieszkańców i tradycji różnych
rejonów Polski. Z pokolenia
após geração, as narrativas contadas sofrem alte- na pokolenie te śpiewane
opowiadania ulegały pewnym
rações, geram novas letras e fortalecem a curiosi- zmianom, powstawały nowe
dade sobre as origens da música folclórica. Com a teksty i wzrastała jeszcze bardziej
ciekawość, dotycząca korzeni
canção que inspira o nome do grupo folclórico de muzyki ludowej. Historia pieśni,
São Mateus do Sul não é diferente. z której wzięła się nazwa zespołu
folklorystycznego z Sao Mateus do
Sul, nie różniła się od innych.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Monumento eterniza a história do amor impossível entre Karolinka e Karliczek, em frente


à Estação Ferroviária de Gogolin, na Polônia. Logo abaixo, uma placa recita os primeiros
versos da popular canção. Crédito: Pnapora/Wikimedia Commons

Pomnik uwieczniający historię nieszczęśliwej miłości Karolinki i Karliczka, znajdujący się przed dworcem
głównym w Gogolinie, w Polsce. Pod spodem tabliczka, na której uwiecznione zostały pierwsze strofy tej
popularnej piosenki ludowej. Zdjęcie: Pnapora/Wikimedia Commons
32 O médico e folclorista alemão Julius Roger, Niemiecki lekarz i folklorysta
Julius Roger, urodzony w 1819
nascido em 1819, percorreu vilarejos da região da roku, odbył podróż po wioskach
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

rejonu Śląska, żeby spisać setki


Silésia para documentar as centenas de canções piosenek, śpiewanych w tym
que faziam parte da cultura local. Em 1863, dois rejonie. W 1863 roku, dwa lata
przed swoją śmiercią, Roger wydał
anos antes de sua morte, publicou o livro Pieśni śpiewnik zatytułowany „Pieśni
ludu polskiego w Górnym Śląsku (Canções do Povo ludu polskiego w Górnym Śląsku”.
W publikacji znalazło się 546
Polonês da Alta Silésia). A edição contava com le- melodii ludowych, z tekstem i
nutami – między nimi znalazły się
tras e melodias de 546 músicas populares – dentre tam trzy wersje piosenki, która
elas, três versões que contavam a história de uma opowiadała historię dziewczyny -
Karolinki i mężczyzny – Karliczka,
menina, Karolinka, e um homem, Karliczek, e fa- a także wspominały o dwóch
ziam referência a duas cidades distintas: Bohumin różnych miastach: Bohumin i
Gogolin. Niektóre źródła donoszą,
e Gogolin. Há relatos de que a música seja cantada że pieśń tę śpiewano w rejonie
Górnego Śląska od XVIII wieku i
na região da Alta Silésia desde o século 18, sendo że w swej długiej historii uległa
adaptada ao longo dos tempos. pewnym zmianom.
Na głównym placu w
Em praças nas cidades de Gogolin e de Gogolinie i w Rzeszowie zobaczyć
Rzeszów, há monumentos erguidos ao casal, com możemy rzeźby, upamiętniające
parę z ludowej pieśni, z
placas que recitam os primeiros versos da músi- tabliczkami, na których znajdziemy
pierwsze wersy piosenki: Poszła
ca: Poszła Karolinka do Gogolina / A Karliczek za nią, Karolinka do Gogolina / A Karliczek
jak za młoda panią / Z flaszeczką wina. Karolinka foi za nią, jak za młodą panią / Z
flaszeczką wina.
para Gogolin / E Karliczek foi atrás, atrás da jo- Ciekawość, związana z
vem senhora / Com uma garrafa de vinho. bohaterami piosenki, Karolinką
i Karliczkiem, spowodowała,
A curiosidade em compreender quem fo- że powstało wiele opowieści,
dotyczących sławnej pary.
ram Karolinka e Karliczek, citados na letra da Pomimo niezgodności
música, suscita diferentes versões para explicar a historycznych, kultura ludowa,
która ulega ciągłym zmianom,
história do casal. Apesar de inconsistências históri- rozpowszechniła wersję, w której
cas, a cultura popular, em construção permanente, przypisała tekstowi piosenki
historię pewnej nieszczęśliwej
difunde hoje uma versão que atribui a letra a uma miłości, która w rzeczywistości
wydarzyła się wiele lat po
história de amor impossível, ocorrida anos após o ukazaniu się książki Juliusa
registro documentado no livro de Julius Roger. Rogera.
Karolinka Kleinert, tak
Karolinka Kleinert era o nome de uma cam- nazywała się pewna wiejska
ponesa de origem tcheca que vivia em Grodziec, dziewczyna o czeskich korzeniach,
mieszkała w Grodźcu, w
no sudoeste da Polônia. Ela e o seu amado, Fry- południowo-zachodniej Polsce.
Ona i jej ukochany, Fryderick
derick Karliczek, eram originários de famílias de Karliczek, pochodzili z rodzin
colonos que emigraram da República Tcheca para kolonistów, które wyemigrowały
z Republiki Czeskiej kilka wieków
Drogami tradycji

a Polônia alguns séculos antes, provavelmente fu- wcześniej, najprawdopodobniej


gindo de perseguições religiosas5. O aspecto oti- uciekając przed prześladowaniami
religijnymi5.
mista e alegre da canção contrasta com a triste his- Optymistyczny tekst i wesoła
melodia piosenki kontrastują ze
tória que viveram os dois personagens. Karolinka smutną historią swych bohaterów.
e Karliczek se apaixonaram à primeira vista. Po- Karolinka i Karliczek zakochali się
33
w sobie od pierwszego wejrzenia.
rém, o romance não durou muito tempo. Nascido Jednakże ich romans nie trwał

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


długo. Urodzony w 1866 roku
em 1866, Karliczek era 18 anos mais velho que Ka- Karliczek był 18 lat starszy od
rolinka, e essa diferença não era bem-vista pelos Karolinki, a tak duża różnica wieku
nie była mile widziana w tych
demais. Além disto, ele, que se tornou o primeiro czasach. Co więcej, Karliczek,
prefeito da aldeia, era casado. Karolinka, sem es- pierwszy burmistrz miasteczka,
był żonaty. Karolinka, nie czekając
perar por Karliczek, casou-se com Joseph Krajczi. na Karliczka, wyszła za mąż
za Josepha Krajczi. Zbiegiem
O acaso do destino levou Karolinka a ser vizinha okoliczności Karolinka i Karliczek
de Karliczek no vilarejo de Bzinica Nowa, em Do- zostali sąsiadami we wsi Bzinica
Nowa, w gminie Dobrodzień
brodzień, na voivodia de Opole6. Com o passar dos w województwie opolskim6. Z
anos, o amor entre os dois se desfez. Karolinka biegiem lat miłość między nimi
wygasła. Karolinka miała 11 dzieci
teve 11 filhos em seu casamento, e Karliczek, oito7. w swoim małżeństwie, a Karliczek
ośmioro7.
Um dia, quando ela voltava do campo com Pewnego dnia, kiedy
um de seus filhos, encontrou um vizinho descon- Karolinka wracała z pola z jednym
z synów, spotkała sąsiada ze
trolado e enfurecido com uma espingarda em pu- strzelbą w ręce, oszalałego z
nhos, porque sua esposa não retornava da feira há wściekłości na żonę, która od kilku
dni nie wracała z targu. Karolinka
dias. Karolinka tentou acalmá-lo, porém, em sua próbował go uspokoić, ale w swej
furii, mężczyzna strzelił do niej,
fúria, o homem disparou um tiro contra ela, o que co spowodowało natychmiastową
a levou à morte. Karolinka Kleinert está enterrada śmierć. Karolinka Kleinert jest
pochowana na cmentarzu w
em um cemitério na cidade de Lubliniec.8 Lublińcu8.
No folclore regional da Alta Silésia, a músi- W regionalnym folklorze
Górnego Śląska, piosenka „Poszła
ca Poszła Karolinka do Gogolina é bastante popular. Karolinka do Gogolina” jest
bardzo popularna. Gogolin jest
Gogolin é uma cidade próxima a Opole e, na letra da miastem leżącym koło Opola, a
música, há a representação do amor de Karliczek w tekście widzimy reprezentacje
nieodwzajemnionej miłości
não correspondido por Karolinka. É cantado, na le- Karliczka do Karolinki. W piosence
tra, que Karolinka foi para Gogolin e Karliczek a se- śpiewamy, że Karolinka poszła do

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


Gogolina, Karliczek poszedł za nią
guiu com uma garrafa de vinho, perguntando por z butelką wina, pytał, dlaczego
go opuściła i błagał, żeby wróciła.
que ela ia embora e implorando pelo seu retorno. Ona nie zmieniła swego zdania
Ela, irredutível, dizia que faria o que quisesse, pois i szukała innego mężczyzny. Nie
odpowiedziała, synka odbieżała. Oj,
procuraria outro homem. Nie odowiedziala, syka od- okropno rzecz!9
bieżala. Oj, okropno rzecz! Ela não o respondeu, ela Okazało się jednak, że po
śmierci Karolinki, historia miłosna
largou seu namorado. Oh, que ato terrível!9 miała ciekawy ciąg dalszy.
Najmłodsza córka Karolinki,
Descobriu-se, no entanto, que, após a mor- Elżbieta, wyszła za mąż za Karola,
te de Karolinka, a história de amor tivera um des- syn Karliczka, spełniając tym
samym miłość, której ich rodzicom,
fecho curioso. A filha mais nova da camponesa, Karolince i Karliczkowi, nie było
Elzbieta, veio a se casar com Karol, filho de Kar- dane przeżyć.10

liczek, consolidando assim o amor que seus pais


não puderam viver.10
34
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Improvisos, apresentações e IMPROWIZACJA,


WYSTĘPY I PODRÓŻE

viagens Próby, które rozpoczęły się


pod koniec lutego 1992 roku,
wkrótce zaowocowały pierwszym
Os ensaios, que começaram no fim de feve- publicznym występem zespołu
„Karolinka” wraz z zespołem
reiro de 1992, resultaram na primeira apresentação „Kraków”, w parafii Matki Bożej
pública do Karolinka, juntamente com o Kraków, Nieustającej Pomocy na osiedlu
Prohmann w Sao Mateus do
na Paróquia de Nossa Senhora do Perpétuo Socor- Sul. Dnia 24 maja tego roku, o

Público se aglomerou para assistir aos primeiros passos do folclore polonês em São Mateus
do Sul / Grupos Kraków e Karolinka dividiram o tablado no pátio da Igreja Nossa Senhora
do Perpétuo Socorro em construção / Dançarinos do Karolinka fazem a saudação com pão
e sal. Arquivo: Braspol
Drogami tradycji

Publiczność zgromadzona, by zobaczyć pierwsze kroki polskiego folkloru w Sao Mateus do Sul / Zespoły
„Karolinka” i „Kraków” razem na scenie na dziedzińcu Kościoła Matki Bożej Nieustającej Pomocy w budowie /
Tancerze zespołu „Karolinka” witają gości chlebem i solą. Archiwum: Braspol
ro, na Vila Prohmann. No dia 24 de maio daque- godzinie 16-ej11, po przywitaniu
35
wszystkich chlebem i solą12, blisko
le ano, às 16 horas11, subiram ao tablado montado 80 par wkroczyło na drewnianą

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


platformę, wybudowaną na
no pátio da igreja ainda em construção cerca de dziedzińcu kościoła w budowie,
80 dançarinos para apresentar duas coreografias: żeby zaprezentować zebranym
dwa tańce: polonez i trojak.
Polonez e Trojak, além da Saudação com Pão e Sal12. Gromkie brawa i spora
Os aplausos recebidos e o grande público publiczność, to wspomnienia,
jakie zachowali w pamięci
presente na igreja são as principais lembranças pierwsi tancerze. Pierwsze
przedstawienie, zorganizowane dla
que remanescem na memória dos primeiros dan- mieszkańców miasta, zaowocowało
çarinos. Apresentar-se para a comunidade era o konsolidacją zespołu. Pomimo
wielu trudności, indywidualne i
começo da consolidação do grupo folclórico. Ape- zbiorowe zaangażowanie członków,
sar de todas as limitações, era a dedicação indivi- zapewniło ciągłość przedsięwzięcia.
Jeżeli ich działalność zależałaby od
dual e coletiva que garantiria a continuidade. Isso kwestii materialnych, napotkaliby
dużo trudności.
porque, se dependesse de condições materiais, o Strój, zorganizowany w
caminho seria difícil. ramach możliwości, był prosty:
kwiaciasta spódnica, biała bluzka
O traje, combinado dentro das possibili- i lekkie buciki dla dziewcząt, a
dades, era simples: saia florida, camisa branca e biała koszula z czerwoną wstążką
przy kołnierzyku, czarne spodnie
sapatilha para as mulheres; camisa branca e fita i buty dla chłopców. „Stroje były
improwizowane i proste w czasie
vermelha no colarinho, calça preta e sapato social tej pierwszej prezentacji”, mówi
para os homens. “Os trajes foram improvisados, Evaldo.
„W czasie pierwszej
bem simples para essa primeira apresentação”, diz prezentacji, czuliśmy zarazem
Evaldo. radość i tremę”, mówi Sergio
Marchaukowski. Księgowy z
“Na primeira apresentação, a gente sen- zawodu, Marcos Witkowski, znany
jako Marcao, odpowiedzialny
tia alegria e nervosismo”, conta Sérgio Mar- był wtedy za stronę dźwiękową
chaukowski. Quem cuidava do som era o conta- zespołu. Wspomina, że tamtego
dnia blisko 500 osób znajdowało
dor Marcos Witkowski, conhecido como Marcão. się na dziedzińcu kościoła. „To
Ele lembra que, naquele dia, cerca de 500 pessoas była zupełna nowość w Sao

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


Mateus. Przerwano zabawę i
estavam no pátio da igreja. “Era uma coisa inédita wszyscy zgromadzili się wokół
sceny, żeby zobaczyć występy
em São Mateus. A festa parou e todo mundo se zespołu. Okrążyły nas tłumy
aglomerou para assistir à apresentação. Fechou ludzi”, wspomina. Kilka dni po
wydarzeniu, pewna kobieta
de gente na volta”, relembra. Dias depois da festa, powiedziała do jednego z
uma senhora comentou com o dançarino Jairo de tancerzy, Jairo de Paula, który był
członkiem wspólnoty Gensma:
Paula, que fazia parte do Gensma: “Nossa, vocês „Wy nawet nie wiecie, jak bardzo
kościół na tym skorzystał”.
não imaginam o quanto de lucro que deu para a Już na samym początku
igreja”. dało się zauważyć, że zespół
folklorystyczny był atrakcją przy
Com a empolgação inicial, já se percebia que okazji zbiórki pieniędzy - czy to
os grupos folclóricos eram um atrativo a mais para a na budowę kościoła, czy na rzecz
samej grupy. Trzeba było pomyśleć
arrecadação de fundos – fosse para a construção da o jakimś ciekawszym stroju, niż
zaimprowizowane białe koszule,
igreja ou para a manutenção dos próprios grupos. spódnice i spodnie. 25 lipca 1992
36
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Primeira apresentação do Grupo Karolinka na comunidade de Água Branca (imagem 1) e


Drogami tradycji

as anotações que descreviam os passos das primeiras coreografias. Arquivo pessoal: Evaldo
Drabeski

Pierwsza prezentacja zespołu „Karolinka” w Agua Branca (zdj. 1) i notatki dotyczące kroków w pierwszej
choreografii. Prywatne zbiory: Evaldo Drabeski
Era necessário evoluir para um traje mais digno do roku, „Karolinka” urządziła polską
37
kolację w hali przy kościele Matki
que a improvisada combinação de camisa branca e Boskiej Nieustającej Pomocy, a

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


zebrane tam środki miały być
saia ou calça. No dia 25 de julho daquele ano, o Ka- przeznaczone na zakup materiałów
rolinka organizou um jantar polonês, no salão paro- i uszycie pierwszych strojów dla
zespołu. W czasie kolacji zebrano
quial da igreja de Nossa Senhora do Perpétuo Socor- Cr$ 2.654.365,00 – co dzisiaj
ro, que buscava arrecadar fundos para a compra de odpowiadałoby kwocie około R$
1.800,00.13
tecidos e a confecção dos primeiros trajes do grupo. Na przestrzeni roku 1992,
„Karolinka” zorganizowała jeszcze
À época, foram arrecadados Cr$ 2.654.365,00 - em inne imprezy, które miały na celu
valores atualizados, cerca de R$ 1.800,00.13 zbiórkę funduszy na potrzeby
zespołu, jak np. bingo, które
No decorrer de 1992, outras festas foram miało miejsce w listopadzie. W
realizadas pelo Karolinka para arrecadar fundos, czasie gry spadła na nich taka
burza, że woda wlała się do
como o bingo organizado no mês de novembro. Na wnętrza sali i członkowie grupy
musieli się szybko uwijać, żeby ją
ocasião, uma forte chuva fez com que o Salão Paro- wysuszyć. Pomimo złej pogody,
quial da Igreja Matriz São Mateus inundasse, e os przy tej okazji udało się zebrać
Cr$ 1.664.500,00 netto - około
integrantes do grupo precisaram secar o espaço às R$ 1.130,00. Kwoty te, wraz z
pressas. Mesmo com o tempo ruim, o evento gerou innymi przychodami Braspolu
oraz dotacją z Banku Bamerindus
uma receita líquida de Cr$ 1.664.500,00 - aproxima- w wysokości Cr$ 500.000,00 -
około R$ 350.00 - przeznaczoną
damente R$ 1.130,00. Esses valores, somados a ou- na potrzeby „Karolinki” i
tras receitas da Braspol e a uma doação do Banco „Krakowa”, umożliwiły uszycie

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Parceria entre o sonoplasta Marcão e a coreógrafa Urszula. Arquivo: Braspol

Współpraca pomiędzy Marcao, odpowiedzialnym za dźwięk i Urszulą, choreografem zespołu. Archiwum: Braspol
38 Bamerindus no valor de Cr$ 500.000,00 - cerca de pierwszych strojów. Na zakup
materiałów i krawcową wydano
R$ 350,00 - destinada ao Karolinka e ao Kraków, Cr$ 5,879,000.00, co odpowiada
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dziś prawie R$ 4.000. „Wszystko


tornaram possíveis as confecções dos primeiros zostało zrobione w Sao Mateus.
trajes. Entre compra de tecidos e pagamento de Było dużo lepiej, ale stroje
nie wyglądały jeszcze, jak
costureira, o custo foi de Cr$ 5.879.000,00, um valor oryginały. Przez długi czas
equivalente hoje a quase R$ 4 mil. “Tudo foi feito zespół występował w strojach,
które jedynie przypominały
aqui em São Mateus. Ficou melhor, mas não como folklorystyczne”, wyjaśnia Evaldo.
Nawet praca z dźwiękiem
deveriam ser, originais. Por muito tempo, o grupo nie była w tych czasach prosta.
se apresentou com trajes que se assemelhavam ao W pierwszej dekadzie istnienia
grupy posługiwano się wyłącznie
folclórico”, explica Evaldo. kasetami magnetofonowymi.
Mesmo a tarefa da sonoplastia não era sim- W początkowych latach
odpowiedzialność za część
ples. Na primeira década, o domínio tecnológico muzyczną spadła na Marcao.
Niepełnosprawny od urodzenia,
era a fita cassete. Nos primeiros anos, a responsa- nie mógł tańczyć, lecz zajął się
bilidade de executar as músicas para as coreogra- stroną muzyczną grupy. Opowiada,
że często taśma się wkręcała
fias era de Marcão. Portador de uma deficiência albo zatrzymywała, a tancerze
física congênita que o impedia de dançar, ele foi o nie wiedzieli, jak się mieli wtedy
zachować.
primeiro a exercer a função de sonoplasta no gru- Od 1996 roku aż do dnia
dzisiejszego, tym, który przejął
po. Ele conta que, com frequência, a fita cassete en- tę funkcję w grupie, jest technik
roscava ou travava, deixando os dançarinos sem administracji, Ludenilson dos
Santos. Mówiąc o problemach,
saber o que fazer por alguns instantes. jakie płynęły z ówczesnej
Desde 1996 até hoje, quem exerce a função technologii, wyjawia sposób,
dobrze wszystkim znany w tych
no grupo é o técnico-administrativo Ludenilson czasach i przytacza ciekawą
historię: „Problem był w tym, że
dos Santos. Sobre a limitação tecnológica, ele reve- trudno było przewinąć kasetę i
la o artifício, bastante familiar para quem usava as ustawić dokładnie w miejscu, w
którym by się chciało. Trzeba było
fitas, e uma história curiosa: “O problema era vol- mieć bardzo dobre ucho i uważnie
tar em determinada parte da música. Você tinha słuchać i zawsze mieć przy sobie
długopis BiC do przewijania. Na
que ter o ouvido bem atento e uma caneta Bic na jednym z występów w kolonii
Bromado w Sao Joao de Triunfo,
mão para rebobinar. Numa apresentação na Co- z powodu braku czasu przed
lônia Bromado, em São João do Triunfo, não deu występem, by nagrać jedną
kasetę z potrzebnymi piosenkami,
tempo de gravar uma fita só com as músicas que musieliśmy zabrać kilka kaset,
seriam apresentadas e levamos várias, com várias z nagraniami wielu różnych
utworów. Kiedy tancerze wyszli na
músicas. Na hora de tocar, entrou a música errada. scenę, odtworzono niewłaściwy
utwór. Zatańczyli i nikt z
Como o grupo já estava no palco, dançaram, e nin- publiczności się nie zorientował”,
guém do público notou”, conta Ludenilson. opowiada Ludenilson.
Osobą udostępniającą utwory
Drogami tradycji

Quem disponibilizava as músicas ao grupo grupie była choreograf, Urszula


era a coreógrafa Urszula Sajda. Como eram pou- Sajda. Grupa znała niewielką ilość
choreografii, dlatego też zespół
cas as coreografias, também eram poucas as músi- miał dostęp do niewielkiej ilości
piosenek. Marcao przegrywał i
cas às quais o grupo tinha acesso. Marcão gravava zachowywał kopie melodii, gdyż
e guardava com ele as melodias, pois era a única była to jedyna droga do tego, by
39
zespół mógł odsłuchać utworów,
forma de o grupo ter acesso às canções quando Ur- kiedy Urszuli z nimi nie było. A

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


pani choreograf była wymagająca.
szula não estava presente. E ela era exigente. “A „Wszyscy trzęśliśmy się ze strachu
gente morria de medo dela”, confessa Jairo. przed nią”, wyznaje Jair.
„Urszula trzymała dyscyplinę
“A Urszula levava os grupos com disciplina i porządek w zespołach i
e organização e foi um sucesso. Ela tinha uma as- przynosiło to bardzo dobre
rezultaty. Ponieważ była
cendência muito grande sobre o grupo porque ela energiczna, miała bardzo duży
wpływ na grupę. Gdybyśmy
era enérgica. Se não pegasse um professor com essa nie mieli takiego instruktora na
capacidade no início, seria difícil dar continuidade”, samym początku, nie wiadomo,
czy zespół by przetrwał”, mówi
conta Caminski. Urszula ia de Curitiba a São Ma- Caminski. Urszula co sobotę
teus do Sul nos sábados e, nesses dias, à tarde, acon- przyjeżdżała z Kurytyby do Sao
Mateus do Sul, a po południu
teciam os ensaios, pontualmente, das 13h30min às odbywały się próby. Zaczynały
się punktualnie o 13:30 i trwały
18h30min. “Lembro de uma colega minha que che- do 18:30. „Pamiętam, jak kiedyś
gou atrasada no ensaio e a professora não deixou jedna z moich koleżanek spóźniła
się na próbę i nauczycielka nie
entrar. Depois, tinha apresentação e ela não deixou wpuściła jej. Potem, jak mieliśmy
ir. Minha colega saiu do grupo. Mas era assim que występ, nie pozwoliła jej wziąć
w nim udziału. Moja koleżanka
tinha que ser. Naquele período, estava todo mun- zrezygnowała z udziału w zespole.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Karolinka participa da Święconka (Bênção de Alimentos de Páscoa) na Colônia Iguaçu, nos


primeiros anos do grupo. Arquivo pessoal: Amauri Toporowicz

„Karolinka” bierze udział w Święconce w Kolonii Iguacu, w pierwszych latach istnienia zespołu. Prywatne zbiory:
Amauri Toporowicz
40 do bem cru. Se você perdia uma aula, perdia muita Lecz tak musiało właśnie być. W
tym okresie nikt nie miał pojęcia o
coisa”, conta a professora Dagmara Santana, dança- tańcu. Jeżeli nie było cię na jednej
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

próbie, bardzo dużo traciłeś”,


rina nos primeiros anos do Karolinka. opowiada nauczycielka Dagmara
Por ser uma coreógrafa e bailarina profis- Santana, tancerka w początkowych
latach istnienia „Karolinki”.
sional polonesa, Urszula Sajda se tornou uma refe- Jako choreograf i zawodowa
rência sobre a Polônia para o grupo. “Ela conver- polska tancerka, Urszula Sajda
była dla grupy cennym źródłem
sava bastante com a gente sobre a cultura, falava informacji o Polsce. „Bardzo często
rozmawiała z nami o kulturze,
das danças, dos lugares, das roupas, explicava opowiadała o tańcach, miejscach,
de onde era”, conta Antonina Zelinski. Porém, a strojach, i wyjaśniała, skąd
pochodziły”, opowiada Antonina
relação com os alunos não ia muito além dessas Zelinski. Jednakże rozmowy
informações; a preocupação de Urszula estava na z uczniami nie wychodziły
zbytnio poza te informacje;
coreografia. “Ela não dava muita chance de con- celem przyjazdów Urszuli była
choreografia. „Nie było czasu
versar, porque aproveitava o máximo de tempo na pogawędki, gdyż ten, który
pro ensaio. Vinha, deixava uma coreografia escri- miała, wykorzystywała na próby.
Przyjeżdżała, zostawiała nam
ta para nós ensaiarmos e, na semana seguinte, ela rozpisaną choreografię, żebyśmy
cobrava. Era muito exigente. Se tinha que corrigir, ćwiczyli ją przez tydzień, a na
następnej próbie nas rozliczała.
corrigia. Gritava. A gente suava, errava uma coisa Była bardzo wymagająca. Jeżeli
widziała jakieś niedociągnięcia,
e ela mandava a gente voltar. Ela gostava de per- zaraz je poprawiała. Krzyczała.
feição”, diz Maria Ivani Cordeiro da Silva. Dawaliśmy z siebie wszystko,
jeden błąd i trzeba było zaczynać
Atualmente morando em Nova Iorque, a co- wszystko od nowa. Dążyła do
reógrafa recorda a curiosidade dos dançarinos: “O perfekcji”, mówi Maria Ivani
Cardeiro da Silva.
grupo de São Mateus tinha mais coragem de fazer Mieszkająca obecnie w
Nowym Jorku, choreograf Urszula
perguntas, questionar o meu trabalho, e eu gosta- wspomina ciekawość tancerzy:
va de responder. Cada passo novo era um peda- „Zespół z Sao Mateus nie bał się
zadawać pytania, wypytywać
ço de história dos antepassados que eles queriam o moją pracę, a ja z chęcią im
saber”. Por estar tão próxima da Polônia, Urszula odpowiadałam. Każda informacja
oznaczała dla nich następny
era uma referência sobre os costumes do país. “Foi krok ku poznaniu historii swych
przodków”. Będąc tak blisko
maravilhoso ser considerada uma referência, mas związana z Polską, Urszula była
era muita responsabilidade. Eu era uma das pou- dla nich źródłem informacji,
dotyczących obyczajów tego kraju.
cas pessoas – talvez a única – que era polonesa, „Było to niesamowite uczucie, lecz
falava português e passava tempo suficiente entre i wielka odpowiedzialność. Byłam
jedną z niewielu osób – może
a comunidade. Outra razão é que qualquer conhe- nawet jedyną – która była z Polski,
mówiła po portugalsku i spędzała
cimento que eu tinha era mais do que tinham as z nimi dostatecznie dużo czasu.
pessoas que ali me perguntavam”. Z drugiej strony jakiekolwiek
informacje, które posiadałam,
Drogami tradycji

Cleverson Guimarães relembra da exigên- zawsze trochę ubogacały wiedzę


cia de Urszula com a linguagem corporal. “Ela co- zadających pytania”.
Cleverson Guimarães
brava muito a expressão facial, a postura, o olhar. wspomina, jak wielki nacisk
Urszula kładła na mowę ciała.
E isso foi uma coisa que eu me acostumei com a „Zwracała uwagę na wyraz
Urszula, talvez dê para visualizar isso nas fotos. twarzy, postawę, spojrzenie. Tego
41
nauczyłem się, kiedy Urszula
Esse negócio de olhar no olho, no rosto, como se pracowała z nami, możliwe, że

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


można to zobaczyć na zdjęciach.
estivesse conversando, era uma coisa da Urszula Kwestie patrzenia prosto w oczy,
mesmo”. na twarz, jakby się było w trakcie
rozmowy, to była właśnie idea
Urszula se surpreende com a lembrança de Urszuli.”
seu comportamento. “Depois de tantos anos, al- Urszula jest zaskoczona tym,
jak dobrze zapamiętano jej sposób
guém lembra da minha rigidez. Eu chamaria de pracy. „Po tylu latach, ktoś pamięta
moje wymagania. Nazwałabym to
disciplina. Que ótimo! Isso mostra que eu estava dyscypliną. Świetnie! To pokazuje,
certa. No início, acho que eu era a única que acre- że miałam rację. Na początku
myślałam, że byłam jedyną osobą,
ditava que nós conseguiríamos apresentar um dia która wierzyła, że któregoś dnia
no palco, em frente ao público. Eles olhavam para uda nam się wyjść na scenę i
zatańczyć dla publiczności. Oni
mim pensando ‘o quê? A gente não consegue fazer patrzyli na mnie i myśleli ‘Co?
Nigdy nam się to nie uda!’, lecz
isto!’, mas eles não estavam com coragem de dizer. nie mieli odwagi nic powiedzieć.
Então, eu começava a quebrar os passos em peda- Wtedy rozkładałam każdy układ na
maleńkie części i powtarzaliśmy
cinhos pequenos e repetir, repetir, repetir. Quando wszystko, aż do skutku. Kiedy w
conseguiam, acho que a minha felicidade de ver końcu udawało się, moja radość
była chyba większa, niż ich
isto era maior do que a deles!”. samych!”

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Os dançarinos Sérgio Marchaukowski e Dagmara Santana demonstram a postura exigida


por Urszula na dança folclórica. Arquivo pessoal: Sérgio Marchaukowski

Tancerze Sergio Marchaukowski i Dagmara Santana w postawie wymaganej przez Urszulę w czasie tańca
folklorystycznego. Prywatne zbiory: Sergio Marchaukowski
42 O primeiro ano do Karolinka foi rico em Pierwszy rok zespołu
„Karolinka” był bogaty w występy
apresentações e reconhecimentos: de maio a de- i wyróżnienia: od maja do
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

grudnia, uczestniczyli w pięciu


zembro, foram cinco apresentações, todas em São przedstawieniach, w samym São
Mateus do Sul, em que o grupo conviveu com os Mateus do Sul, gdzie byli gorąco
oklaskiwani przez mieszkańców
aplausos da comunidade, além de uma série de i otrzymali wiele publicznych
elogios e congratulações formais públicas. A pri- wyrazów uznania i oficjalnych
gratulacji. Pierwszy występ
meira vez que o Karolinka se apresentou fora da zespołu „Karolinka” poza miastem,
a zarazem pierwszy w nowych
cidade foi também a primeira com os trajes confec- strojach, uszytych przez lokalne
cionados por costureiras locais, no dia 5 de janeiro zakłady krawieckie, odbył się 5
stycznia 1993 roku, w Antonio
de 1993, em Antônio Olinto. Passada a empolga- Olinto. Kiedy opadły pierwsze
ção inicial da criação do grupo, houve a redução emocje, związane z powstaniem
grupy, liczba członków znacznie
do número de integrantes, mas também a consoli- się zmniejszyła, lecz doszło także
do zjednoczenia niewielkiej grupy
dação de um pequeno e unido grupo de dançari- tancerzy, którzy zapewnili ciągłość
nos que garantiriam a continuidade do Karolinka istnienia zespołu „Karolinka” w
następnych latach.
nos anos seguintes.
Drogami tradycji

Confraternização entre integrantes dos grupos Karolinka e Kraków no Salão do Colégio


Duque de Caxias, em dezembro de 1992. Arquivo: Braspol

Spotkanie członków zespołów „Karolinka” i „Kraków” w głównej hali szkoły im. Duque de Caxias, w grudniu
1992. Archiwum: Braspol
43

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


A continuidade e as dificuldades NASTĘPNE LATA I
NAPOTKANE TRUDNOŚCI
enfrentadas
A história do Grupo Karolinka é repleta de Historia zespołu „Karolinka”
jest pełna wzlotów i upadków.
altos e baixos. Os ciclos sempre se renovaram, o Cykl zawsze się powtarzał, co
que fortaleceu a continuidade e a dedicação de utwierdzało i coraz bardziej
angażowało osoby w różnym
pessoas de várias idades junto às atividades do wieku, pasjonujące się polskim
folclore polonês. A batalha do grupo precisou re- folklorem. Zespół zmuszony
był przetrwać wiele trudności,
sistir a muitas dificuldades, particularmente nos szczególnie w pierwszych latach
swojego istnienia.
primeiros anos de atividades.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Isabel, Evaldo, Maria Aparecida e Cleverson (da esquerda para a direita) representavam
com orgulho o folclore polonês. Arquivo pessoal: Cleverson Guimarães

Isabel, Evaldo, Maria Aparecida i Cleverson (od lewej do prawej) dumnie reprezentują polski folklor. Prywatne
zbiory: Cleverson Guimaraes
44 O ano de 1993 ainda foi repleto de apresen- Rok 1993 pełen był
występów, prób i prezentacji.
tações, ensaios e exibições. Se isso mexia positiva- Wszystko to podniosło znacznie
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dumę lokalnej Polonii, lecz prawdą


mente com a autoestima do povo polonês, é ver- było, że zespół musiał stawić czoła
dade que o grupo também enfrentava barreiras já wielu przeszkodom, istniejącym
w społeczeństwie. Zacznijmy
existentes na sociedade. A começar, o Karolinka od tego, że „Karolinka” była
era ligado ao Gensma, grupo de jovens vinculado związana z Gensma, wspólnotą
młodzieżową, istniejącą przy
à igreja católica. Jairo de Paula conta que essa liga- kościele katolickim. Jairo de
Paula opowiada, że to połączenie
ção era vista com ressalvas: “A gente sentiu uma nie było zbyt dobrze widziane:
barreira, por ser uma coisa nova, e não por pre- „Czuliśmy pewien opór, z
powodu tego, że było to coś
conceito. Isto porque éramos um grupo de jovens zupełnie nowego, a nie z powodu
da igreja e de repente começamos a sair fora das uprzedzeń. To dlatego, że byliśmy
wspólnotą kościelną i nagle
atividades religiosas”. zaczęliśmy angażować się w coś,
co nie miało nic wspólnego z
Para Isabel Niesponginski, recordar os religią”.
anos de participação no Karolinka é como abrir Dla Isabel Niesponginski
wspomnienia z czasów, kiedy
um velho baú de brinquedos de infância rechea- należała do zespołu „Karolinka”,
do de nostalgia e boas lembranças. Uma vez, ao było jak otwarcie starej skrzyni
z zabawkami z lat dziecięcych,
caminhar pela rua com uma companheira do gru- pełnej nostalgii i dobrych
wspomnień. Pewnego razu, kiedy
po, ainda vestida com os trajes de dança, ouviu: szły ulicą z jedną z koleżanek z
“onde é que vão fantasiadas? O Carnaval já pas- zespołu, ubrane jeszcze w strój
taneczny, usłyszała: „A gdzie
sou”. Isabel conta, orgulhosa: “Eu disse para ela się panny wybierają w tych
erguer a cabeça e mostrar que a gente faz o que przebraniach? Karnawał już się
skończył.” Isabel powiedziała
gosta. Não era para ter vergonha, não”. z dumą: „Ja jej powiedziałam,
żeby podniosła wysoko głowę i
Nos primeiros anos, o ponto alto das apre- pokazała, że lubimy to, co robimy.
sentações foram as excursões para a Festilha, em Nie było się czego wstydzić, o nie!”
W pierwszych latach bardzo
São Francisco do Sul, no estado de Santa Catarina, dużą atrakcją były wyjazdy do
Drogami tradycji

Viagens para São Francisco do Sul, em Santa Catarina, foram marcantes para a primeira
geração do Karolinka. Arquivo pessoal: Cleverson Guimarães

Podróże do Sao Francisco do Sul w stanie Santa Catarina zapadły głęboko w pamięć pierwszemu pokoleniu
zespołu „Karolinka”. Prywatne zbiory: Cleverson Guimaraes
as quais ocorreram em três oportunidades. Era a Festilha w Sao Francisco do Sul, w
45
stanie Santa Catarina, gdzie zespół
chance de entrar em contato com outros grupos pojechał aż trzykrotnie. To była

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


okazja, żeby spotkać się z innymi
folclóricos e sentir a valorização dada ao Karo- zespołami folklorystycznymi
linka. As coreografias ainda eram as primeiras en- oraz żeby zobaczyć, jak wysoko
ceniono „Karolinkę”. Choreografie,
saiadas por Urszula Sajda. “Mas tinha uma época przedstawiane w tańcach, były
que a gente ensaiava por conta própria também. A te same, których nauczyła ich
Urszula Sajda. „Był jednak czas,
gente era sempre bem aplaudido. Mesmo não ten- że mieliśmy próby we własnym
zakresie. Zawsze byliśmy
do aqueles trajes bonitos, eles sempre lembravam doceniani. Nawet, jeśli nie
da gente e fazíamos sucesso”, afirma Dagmara. mieliśmy tak pięknych strojów,
oni zawsze o nas pamiętali i
O orgulho de levar o folclore polonês a di- odnosiliśmy sukcesy”, opowiada
versos eventos e festividades da região pregou Dagmara.
Duma z reprezentowania
algumas peças. Com o apoio da Braspol, o Karo- polskiego folkloru na różnych
imprezach i uroczystościach
linka frequentemente se apresentava em festas de regionalnych stawiała ich
comunidades no interior de municípios próximos czasem w dość niezręcznych
sytuacjach. Przy wsparciu
a São Mateus do Sul. A estrutura, muitas vezes Braspolu, „Karolinka” często
precária, que era disponibilizada para as apresen- występowała na festynach w
okolicznych wsiach. Infrastruktura
tações limitava o desenvolvimento do grupo. “Se przeznaczona na występy, bywała
bardzo prosta, i ograniczała jakość
não tinha palco, o grupo se apresentava no chão występu zespołu. „Jeżeli nie było
mesmo. Era um grupo para se apresentar dentro sceny, zespół tańczył na trawie.
Takie było przeznaczenie zespołu,
da comunidade, uma maneira de ir divulgando as który propagował polskie tradycje
tradições polonesas”, diz Evaldo. w lokalnej wspólnocie”, mówi
Evaldo.
Os esforços da Braspol em levar o Karo- Starania Braspolu, by
„Karolinka” występowała na
linka às festas comunitárias eram reconhecidos regionalnych uroczystościach,
pelos dançarinos. Eles relembram, porém, que o znalazły uznanie wśród
tancerzy. Wspominają jednak,
reconhecimento pelo trabalho do grupo nem sem- że nie zawsze spotykali się z
pre partia dos organizadores das festas. “A gente należytym przyjęciem ze strony

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Apresentação em festa na comunidade de Água Branca. Arquivo: Braspol

Występy w czasie uroczystości w Agua Branca. Archiwum: Braspol


46 foi se apresentar num bingo e queriam que a gente organizatorów uroczystości.
„Poproszono nas kiedyś, żebyśmy
dançasse entre uma rodada e outra para segurar o wystąpili przy okazji bingo, w
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

przerwach pomiędzy jedną grą


público. No início, eu não ligava, mas eu via que a następną, żeby nie dopuścić,
eu estava aquecido para dançar e esfriava. Caiu a aby uczestnicy gry się rozeszli.
Na początku nie miało to dla
ficha que o pessoal não estava levando a sério”, mnie znaczenia, potem jednak
conta Cleverson. zauważyłem, że po rozgrzewce
musieliśmy zbyt długo czekać.
A troca de trajes, às vezes, acontecia em es- Zdałem sobie sprawę, że oni nie
traktowali nas poważnie”, mówi
paços pequenos e afastados do local da apresen- Cleverson.
tação. Para Nelson, o Karolinka estava que nem Czasami pomieszczenie,
która miało zespołowi służyć za
arroz de festa: “A gente ia dançar e não tinha ta- przebieralnie, było zbyt małe
blado, nada. Dançava na grama, ou num salãozi- lub znajdowało się daleko od
miejsca, gdzie mieli wystąpić.
nho com uns bêbados dançando, que eu tinha que W opinii Nelsona, traktowano
zespół „Karolinka” jak „ryż przy
dar um empurrão. Assim, não valorizavam o que obiedzie”: „W miejscu gdzie
a gente fazia”. mieliśmy tańczyć nie było
sceny, ani niczego podobnego.
Nos primeiros anos, a prefeitura de São Tańczyliśmy na trawie albo w
Mateus do Sul foi uma importante parceira no jakiejś ciasnej sali, pełnej pijaków,
których musiałem odpychać.
Widać było, że nie doceniali tego,
co robiliśmy”.

Grupo Karolinka e músicos são-ma-


teuenses reunidos em frente à Casa
da Memória Padre Bauer em 1995.
Drogami tradycji

Arquivo: Braspol

Zespół „Karolinka” i muzycy z Sao Mateus


do Sul zebrani przed Domem Pamięci
im. ks. Bronisława Bauera w 1995 roku.
Archiwum: Braspol
apoio ao grupo: colaborava principalmente com o W pierwszych latach istnienia
47
zespołu ratusz był istotnym
pagamento da coreógrafa e com transporte. Ain- partnerem, wspierającym grupę:

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


pomógł szczególnie przy opłacaniu
da assim, as condições nem sempre eram boas. pracy choreografa i w transporcie
Quando o Karolinka se apresentou em Laranjei- zespołu na występy. Mimo
wszystko warunki nie zawsze były
ras do Sul, o ônibus cedido pelo poder público dobre. Gdy „Karolinka” pojechała
precisava parar no caminho para esfriar o motor. na występy do Laranjeiras do
Sul, użyczony im autobus musiał
“Quando chegamos lá, uma pessoa que nos rece- zatrzymać się po drodze, żeby
schłodzić silnik. „Kiedy dotarliśmy
beu, comentou: ‘vocês vieram com esse ônibus? na miejsce, osoba która tam na
Meu Deus, se eu soubesse, tinha providenciado nas czekała, powiedziała: „Tym tu
przyjechaliście? Mój Boże, gdybym
um ônibus para vocês!’”, relata Cleverson. wiedział, załatwiłbym dla was
O Karolinka não cobrava pelas apresenta- autobus!”, opowiada Cleverson.
„Karolinka” nie pobierała
ções e ninguém era dançarino profissional. Só que żadnych opłat za występy i nikt
nie był zawodowym tancerzem.
o descaso com o grupo começava a se tornar um Jednak brak szacunku dla zespołu
problema sério. Em certos lugares, nem um ca- zaczął stawać się poważnym
problemem. W niektórych
chorro-quente e um refrigerante queriam pagar. miejscach nawet kanapki, czy
“A gente começou a perceber se realmente valia a napoju nie chcieli im zaoferować.
„Zaczęliśmy się zastanawiać, czy
pena se expor tanto. Em muitos passos, precisava warto było aż tak się angażować.
W wielu choreografiach trzeba
bater o pé. Como faria isso na grama? Isso desmo- było przytupnąć. Jak mieliśmy
bilizava, porque não trazia atenção para a apre- to zrobić na trawie? To nas
zniechęcało, bo publika nie
sentação”, recorda Dagmara. “A gente tinha que zwracała uwagi na występ”,
ficar adivinhando as coisas de onde poderíamos wspomina Dagmara. „Musieliśmy
ciągle wymyślać jakieś nowe
tirar dinheiro, fazíamos uns bailes para manter o sposoby na zbiórkę pieniędzy,
urządziliśmy kilka bali, żeby
grupo. Era na coragem”, relembra José Carlos Ja- utrzymać zespół. Trzeba było
nowski. dzielnie walczyć”, przypomina
José Carlos Janowski.
Foram difíceis anos para o grupo que, nas Były to trudne lata dla grupy,
primeiras apresentações, contava com mais de 40 która w swych początkowych

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


latach liczyła ponad 40 par.
casais. “Passava muita gente. O pessoal ia ensaiar, „Przewinęło się tu wiele osób.
Ludzie przychodzili na próby,
mas não tinha aquele compromisso. Faltava ho- nie wykazywali jednak tak
mem, era mais mulher”, diz Antonina. Entre 1996 potrzebnego zaangażowania.
Brakowało mężczyzn, było więcej
e 1997, o Karolinka sobrevivia com uma média kobiet”, mówi Antonina. W
de seis casais. “Por um tempo, manteve um nú- latach 1996 i 1997, „Karolinka”
przetrwała ze średnio sześcioma
mero de oito casais. Chegou uma época em que parami. „Przez pewien czas było
osiem par. W pewnym okresie
o grupo ficou bem menor. Os rapazes estavam só grupa jeszcze bardziej się
em quatro. Moças, tinha um pouco mais. Duran- skurczyła. Było tylko czterech
mężczyzn. Dziewczyn było trochę
te um bom tempo, a gente manteve o grupo com więcej. Przez długi okres na
quatro casais se apresentando. Quando tínhamos naszych występach były tylko
cztery tańczące pary. Kiedy
um evento ou um baile que eu tinha que ajudar była jakaś uroczystość czy bal,
który pomagałem organizować,
a organizar, eu jogava o coreógrafo, Marcelo stawiałem choreografa, Marcelo
48 [Salzqueber], para dançar no meu lugar”, afirma [Salzqueber], żeby tańczył na
moim miejscu” mówi Evaldo.
Evaldo. Já Dagmara relembra uma época em que Dagmara wspomina czasy, kiedy
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

zespół wcale nie miał choreografa:


o grupo não tinha coreógrafo: “Nós mesmos pu- „My sami prowadziliśmy próby.
xávamos os ensaios. Quando veio o Marcelo, ele Kiedy przybył Marcelo, rozpoczął
odbudowę zespołu”.
começou a reerguer o grupo”. Marcelo Salzqueber ukończył
Formado em Dança pela Faculdade de Ar- wydział tańca w parańskiej szkole
sztuk pięknych i pracował w
tes do Paraná, Marcelo Salzqueber trabalhou com polskich, ukraińskich, włoskich
i niemieckich zespołach
grupos folclóricos poloneses, ucranianos, italia- folklorystycznych w wielu
nos e alemães em diversas cidades do Paraná e miastach stanu Parana i Santa
Catarina. Marcelo, samouk
de Santa Catarina. Autodidata em danças folcló- w dziecinie tańca ludowego,
ricas, Marcelo passou por mais de 25 grupos por pracował z ponad 25 zespołami
w ramach projektu „Trilha da
meio do projeto “Trilha da Cultura”, do Governo Cultura”, sponsorowanego przez
rząd stanu Parana. „W 1995
Estadual do Paraná. “Em 1995, fui ministrar um roku pojechałem do Sao Mateus,
curso de dança de salão em São Mateus e queria żeby poprowadzić tam kurs
tańca towarzyskiego i chciałem
conhecer o grupo folclórico onde a Urszula tinha poznać zespół folklorystyczny,
trabalhado. Eles não estavam com a ideia de arru- z którym pracowała wcześniej
Urszula. Oni w tym czasie nie mieli

Coreógrafo Mar- Choreograf Marcelo


celo Salzqueber Salzqueber, tańczy
Drogami tradycji

solo z Dagmarą, w
em dança solo Parque de Exposicoes.
com Dagmara, no Archiwum: Braspol
Parque de Expo-
sições. Arquivo:
Braspol
mar alguém, mas uns meses depois o Evaldo me zamiaru nikogo zatrudniać, lecz
49
kilka miesięcy później, Evaldo
procurou e eu fui”. O coreógrafo veio para São skontaktował się ze mną, złożył

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


propozycję, a ja ją przyjąłem”.
Mateus do Sul em 1996 e permaneceu até 1997 nos Choreograf przybył do Sao Mateus
grupos Karolinka e Kraków. do Sul w 1996 roku i został tam
do 1997, pracując z zespołami
A experiência do coreógrafo em grupos de „Karolinka” i „Kraków”.
diversas etnias trouxe uma bagagem cultural im- Doświadczenia choreografa,
który pracował z różnymi grupami
portante para a manutenção do Karolinka. Marce- etnicznymi, wniosło pokaźny
bagaż kulturowy, bardzo istotny
lo colaborava até mesmo no desenho e na confec- w historii zespołu „Karolinka”.
ção de trajes. “A gente tinha que fazer adaptações Marcelo uczestniczył nawet w
projektowaniu i produkcji strojów.
no grupo. Não podia dar oportunidade de enfra- „Musieliśmy przeprowadzić wiele
quecer, porque era uma época de sacrifício. Se não poważnych zmian w zespole. Nie
można było pozwolić na osłabienie
tivéssemos trabalhado naqueles dois anos, talvez grupy, gdyż był to czas poświęceń.
Gdyby nie praca tych dwóch lat,
não desse continuidade ao folclore em São Ma- nie wiadomo, czy folklor w Sao
teus. Eles estavam bem desmotivados e, inclusive, Mateus by przetrwał. Członkowie
zespołu byli bardzo zniechęceni, a
eram um pouco ridicularizados”, conta o coreó- nawet czasem wyśmiewani”, mówi
grafo. choreograf.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Grupos Karolinka e Kraków com o coreógrafo Marcelo, no baile da Tradycje Polskie, em


1996. Arquivo: Braspol
Zespoły „Karolinka” i „Kraków” wraz z choreografem Marcelo, na balu Tradycje Polskie w roku 1996. Archiwum:
Braspol
50 Num período de adversidades, a Braspol W tym trudnym okresie
Braspol postanowił wyróżnić
decidiu prestar reconhecimento aos grupos fol- zespoły folklorystyczne w czasie
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

obchodów Tradycji Polskich14.


clóricos durante os festejos da Tradycje Polskie14. Petrobras natomiast przeznaczył
A Petrobras, por sua vez, destinou um patrocínio fundusze na realizację lekcji
polskiego i potrzebne inwestycje
para a realização de aulas de polonês e para inves- w obu zespołach folklorystycznych
tir nos dois grupos folclóricos de São Mateus do z Sao Mateus do Sul. Trzeba było
nabrać sił i znaleźć sposób na to,
Sul. Era necessário tomar fôlego e encontrar um aby zespół mógł się ponownie
rozwijać. Wtedy właśnie Braspol
caminho a partir do qual o grupo voltasse a cres- wprowadził w życie pomysł
cer. Foi quando, em 1998, a Braspol levou adiante stworzenia dziecięcej grupy
folklorystycznej, która będzie
a ideia de criar um grupo folclórico infantil que podstawą grupy dorosłych. Tak
serviria de base para o grupo adulto. Um novo ci- rozpoczynał się nowy etap w
historii zespołu „Karolinka”.
clo se iniciava.
Drogami tradycji

Grupo Karolinka com os trajes de Rzeszów e de Cracóvia, adquiridos em 1996 e 1997, res-
pectivamente. Arquivo: Braspol

Zespół „Karolinka” w strojach rzeszowskich i krakowskich, nabytych w latach 1996 i 1997. Archiwum: Braspol
51

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


A criação do grupo infantil UTWORZENIE GRUPY
DZIECIĘCEJ

Dzisiaj trudno sobie


Parece curioso pensar o Karolinka, hoje, wyobrazić „Karolinkę” bez zespołu
sem o grupo infantil. Ele está na base da evolução dziecięcego. Działanie tej grupy
leży u podstaw rozwoju tańca
das danças folclóricas e colabora para a conser- ludowego i wspiera w zachowaniu
vação da cultura polonesa. Antes de ele ser cria- polskiej kultury. Zanim został
utworzony, zaistniały już w
do, algumas experiências já aconteciam, mas não mieście pewne inicjatywy, lecz nie
były one bezpośrednio związane
junto ao grupo Karolinka. Enquanto o professor z zespołem „Karolinka”. Kiedy
Evaldo ministrava aulas de polonês para crian- nauczyciel Evaldo rozpoczął lekcje
języka polskiego dla dzieci w
ças na Colônia Iguaçu, o coreógrafo Marcelo dava kolonii Iguacu, choreograf Marcelo
aula de danças para outras crianças. “Era algo uczył tańca pozostałe dzieci.
„To były bardzo proste kroki, dla
bem básico, para crianças pequenas, entre sete e małych dzieci w wieku siedmiu,
ośmiu lat”.
oito anos”.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Primeira apresenta- Pierwszy występ


ção do grupo infantil dziecięcego zespołu
„Karolinka” w 1998 roku
do Karolinka, em na placu przed głównym
1998, na Praça da kościołem. Prywatne
Igreja Matriz. Arqui- zbiory: Evaldo i Ozilda
vo pessoal: Evaldo e Drabescy
Ozilda Drabeski
52 Até 1998, sempre houve dificuldade em Do 1998 roku zespół miał
duże trudności z naborem
agregar membros ao grupo adulto. Uma geração nowych członków do grupy
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dorosłych. Jedno pokolenie


começava a deixar o Karolinka e era necessário zaczęło już opuszczać „Karolinkę”
atrair a participação de uma nova. Assim, a for- i koniecznym było przyciągnięcie
nowej generacji. Tak więc
mação do grupo infantil decorre dessa lacuna. utworzenie zespołu dziecięcego
“Pensamos em criar o grupo infantil para servir wynikło z odczuwalnego braku.
„Pomyśleliśmy, żeby stworzyć
de base para o adulto. Dentro da Braspol, foi dado zespół dziecięcy, który będzie
służył za bazę zespołu dorosłych.
muito destaque para este grupo infantil. Até hoje, Braspol poświęcił dużo uwagi
este grupo serve de base para o infanto-juvenil e stworzeniu zespołu dziecięcego.
Do tej pory najmłodsi uczestnicy
para o adulto”, explica Evaldo Drabeski, presi- stanowią podstawę dla grupy
dente da Braspol na época da criação do grupo młodzieżowej i zespołu
dorosłych”, wyjaśnia Evaldo
voltado para as crianças. Drabeski, prezes Braspolu w
momencie tworzenia grupy
As coreografias eram produzidas por Ana dziecięcej.
Luiza Bittencourt Pacheco. Através da Secretaria Autorką choreografii była
Ana Luiza Bittencourt Pacheco.
Estadual de Cultura, a coreógrafa realizou uma Za pośrednictwem Stanowego
oficina de 30 horas que englobou os grupos adulto Departamentu Kultury, choreograf
przeprowadziła 30-godzinne
Drogami tradycji

Meninas do grupo infantil do Karolinka em uma das primeiras apresentações, em 1998.


Arquivo: Braspol

Dziewczynki z zespołu dziecięcego „Karolinka” na jednym z pierwszych występów w 1998 roku. Archiwum:
Braspol
e infantil. Ana Luiza comandava também o Gru- warsztaty, w których uczestniczyły
53
zespoły dorosłych i dzieci. Ana
po Folclórico Polonês Szarotka, de Balsa Nova. Luiza kierowała także polskim

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


zespołem folklorystycznym
“Achei incrível a disposição em criar o grupo in- o nazwie „Szarotka” z Balsa
fanto-juvenil, que, durante os ensaios, tinha mais Nova. „Niezwykła była ta chęć
stworzenia grupy dziecięco-
de trinta crianças muito animadas e dispostas a młodzieżowej. Podczas prób
aprender. O que me chamou muito a atenção foi a było ponad trzydzieścioro dzieci,
bardzo energicznych i chętnych
facilidade com que aprendiam os passos, tanto no do nauki. Co szczególnie zwróciło
moją uwagę, to łatwość, z jaką
grupo adulto como no infanto-juvenil. Tudo pa- się uczyli, tak zespół dorosłych,
recia muito natural. Eu mostrava apenas uma vez jak i dziecięco-młodzieżowy. To
wszystko wydawało się bardzo
e a maioria já conseguia fazer”, conta Ana Luiza. naturalne. Pokazywałam raz i
A chegada das crianças ao Karolinka tam- większość umiała powtórzyć”,
opowiada Ana Luiza.
bém aproximava a vinda de familiares para o gru- Pojawienie się dzieci w
„Karolince” sprawiło, że całe
po. Pais e mães dos jovens começaram a colaborar rodziny zaczęły angażować się w
nas atividades e nas necessidades do Karolinka. sprawy zespołu. Ojcowie i matki
najmłodszych zaczęli pomagać
No início, as crianças que integraram as danças w działaniach i potrzebach
eram alunos da Escola Municipal Pedro Effco. „Karolinki”. Początkowo dzieci,
które dołączyły do grupy

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Grupo Ka- Zespół


rolinka se „Karolinka”
na występie w
apresenta na szkole im. Pedro
Escola Pedro Effco, miejscu
Effco, mesmo prób. Prywatne
local dos en- zbiory: Irio
saios. Arqui- Janoski
vo pessoal:
Irio Janoski
54 Dentre os familiares, estava Elenyr Janoski, tanecznej, byli to uczniowie szkoły
im. Pedro Effco.
que sempre acompanhava a filha Iris, então com Wśród członków rodzin
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

była Elenyr Janoski, która zawsze


sete anos, nos ensaios. Um dia, no entanto, ela towarzyszyła córce Iris, wówczas
não pôde levar a filha e a tarefa coube ao pai, Irio siedmioletniej, podczas prób.
Pewnego dnia nie mogła być z
Janoski – que, até então, não tinha envolvimento dziewczynką i zadanie spoczęło
nem muito interesse pela cultura polonesa. Parece na ojcu, Irio Janoski – który do
tamtej chwili nie angażował się w
ter sido obra do destino. działania zespołu i nie wykazywał
zainteresowania polską kulturą.
Os ensaios, à época, aconteciam na Esco- Wydaje się, że było to zrządzenie
la Pedro Effco, que não contava com estrutura losu.
Próby w tym czasie odbywały
adequada para esse tipo de atividade. Por isso, się w szkole im. Pedro Effco,
a coreógrafa Ana Luiza necessitava de apoio na która nie posiadała odpowiedniej
do tego infrastruktury.
organização do ensaio. Irio, vendo a dificuldade, Dlatego też choreograf Ana
Luiza potrzebowała wsparcia
prontificou-se a ajudá-la a resolver coisas penden- w organizowaniu prób. Irio,
tes. “E parece que cuspi pra cima e caiu na testa: widząc trudności, na ochotnika
zaproponował, że pomoże jej
estou resolvendo coisas até hoje”, diverte-se o apo- rozwiązać zaległe sprawy. „I
sentado, que presidiu o grupo por 15 anos e hoje wygląda na to, że splunąłem
w górę i spadło mi na czoło:
atua como coordenador. “Na verdade, a minha rozwiązuję sprawy do dzisiaj”,
śmieje się emeryt, który kierował
zespołem przez 15 lat i obecnie
Drogami tradycji

Irio Janoski com integrantes do grupo infantil do Karolinka. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Irio Janoski z członkami dziecięcego zespołu „Karolinka”. Prywatne zbiory: Irio Janoski
participação no movimento aconteceu por acaso”, działa jako koordynator. „Tak
55
naprawdę mój udział w tym
acrescenta ele, que se tornou uma referência por przedsięwzięciu rozpoczął się

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


zupełnie przypadkowo” dodaje
sua atuação em prol do folclore polonês. osoba, która stała się punktem
Inicialmente, os trabalhos dos grupos in- odniesienia, dzięki swoim
działaniom na rzecz polskiego
fantil e adulto do Karolinka não eram coordena- folkloru.
dos em conjunto. No fim de 1999, houve o enten- Początkowo prace z dziećmi
i dorosłymi nie były ze sobą
dimento de que as alas deveriam se tornar um połączone. Pod koniec 1999 roku
podjęto decyzję, że te dwie drogi
grupo só, com um foco semelhante. powinny się połączyć i obierać
wspólne cele.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Em 1999, grupo infantil participou da cerimônia em defesa do carvalho centenário, planta-


do por imigrantes em frente à antiga Sociedade Casimiro Pulaski. Arquivo: Braspol

W 1999 roku zespół dziecięcy wziął udział w ceremonii, której celem była ochrona stuletniego dębu, zasadzonego
przez imigrantów przed dawną siedzibą Towarzystwa im. Kazimierza Pułaskiego. Archiwum: Braspol
56 Essa unificação foi consolidada quando To tego zjednoczenia doszło,
gdy Irio, który towarzyszył
Irio, que já acompanhava o grupo infantil desde zespołowi dziecięcemu od
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

pierwszych prób, został prezesem


os primeiros ensaios, assumiu a presidência do zespołu „Karolinka” w grudniu
Karolinka em dezembro de 1999. Nesse período, 1999 roku. W tym okresie
choreografem, odpowiedzialnym
o coreógrafo responsável tanto pelo grupo infantil zarówno za grupę dorosłych,
quanto pelo adulto era Paulo Scardazan Heeren. jak i dzieci, był Paulo Scardazan
Heeren.
O grupo infantil cresceu em 2000, de dez Grupa dziecięca powiększyła
się znacznie w 2000 roku, kiedy
crianças para em torno de 22, como lembra a pro- z dziesięciu członków urosła do
fessora de Educação Física Márcia Arruda, res- 22, jak wspomina nauczycielka
wychowania fizycznego Marcia
ponsável pelos ensaios dos pequenos. “Os pais Arruda, odpowiedzialna za
participavam e ajudavam principalmente nas próby najmłodszych. „Rodzice
brali czynny udział i pomagali
apresentações. Apesar de ensaiarem em outro ho- szczególnie w czasie prezentacji.
Pomimo, że próby odbywały
rário, a relação com o grupo adulto era muito boa. się w innych godzinach, relacja
Quando tinham apresentações, eles ajudavam o z grupą dorosłych była bardzo
dobra. Kiedy przygotowywali się
grupo infantil principalmente a se vestir”, conta do wspólnych występów, dorośli
Márcia, que recebia do professor Paulo as orienta- pomagali dzieciom, szczególnie w
czasie zakładania strojów”, mówi
ções das coreografias. Marcia, instruowana przez Paulo w
kwestii choreografii.
Drogami tradycji
57

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


PRZYJACIELE
Amigos do Karolinka „KAROLINKI”

Uma série de fatores colaborava para o for- Szereg czynników przyczyniło


talecimento do Grupo Karolinka. Após um perí- się do wzmocnienia zespołu
„Karolinka”. Po okresie wielkich
odo de muita dificuldade, em que um pequeno trudności, w których niewielka
grupa walczyła o podtrzymanie
grupo lutava para manter vivas as tradições po- polskich tradycji w São Mateus
lonesas em São Mateus do Sul, a convergência de do Sul, wspólne wysiłki wokół
działań folklorystycznych ożywiły
esforços em torno das atividades folclóricas reavi- zainteresowanie społeczności
vava o interesse da comunidade em desenvolver rozwojem grupy tanecznej.
Niektóre inicjatywy odegrały
o grupo. tu szczególną rolę: wysiłki
Braspolu, żeby utrzymać zespół
Dentre as iniciativas, algumas se destaca- dziecięcy, jako podstawę zespołu
vam: o interesse da Braspol em dar continuidade dorosłych, zaangażowanie
choreografa Paulo Scardazana,
ao grupo infantil como uma base para o grupo żeby podnieść poziom techniczny
adulto, a dedicação do coreógrafo Paulo Scarda- zespołu, ponadto działania w
celu przekształcenia zespołu
zan em elevar o patamar de qualidade técnica, o w niezależną organizację oraz
zacieśnienie relacji pomiędzy
empenho em tornar o Karolinka uma entidade in- członkami zespołu.
dependente e o fortalecimento da amizade entre „Przyjaciele Karolinki”
to nazwa, jaką grupa nadała
os integrantes. jednej z wielu form działalności,
“Amigos do Karolinka” foi o nome dado a nakierowanych na zbieranie
funduszy. System polegał na
uma das diversas formas encontradas pelo grupo pobieraniu, na podstawie karnetu,
niewielkich miesięcznych
para a captação de recursos. O sistema consistia składek od małych firm, rodziców
em um carnê de contribuições mensais de peque- i zainteresowanych osób.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


Każdego miesiąca członkowie
nas empresas, pais de integrantes e comunidade zespołu chodzili do wszystkich
em geral. Mês a mês, os membros recorriam aos zobowiązanych, żeby pozbierać
składki, które przeznaczone były
contribuintes para arrecadar um valor que ajuda- na potrzeby grupy. Te dotacje
pomogły w pokryciu kosztów,
va a pagar os compromissos do grupo. Essas doa- takich jak naprawa strojów czy
ções ajudavam a custear despesas que o grupo ti- wynagrodzenie dla choreografa
Paulo.
nha, como a manutenção dos trajes e o pagamento Nie było jednego źródła
do professor Paulo. dochodów, które mogłoby
regularnie pokrywać wydatki
Não havia uma fonte única de renda que zespołu. Trudność ta zmuszała
członków „Karolinki” do
pudesse sustentar as despesas do Karolinka. rozmaitych działań i dywersyfikacji
Essa limitação levava seus integrantes a diversi- źródeł. Braspol, nawet po
uzyskaniu prawnej autonomii
ficar as fontes de receita com várias práticas. A przez „Karolinkę”, przekazywał
relação com a Braspol, mesmo após a autonomia część środków, pochodzących
z imprez i uroczystości, na
58 jurídica do Karolinka, resultava em repasse de potrzeby zespołu. W 2004 roku
przykładowo, organizacja opłaciła
recursos para o desenvolvimento do grupo com koszty rejestracyjne tancerzy,
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

którzy wzięli udział w Festiwalu


o lucro proveniente de determinadas festas. Em Tańca w Joinville, co w sumie
2004, por exemplo, a entidade custeou o valor das wyniosło R$ 400,00.
Poza tym inne inicjatywy
inscrições dos dançarinos para o Festival de Dan- wymagały szczególnego
ça de Joinville, num total de R$ 400,00. osobistego zaangażowania
członków zespołu. Irio opowiada,
Além disso, outras iniciativas exigiam o es- jak w czasie imprez, w których
występowali, członkowie grupy
forço pessoal dos integrantes. O grupo recolhia la- zbierali aluminiowe puszki, w
tas de alumínio nas festas em que participava e as czym pomagały im także rodziny.
W czasie zabawy karnawałowej w
famílias também ajudavam, conforme conta Irio. hali sportowej im. Olivera Wolff do
Em um Carnaval no Ginásio de Esportes Olívio Amaral, „Karolinka” sprzedawała
szaszłyki, a w dożynki, które
Wolff do Amaral, o Karolinka vendeu kafta. Na odbyły się w Parque de Exposicoes
w 1999 roku, zespół dziecięcy
Festa da Colheita, em 1999, no Parque de Exposi- prowadził stoisko z hot-dogami.
ções, o grupo infantil cuidou de uma barraca de Rolnik Roberto Trzaskos był
członkiem zespołu „Karolinka” w
cachorro-quente. latach 1998 – 2006. W pewnym
O agricultor Roberto Trzaskos participou okresie pod koniec lat 90-tych
ceny ziemniaków były tak
do Karolinka de 1998 a 2006. Em uma época em niskie, że nie pokrywały kosztów
Drogami tradycji

Mobilização de pais de dançarinos, como na Festa da Colheita, em 1999, era determinante


nas atividades para arrecadar recursos ao grupo infantil. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Mobilizacja rodziców tancerzy w czasie Dożynek w 1999 roku, zdecydowane działania w celu zebrania funduszy
dla zespołu dziecięcego. Prywatne zbiory: Irio Janoski
que o preço da batata não compensava o custo da zbioru. Trzaskos wyszedł więc z
59
pewną propozycją do członków
colheita, no fim da década de 1990, Trzaskos fez zespołu: „Jeżeli zgodzicie się

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


mi pomóc, zbierzemy ziemniaki,
uma proposta aos integrantes do grupo: “Se vocês posegregujemy je i wystawimy
toparem me ajudar, vamos lá, nós colhemos essa na sprzedaż. Pieniądze, które uda
nam się zarobić, pójdą na potrzeby
batata, classificamos e saímos para vender. O que zespołu”.
conseguir vender, o dinheiro fica para o grupo”. Grupa się zebrała i poszła
w pole. „Pan Luiz Boasczyk,
O grupo se mobilizou e foi para a lavoura. ojciec dwóch dziewczynek
tańczących w zespole, miał
“O senhor Luiz Boasczyk, pai de duas meninas niewielką furgonetkę. Użyczył
do Karolinka, tinha um caminhãozinho. Ele disse nam jej, żebyśmy mogli sprzedać
ziemniaki. Pojechaliśmy do
que a gente podia pegar e sair para vender. A gen- Espigãozinho, do São João do
te foi pro Espigãozinho, pra São João do Triunfo, Triunfo, w środek lasu, gdzie
tylko się dało, żeby sprzedać
pro meio do mato, vender as batatas”. A colheita ziemniaki, które zebraliśmy.”
Te wspólne zbiory przyniosły
colaborativa rendeu cerca de R$ 1 mil, valor sufi- zysk w wysokości około R$
ciente, segundo Trzaskos, para pagar pouco mais 1000, wystarczającą kwotę,
zdaniem Trzaskosa, żeby opłacić
de dois meses de salário do coreógrafo – uma aju- dwumiesięczne wynagrodzenie
da e tanto na época. choreografa – bardzo duża pomoc
w tym okresie.
Com a situação, o agricultor recorda que Rolnik wspomina, że ich
decyzja wstrząsnęła mieszkańcami
percebeu uma sensibilização por parte da comu- miasta. „Kiedy ludzie dowiedzieli
nidade. “Quando o povo soube que filhos de pes- się, że dzieci pracowników rafinerii
Petrobras i innych firm, które nigdy
soas que trabalhavam na Petrobras ou em outros wcześniej nie pracowały w polu,
lugares e que nunca tinham ido pra lavoura aju- pomagały zbierać ziemniaki, żeby
je sprzedać i tak zdobyć pieniądze
davam colhendo batatas para vender e conseguir na przetrwanie grupy, różne osoby
i sklepy zaczęły częściej wspierać
dinheiro, as pessoas e as lojas começaram a querer zespół”, opowiada Trzaskos.
colaborar um pouco mais”, conta Trzaskos. Zaangażowanie członków
i społeczności poprowadziło
A dedicação dos integrantes e da comuni- ku następnej fazie organizacji
dade começava a resultar em uma nova fase de zespołu „Karolinka”. Konieczne

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


więc było pozyskanie środków,
organização do Karolinka. Era necessário, então, które umożliwiłyby rozwój grupy
folklorystycznej jako całości.
captar recursos que possibilitassem o desenvolvi-
mento do grupo folclórico como um todo.
60
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

A autonomia jurídica AUTONOMIA PRAWNA

„Karolinka” narodziła się z


O Karolinka nasceu de uma iniciativa da inicjatywy Braspolu i tak trwała,
Braspol e assim viveu até completar oito anos de aż do ukończenia ośmiu lat
swojego istnienia. Utworzenie
existência. A criação do grupo infantil iniciou um grupy dziecięcej zainicjowało
processo de renovação de componentes e de obje- proces odnowy członków i celów,
a dążenie do rozwoju i umocnienia
tivos, e a busca por evolução e fortalecimento de- wymagało większej niezależności
grupy jako organizacji
mandava uma maior autonomia do grupo como społecznej non-profit (o celach
organização social sem fins lucrativos. niezarobkowych).
Widać było, że niektórzy
Via-se, então, que existiam componentes członkowie poświęcali sporą
dispostos a dedicar boa parte do seu tempo ao część swojego czasu dla rozwoju
grupy. Jednym z nich był Irio,
crescimento do grupo. Um deles era Irio, que vi- który zaangażował się w działania
zespołu dziecięcego. W grudniu
nha se envolvendo nas atividades do grupo in- 1999 roku Irio został wybrany
fantil. Em dezembro de 1999, Irio foi eleito pre- na prezesa zespołu „Karolinka”.
Na początku 2000 roku grupa
sidente do Grupo Karolinka. No início de 2000, o taneczna stała się niezależną
grupo de danças se tornaria uma pessoa jurídica osobą prawną i żeby dostosować
się do nowego kodeksu cywilnego,
independente e, para se adequar ao novo Código zmieniła swoją nazwę na obecną:
Polski Zespół Folklorystyczny
Civil, mudaria o nome para o atual: Grupo Folcló- „Karolinka”.
rico Polonês Karolinka. Włączenie „Karolinki”
do Krajowego Rejestru Osób
A inclusão do Karolinka no Cadastro Na- Prawnych, pozwoliło na ubieganie
cional de Pessoa Jurídica tornava possível a cap- się o fundusze w drodze ustaw
i projektów, których celem był
tação de recursos por meio de leis e projetos de rozwój kulturalny. Na przykład
na podstawie ustawy Rouanet
incentivo cultural. Por exemplo, com a Lei Rou- zatwierdzono projekt, dzięki
anet, o grupo teve projeto aprovado para cap- któremu w 2002 roku zespół
otrzymał R$ 60.000 z sektora
tar até R$ 60 mil da iniciativa privada em 2002. prywatnego. W tym kontekście
Nesse contexto, a ervateira Baldo, a Compagás e firma Baldo, Compagás i Ravato
Diesel odegrały bardzo dużą
a Ravato Diesel contribuíram com o grupo. Além rolę. Oprócz tych partnerów,
„Karolinka” otrzymała także
desses parceiros, o Karolinka acertou também um pomoc finansową od Eletrobras.
patrocínio com a Eletrobras. Mais tarde, a Itaipu Później Itaipu Binacional będzie
sponsorować instytucję, zanim
Binacional patrocinaria o grupo, antes de a Petro- Petrobras i rząd federalny staną
bras e o Governo Federal se tornarem grandes pa- się głównymi sponsorami,
Drogami tradycji

na podstawie projektów
trocinadores, com projetos aprovados em seleção zatwierdzonych poprzez publiczną
selekcję.
pública.
61

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


O caminho para Joinville ŚCIEŻKA DO JOINVILLE

Udział w Festiwalu Tańca w


Joinville, jednym z największych
Participar do Festival de Dança de Join- na świecie, był marzeniem
ville, um dos maiores do mundo, era um sonho członków zespołu „Karolinka”.
Aby móc je zrealizować, zespół
para os participantes do Karolinka. Para torná-lo musiał rozwinąć się pod
realidade, o grupo precisava evoluir tanto em sua względem organizacji, jak i jakości
technicznej swoich choreografii.
organização quanto na qualidade técnica de suas Wyzwanie zostało postawione
i wszystko musiało zadziałać
coreografias. O desafio estava posto, e tudo deve- prawidłowo, aby „Karolinka”
ria funcionar da forma correta para o Karolinka mogła dostać swoją szansę i wziąć
udział w festiwalu w stanie Santa
conquistar a chance de participar do evento em Catarina.
Santa Catarina. Choreograf Paulo Scardazan
przewodniczył próbom. Pomimo,
O coreógrafo Paulo Scardazan era quem że Paulo prowadził jeszcze
przynajmniej cztery inne
conduzia os ensaios. Apesar de coordenar pelo polskie zespoły folklorystyczne,
menos outros quatro grupos folclóricos polone- odgrywał on decydującą rolę
przy podejmowaniu decyzji przez

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Paulo Scardazan e esposa com o Grupo Karolinka em uma das primeiras apresentações da
coreografia de Góral. Arquivo pessoal: Cleverson Guimarães

Paulo Scardazan z żoną wraz z zespołem „Karolinka” w czasie jednej z pierwszych prezentacji choreografii Góral.
Zbiory prywatne: Cleverson Guimarães
62 ses, Paulo era determinante na tomada de deci- „Karolinkę”. Jak tylko Irio objął
stanowisko prezesa zespołu w
sões do Karolinka. Assim que Irio assumiu como 2000 roku, nauczyciel wysunął
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

kilka sugestii, którymi trzeba


presidente do grupo, em 2000, partiu do professor było się zająć dla poprawy strony
algumas ideias essenciais para qualificar a orga- organizacyjnej zespołu. Jedną z
nich było skupienie strojów i ich
nização do Karolinka. A primeira era centralizar konserwacji w jednym miejscu. Do
o armazenamento e a conservação dos trajes em tamtej pory, każdy tancerz dbał o
swój własny strój, co utrudniało
um só lugar. Até então, cada dançarino cuidava bardzo przemieszczanie się
grupy i powodowało naturalne
do seu próprio figurino, o que dificultava a logís- zużycie materiału. Drugą sprawą
tica do grupo e resultava em desgaste natural dos było znalezienie odpowiedniego
miejsce na próby.
vestuários. A segunda era a necessidade de um Dzięki wysiłkom choreografa
local apropriado para os ensaios. Paulo próby zespołu przeniesiono
do sali baletowej w Klubie
Sob a coordenação do novo coreógrafo, o pracowników Petrobras, a opłaty
za wynajem sali pokrywano z
local do ensaio foi alterado da Escola Municipal zasobów, które zespół otrzymał
Pedro Effco para a sala de ballet do Clube dos Em- dzięki ustawie Rouanet. Teraz,
zamiast betonowego holu, który
pregados da Petrobras, sendo o aluguel pago com sprawiał, że próby były jeszcze
os recursos de patrocínios possibilitados via Lei bardziej męczące, tancerze mieli
do dyspozycji salę o bardzo
Rouanet. Assim, em vez do antigo pátio de piso dobrych warunkach do tańca, która
miała nawet lustra, co znacznie
bruto, que tornava os ensaios ainda mais cansati- przyczyniło się do poprawy
vos, os dançarinos tinham à disposição uma sala technicznej członków zespołu.
Strukturalnie „Karolinka”
com melhor estrutura, inclusive com espelhos que wzbogaciła się o nowe stroje,
contribuíam para o aprimoramento técnico. lepsze warunki do prowadzenia
prób i wymianę doświadczeń
Estruturalmente, o Karolinka enriqueceu między zespołami dorosłych i
dzieci. Przyszedł czas na poprawę
com a chegada de novos trajes, melhores condi- strony warsztatowej samych
ções de ensaio e a troca de experiências entre os uczestników, co odzwierciedlało
się także w tym, jaką opinię
grupos adulto e infantil. Chegou então a hora de sami tancerze mieli o sobie.
aprimorar a técnica dos componentes, o que pas- „Kiedy przyglądaliśmy się
występom zespołów z Kurytyby,
sava também pela imagem que o grupo tinha de mówiliśmy, że oni byli aroganccy,
wyniośli. Jeżeli jednak dobrze
si próprio. “A gente olhava os grupos de Curitiba się zastanowimy, my przecież
e falávamos que eles se achavam. Mas daí a gente reprezentujemy kulturę innego
kraju. W historii tańca jest
para pra pensar e vê que nós estamos lá represen- powiedziane, że tancerz musi
tando a cultura de outro país. Na história da dan- okazywać radość, dumę i my
rzeczywiście musimy tak do tego
ça, fala que é preciso mostrar alegria, orgulho, e podejść. W tym względzie byliśmy
jeszcze niedojrzali”, przyznaje
a gente precisa mostrar. Nisso, a gente tinha que Fernando Wander.
amadurecer”, confessa Fernando Wander. Trzeba było więc wyznaczyć
sobie cele i dążyć do rozwoju.
Drogami tradycji

Era necessário, então, traçar objetivos e W ten sposób Joinville pojawiło


querer evoluir. Assim, Joinville era visto no ho- się na horyzoncie. „Chcieliśmy
skończyć z występami w
rizonte. “A gente queria sair das apresentações supermarketach, bez lekceważenia
nikogo, ale chcieliśmy się rozwijać.
que fazíamos dentro de supermercado, sem des- A festiwal w Joinville jest jednym
merecer isso, mas queríamos crescer. E o Festival z trzech największych festiwali
63
tańca na świecie”, mówi Luciano
de Joinville está entre os três maiores festivais de Wander, tancerz z zespole

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


„Karolinka” w latach 1998 i 2006,
dança do mundo”, conta Luciano Wander, dan- obecnie choreograf zespołu
çarino do Karolinka entre 1998 e 2006, hoje core- folklorystycznego „Kraków”, w Rio
Claro do Sul.
ógrafo do grupo folclórico Kraków, de Rio Claro Zadanie poprawy strony
do Sul. technicznej grupy należało do
choreografa Paulo Scardazan,
O desafio de aprimorar a técnica do grupo który zrobił specjalizację w
dziedzinie polskiego folkloru
ficava por conta do coreógrafo Paulo Scardazan, na Uniwersytecie Marii Curie-
especialista em Folclore Polonês pela Universi- Skłodowskiej w Lublinie.
Paulo zmarł w wieku 59 lat, w
dade Maria Curie-Sklodowska (Uniwersytet Marii grudniu 2013 roku, lecz jego
Curie-Skłodowskiej), em Lublin. Paulo faleceu aos silna osobowość zapisała się
mocno w historii tego pokolenia
59 anos, em dezembro de 2013, mas sua personali- zespołu „Karolinka”. Luciano,
który pomagał choreografowi
dade forte imprimiu uma marca naquela geração w czasie rozgrzewki, zarówno
do Karolinka. Luciano, que auxiliava o coreógrafo w grupie dzieci, jak i dorosłych,
wspomina, że próby były bardzo
com o aquecimento tanto no grupo infantil quan- męczące. „Był bardzo wymagający,
to no adulto, lembra que os ensaios eram puxa- rozliczał, robił, co mógł, żeby
zobaczyć jakiś postęp i ta jego
dos. “Ele pegava firme, exigia muito, pra fazer a determinacja sprawiła, że zespół
zaczął się rozwijać. Popchnął nas,
pessoa evoluir, mas ele fez com que o grupo se byśmy wypłynęli na szersze wody
desenvolvesse. Foi o estopim para a gente fluir e i zaczęli wzrastać”, wspomina
tancerz i porównuje choreografa

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Apresentação de dança em trajes de Góral em Irati. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Występ w strojach góralskich w Irati. Prywatne zbiory: Irio Janoski


64 crescer”, relembra o dançarino, que faz uma com- do ostrego trenera siatkówki,
Bernardinho. „Ze świecą szukać
paração com a rigidez do técnico de vôlei Bernar- kogoś w takim stylu i z taką
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dydaktyką, jak Paulo”, dodaje.


dinho. “Pra bater o estilo e a didática que o Paulo Nawet dzieląc swój
tinha, era difícil”, complementa. czas pomiędzy inne zespoły
folklorystyczne, Paulo zawsze
Mesmo dividindo tempo com outros gru- towarzyszył „Karolince”. Oprócz
pos folclóricos, Paulo mantinha-se comprometido tego, że miał istotny udział w
podejmowanych decyzjach,
com o Karolinka. Além de participar de decisões dotyczących kierunku działań
grupy, zawsze towarzyszył
importantes sobre os rumos do grupo, ele acom- zespołowi w występach,
panhava as apresentações onde quer que fosse, niezależnie od tego, gdzie
się odbywały, jak wspomina
como comenta o atual coreógrafo Rafael Lima: obecny choreograf Rafael Lima:
“Eu lembro de uma apresentação que a gente fez „Pamiętam, jak kiedyś mieliśmy
występ w kolonii Bromado, w
na Colônia Bromado, no interior de São João do rejonie Sao Joao do Triunfo.
Paulo był wtedy w Kurytybie i
Triunfo. Ele era de Curitiba e não sabia onde era, nie wiedział, gdzie znajdowała
mas, num sábado à noite, ele pegou o carro e foi. się kolonia, w której mieliśmy
wystąpić, lecz w sobotę wieczorem
Não sei como chegou lá”. wsiadł w samochód i ruszył w
drogę. Nie wiem, jak udało mu się
dotrzeć na miejsce”.
Paulo przekonał operatora
dźwięku do wyjścia na scenę.
Ludenilson dos Santos był
członkiem wspólnoty Gensma w
czasie, kiedy powstała “Karolinka”

Os passos da dança Góral exigiam


Drogami tradycji

bom preparo físico dos dançarinos.


Arquivo pessoal: Irio Janoski

Choreografia tańca Góral wymagała dobrej


kondycji fizycznej od tancerzy. Prywatne
zbiory: Irio Janoski
Foi Paulo também que levou o técnico de i dołączył do zespołu w 1996 roku.
65
Początkowo zajmował się tylko
som do grupo para o palco. Ludenilson dos Santos stroną techniczną. „To on zachęcił

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


mnie do tańca”, wspomina
participava do Gensma no período de fundação Ludenilson.
do Karolinka e começou a participar efetivamen- Czas, jaki Paulo spędził z
zespołem „Karolinka”, nie obył się
te do grupo a partir de 1996. Inicialmente, atuava jednak bez konfliktu, jeden z nich
apenas na técnica. “Foi ele que me incentivou a dotyczył muzyki folklorystycznej.
Płyty CD, zawsze uporządkowane
dançar”, relembra Ludenilson. i ułożone w czarnym pudełku,

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Karolinka apresentou dança Góral no palco alternativo em 2003. / Em 2004, além do palco
principal, o grupo também dançou em espaços alternativos. Arquivo pessoal: Irio Janoski

„Karolinka” przedstawia taniec Góral na bocznej scenie w 2003. / W 2004 roku, oprócz występów na wielkiej
scenie, grupa tańczyła również na bocznych scenach. Prywatne zbiory: Irio Janoski
66 A passagem do professor Paulo pelo grupo stanowiły osobistą kolekcję
piosenek nauczyciela, do której
também teve momentos de conflito, um deles por praktycznie nikt nie miał dostępu.
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Aż pewnego dnia po zakończeniu


conta das músicas folclóricas. Cuidadosamente próby nauczyciel zapomniał o
catalogados e guardados em uma caixa preta, os swojej cennej skrzynce i zostawił
ją w São Mateus do Sul. „Bez jego
CDs que compunham o acervo pessoal de canções wiedzy skopiowaliśmy wszystkie
do professor eram quase intocáveis. Até que um płyty”, wyznaje Irio.
Na następnej próbie, przy
dia, ele esqueceu a caixa em São Mateus do Sul okazji składania choreografii,
ekipa „Karolinki” pokazała
após um ensaio. “Copiamos tudo sem ele saber”, nauczycielowi jedną z
confessa Irio. piosenek, przegranych z jego
cennego zbioru. „Strasznie się
Em outro ensaio, durante uma montagem zdenerwował, do tego stopnia,
de coreografia, a equipe do Karolinka mostrou że nie chciał potem dokończyć
opracowywanej choreografii, którą
ao coreógrafo uma música copiada do seu acervo była Siuda Baba”, wspomina Irio.
Postępowanie zespołu w tym
pessoal. “Ele virou no louco. Tanto é que depois czasie było uzasadnione tym,
ele não montou essa coreografia, que era Siuda że grupa miała duże trudności z
dostępem do treści związanych z
Baba”, recorda Irio. A ação, no entanto, era justi- folklorem. „Nie było jak dotrzeć
ficada pela dificuldade que o grupo tinha em en- do muzyki. Paulo wszystko
trzymał pod kluczem. Więc albo
contrar informações folclóricas. “Você não conse- przegrywamy, albo nigdy nie
mamy dostępu do tego materiału”,
guia as músicas. Só o Paulo tinha. Então, ou você uzasadnia Irio.
Drogami tradycji

Preparativos para a apresentação no palco principal em 2004: gôndolas com flores seriam
utilizadas na cenografia. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Przygotowania do występu na wielkiej scenie w 2004 roku: kwietniki zostaną wykorzystane w scenografii.
Prywatne Plik: Irio Janoski
copiava ou nunca ia ter acesso àquele material”, To właśnie tak, mocną
67
ręką, Paulo poprowadził zespół
argumenta Irio. „Karolinka” na największy festiwal

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


tańca na świecie, i to trzykrotnie:
Foi com esse jeito bravo e exigente que o w 2003 i 2005, kiedy występowali
professor Paulo levou o Karolinka ao maior festi- na bocznych scenach, oraz w 2004,
kiedy wkroczyli na wielką scenę
val de danças do mundo em três oportunidades: festiwalu. Boczna scena oznaczała
em 2003 e 2005, em palcos alternativos, e em 2004 występy taneczne, nie biorące
udziału w konkursie, odbywające
também no palco principal. Os palcos alternativos się w różnych punktach Joinville.
2004 zapisał się jako rok,
eram mostras de dança não competitivas realiza- w którym „Karolinka” wkroczyła
das em diversos locais públicos de Joinville. na wielką scenę w Joinville, w
kategorii Tańców Ludowych.
O ano de 2004 foi, então, marcado pela par- Było to niezwykłe osiągnięcie w
ticipação no palco principal de Joinville, com a historii grupy, która jeszcze tak
niedawno walczyła o przetrwanie
mostra competitiva da categoria Danças Popula- i uznanie w swoim regionie.
Po tym, jak „Karolinka” została
res. Uma conquista e tanto para o grupo que, até zakwalifikowana do udziału w
poucos anos, lutava para sobreviver e ser reco- konkursie, zaczęto dużo mówić
o zespole. Nastąpiła ewidentna
nhecido mesmo no lugar de origem. “Depois que zmiana nastawienia i akceptacji
o grupo foi para o palco principal, já começaram a grupy wśród mieszkańców. „Pełen
autokar ludzi pojechał, żeby nas
encher mais a boca para falar do Karolinka. Eu no- zobaczyć. Każdy zapłacił za swój
przejazd i bilet wstępu na festiwal.
tei a mudança no comportamento e na aceitação

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

A Suita Krakowska, no palco de Joinville em 2004, foi muito elogiada pelos jurados. Arqui-
vo: Grupo Karolinka

Suita Krakowska na scenie w Joinville w 2004 roku została wysoko oceniona przez jury. Archiwum: Zespół
„Karolinka”
68 da população. Foi um ônibus daqui para assistir a Wydarzenie, które będziemy
pamiętali do końca życia. Nie
gente dançar. E lotado. Cada um pagou passagem jechaliśmy tam z nadzieją na
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

czołowe miejsca”, wspomina


e ingresso. É uma recordação que vamos levar Eliane Staniszewski.
para o resto da vida. A gente não foi com a expec- W dniu prezentacji, w
godzinach porannych grupa mogła
tativa de ficar entre os primeiros”, recorda Elaine odbyć próbę na głównej scenie, na
Staniszewski. co miała wyznaczony czas, który
równał się podwójnej długości
No dia da apresentação, pela manhã, o piosenki, do jakiej mieli zatańczyć.
W tym momencie przejęcie i
grupo podia ensaiar no palco principal, com um nerwy dały przedsmak tego,
tempo limitado: duas vezes o tempo da música czego doświadczą na wieczornym
występie. „Nie mieliśmy pojęcia,
inscrita para apresentação. Naquele momento, a jak to będzie wyglądało, rozmiary
ansiedade e o nervosismo já davam indícios de sceny, uroczystość. Wieczorem w
chwili, kiedy przyszła nasza kolej,
como seria à noite. “A gente não tinha noção do żeby wyjść na scenę, dopiero
poczuliśmy prawdziwą tremę.
que era, do tamanho do palco, do evento. À noite, Widzieliśmy tylko blade światło
na hora de entrar, é que deu um gelo na barriga. i głowy ludzi, siedzących na
widowni. Było ich bardzo dużo”,
A gente via só um pouquinho de luz e as cabeças opowiada Sandra Panek.
das pessoas na plateia. Era muita gente”, conta Sceneria przedstawiała
Krakowskie Sukiennice, a na
Sandra Panek. dwóch krańcach sceny postawiono
Drogami tradycji

Pela primeira vez no Festival de Dança de Joinville, o Karolinka ficou em quarto lugar, com
boa pontuação. Arquivo: Grupo Karolinka

Po raz pierwszy na Festiwalu Tańca w Joinville zespół „Karolinka” zdobył czwarte miejsce, z dobrym wynikiem.
Archiwum: Zespół „Karolinka”
O cenário representava o Sukiennice (Mer- jeszcze stojaki z kwiatami.
69
Sześć par przedstawiło taniec
cado Central) de Cracóvia, com duas gôndolas Suita Krakowska, wystąpienie

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


bardzo dobrze przyjęte przez
de flores nas laterais. Seis casais representaram a widzów i dobrze wykonane,
dança Suita Krakowska, em uma performance bas- bogate w rozmaite rekwizyty –
aspekt, który zdaniem Sandry
tante aplaudida e bem executada, rica em adere- wpłynął na końcowy wynik: „Po
ços – uma característica que provavelmente afe- przedstawieniu zdaliśmy sobie
sprawę, że kwietniki utrudniały
tou a nota final, conforme Sandra: “Depois a gente widzom widoczność i powinny
znajdować się trochę dalej od
foi ver que as gôndolas prejudicavam a visão do siebie”. Pewne niedociągnięcia
público e que elas deveriam ter ficado mais afas- techniczne także miały wpływ na
rezultat końcowy. „Chcieliśmy
tadas”. Outros aspectos técnicos pequenos tam- dostać się do pierwszej trójki
bém foram decisivos. “A gente queria ficar entre i prawie nam się to udało. Z
tego, co dowiedzieliśmy się z
os três, mas faltou pouco. Pelo que vimos sobre as oceny jurorów, zabrakło nam
odpowiedniej postury”, mówi
considerações dos jurados, faltou postura”, conta Fernando Wander. „Mężczyznom
Fernando Wander. “A postura dos homens que zabrakło postury”, żartuje jego
żona, Sandra.
faltou”, brinca a esposa Sandra. „Karolinka” nie dostała się do
O Karolinka não ficou entre os três primei- pierwszej trójki. Jednakże czwarte
miejsce miało bardzo duże
ros colocados. No entanto, o quarto lugar repre- znaczenie dla członków zespołu,
jeszcze większe, gdy okazało się,
sentava bastante para os dançarinos, ainda mais że różnica w punktacji do liderów
que a diferença de pontuação entre os líderes foi była bardzo mała. „Otrzymaliśmy
87 punktów. Zespół, który był
pequena. “Ficamos com 87 pontos. O terceiro ficou na trzecim miejscu, otrzymał 88,
com 88, o segundo, 92, e o primeiro, 94. Nós dan- na drugim 92, a na pierwszym
94 punkty. Na naszym występie
çamos com seis pares, e isso era difícil, porque os tańczyło tylko sześć par, to wyszło
na naszą niekorzyść, gdyż w innych
outros grupos tinham bem mais gente. Os jurados zespołach tańczyło dużo więcej
analisam o conjunto, a técnica, se tem mais volume osób. Jury ocenia całokształt,
technikę, gdy występuje większa
na dança”, explica Fernando. Trzaskos destaca a

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Karolinka apresentou Krakowiak z Lajkonikiem no palco alternativo de Joinville em 2005. Ar-


quivo: Grupo Karolinka

„Karolinka” w czasie występu „Krakowiak z Lajkonikiem” na bocznej scenie Festiwalu Tańca w Joinville w 2005
roku. Archiwum: Grupa „Karolinka”
70 qualidade dos concorrentes: “Eles eram muito for- grupa tancerzy”, wyjaśnia
Fernando. Trzaskos chwali poziom
tes, alguns ensaiavam de seis a oito horas por dia. konkurencji: „Oni byli bardzo
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dobrzy, niektórzy ćwiczyli po


Diferente daqui, que cada dançarino trabalhava sześć do ośmiu godzin dziennie.
em contabilidade, ou era agricultor, pedreiro, ele- U nas sytuacja była zupełnie inna.
Każdy tancerz pracował, czy w
tricista”. Luciano complementa: “Ensaiávamos seis księgowości, na roli, na budowie,
horas por semana. A gente fazia muito trabalho de jako elektryk”. Luciano dodaje:
„Ćwiczyliśmy sześć godzin w
assistir vídeo, de explicar para que serve o traje”. tygodniu. Poświęcaliśmy dużo
uwagi przy oglądaniu nagrań, żeby
A superação do Karolinka é demonstrada zrozumieć, co reprezentują stroje”.
em lembranças de três dançarinas. Sandra recor- Poświecenie zespołu
„Karolinka” widoczne jest w
da que, às vésperas da competição, seu pai, Bruno doświadczeniach trzech tancerek,
Panek, completava 50 anos. “Minha casa estava które wzięły udział w festiwalu.
Sandra opowiada, że na krótko
entupida de visitas e, naquele final de semana, ti- przed konkursem jej ojciec, Bruno
Panek obchodził 50 urodziny.
nha ensaio sábado e domingo. Todo mundo que „Mój dom był pełen gości, a w
errava, o professor Paulo fazia voltar do início. E a tamten weekend mieliśmy próby
w sobotę i w niedzielę. Kiedy
gente ensaiou com toda empolgação pra fazer um ktokolwiek popełniał jakiś błąd,
bom trabalho lá”. Já Elaine lembra que machucou instruktor Paulo kazał zaczynać
wszystko od początku. A my
a perna direita em um ensaio antes da apresen- tańczyliśmy z bardzo dużą energią,
żeby dobrze wypaść w konkursie”.
tação no festival e chegava a acordar chorando Elaine zaś pamięta, że uderzyła
de dor. “Mesmo assim, fui pro festival, toman- się w nogę na jednej z prób przed
występem festiwalowym, tak,
do remédio para aliviar. Depois, fiz um exame e że w nocy budziła się, płacząc
o médico disse que eu fiz tudo o que não podia z bólu. „Pomimo wszystko
pojechałam na festiwal, biorąc
ter feito”. Naquele mesmo ano, no ensaio à tarde leki przeciwbólowe. Po powrocie
zrobiłam badania, a lekarz
antes da apresentação, a dançarina Bianca Juraski powiedział, że zrobiłam wszystko,
virou o pé e teve uma lesão grave. Inchou tanto czego nie powinnam była robić”.
W dniu konkursu, na próbie po
que a bota não fechava. Como não havia substitu- południu tancerka Bianca Juraski
ta, dançou assim mesmo. “Era visível a expressão skręciła kostkę, odnosząc poważne
obrażenia. Jej noga spuchła tak
de dor no rosto dela durante a dança, mas mante- bardzo, że nie mogła założyć
trzewików. Nie było nikogo,
ve o sorriso. Ao final da dança, a equipe médica kto mógłby ją zastąpić, więc
do festival estava com uma maca esperando para zatańczyła, pomimo kontuzji. „Na
jej twarzy widać było ból, jaki
imobilizar o pé”, conta Iris Janoski. odczuwała w tańcu, ale mimo to
Em 2005, pela última vez com as coreogra- uśmiechała się przez cały czas. Po
występie czekał już na nią zespół
fias de Paulo no Festival de Joinville, o grupo se medyczny festiwalu z noszami,
żeby unieruchomić jej stopę”,
apresentou em palcos alternativos com Krakowiak opowiada Iris Janoski.
z Lajkonikiem, Dança das Flores e Jurgów – esta úl- W 2005 roku, po raz ostatni
pod okiem choreografa Paulo,
Drogami tradycji

tima uma cópia adaptada do Grupo Nacional de zespół wystąpił na bocznych


Canto e Dança Folclórica Mazowsze, da Polônia scenach festiwalu w Joinville,
prezentując tańce krakowiak z
(Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca Mazows- Lajkonikiem, Dança das Flores i
Jurgów – ten ostatni inspirowany
ze). Naquele ano, os integrantes do Karolinka ti- jedną z choreografii Państwowego
veram a oportunidade de assistir, em Joinville, à Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca
71
„Mazowsze”. W czasie tego
apresentação do grupo, que é uma referência para festiwalu członkowie zespołu

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


mieli okazję podziwiać występ
o folclore polonês mundo afora. O Mazowsze foi tych światowych gwiazd polskiego
criado em 1948 e, desde então, desenvolve a re- folkloru. Zespół Pieśni i Tańca
„Mazowsze” powstał w 1948
presentação de tradições folclóricas de 39 regiões roku i od tego czasu opracował
etnográficas da Polônia. przedstawienia tradycji ludowych
39 regionów etnograficznych
O intercâmbio com o grupo polonês foi va- Polski.
To spotkanie było bardzo
lioso para o Karolinka, que conseguiu entrar no ca- cenne dla grupy „Karolinka”,
marim e tirar fotos com integrantes do Mazowsze. której udało się wejść za kulisy
i zrobić kilka zdjęć z członkami
Ali, nos bastidores, aconteceu o primeiro contato grupy „Mazowsze”. Przy okazji
com o futuro coreógrafo do Karolinka, Luis Gusta- tego spotkania, poznali swojego
przyszłego choreografa Luisa
vo Guarize. Sob seus ensaios, o grupo voltaria ao Gustavo Guarize. Dzięki pracy pod
jego kierunkiem, zespół powróci
palco principal de Joinville seis anos depois. na wielką scenę sześć lat później.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Integrantes do Mazowsze são presenteados com uma camiseta do Karolinka no camarim.


Arquivo pessoal: Rafael Lima

Członkowie „Mazowsza” z koszulką zespołu „Karolinka” w garderobie. Prywatne zbiory: Rafael Lima
ZAPRZEPASZCZONA
72 A oportunidade perdida OKAZJA
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

„Karolinka” wystąpiła na
O Karolinka se apresentou no Festival de Festiwalu Tańca w Joinville przez
Dança de Joinville em três anos consecutivos, o trzy lata z rzędu, co potwierdzało
zdolności organizacyjne zespołu i
que confirmava a capacidade de organização e de jakość techniczną, zdobytą dzięki
zaangażowaniu swoich członków.
qualidade técnica conquistada a partir da dedica- W 2006 roku po pięciu
ção de seus membros. latach, w czasie których Irio był na
stanowisku prezesa organizacji,
Em 2006, depois de cinco anos da gestão de kwestie administracyjne
Irio, questões administrativas exigiam um novo wymagały wybrania nowego
prezesa zespołu. Został utworzony
presidente para o grupo. Assim, uma nova cha- nowy zarząd, na którego czele,
jako nowy prezes zasiadł Fernando
pa foi organizada para gerir o Karolinka, tendo Wander. Nowy zarząd pełnił swe
como presidente Fernando Wander. A gestão du- funkcje przez zaledwie kilka
miesięcy i poprzedził poważny
rou apenas alguns meses e antecedeu uma grande kryzys w zespole.
crise. Zespół był już
zakwalifikowany do konkursu w
O grupo já havia conquistado mais uma zbliżającym się Festiwalu Tańca
w Joinville, kiedy część zarządu
oportunidade de participação na mostra com- postanowiła porzucić pełnione
petitiva do Festival de Joinville quando houve a funkcje. „Odeszliśmy, gdyż zaszły
Drogami tradycji

Em dezembro de 2005, Fernando Wander (à esquerda) foi escolhido presidente do Grupo


Karolinka. Arquivo pessoal: Irio Janoski

W grudniu 2005 roku, Fernando Wander (z lewej) został wybrany na prezesa Zespołu „Karolinka”. Prywatne
zbiory: Irio Janoski
decisão de desligamento de parte da diretoria. pewne poważne zmiany. Przez
73
pięć miesięcy pełniłem funkcję
“Saímos porque foi uma mudança total. Fui presi- prezesa i zdałem sobie sprawę, jak

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


wielka odpowiedzialność na mnie
dente por cinco meses e vi que era muita respon- spoczywała. W tym czasie drogą
sabilidade. Com a aprovação em um concurso, vi konkursu udało mi się dostać
pracę i widziałem, że nie byłem
que eu não ia fazer nem uma coisa, nem outra”, w stanie pogodzić tych dwóch
explica Fernando. Com o afastamento, outros in- rzeczy”, wyjaśnia Fernando. Z jego
odejściem także inni członkowie
tegrantes também começaram a deixar o Karo- zaczęli opuszczać zespół, co
drastycznie zmniejszyło główną
linka, o que defasou o grupo de danças principal. ekipę taneczną.
“A gente ficou uma ou duas semanas sem „Przez tydzień, czy dwa
nie odbyły się próby zespołu
ensaio do adulto pensando o que fazer. Daí, re- dorosłych, gdyż zastanawialiśmy
solvemos passar todo mundo do infantil. Muita się, co robić. Zdecydowaliśmy
więc, żeby przenieść wszystkich
gente que ainda está no grupo de 2015 subiu para członków grupy dziecięcej. Wielu
członków zespołu w 2015 roku
o adulto nesta época. Resumo da história: não przeszło do grupy dorosłych w
fomos para Joinville, não tínhamos dinheiro e a tamtym czasie. Podsumowując:
nie pojechaliśmy do Joinville, nie
equipe nova não tinha como dançar a coreografia mieliśmy pieniędzy, a nowa ekipa
por causa da idade e pela falta de estrutura”, ex- nie była w stanie przedstawić
choreografii, z powodu
plica Iris. wieku i braku przygotowania
technicznego”, wyjaśnia Iris.
A solução encontrada para reorganizar as Rozwiązaniem więc w
danças foi, portanto, promover os adolescentes do sytuacji reorganizacji zespołu,
była promocja młodzieży,
grupo infantil para o grupo adulto e, provisoria- należącej do grupy dziecięcej,
mente, quem assumiu como coreógrafo foi Rafael do zespołu dorosłych, a
Rafael Lima tymczasowo objął
Lima, integrante do grupo desde 1999, que já co- funkcję choreografa. Rafael,
członek zespołu od 1999 roku,
ordenava alguns ensaios na ausência do coreógra- poprowadził już wcześniej kilka
fo principal. prób pod nieobecność głównego
choreografa.
Passadas algumas semanas da saí- Kilka tygodni po masowym
da de vários membros, dançarinos que ha- odejściu członków zespołu, kilku

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


tancerzy, którzy wtedy opuścili
viam deixado o grupo desejavam retornar para grupę, chciało wrócić, żeby wziąć
udział w Festiwalu Tańca w
competir no Festival de Dança de Joinville. Joinville. Prośba ich jednak została
O retorno, no entanto, foi negado pela diretoria odrzucona przez ówczesny zarząd,
a okazja uczestnictwa w konkursie
em vigor, e a oportunidade de competir foi perdi- utracona. Okres, który nastąpił po
da. A partir daí, o grupo viveu um período de di- tych wydarzeniach, był czasem
sporych trudności, a trwał on przez
ficuldade que durou aproximadamente dois anos. około dwa lata.

WICEMISTRZ Z HONORAMI
Vice com honras de campeão ZWYCIĘSCY

Nawiązana w 2005 roku


Naquele ano de 2005, o contato aparen- znajomość między Irio Janoskim i
Luisem Gustavo Guarize podczas
temente descompromissado entre Irio Janoski e zakulisowego spotkania z
Zespołem „Mazowsze”, przyniesie
Luis Gustavo Guarize nos bastidores da apresen- bardzo cenne owoce zespołowi
74 tação do Mazowsze, em Joinville, renderia frutos „Karolinka”. Kryzys, w jakim
grupa znajdowała się aż do
valiosos ao Karolinka. O período de crise, que końca roku 2007, był okresem
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dojrzewania bardzo młodej i


incomodou o grupo folclórico até o fim de 2007, niedoświadczonej wtedy ekipy,
serviu para amadurecer uma equipe bastante jo- która zaczęła znajdować uznanie
za swoje umiejętności techniczne
vem que já tinha conquistado reconhecimento por i odzyskiwała wiarygodność jako
sua capacidade técnica e retomava a credibilidade organizacja.
Projekt „Karolinka Rumo
como organização. a 2008” („Karolinka” zmierza
do 2008) został przyjęty
O projeto “Karolinka Rumo a 2008” foi przez Atitude SIX, program
contemplado pelo Atitude SIX, um investimento inwestycyjny Petrobras - Oddziału
Industrializacji Łupków w Sao
viabilizado pela Unidade de Industrialização do Mateus do Sul. Od tego roku
Xisto da Petrobras em São Mateus do Sul. A par- zreorganizowano grupę i zdołano
osiągnąć stabilność finansową,
tir daquele ano, foi possível reorganizar o grupo dzięki R$ 28 tyś, przeznaczonym
dla zespołu „Karolinka”. „Udało
e estabilizar as finanças com R$ 28 mil destinados nam się uszyć nowe stroje i
ao Karolinka. “Conseguimos fazer novos trajes e zatrudnić nowego instruktora”,
wspomina Irio.
contratamos um novo professor”, recorda Irio. W tym czasie nauczyciel Luis
À época, o professor Luis Gustavo Guarize Gustavo Guarize odpowiadał za
zdecydowany skok jakościowy
proporcionou um novo salto de qualidade no w zespole „Karolinka”. Ze swoim
dużym doświadczeniem, jakie
Grupo Karolinka. Com um currículo que incluía nabył, występując w latach 2001-
participação como bailarino e corista no grupo 2004 jako tancerz i chórzysta w
polskim zespole „Mazowsze”, oraz
polonês Mazowsze entre 2001 e 2004, além da jako choreograf w sześciu innych
experiência como coreógrafo em outros seis zespołach folklorystycznych w
Brazylii, Guarize włączył elementy
grupos folclóricos brasileiros, Guarize incluiu baletu do prób zespołu. „Przybycie
Gustavo totalnie odmieniło
aprimoramentos do ballet nos ensaios. “A vinda zespół. Wcześniej obracaliśmy
do Gustavo mudou totalmente o grupo. Antes, a się w jakikolwiek sposób, bez
zachowania postawy. Zespół
gente girava de qualquer jeito, não tinha postura. bardzo się rozwinął”, mówi Iris.
O grupo evoluiu demais”, diz Iris. “Penso que, „Uważam, że wśród brazylijskich
choreografów, to on posiada
entre os coreógrafos brasileiros, ele é o que tem największą wiedzę w dziedzinie
techniki tańca”, ocenia Rafael
mais conhecimento técnico”, avalia Rafael Lima. Lima.
O coreógrafo exalta o empenho que en- Choreograf podkreśla
zaangażowanie, jakiego
contrava em São Mateus do Sul: “Uma criançada doświadczył w zespole z Sao
raçuda, empenhada e que gostava muito do que Mateus do Sul: „Grupa odważnych
dzieciaków, które uwielbiały
fazia. Foi uma experiência gratificante, tanto com to, co robiły. Było to niezwykłe
doświadczenie, praca z dziećmi,
as crianças quanto com o adulto. Trabalhávamos jak i dorosłymi. Pracowaliśmy
muito em cima da melhoria da técnica, postura, nad stroną techniczną, postawą,
spójnością i harmonią. Były to
Drogami tradycji

unidade e harmonia. Era como um pré-requisito warunki wstępne, bym potem


para que eu pudesse coreografar”. mógł choreografować”.
Guarize nie angażował się
O envolvimento de Guarize com as ativida- zbytnio w część organizacyjną
grupy, gdyż jego praca z kilkoma
des da organização eram menores, pois o vínculo innymi zespołami ludowymi
com outros grupos folclóricos dividia o seu tem- sprawiała, że musiał dzielić swój
75
czas i poświęcenie. Pomimo tego,
po de dedicação. Apesar disso, a rotina de ensaios próby odbywały się w podobny

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


sposób, co drugą sobotę. „Próby
era semelhante, sábado sim, sábado não. “Os en- z grupą dziecięco-młodzieżową
saios com o grupo infanto-juvenil eram curtos, były dość krótkie, lecz bardzo
produktywne. Z grupą dorosłych
mas produtivos. Com o grupo adulto, eu começa- zaczynałem pracę po obiedzie,
va depois do almoço, filado na casa do seu Irio, e którym mnie częstowano w domu
pana Irio, a nasza próba trwała do
íamos até as 17 horas para voltar para Curitiba às 17-tej, tak żebym o 18-tej mógł
wracać do Kurytyby”, opowiada
18 horas”, conta Luis Gustavo. Luis Gustavo.
A coreografia que seria inscrita para o Festi- Nad choreografią, z
którą zespół miał wystąpić na
val de Joinville de 2011 começou a ser montada em festiwalu w Joinville w 2011
2009. A dança Kujawiak z Oberkiem foi apresentada roku, zaczęliśmy pracować już w
2009 roku. Taniec „Kujawiak z
na 1ª Mostra de Folclore Polonês, evento realizado Oberkiem” został zaprezentowany
na I Przeglądzie Polskiego
pelo Karolinka no Salão Paroquial da Igreja Matriz Folkloru, zorganizowanym w 2010
São Mateus em 2010. “Foi uma catástrofe, erramos roku w sali parafialnej Głównego
Kościoła Sao Mateus. „To była
tudo na dança”, lembra Iris. “Não tínhamos o traje totalna katastrofa, popełniliśmy
da região de Łowicz, pegamos emprestado do Ju- dużo błędów w trakcie tańca”,
pamięta Iris. „Nie mieliśmy
nak um traje que daria para dançar”. wtedy strojów łowickich, więc
pożyczyliśmy od zespołu Junak
A partir desse momento, a exigência dos stroje, w których mogliśmy
ensaios aumentou. “É um trabalho de seis meses, wystąpić”.
Od tego dnia wymagania
ou mais, ensaiando depois de estar pronta a core- na próbach były dużo większe.
ografia”, explica Rafael. Com o trabalho de refina- „Potrzeba zwykle sześciu miesięcy
albo nawet więcej, żeby dobrze
mento, o grupo melhorou e limpou a coreografia opracować choreografię”, wyjaśnia
Rafael. Dzięki pracy nad detalami,
para a gravação do vídeo de inscrição. O grupo zespół udoskonalił choreografię
encaminhou a filmagem da apresentação para i był gotowy do nagrań. Wysłano
nagrania tańca do Joinville w
Joinville em março de 2011. “Para a gravação, a marcu 2011 roku. „Do nagrania
gente já ensaiou muito. Depois que manda, você intensywnie się przygotowaliśmy.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


Lecz kiedy ogłoszono rezultaty,
continua ensaiando a dança. Mas, depois que sai o próby stają się jeszcze bardziej
męczące i skupione na detalach.
resultado, o ensaio é mais cansativo e focado. Você Każdy chciał, żeby nam się
quer que dê certo, vai e volta, ensaia de novo. É aí udało, powtarzał, ile się dało,
próbował od nowa. A ze zmęczenia
que todo mundo se estressa”, conta Iris. wszystkim zaczęły puszczać
Na gana de melhorar o grupo, Guarize exi- nerwy”, opowiada Iris.
Mając na celu poprawę
gia limpezas e detalhamentos técnicos que, para efektów zespołu, Guarize chciał
doszlifowania wszelkich detali
serem aplicados, necessitavam de muitas repe- technicznych, a żeby to osiągnąć,
tições. Ao mesmo tempo, o coreógrafo vivia um trzeba było wielu powtórzeń. W
tym czasie jednak choreograf nie
período em que não conseguia acompanhar os mógł towarzyszyć zespołowi na
ensaios com muita frequência. “A dança já esta- wielu próbach. „Taniec był gotowy
od jakiegoś już czasu. W tamtym
va pronta havia algum tempo, mas, no período, okresie rzadko przyjeżdżałem
do Sao Mateus do Sul i próby
eu vinha pouco a São Mateus do Sul e, muito sprowadzały się do wytykania
76 criterioso, apontava muitos defeitos no desem- wad w wykonaniu choreografii.
Tancerze zaczynali tracić
penho da coreografia. Os dançarinos começaram cierpliwość i próby nie przynosiły
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

oczekiwanych efektów. Dlatego


a ficar irritados e os ensaios não rendiam. Então, też, w głębi serca, zaczynałem
eu estava, no fundo, desacreditado, mas eles não! powątpiewać w możliwości
zespołu, oni jednak nie! Chcieli
Queriam me provar a todo custo que dariam seu za wszelką cenę mi udowodnić,
melhor”, rememora Luis Gustavo. że dadzą z siebie wszystko”,
wspomina Luis Gustavo.
“Penso eu que o pessoal esperava um pou- „Myślę, że wszyscy
oczekiwali większego
co mais de comprometimento do Gustavo, porque zaangażowania ze strony Gustavo,
era um sonho grande de todo mundo”, admite Ra- gdyż uczestnictwo w festiwalu
było ich wielkim marzeniem”,
fael. Tanto era essa a realidade, que Guarize não
Drogami tradycji

Karolinka demonstrou a riqueza do folclore polonês no Festival de Dança de Joinville. Cré-


dito: Amir Sfair Filho

„Karolinka” zaprezentowała bogactwo polskiego folkloru na Festiwalu Tańca w Joinville. Zdjęcie: Amir Sfair Filho
chegou a acompanhar de perto o que o Karolinka przyznaje Rafael. Doszło nawet do
77
tego, że Guarize nie towarzyszył
aprontou no palco principal do Festival de Dança zespołowi i nie widział występu

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


„Karolinki” na głównej scenie
de Joinville. Festiwalu Tańca w Joinville.
Quem participou daquela apresentação Kto wziął udział w tym
występie, pamięta: „Kiedy
não esquece. “Quando a dança acabou e olhamos skończył się taniec i spojrzeliśmy
todo aquele público, o nervosismo já tinha passa- na tę całą publiczność, trema już
opadła i ustąpiła miejsca dumie z
do e deu lugar ao orgulho próprio, uma sensação nas samych, poczuciu wypełnionej
misji. Kiedy usłyszeliśmy
de dever cumprido. Quando ouvimos o resultado, werdykt, nie mogliśmy uwierzyć,
não acreditamos, foi um misto de alegria, choro e mieszanka szczęścia, łez i emocji,
począwszy od kierowcy autobusu
emoção, desde o motorista do ônibus até os ami- po przyjaciół, którzy nam
gos”, recorda o dançarino Mathias Franco Neto. towarzyszyli”, wspomina tancerz
Mathias Franco Neto.
A conquista do Karolinka contou com oito W sukcesie „Karolinki”
uczestniczyło osiem par.
pares de dançarinos no elenco. O segundo lugar Zespół zdobył drugie miejsce
veio na categoria Danças Populares – Conjunto w kategorii Tańca Ludowego
– poziom zaawansowany, w
Avançado, em que o Karolinka competiu contra której „Karolinka” rywalizowała
outros seis grupos. O título de campeão só não z sześcioma innymi zespołami.
Nie zajęli pierwszego miejsca,

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Preparativos Przygotowanie
com a maquia- makijażu za
kulisami Festiwalu
gem no cama- Tańca. Archiwum:
rim do Festival Zespół „Karolinka”
de Dança. Ar-
quivo: Grupo
Karolinka
78 veio, segundo Iris, porque, no começo da segun- zdaniem Iris, dlatego, że rozpoczęli
drugi taniec niezgodnie z rytmem.
da dança, o grupo começou fora do tempo. “Foi „Mało brakowało. Wystąpiliśmy
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

na scenie w strojach łowickich,


por pouco. A gente estava com o traje de Łowicz, oryginalnych, pięknych. Taniec
original, lindo, naquele palco. A dança era muito był bardzo ładny, gdyż zaczynał
się powoli, a potem znacznie
bonita, porque começava lenta e depois explodia, przyspieszał i zakończenie było
terminava muito bem. Recebemos bastante elo- bardzo dobre. Otrzymaliśmy
bardzo dużo pochwał.”
gio”. Dumni z odniesionych
sukcesów, członkowie zespołu
Todo aquele orgulho gerou a expectativa niecierpliwie czekali powrotu
do retorno para casa. No entanto, quando o ôni- do domu. Kiedy jednak autokar,
użyczony zespołowi przez urząd
bus, cedido pela prefeitura, chegou de volta a São miasta, dotarł z powrotem do
Mateus do Sul, não houve a comemoração. “Espe- Sao Mateus do Sul, nie powitano
ich tam, tak jak by się tego
rávamos ser recebidos com festa, mas não chega- spodziewali. „Myśleliśmy, że
czekało nas huczne przyjęcie,
mos nem a ser lembrados. O povo são-mateuen- okazało się jednak, że nawet o nas
se precisa saber o quanto o grupo é valorizado nie pamiętano. Mieszkańcy Sao
Mateus muszą zdać sobie sprawę
fora da cidade. Reconhecer o quanto ele faz bem z tego, jak zespół „Karolinka” jest
Drogami tradycji

O vice-campeonato teve gosto de vitória para o Karolinka. Arquivo: Grupo Karolinka

Drugie miejsce dało przedsmak zwycięstwa dla zespołu „Karolinka”. Archiwum: Zespół „Karolinka”
79

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Fichas de avaliação dos jurados destacam a boa apresentação do Karolinka. Arquivo: Gru-
po Karolinka

Oceny jurorów podkreślają dobry występ zespołu„Karolinka”. Archiwum: Zespół „Karolinka”


80 à comunidade e pode fazer bem aos seus filhos”, doceniany przez innych. Przyznać,
jak dużo dobra świadczy on
avalia Mathias, presidente do Karolinka no ano wspólnocie i może przynieść ich
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dzieciom”, ocenia Mathias, prezes


de 2015. zespołu „Karolinka” w 2015 roku.
A coreografia que garantiu o vice-cam- Choreografia, która
zagwarantowała zespołowi
peonato foi o último trabalho de Luis Gustavo drugie miejsce na festiwalu,
Guarize no Karolinka. Apesar de não poder estar była ostatnim dziełem Luisa
Gustavo Guarize w „Karolince”.
sempre ao lado do grupo, a conquista e sua parti- Pomimo tego, że nie zawsze
mógł towarzyszyć zespołowi,
cipação no Karolinka ainda enchem de orgulho o praca i osiągnięcia grupy dalej
coreógrafo: “Me senti valorizado por ver o empe- przepełniają choreografa dumą:
„Czułem, że moja praca była
nho dessa rapaziada repetindo pela centésima vez doceniana, kiedy widziałem, z
a mesma combinação de passos pra ficar a meu jakim zaangażowaniem ci młodzi
ludzie po raz setny powtarzali
gosto e pra não esquecerem dali a duas semanas. ten sam układ kroków, żeby
wyszło tak, jak ja tego od nich
Foi superenriquecedor. Trabalhei com outros gru- oczekiwałem i żeby nie zapomnieli
pos, maiores e teoricamente melhor estruturados, go w ciągu dwóch tygodni. Było
to bardzo cenne doświadczenie.
mas a organização do Karolinka é invejável”. Pracowałem już z innymi
Com a saída de Guarize, o espaço da coreo- zespołami, większymi i mogłoby
się wydawać o lepszej strukturze,
grafia era deixado para uma prata da casa. Desde lecz organizacja „Karolinki” jest
godna pozazdroszczenia”.
1999 no grupo, havia anos, Rafael Lima, o novo
coreógrafo, colaborava com os profissionais no

Coreógrafo Luis
Gustavo Guari-
ze e sua esposa,
após apresentação
do Mazowsze, na
Polônia. Arquivo
pessoal: Luis Gus-
tavo Guarize

Choreograf Luiz
Drogami tradycji

Gustavo Guarize i
jego żona po występie
zespołu „Mazowsze”
w Polsce. Prywatne
zbiory: Luiz Gustavo
Guarize
comando dos ensaios e supria os períodos de crise. Z odejściem Guarize,
81
miejsce choreografa zajął jeden
A carga de aprendizado adquirida levou o Grupo z członków zespołu. Od 1999

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


w zespole, Rafael Lima, nowy
Karolinka a apostar em Rafael para dar sequência choreograf od lat współpracował
à evolução das danças. Por meio do Consulado z instruktorami podczas prób
lub zastępował ich w czasach
Geral da Polônia no Brasil, em 2008, o então dan- kryzysu. Doświadczenie, jakie
çarino realizou um curso na Universidade Maria dzięki temu nabył, sprowokowało
zespół „Karolinka” do inwestycji
Curie-Sklodowska, em Lublin, para instrutores de w dalszą edukację Rafaela w
dziecinie tańca. Za pośrednictwem
grupo folclórico. “Foram 30 dias, manhã, tarde e Generalnego Konsulatu RP w
noite. Era voltado para a dança, o canto, a con- Brazylii, w 2008 roku, wtedy
jeszcze jako tancerz, uczestniczył
cepção coreográfica, além de algumas aulas sobre w kursie dla instruktorów
história e etnografia”, explica Rafael. grup folklorystycznych na
Uniwersytecie Marii Curie-
Cinco anos depois, em 2013, o grupo entrou Skłodowskiej w Lublinie. „Kurs
trwał 30 dni, a zajęcia odbywały
em um período de diversificação e ampliação das się rano, po południu i wieczorem.
atividades – aquilo que muitos de seus criadores, Skupiał się na tańcu, śpiewie,
koncepcji choreograficznej, lecz
lá em 1992, sonhavam que o Karolinka, um dia, były też zajęcia dotyczące historii i
poderia contemplar. etnografii”, wyjaśnia Rafael.
Pięć lat później, w 2013 roku,
rozpoczął się w zespole okres
ekspansji i dywersyfikacji jego
działalności – wielu z twórców
zespołu już w 1992 roku marzyło,
że „Karolinka” pewnego dnia
pójdzie tym torem.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Após o vice-campeonato em 2011,


Rafael Lima assumiu como coreó-
grafo do Karolinka. Arquivo: Grupo
Karolinka

Po festiwalu w Joinville w 2011 roku, kiedy


„Karolinka” zajęła drugie miejsce, Rafael
Lima objął stanowisko choreografa zespołu
„Karolinka”. Archiwum: Zespół „Karolinka”
82
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Apresentações WYSTĘPY
I FESTIWALE
e festivais
Zespół „Karolinka” powstał
O Karolinka nasceu como um grupo fol- jako grupa folklorystyczna
clórico voltado para a comunidade da região de nakierowana na lokalną
wspólnotę, Sao Mateus do
São Mateus do Sul. Porém, a estrutura disponível Sul i okolice. Jednak warunki,
para essa representação nem sempre foi adequa- jakie tu zastał, nie zawsze były
odpowiednie. Z czasem styl
da. Com o tempo, o perfil das exibições mudou e występów się zmienił, a zespół
zaczął coraz częściej występować
o grupo começou a se apresentar com maior fre- poza swoim rodzinnym miastem.
quência fora de sua cidade natal. Do 1998 roku grupa
wystąpiła w następujących
miastach: Antonio Olinto,
Araucaria, Castro, Cruz Machado,
Drogami tradycji

Saudação com pão e sal, na comunidade Jesuíno Marcondes, em Prudentópolis, 2013. Ar-
quivo: Grupo Karolinka

Powitanie chlebem i solą w miejscowości Jesuino Marcondes w Prudentópolis 2013. Archiwum: Zespół
„Karolinka”
Até 1998, o grupo já havia se apresentado Curitiba, Francisco Beltrão,
83
Irati, Lapa, Laranjeiras do Sul,
nas seguintes cidades: Antônio Olinto, Araucá- Mariópolis, Palmeira, Paula Freitas,

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


São João do Triunfo i União da
ria, Castro, Cruz Machado, Curitiba, Francisco Vitória w stanie Parana i São
Beltrão, Irati, Lapa, Laranjeiras do Sul, Mariópo- Francisco do Sul w stanie Santa
Catarina.
lis, Palmeira, Paula Freitas, São João do Triunfo Z czasem poziom artystyczny
e União da Vitória, no Paraná, e São Francisco do występów znacznie się podniósł,
wymagania się zmieniły, a nawet
Sul, em Santa Catarina. przygotowanie fryzury i makijażu
potrzebowało odpowiedniej
Com o tempo, o nível técnico das apresen- ku temu przestrzeni. Zazwyczaj
tações cresceu, as exigências mudaram e mesmo organizatorzy imprez nie
przejmowali się takimi sprawami, a
os cuidados com a maquiagem e o cabelo preci- „Karolinka” musiała wychodzić ze
saram de um espaço dedicado ao seu preparo. swoimi własnymi rozwiązaniami.
Tak właśnie było z przenośną
Ainda que os organizadores dos eventos não se garderobą, której używano w
latach 2003-2008. „Zamówiliśmy
preocupassem com isso, o Karolinka improvisava rozkładany, metalowy stelaż.
as suas próprias soluções. Foi assim com o cama- Używaliśmy autobusu jako
podpory, rozkładaliśmy stelaż,
rim móvel, utilizado entre 2003 e 2008. “A gente na ziemi kładliśmy plandekę
mandou fazer uma estrutura de ferro de encaixe. i przykrywaliśmy wszystko
czerwonym materiałem. Wtedy
Usávamos o ônibus como parede, montávamos a otwieraliśmy bagażnik autobusu,
wystawialiśmy wszystko na

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Estrutura de ferro de encaixe era utilizada na lateral do ônibus como um camarim improvi-
sado. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Żelazny stelaż zamontowany z boku autobusu jako prowizoryczna garderoba. Prywatne zbiory: Irio Janoski
84 estrutura, colocávamos um tecido vermelho sobre zewnątrz i tam się przebieraliśmy.
Po jednej stronie znajdowała
ela e, embaixo, uma lona. Assim, a gente abria o się grupa dorosłych, po drugiej
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

przebierały się dzieci”, wyjaśnia


porta-malas do ônibus, espalhava o material no Irio.
chão e se arrumava ali. De um lado ficava o infan- W 2005 roku zespół
wystąpił na Festiwalu Narodów,
til, do outro lado o adulto”, explica Irio. w północnej części stanu Parana.
Em 2005, o grupo se apresentou na Festa „Wpadliśmy na szalony pomysł,
żeby zabrać dzieci do Cambe.
das Nações, no Norte do Estado do Paraná. “Fi- Myśleliśmy, że uda nam się wrócić
tego samego dnia. Występy
zemos a loucura de levar as crianças para Cambé. odbywały się wieczorem, w
Achávamos que dava para ir e voltar no mesmo Concha Acustica, na miejscowej
scenie. Był to pierwszy i jedyny
dia. A apresentação era à noite, na Concha Acústi- raz, kiedy pojechaliśmy na północ
ca. Foi a primeira e única vez que fomos pro Norte stanu Parana”, opowiada Irio.
Do Foz do Iguacu „Karolinka”
do Paraná”, conta Irio. została zaproszona, żeby wziąć
udział w paradzie 7 września
Em Foz do Iguaçu, o Karolinka foi convi- z okazji Święta Niepodległości
dado para participar de um desfile no dia 7 de Brazylii. „Chcieliśmy zatańczyć,
lecz powiedziano nam, że
Setembro. “A gente queria dançar, mas nos disse- mieliśmy tylko paradować.
ram que era só para desfilar. A gente queria fazer Chcieliśmy zrobić coś więcej,
przedstawić jakiś krok taneczny.
alguma coisa, apresentar um passo de dança. Ir Przyjechaliśmy z Sao Mateus
tylko po to, żeby się przejść?”,
de São Mateus até lá só pra passar?”, questiona komentuje Fernado Portes.
Fernando Portes. Apesar da orientação dada pe- Pomimo instrukcji danych nam
Drogami tradycji

Desfile de 7 de Setembro em Foz do Iguaçu. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Parada z okazji Święta Niepodległości w Foz do Iguaçu. Prywatne zbiory: Irio Janoski
los organizadores, o grupo resolveu fazer algo e, przez organizatorów parady,
85
członkowie zespołu postanowili
quando passava em frente às autoridades, core- coś przygotować i kiedy zbliżyli

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


się do miejsca, gdzie znajdowały
ografou um passo da dança Krakowiak para rece- się władze miejskie, przeszli
ber os aplausos. Por intermédio do presidente da krokiem tańca krakowiak i
otrzymali gromkie brawa. Za
Itaipu Binacional, Jorge Samek, o grupo também pośrednictwem prezesa Itaipu
se apresentou em uma festa de aniversário na ci- Binacional, Jorge Samek, zespół
wystąpił także w czasie obchodów
dade. jubileuszowych miasta.
Udział w XII
A participação no 12º Festival Folclóri- Międzynarodowym Festiwalu
co Internacional (Festfolk), em Blumenau, Santa Folklorystycznym (Festfolk) w
Blumenau, Santa Catarina, w
Catarina, em 2011, é outro evento lembrado pe- 2011 roku także zapadł w pamięci
los integrantes. Junto com o Karolinka, 15 grupos członków zespołu „Karolinka”.
Razem z „Karolinką” w parku
folclóricos de várias regiões do Brasil e também w Vila Germanika wystąpiło
tam również 15 innych grup
de países como Argentina, Colômbia, Equador e folklorystycznych z wielu
Venezuela se apresentaram no Parque Vila Ger- regionów Brazylii, lecz także z
zagranicy, z krajów takich, jak:
mânica. Argentyna, Kolumbia, Ekwador i
Wenezuela.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Apresentação em uma praça de Blumenau, durante a Festfolk de 2011. Arquivo: Grupo


Karolinka

Występy na placu w Blumenau, w czasie festiwalu Festfolk w 2011 roku. Archiwum: Zespół „Karolinka”
86 No Rio Grande do Sul, a cidade de Guarani W Rio Grande do Sul,
w miejscowości Guarani das
das Missões possui colonização polonesa e realiza Missoes, także skolonizowanej
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

przez polskich imigrantów,


a Polfest, onde o grupo se apresentou também em organizowany jest Polfest, a w
2011. O contato com o município se consolidou 2011 roku wystąpił tam także
Zespół „Karolinka”. Kontakt
quando, em 2015, o Karolinka foi convidado para z gminą zacieśnił się jeszcze
participar da 24ª Romaria Internacional de Częs- bardziej, gdy w 2015 roku Zespół
„Karolinka” został zaproszony do
tochowa. O grupo apresentou cinco danças, entre udziału w XXIV Międzynarodowej
Pielgrzymce Częstochowskiej.
nacionais e regionais. O evento contou também Zespół zaprezentował pięć tańców,
com a primeira grande apresentação do Chór Ka- narodowych i regionalnych. W
czasie uroczystości zaśpiewał
rolinka, coral que integra o projeto “Tradição em także Chór „Karolinka”, powstały
Movimento”. w ramach projektu „Tradicao em
Movimento”.
Já com repercussão nacional, inesquecível Znany i podziwiany w
obrębie ojczyzny, zespół pamięta
foi a primeira apresentação fora do país. No início dobrze swój pierwszy występ
de 2013, o grupo foi convidado para participar do zagraniczny. Na początku 2013
Drogami tradycji

Guarani das Missões, em 2011. Arquivo: Grupo Karolinka

Guarani das Missoes w 2011. Archiwum: Zespół „Karolinka”


87

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Em Campo Viera, na Argentina, o Karolinka se apresentou pela primeira vez fora do Brasil.
Arquivo: Grupo Karolinka

W Campo Viera w Argentynie „Karolinka” wystąpiła po raz pierwszy poza granicami Brazylii. Archiwum: Zespół
„Karolinka”

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Joceliane (centro) e Iris (à direita) foram eleitas Rainha e 2ª Princesa, respectivamente, em


Indaial. Arquivo: Grupo Karolinka

Joceliane (w środku) i Iris (z prawej) otrzymały miano królowej i drugiej księżniczki w Indaial. Archiwum: Zespół
„Karolinka”
88
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO
Drogami tradycji

Apesar de se apresentar com menor frequência em São Mateus do Sul, o Karolinka mantém
exibições em festas tradicionais da cidade. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Chociaż obecnie zespół występuje rzadziej w São Mateus do Sul, „Karolinka” nadal jest obecna w mieście przy
okazji tradycyjnych imprez. Prywatne zbiory: Irio Janoski
Festival Internacional do Mercosul, na cidade de roku zespół został zaproszony
89
do udziału w międzynarodowym
Campo Viera, na Argentina. Apesar dos proble- Festiwalu Mercosul, w mieście

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Campo Viera, w Argentynie.
mas durante a viagem, como as três horas em que Pomimo problemów podczas
o grupo ficou parado na aduana e a chuva, que podróży, kiedy przez trzy godziny
w deszczu przetrzymano tancerzy
fez o local da apresentação ser alterado, o inter- na granicy, co spowodowało, że
câmbio com o país vizinho foi uma grande expe- organizatorzy festiwalu musieli
pozmieniać miejsca występów, to
riência. “O grupo que dividiu o palco com a gente jednak spotkanie z sąsiadami było
bardzo cennym doświadczeniem.
na Argentina esteve na Polfest, em Guarani das „Zespół, który wystąpił z nami na
Missões. Tem muito folclore polonês na Argenti- scenie w Argentynie, był także na
Festiwalu Polfest, w Guarani das
na, mais do que no Brasil até”, conta Irio. Missoes. W Argentynie jest bardzo
Em agosto de 2014, em Indaial, Santa Ca- dużo polskiego folkloru, chyba
nawet więcej, niż w Brazylii”,
tarina, o Karolinka apresentou três danças na 5ª opowiada Irio.
W sierpniu 2014 roku w
Mostra de Folclore Polonês e 1ª Mostra de Danças Indaial, w stanie Santa Catarina,
Eslavas do Sul do País. Na ocasião, duas de suas Zespół „Karolinka” zaprezentował
trzy tańce na V Przeglądzie
integrantes participaram do concurso de “Rainha Polskiego Folkloru oraz na I

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Grupo infantil do Karolinka participou de várias edições do Festival de Folclore Polonês


Infantil e Juvenil, organizado pelo Consulado. Arquivo pessoal: Irio Janoski

Dziecięcy zespół „Karolinka” uczestniczył w wielu edycjach Festiwalu Folkloru Polskiego dla dzieci i młodzieży,
organizowanego przez konsulat. Prywatne zbiory: Irio Janoski
90 do Folclore Polonês”. Joceliane Vaçosnik foi eleita Przeglądzie Tańca Słowiańskiego
południa kraju. Przy tej okazji dwie
Rainha, e Iris Janoski, 2ª Princesa. tancerki „Karolinki” wzięły udział
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

w konkursie na „Królową Polskiego


Durante várias edições, o Karolinka parti- Folkloru”. Wybór królowej padł
cipou dos Festivais de Dança e Cultura Polonesa na Joceliane Vaçosnik, Iris Janoski
została drugą księżniczką.
da Colônia Murici, em São José dos Pinhais. Reu- Zespół „Karolinka”
niam-se, nos eventos, grupos folclóricos parana- uczestniczył także w wielu
edycjach Festiwalu Tańca i Kultury
enses e catarinenses. O grupo tinha presença con- Polskiej w Colonii Murici, w Sao
Jose dos Pinhais. Na festiwal
Drogami tradycji

O Karolinka subiu ao palco do Teatro Guaíra em 2015 para se apresentar junto com o Grupo
Junak, em Curitiba. Arquivo pessoal: Irio Janoski

„Karolinka” wystąpiła u boku zespołu „Junak” z Kurytyby na scenie Teatru Guaira w 2015 roku. Prywatne zbiory:
Irio Janoski
firmada para se apresentar junto a grupos como zjeżdżały się zespoły ludowe ze
91
stanów Parana i Santa Catarina.
Junak, Wisła e Wawel até 2008, quando ocorreu a Zespół zaplanował już swoje

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


uczestnictwo w festiwalu u boku
última edição. takich zespołów, jak „Junak”,
O grupo infantil do Karolinka possui, em „Wisła” czy „Wawel” do roku 2008,
kiedy doszło do ostatniej edycji
sua história, participações relevantes em todas festiwalu.
as edições do Festival Infanto-Juvenil de Folclo- Ważnym wydarzeniem w
karierze dziecięcego zespołu
re Polonês, organizado pelo Consulado Geral da „Karolinka” było uczestnictwo we
wszystkich edycjach Festiwalu
Polônia no Brasil, em Curitiba, com exceção da de Folkloru Polskiego dla dzieci
2009. Em 2007, o grupo infantil conquistou o se- i młodzieży, organizowanego
przez Generalny Konsulat RP w
gundo lugar no festival e, em 2011, o terceiro. Kurytybie, z wyjątkiem jednej w
O Teatro Guaíra, em Curitiba, também re- 2009 roku. W 2007 roku zespół
dziecięcy zdobył drugie miejsce na
cebeu em seu palco o Karolinka. O Grupo Junak festiwalu, a w 2011, trzecie.
Teatr Guaira w Kurytybie
convidou o grupo de danças de São Mateus do Sul także przyjął na swojej scenie
em três oportunidades para, juntos, apresentarem zespół „Karolinka”. Zespół
„Junak” zaprosił trzykrotnie grupę
a dança folclórica polonesa no Festival das Etnias, taneczną z Sao Mateus do Sul,
organizado pela Associação Inter-Étnica do Para- żeby razem zaprezentować polski
taniec ludowy na Festiwalu Grup
ná (Aintepar). Etnicznych, organizowanym przez
Stowarzyszenie Inter-Ethnic w
Desde a sua criação, o Grupo Karolinka stanie Parana (Aintepar).
também participa da recepção de personalidades Od momentu powstania
grupa „Karolinka” uczestniczy
e autoridades em São Mateus do Sul, muitas delas w ceremoniach powitalnych
ligadas à Polônia, como embaixadores, cônsules, osobistości i władz,
odwiedzających São Mateus do
ministros, religiosos, professores e empresários. Sul, wielu z nich związanych
z Polską, jak ambasadorów,
Além disso, recepcionou autoridades brasileiras, konsulów, ministrów,
como em 2006, com a visita do então presidente przedstawicieli władz kościelnych,
profesorów i przedsiębiorców.
Luís Inácio Lula da Silva à Refinaria Presidente Ponadto witała brazylijskie władze,
Getúlio Vargas, em Araucária. jak w 2006 roku, przy okazji wizyty

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


ówczesnego prezydenta Brazylii,
Luis Inacio Lula da Silva w Rafinerii
im. Presidente Getúlio Vargas w
1ª Mostra de Folclore Polonês em Araucarii.
São Mateus do Sul
I PRZEGLĄD POLSKIEGO
FOLKLORU W SAO
Por ocasião do seu aniversário de 18 anos, MATEUS DO SUL

em 2010, o Karolinka promoveu a 1ª Mostra de Z okazji swego 18 jubileuszu


w 2010 roku „Karolinka”
Folclore Polonês, realizada no dia 6 de março da- zorganizowała I Przegląd Polskiego
quele ano, no Salão Paroquial da Igreja Matriz Folkloru, który odbył się 6 marca
tego roku, w sali parafialnej
São Mateus. O objetivo era proporcionar aos mo- Głównego Kościoła Sao Mateus.
radores de São Mateus do Sul a oportunidade de Celem przeglądu było stworzenie
mieszkańcom miasta okazji, by
assistirem a apresentações de grupos de outras zobaczyli występy zespołów z
innych miast i docenili wartość
polskiego tańca ludowego.
92 cidades, valorizando ainda mais a dança folclóri- W wydarzeniu wzięły udział,
oprócz 50 tancerzy zespołu
ca polonesa. „Karolinka”, trzy inne zespoły:
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

zespół „Piaskowa” z Indaial w


O evento contou com a participação de mais Santa Catarina, i dwie grupy ze
de 50 bailarinos do Karolinka, além de outros três stanu Parana, zespół „Wawel”
z Colonii Murici z Sao Jose dos
grupos: o catarinense Piaskowa, de Indaial, e os Pinhais oraz zespół „Kraków” z Rio
paranaenses Wawel, da Colônia Murici, de São Claro do Sul.
Miesiąc, który poprzedzał
José dos Pinhais, e Kraków, de Rio Claro do Sul. wydarzenie, był czasem wielkich
obaw. Zaczęto sprzedaż biletów
O mês que antecedeu o evento foi de muita wstępu ze sporym wyprzedzeniem
apreensão. Os ingressos seriam vendidos anteci- w cenie 5 reali. Tydzień przed
występami sprzedaż nie
padamente ao custo de R$ 5,00. A uma semana przedstawiała się tak, jak by
do evento, no entanto, as vendas não estavam de tego oczekiwano. Koniec końców
jednak, Sao Mateus do Sul miło
acordo com o esperado. Porém, São Mateus do zaskoczyło zespół.
Pochłonięci
Sul surpreendeu positivamente. przygotowaniami, takimi, jak
Absortos pelos preparativos, que incluíam robienie makijażu, układanie
fryzury i wkładanie strojów,
maquiagem, arrumação do cabelo e colocação dos tancerze wyszli na scenę, nie
trajes, os dançarinos subiram ao palco sem saber wiedząc, co ich tam czekało.
Tańcem otwierającym przegląd
ao certo o que os aguardava. Então, eles abriram był polonez. „Kiedy kurtyna
się podniosła przy pierwszym
a mostra dançando um Polonez. “Quando as corti- występie, zobaczyliśmy, że sala
nas do palco se abriram para a primeira apresen- była wypełniona po brzegi.
Kiedy taniec dobiegł końca,
tação, olhamos o salão e ele estava lotado. Quan- publiczność na stojąco biła nam
do a dança acabou, o público aplaudiu de pé! Eu brawo! Do dzisiaj się wzruszam na
wspomnienie tego wieczoru, nigdy
me emociono até hoje ao lembrar, nunca tínhamos wcześniej nie doświadczyliśmy
czegoś takiego w Sao Mateus”,
visto isso em São Mateus”, destaca Iris. podkreśla Iris.
Drogami tradycji

Grupo infantil do Karolinka se apresenta no palco do Salão Paroquial da Igreja Matriz São
Mateus. Arquivo: Grupo Karolinka

Występ dziecięcego zespołu „Karolinka” w Sali Parafialnej Głównego Kościoła Sao Mateus. Archiwum: Grupa
„Karolinka”
Foram aproximadamente 600 pessoas que Około 600 osób wzięło udział
93
w przeglądzie. Pierwsza edycja
prestigiaram o evento. O sucesso dessa primei- imprezy odniosła wielki sukces,

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


zrodziło się więc pragnienie,
ra edição trouxe para a organização o desejo de by organizować taki przegląd
realizar a mostra a cada dois anos. No entanto, a regularnie, co dwa lata. Jednakże
uwaga, jaką zespół poświęcił
concentração do grupo para o festival de Joinville Festiwalowi w Joinville w 2011, a
de 2011 e, posteriormente, a ampliação das ativi- następnie poszerzenie działalności
zespołu o inne obszary działania,
dades para outras áreas de atuação alteraram os sprawiły, że tymczasowo
zaniechano tych planów.
planos temporariamente.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Grupo adulto do Karolinka, no palco, foi surpreendido por um grande público no evento.
Arquivo: Grupo Karolinka

Zespół „Karolinka” na scenie został zaskoczony licznie zgromadzoną publicznością podczas imprezy. Archiwum:
Zespół „Karolinka”
94
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Os trajes STROJE

Acompanhando o desenvolvimento e o Wzrostowi i dojrzewaniu


zespołu „Karolinka”, towarzyszyła
amadurecimento do grupo, os trajes do Karolinka także poprawa stanu garderoby
também tiveram incremento – tanto em quanti- – dotyczyło to zarówno ilości, jak
i jakości posiadanych strojów.
dade quanto em qualidade. O aprimoramento do Bogata kolekcja obrazowała
różnorodność polskiego folkloru.
acervo contribuiu para torná-lo representativo da Ze względu na swoje bogactwo
diversidade do folclore polonês. Devido à sua ri- i różnorodność, polskie stroje są
jednymi z najpiękniejszych na
queza e variedade, os trajes poloneses estão entre świecie – każdy z 60 regionów
os mais bonitos do mundo – há vestimentas es- folklorystycznych Polski posiada
reprezentacyjny strój. Dlatego też
pecíficas para representar cada uma das 60 regi- wysiłki, by zdobyć środki na zakup
strojów zawsze towarzyszyły
ões folclóricas da Polônia. Por isso, o esforço em historii zespołu „Karolinka”.
conquistar verbas para aquisição de trajes acom- Na pierwszym występie w
1992 roku sami tancerze musieli
panhou a história do Karolinka.
Drogami tradycji

O colorido dos trajes poloneses preenche o guarda-roupas do Grupo Karolinka. Crédito:


Thais Siqueira/Gazeta Informativa

Kolory polskich strojów ludowych wypełniają garderobę zespołu „Karolinka”. Zdjęcie: Thais Siqueira / Gazeta
Informativa
Na apresentação de estreia, em 1992, os zaimprowizować swoje stroje.
95
„Pierwszy występ wykonałam w
próprios dançarinos tiveram que confeccionar spódnicy, używanej na próbach

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


i białej bluzce. Mężczyźni mieli
suas roupas de maneira improvisada. “A primei- jeszcze czerwoną wstążeczkę”,
ra apresentação foi com a saia de ensaio e uma wspomina Maria Ivani Cordeiro da
Silva, jedna z tancerek pierwszego
camisa branca. Os homens usavam uma fitinha pokolenia zespołu. Ich strój był
vermelha”, relembra Maria Ivani Cordeiro da Sil- jednak uważany za wystarczający
w tamtym czasie, nawet wart
va, uma das dançarinas da primeira geração do wzmianki w czasie posiedzenia
zarządu Braspol w czerwcu
grupo. As vestimentas, no entanto, eram conside- tego samego roku, zgodnie z
radas satisfatórias para a época, valendo menção zapisem w księdze protokołów:
„Podsumowując, ogólne wrażenie
em reunião da diretoria da Braspol em junho do było bardzo dobre i nikt nie
mesmo ano, conforme registro em livro ata: “A zauważył, że był to rezultat
improwizacji”15.
conclusão geral foi de que, mesmo assim, o visual Pierwsze uszyte stroje miały
reprezentować region lubelski.
foi muito bom, sem que ninguém tenha percebido Później, dzięki wsparciu Braspolu,
que se tratava de um improviso”15. w Kurytybie zakupiono materiały
i uszyto nowe stroje dla zespołu.
Os primeiros trajes confeccionados repre- W planach było uszycie stroju
sentavam Lublin. Mais tarde, com apoio da Bras- cieszyńskiego i rzeszowskiego,
jednakże ograniczony budżet
pol, foram adquiridos tecidos em Curitiba para a wymagał kreatywności, żeby
spełnić oczekiwania zespołu. Tak
confecção de novas vestimentas. A ideia era con- właśnie pojawił się pomysł, żeby
feccionar trajes de Cieszyn e de Rzeszów, no entan- uszyć dwustronną spódnicę, która
mogła być użyta w trakcie tańca
to, o orçamento limitado exigiu criatividade para obu regionów. Z jednaj strony
suprir as necessidades do grupo. Foi então que spódnicy był szeroki pas przy
brzegu, który miał reprezentować
surgiu a ideia de fazer uma saia frente e verso, region cieszyński; z drugiej strony,
cztery węższe paski używane
que pudesse ser utilizada para as danças das duas były w stroju rzeszowskim. W
regiões. De um lado, uma fita larga na barra da skład stroju damskiego wchodziła

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Karolinka com os primeiros trajes de Lublin. Arquivo: Braspol / Crédito: Julia Roehrig

„Karolinka” w pierwszych strojach lubelskich. Archiwum: Braspol / Zdjęcie: Julia Roehrig


96 saia representava Cieszyn; de outro, quatro fitas także biała bluzka z koronkowymi
mankietami, białe fartuchy i
mais finas eram usadas no traje de Rzeszów. Os kolorowe kamizelki. Na stroje
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

męskie składały się niebieskie


trajes femininos eram compostos ainda por cami- spodnie i kamizelki, biała koszula,
sa branca com rendas nas mangas, aventais bran- pas i słomiany kapelusz.
Pomimo dużego wysiłku
cos ou coloridos e coletes. Já os trajes masculinos włożonego w uszycie strojów
eram formados por calças e coletes azuis, camisa w Sao Mateus do Sul, efekt był
daleki od oryginału. Według
branca, cinto e chapéu de palha. Evaldo Drabeskiego, ówczesnego
prezesa Braspolu, w tym okresie
Apesar do esforço, o resultado dos trajes zdobycie funduszy na ten cel było
confeccionados em São Mateus do Sul ainda não bardzo trudne. Dlatego też przez
długi okres zespół występował w
se assemelhava aos originais. De acordo com Eval- strojach, które tylko przypominały
do Drabeski, então presidente da Braspol, conse- ludowe.
Jednakże w 1997 roku, kiedy
guir verbas para essa finalidade era algo difícil. Evaldo pojechał do Krakowa
na udoskonalający kurs języka
Por isso, por muito tempo, o grupo se apresentou polskiego, miał możliwość
com trajes que se assemelhavam ao folclórico. przywiezienia ze sobą pierwszych
oryginalnych strojów dla zespołu.
No entanto, em 1997, Evaldo foi a Cracó- „Udało mi się zdobyć dwa
via fazer um curso de aperfeiçoamento de língua zestawy strojów krakowskich od
Wspólnoty Polskiej16 i kupiliśmy
polonesa e teve a oportunidade de trazer os pri- kolejne dwa prosto od producenta,
Drogami tradycji

Traje frente e verso. À esquerda, a vestimenta representava Rzeszów. À direita, o mesmo


traje era utilizado para representar Cieszyn. Crédito: Julia Roehrig / Arquivo: Braspol

Dwustronne stroje. Po lewej, strój regionu Rzeszowa. Po prawej, ten sam strój reprezentował Cieszyn. Zdjęcie:
Julia Roehrig / Archiwum: Braspol
meiros trajes originais para o grupo. “Consegui gdy dowiedziałem się, gdzie
97
się mieścił. Było bardzo trudno
dois pares de trajes da região de Cracóvia com a przewieźć stroje, gdyż zajmowały

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


bardzo dużo miejsca. Materiały
Wspólnota Polska16 e compramos mais dois direto z kursu wysłałem pocztą, a
da fábrica, que descobri onde era. Foi uma dificul- stroje przewiozłem w dużej
walizce, z którą przyjechałem”,
dade para trazer, porque o volume era grande. O wspomina Evaldo. Nowe stroje
que eu tinha de material despachei pelo correio e wywołały ogromną radość wśród
członków zespołu i podniosły
trouxe os trajes dentro de uma mala grande que ich poczucie wartości oraz dumę
z reprezentowania polskiego
eu tinha”, lembra Evaldo. As novas vestimentas folkloru: „Byliśmy przeszczęśliwi.
foram recebidas com euforia pelos integrantes, Ożywiło to cały zespół”, pamięta
Dagmara.
que tiveram a autoestima elevada, sentindo mais Stroje przywiezione z
orgulho de representar o folclore polonês“. A gen- Polski używane były w trakcie
tańca krakowiak i Lajkonik.
te se sentia o máximo. Mexeu com a animação do Pozostałe używane były w
innych momentach podczas
grupo”, relembra Dagmara. przedstawienia. „Zawsze
Os trajes vindos da Polônia eram usados staraliśmy się zatańczyć więcej niż
tylko jeden taniec. Strój krakowski,
para as danças Krakowiak e Lajkonik. Os demais który był ściśle związany ze swoim
eram usados quase como um coringa, em mais de regionem, nie mógł być używany
w czasie innych choreografii,
um momento da apresentação. “A gente aprovei- pozostałe stroje, jak najbardziej”,
mówi Evaldo.
tava para dançar mais de uma dança. O [traje] de Kilka lat później przyszła
Cracóvia, que era mais bem específico, então não kolej na zespół dziecięcy, żeby
otrzymać swoje pierwsze stroje
dava, mas os outros trajes, sim”, comenta Evaldo. krakowskie. W tym okresie zespoły
Poucos anos depois, foi a vez do grupo in- dziecięcy i dorosłych pracowały
oddzielnie i czuło się pewną
fantil ter o seu primeiro traje de Cracóvia. À épo- rywalizację pomiędzy członkami.
Z Irio, jako koordynatorem,
ca, os grupos infantil e adulto funcionavam de zostały zakupione materiały na
maneira separada, chegando a haver certa riva- uszycie strojów dziecięcych.
„Bardzo dobrze pamiętam, że
lidade entre os dois. Com Irio atuando como co- gdy powiedziałem, że miałem
ordenador, foram adquiridos os tecidos para con- zamiar uszyć stroje krakowskie

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


dla zespołu dziecięcego, ktoś
fecção das roupas infantis. “Eu me lembro muito z grupy dorosłych powiedział,
że chcieliśmy skopiować ich
bem, quando falei que ia fazer o traje de Cracóvia stroje”, komentuje. Dlatego
para o infantil, alguém do adulto falou que nós też Irio postanowił zastąpić
niebieskie kamizelki, zielonymi,
estávamos copiando o traje deles”, comenta. Foi nie wiedząc, że tym sposobem
então que ele decidiu substituir os casacos azuis strój tracił swój regionalny
charakter. To choreograf, Paulo
por verdes, sem saber que esta mudança estaria Scardazan wskazał nam na ten
błąd. W późniejszym okresie
descaracterizando o traje da região. Foi o coreó- kamizelki musiały być poprawione,
grafo Paulo Scardazan quem alertou para o erro. żeby zmieścić się w kryteriach
folklorystycznych.
Mais tarde, os coletes tiveram que ser refeitos para Słaby dostęp do informacji
serem ajustados à referência folclórica. o polskim folklorze był dużą
przeszkodą w pierwszych
O acesso a informações sobre o folclore po- latach istnienia „Karolinki”.
„Popełniliśmy dużo błędów,
lonês era uma grande barreira nos primeiros anos
98 do Karolinka. “A gente errou muito até acertar; żeby w końcu nam się udało; nie
mieliśmy pojęcia, jak powinny
os primeiros trajes, a gente não sabia como era. wyglądać stroje ludowe. Dzisiaj
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Polska jest dużo bliżej Brazylii,


Hoje, a Polônia está mais próxima do Brasil, an- kiedyś była tylko odległym
tes era só um sonho distante”, recorda-se Ozilda marzeniem”, wspomina Ozilda
Drabeski, która pomagała w
Drabeski, que contribuiu para a confecção dos uszyciu pierwszych strojów
primeiros trajes dos grupos adulto e infantil. O dla zespołu dziecięcego i
dorosłych. Pomoc w uzyskaniu
apoio na busca de informações vinha de coreógra- informacji, dotyczących folkloru,
nieśli choreografowie, Urszula,
fos, como Urszula, do contato com o Grupo Junak, zespół „Junak” z Kurytyby,
de Curitiba, que tinha também um centro cultu- gdzie znajdowało się centrum
kulturalne, aż wreszcie materiały
ral, e, por vezes, de materiais trazidos da Polônia przywożone z Polski przez
pelo Consulado Geral da Polônia no Brasil. “Ain- Generalny Konsulat RP w Brazylii.
„Jeszcze przed powstaniem
da antes do Karolinka, o Consulado havia doado zespołu, konsulat podarował
nam lalki w strojach ludowych
bonecas com trajes folclóricos para premiação das na nagrody dla kandydatek na
candidatas à Rainha do Baile do Imigrante. Havia królową Balu Imigranta. Mieliśmy
też kilka kartek pocztowych, z
também alguns cartões postais com desenhos ou rysunkami lub zdjęciami strojów
fotos de trajes de várias regiões... destas imagens poszczególnych regionów… Z
tego próbowaliśmy kopiować
é que se tentava copiar as roupas”, explica Ozilda. stroje”, wyjaśnia Ozilda. Trudno
też było znaleźć tkaniny, które
Conseguir materiais que se assemelhassem aos byłyby podobne do oryginalnych.
originais também sempre foi uma dificuldade. No Przy uszyciu stroju do tańca
„Krakowiak”, podstawowym
traje da dança Krakowiak, o principal empecilho problemem było znalezienie
para a confecção era encontrar o tecido listrado materiału w biało-czerwone paski.
Uszycie strojów zespół
vermelho e branco. “Karolinka” powierzył pracy
lokalnych krawcowych. Jedna z
Para a confecção dos trajes, o Grupo Karo- nich, Francisca Wander, matka
linka contava com a colaboração de costureiras dwóch członków zespołu, miała
żmudne zadanie odtworzenia

Bonecas polonesas e cartões postais serviam como referência para a produção de trajes para
Drogami tradycji

o Grupo Karolinka. Crédito: Larissa Drabeski / Muzeum Etnograficzne Im. Seweryna Ud-
zieli w Krakowe

Lalki w ludowych strojach i kartki pocztowe służyły jako wzór w trakcie szycia strojów dla zespołu „Karolinka”.
Zdjęcie: Larissa Drabeski /Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie
locais. Uma delas, Francisca Wander, mãe de dois haftu bogato zdobionych polskich
99
strojów. „Oni kupowali potrzebne
integrantes do grupo, tinha a árdua tarefa de re- tkaniny, przynosili oryginalne

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


stroje do skopiowania i tak
produzir na costura os ricos trajes poloneses. “Eles pracowałyśmy. Kiedy przywieźli
buscavam o material que precisava, traziam os oryginalne stroje z Polski, trzeba
było dorobić jeszcze kilka par,
originais pra copiar, e assim a gente fazia. Quando które uszyłam”.
veio o original da Polônia, precisava fazer alguns Pomimo trudności,
zaangażowanie i dobrowolna
pares a mais, e aí eu fiz”. praca samych tancerzy umożliwiły
przygotowanie i utrzymanie
Apesar das dificuldades, eram o envolvi- strojów. Bardzo często same
mento e o trabalho voluntário dos próprios dan- tancerki wyszywały stroje, w
których miały wystąpić, jak
çarinos que viabilizavam a confecção e a manu- wspomina Viviane Mazur: „Jedna
tenção dos trajes. Era comum que as meninas rzecz, która zapadła mi w pamięć,
to że same musiałyśmy wyszywać
bordassem os próprios trajes, como recorda Vi- kamizelki od stroju krakowskiego.
My nie miałyśmy pojęcia o
viane Mazur: “Uma coisa que me marcou muito wyszywaniu, o tym, jak trzymać
foi que, os coletes de Cracóvia, nós tivemos que igłę, a musiałyśmy się tym zająć”.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Traje infantil para a dança Krakowiak: ao


invés do colete masculino azul, optou-se
por um verde, o que descaracterizou a refe-
rência folclórica. Arquivo: Braspol
Integrantes do Karolinka exibem trajes Gó-
Dziecięcy strój do tańca „Krakowiak”: zamiast ral. Arquivo: Grupo Karolinka
niebieskiej kamizelki dla chłopców, zdecydowano
się na zielone, przez co strój utracił swój regionalny Członkowie zespołu „Karolinka” w strojach góralskich.
charakter. Archiwum: Braspol Archiwum: Zespół „Karolinka”
100 bordar. A gente nem sabia bordar, pegar numa Chłopcy też mieli pełne
ręce roboty. W choreografii tańca
agulha, e tivemos que fazer”. „Góral”, który pochodził z rejonów
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

podgórskich, trzeba było zrobić


Os meninos também tinham que colocar a drewniane ciupagi. Cleverson
mão na massa. Com a montagem da coreografia opowiada, że kiedy zaczynali pracę
nad nową choreografią, używali
de Góral, que representa os montanheses, foi ne- drewnianych kijów, żeby nauczyć
cessário confeccionar machadinhas de madeira. się kroków, później zastąpili
je ciupagami. „Nie mieliśmy
Cleverson conta que, no início da montagem da szczegółowych informacji.
Postanowiłem po prostu wziąć
coreografia, eles usavam cabos de madeira para siekierę i przeciąłem ją na pół.
ensaiar os passos e que, depois, fizeram as pró- Instruktor Paulo powiedział, że to
się nie nadawało, że ktoś mógłby
prias machadinhas. “A gente era pobre de infor- sobie zrobić tym krzywdę. Przy
mação mesmo. Daí eu fui fazer, peguei um ma- następnej próbie już nam się
udało”.
chado e cortei ao meio. O professor Paulo disse Również z aktywnym
udziałem członków zespołu
que esse não dava, o pessoal ia se machucar. De- powstała pierwsza garderoba
pois, fizemos o certo”. „Karolinki”, zorganizowana w
niewielkiej przybudówce domu
Também com a participação ativa dos dan- ówczesnego prezesa Irio, za jego
çarinos, o primeiro guarda-roupas do Karolinka własną sugestią. Pomieszczenie
o wielkości około 6 m2, zostało
wyłożone płytą pilśniową.
Drogami tradycji

Trajes de Mazur remetem à Era Napoleônica. Arquivo: Grupo Karolinka

Strój do tańca mazur nawiązuje do epoki napoleońskiej. Archiwum: Zespół „Karolinka”


foi organizado sob um pequeno paiol na residên- „Postaraliśmy się o płytę
101
pilśniową, wyłożyliśmy komórkę
cia do presidente Irio, por sugestão dele mesmo. O i tak zostawiliśmy ten grecki

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


podarunek”, żartuje Fernando
espaço de aproximadamente seis metros quadra- Wander, odnosząc się do pracy,
dos foi revestido com compensados de madeira. jaka wiązała się z utrzymaniem
strojów, która spadła na rodzinę
Os integrantes do grupo participaram do mutirão Irio.
para reformar o recinto. “Pedimos compensado, Co wyglądało z początku
na prezent Greka, stało się
revestimos o paiol, e foi aí que começou o presen- cennym prezentem Polaka,
schronieniem, które pomimo
te de grego”, brinca Fernando Wander, referindo- konieczności stałego doglądania,
se à tarefa de manutenção dos trajes que caberia à przepełnia Irio dumą. Dzisiaj
dużo większa garderoba mieści
família de Irio. w sobie wszystkie stroje i trofea,
O que parecia um presente de grego se tor- zdobyte przez zespół „Karolinka”,
a ponadto niewielki warsztat
nou um grande presente de polaco, um refúgio krawiecki, gdzie Irio i jego żona,
Elenyr, naprawiają lub odnawiają
que, apesar da necessidade de cuidado constante, stroje, bez konieczności ich
enche Irio de orgulho. Hoje ampliado, o local abri- przewożenia.
Z czasem, gdy zaczęły
ga todos os trajes e troféus do Karolinka, além de napływać coraz większe dotacje,
uma pequena oficina de corte e costura, onde Irio stało się priorytetem zespołu,
aby, obok pensji choreografa,
e a esposa, Elenyr, fazem a manutenção e a refor- zawsze zabiegać o nowe stroje i
szyć zestawy dla grupy dziecięcej.
ma dos trajes sem precisar transportar as peças. „Wcześniej mieliśmy pół tuzina
À medida que patrocínios maiores começa- niekompletnych strojów.
Dzisiaj mamy bardzo dużo
ram a entrar, a prioridade era, além do pagamento skompletowanych strojów, bardzo
do coreógrafo, sempre a aquisição de novos trajes wiernych oryginałom albo nawet
sprowadzonych z Polski, strojów
e a produção de vestuários para o grupo infantil. wykonanych zgodnie z zasadami,

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Irio e José Carlos Janowski e os trajes de


Irio no espaço onde são armazenados todos Łowicz recebidos da Wspólnota Polska por
os trajes do Karolinka. Crédito: Thais Siquei- meio do Consulado, em 2010. Arquivo: Gru-
ra/Gazeta Informativa po Karolinka

Irio w garderobie, w której trzymane są wszystkie Irio i José Carlos Janowski i stroje łowickie otrzymane
stroje zespołu „Karolinka”. Zdjęcie: Thais Siqueira / od Wspólnoty Polskiej za pośrednictwem konsulatu w
Gazeta Informativa 2010 roku. Archiwum: Zespół „Karolinka”
102 “Antes, a gente tinha meia dúzia de trajes incom- tak, jak powinno być”, podkreśla
choreograf Rafael.
pletos. Hoje, temos muitos trajes completos, bem Poprawność jest
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

gwarantowana przez obecnego


fiéis, se não trajes da Polônia mesmo, trajes feitos dostawcę, Lourivala Araujo,
legitimamente, como tem que ser”, destaca o co- który szyje stroje z materiałów
krajowych, lecz także z
reógrafo Rafael. importowanych z Polski, zgodnie
A legitimidade é garantida pelo atual for- z oryginałami i na podstawie
zdjęć konkretnych detali. „Stroje
necedor, Lourival Araújo, que produz os trajes są wykonane według bardzo
rygorystycznych parametrów.
com materiais nacionais e também importados Trzy krawcowe, które dla mnie
da Polônia, de acordo com originais e fotos de de- szyją, mają duże doświadczenie
w szwach używanych w strojach
talhes específicos. “Os trajes são confeccionados ludowych”, mówi Lourival.
com parâmetros bastante rigorosos. As costurei- Przewozem tych obszernych w
rozmiarach ubiorów z Kurytyby
ras, que são três, têm vasta experiência com costu- do Sao Mateus do Sul zajął
się Jose Carlos Janowski.
ras de trajes típicos”, diz Lourival. Já o transpor- „Straciłem rachubę, ale myślę, że
te das volumosas vestimentas novas de Curitiba przewiozłem tu z Kurytyby, moim
samochodem, z sześć zestawów
para São Mateus do Sul, por várias ocasiões, fica nowych strojów”.
por conta de José Carlos Janowski. “Perdi as con- Pomimo ewolucji w tej
dziedzinie, stroje nadal, w
tas, mas acho que uns seis jogos de trajes novos eu pewnym sensie, były limitem
przy opracowywaniu choreografii
trouxe de Curitiba no meu carro”. innych regionów. Przy znacznej
Drogami tradycji

Casal de dançarinos em trajes de Łowicz, recebidos da Wspólnota Polska em 2010. Crédito:


Julia Roehrig

Para tancerzy w strojach łowickich, otrzymanych od Wspólnoty Polskiej w 2010 roku. Zdjęcie: Julia Roehrig
Mesmo com a evolução das vestimentas do poprawie jakości strojów, zespół
103
zaczął zwracać większą uwagę
grupo, os trajes continuam sendo, de certa forma, na zgodność z tradycją. „Żeby

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


opracować choreografię danego
uma limitação para a composição de coreografias regionu, trzeba mieć odpowiedni
de outras regiões. Com o ganho em qualidade dos strój. To nie jest nic złego, lecz coś,
co nadaje kierunek naszej pracy,
trajes, o grupo passou a se preocupar muito mais w końcu reprezentujemy pewną
com a fidelidade. “Para montar uma coreografia kulturę, nie możemy zrobić nic,
co poza nią wykracza”, wyjaśnia
de determinada região, tem que ter o traje espe- Rafael.
Pierwsze stroje, nie tak
cífico. Não é algo ruim, mas algo que norteia o wierne oryginałom, także znalazły
trabalho, afinal, a gente está representando uma swoje przeznaczenie i dalej służą
promowaniu kultury. Luciano
cultura, não pode fazer nada fora daquilo”, argu- Wander, kiedy zaczął pracę z
menta Rafael. Zespołem Folklorystycznym
Kraków w Rio Claro do Sul,
Os trajes mais antigos e não tão próximos przypomniał sobie o zasobach
„Karolinki”, które od jakiegoś
dos originais também têm destino nobre e con- już czasu nie były w użyciu,
tribuem para a promoção da cultura. Luciano jak przykładowo czarne getry
z materiału skóropodobnego,
Wander, ao começar o trabalho com o Grupo Fol- nakładane na buty w grupie
clórico Kraków, de Rio Claro do Sul, lembrou de dziecięcej, żeby przypominały

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Qualidade e fidelidade dos trajes é um pré-requisito para a composição de novas coreogra-


fias. Da esquerda para a direita, trajes infantis para as danças Krakowiak, Góral e Lublin.
Crédito: Daniel Deverecki

Jakość i wierność strojów jest koniecznym warunkiem przy układaniu nowych choreografii. Od lewej do prawej,
stroje dziecięce do tańców krakowiak, góral i lublin. Zdjęcie: Daniel Deverecki
104 materiais do Karolinka que já não eram utilizados, trzewiki. Tym samym sposobem,
kiedy został nabyty nowy strój
como as polainas pretas de material semelhante a lubelski dla zespołu dorosłych,
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

spódnice z poprzednich strojów


couro utilizadas sobre os calçados do grupo infan- zostały podarowane zespołowi
til para que estes se assemelhassem a botas. Da „Kraków”. „Znajdą bardzo dobry
użytek”, zapewnia Luciano.
mesma forma, após aquisição de um traje novo da
região de Lublin para o adulto, as saias do traje
anterior foram doadas ao Kraków. “Vai ser bem
aproveitado”, garante Luciano.
Drogami tradycji

Trajes atuais de Lublin e de Rzeszów. Crédito: Julia Roehrig

Aktualne stroje lubelski i rzeszowski. Zdjęcie: Julia Roehrig


105

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


As danças nacionais POLSKIE TAŃCE
polonesas NARODOWE

Polonez POLONEZ

Pierwszym tańcem,
A primeira dança apresentada pelo Karo- zaprezentowanym przez
linka, em 1992, é uma das cinco danças nacionais „Karolinkę” w 1992 roku,
był jeden z pięciu polskich
polonesas. A elegante coreografia do Polonez17 é tańców narodowych. Dostojna
choreografia poloneza17
representada por casais que dançam em torno do przedstawiona została przez
salão ao som da música em compasso ternário e sześć par, tańczących wokół sali
tanecznej przy dźwięku muzyki
tempo moderado. A dança é utilizada em contex- w metrum ¾ i umiarkowanym
tos formais e durante cerimônias públicas e festas, tempie. Taniec pojawia się w
trakcie publicznych ceremonii i
especialmente em casamentos. uroczystości, szczególnie w czasie
wesela.
Polonez tornou-se conhecida como dança Polonez stał się znany jako
dos nobres, no entanto, suas raízes são popula- taniec szlachty, jego korzenie

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Coreografia de Polonez em trajes da região de Łowicz. Arquivo: Grupo Karolinka

Choreografia poloneza w strojach łowickich. Archiwum: Zespół „Karolinka”


106 res. É derivada do Chodzony (dança caminhada), jednak są ludowe. Wywodzi się z
tańca chodzonego, popularnego
popular no século 18 e conhecida como Pies- w XVIII wieku, znanego jako
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

taniec pieszy lub chmielowy.


zy (pedestre) ou Chmielowy (saltos). Esta última Ten ostatni ma korzenie w
tem raízes nas danças folclóricas de casamento, ludowych tańcach weselnych,
od którego się odłączył, aby
das quais se separou e, em seguida, entrou no następnie wejść do repertuaru
repertório de dança da nobreza. As variantes po- tańców szlacheckich. Warianty
ludowe rozwijały się niezależnie:
pulares se desenvolveram independentemente: chodzony i chmielowy (na wsi), a
świeczkowy (w miastach). Polska
Chodzony e Chmielowy (nas aldeias) e Świeczkowy nazwa tego tańca, polonez, została
(nas cidades). O nome Polonez foi introduzido no wprowadzona w XVII wieku, a jest
to spolszczona forma francuskiego
século 17, derivado do termo francês Polonaise, zwrotu, Polonaise, zastępując go w
substituindo este no século 18. XVIII wieku.
Współczesne interpretacje
As interpretações contemporâneas dos zespołów tanecznych są dalekie
od popularnych źródeł. Taniec
grupos de dança são distantes das origens popu- wymaga prostej postawy
lares. A dança exige postura reta, sem movimento bez poruszania biodrami,
gładkich i dostojnych gestów,
de quadris, gestos suaves e elegantes, cabeça er- uniesionej z dumą głowy.
guida, com orgulho. O homem deve mostrar dig- Mężczyzna musi poruszać się
z godnością i uprzejmą uwagą
nidade e atenção educada com a parceira e com dla partnerki, ale także dla
wszystkich wokół. Kobieta musi
as pessoas ao redor. A mulher deve demonstrar emanować wdziękiem, lecz i
graça e uma certa timidez. Os dançarinos não fi- dozą nieśmiałości. Tancerze
nie są nigdy zwróceni do siebie
cam frente a frente enquanto seguram as mãos. O twarzą, gdy trzymają się za ręce.
passo básico do Polonez é ajustado ao compasso Podstawowym metrum poloneza
jest metrum trójdzielne, w którym
ternário, no qual a primeira batida é acentuada po mierze akcentowanej, na którą
przypada dłuższy krok (z lekko
com um passo mais longo (com uma ligeira flexão ugiętymi kolanami), następują
dos joelhos) e é seguida por dois passos mais cur- dwie miary nieakcentowane,
czyli dwa krótsze kroki w
tos com uma posição mais reta do corpo. wyprostowanej pozycji ciała.
O maior compositor de polonaises na músi- Największym kompozytorem
polonaises w muzyce poważnej
ca clássica foi Fryderyk Chopin. Suas obras para był Fryderyk Chopin. Jego
utwory fortepianowe sprawiły, że
piano tornaram o ritmo da dança o símbolo musi- rytm tańca stał się muzycznym
cal da Polônia. symbolem Polski.

KRAKOWIAK
Krakowiak Krakowiak18 to taniec
pochodzący z regionu Krakowa,
dawnej stolicy Polski, znajdującej
Krakowiak18 é uma dança da região de Cra- się w środkowej części regionu o
cóvia, a antiga capital da Polônia e centro da re- nazwie Małopolska, na południu
kraju. Ponieważ region ten jest
Drogami tradycji

gião chamada Małopolska (Pequena Polônia), ao również znany jako tętniące


Sul do país. Uma vez que a região é conhecida życiem centrum bogatego folkloru,
tradycji historycznych i sztuki,
também como um centro vibrante de rico folclore, klimat ten został zawarty w tańcu.
Z tańcem „Suita Krakowska”
tradições históricas e artes, é esse o clima retrata- zespół „Karolinka” zdobył
do na dança. Com a Suita Krakowska, o Grupo Ka- czwarte miejsce podczas swego
107
pierwszego udziału w konkursie
rolinka alcançou o quarto lugar em sua primeira na Festiwalu Tańca w Joinville w

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


2004 roku.
participação competitiva no Festival de Dança de Taniec sięga XVI i XVII wieku,
Joinville, em 2004. kiedy początkowo powstał na
peryferiach miasta, a potem
A dança remonta aos séculos 16 e 17, quan- dotarł do szlachty. W połowie
do se desenvolveu inicialmente nas periferias da XIX wieku krakowiak stał się
popularnym tańcem towarzyskim
cidade e depois chegou até a nobreza. Em meados w Austrii i we Francji. W paryskich
salonach był traktowany jako
do século 19, o Krakowiak tornou-se uma dança de symbol solidarności z uciśnionym
salão popular na Áustria e na França. Nos salões narodem. Dla Polski był to czas
rozbiorów i nieudanych powstań,
parisienses, era tida como símbolo de solidarieda- których celem było odzyskanie
de à nação oprimida. Para a Polônia, era o momen- niepodległości kraju (1831-1848).
Jednocześnie wkład
to das partilhas e das revoltas malsucedidas em kompozytorów Fryderyka Chopina,
Ignacego Paderewskiego i Karola
busca de retomar sua independência (1831-1848). Szymanowskiego przekształcił
Ao mesmo tempo, a contribuição dos com- tradycyjną piosenkę w szerszą,
a nawet wirtuozowską formę.
positores Fryderyk Chopin, Ignacy Padereweski Dzięki rosnącej wartości
e Karol Szymanowski deu forma mais extensa à artystycznej, krakowiak zdobył
coraz większe znaczenie i
tradicional canção. Como resultado do incremen- stał się tańcem narodowym.
Z momentem przejścia do sal
to artístico, o Krakowiak cresceu em importân- koncertowych, krakowiak stracił
cia e tornou-se uma dança nacional. Com a sua swoją popularność jako taniec

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Integrantes do Karolinka em trajes para dança Krakowiak. Crédito: Julia Roehrig

Członkowie zespołu „Karolinka” w strojach do tańca krakowiak. Zdjęcie: Julia Roehrig


108 mudança para a sala de concertos, o Krakowiak funkcjonalny, zarówno wśród
chłopów, jak i szlachty. Dziś
perdeu sua popularidade como dança funcional przedstawiany jest w formie
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

spektaklu, aby budzić podziw i


entre camponeses ou nobres. Hoje, é apresentada oklaski.
como espetáculo, para ser vista e aplaudida. Szybkie tempo i kolorowe
kostiumy przyczyniają się do
O ritmo rápido e os trajes coloridos con- popularności krakowiaka na
tribuem para a popularidade do Krakowiak nos scenie. Konie są bardzo ważnym
elementem regionu, z którego
palcos. Como cavalos são amados na região de pochodzi taniec, dlatego zawsze
zobaczymy tam znajomy krok
origem da dança, ela sempre apresenta o familiar galopu, poza skokami (hołubiec)
passo de galope, além dos saltos (hołubiec) e do i ślizganym ruchem stóp
(krzesany). Lajkonik – wesoły
movimento de deslizamento dos pés (krzesany). konik krakowski – odnosi się do
O Lajkonik – cavalinho alegre de Krakowiak – re- satyry o zwycięstwie Polaków
nad barbarzyńcami, w której, po
presenta uma sátira sobre a vitória dos poloneses przejęciu koni należących do
wroga, Polacy triumfalnie wjechali
contra os povos bárbaros, em que, após arrebatar do Krakowa i na rynku, w formie
o cavalo do inimigo, entram em Cracóvia exibin- tańca, przechwalali się swoją
zdobyczą.
do seu troféu com danças na praça central.
Drogami tradycji

Casal infantil Dzieci w strojach


exibe traje da re- z rejonu Krakowa.
Zdjęcie: Daniel
gião de Cracóvia. Deverecki
Crédito: Daniel
Deverecki
A indumentária de Cracóvia (strój Strój krakowski jest jednym
109
z ulubionych wśród strojów z
krakowski) é a favorita entre as várias vestimentas różnych regionów Polski i stał

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


się symbolem tradycyjnego
regionais da Polônia e passou a simbolizar o tra- stroju polskiego, zwłaszcza za
je tradicional do país, especialmente no exterior. granicą. Męski strój jest bardzo
charakterystyczny, z pawimi
As roupas dos homens são peculiares, com penas piórami w kapeluszu i metalowymi
de pavão em seus chapéus e cordas de argolas de łańcuchami przy pasie, co ma być
historycznym odniesieniem do
metal nos cintos, uma referência histórica para a odzieży dawnych wojowników, z
długim płaszczem i spodniami w
roupa de um antigo guerreiro, casacos longos e pasy (czerwono-białe). Kobiety
calças listradas (em vermelho e branco). As mu- noszą białe bluzki z długimi
rękawami, kołnierzyki ozdobione
lheres usam camisas brancas com mangas largas koronką, kolorowe, bogato
e colares decorados com rendas, coletes coloridos haftowane kamizelki z cekinami,
sznury korali, kwiaciaste spódnice,
com lantejoulas e ricos bordados, fios de contas częściowo zakryte białym,
koronkowym fartuchem oraz
de coral, saias floridas parcialmente cobertas com wianki z kwiatów i różnokolorowe
aventais de renda branca e coroas de flores com wstążki, wplecione w warkocze.

fitas multicoloridas no cabelo trançado.


MAZUR

Mazur Mazur19 pochodzi z


rejonu Mazowsza i znany był
już w XVI wieku. W XVII wieku
O Mazur19 é originário da região de Mazó- taniec rozpowszechnił się w
całej Polsce. Mazur i mazurek
via no século 16. No século 17, foi dançado em odnoszą się do licznych polskich
aldeias de toda a Polônia. Mazur e Mazurek (pe- tańców ludowych w metrum
¾, które wywodzą się z niziny
queno Mazur) referem-se a uma série de danças mazowieckiej w pobliżu Warszawy.
folclóricas polonesas em compasso ternário com Nazwa tańca pochodzi od nazwy
mieszkańców tych rejonów,
origem nas planícies da região de Mazóvia (Ma- Mazurów.
Tańce, znane za granicą jako
zowsze), nos arredores de Varsóvia. O nome é mazurki, odnoszą się do wielu
uma referência aos moradores da região, chama- różnych typów tańca: mazur

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


czy mazurek (w umiarkowanym
dos de Mazurs. tempie), oberek (najszybszy
As danças, conhecidas no exterior como taniec z całej grupy) oraz
kujawiak (najwolniejszy), ten
Mazurcas, no entanto, compreendem mais de um ostatni pochodzi z sąsiedniego
regionu, Kujaw. Tańce te
tipo: Mazur ou Mazurek (em um ritmo modera- łączy charakterystyczny rytm
do), Oberek (a dança mais rápida desse grupo) e i choreografia o wspólnych
cechach. Wszystkie mają chłopskie
Kujawiak (o mais lento), este último originário do korzenie, ale ze względu na
distrito vizinho de Kujawy. Essas danças são liga- kontakt z mieszczaństwem
i szlachtą, uległy znacznym
das por características rítmicas e coreográficas co- zmianom, zwłaszcza mazur i
kujawiak.
muns. Todas elas são de origem camponesa, mas, W XVII wieku, mazur
devido ao contato com as pessoas da cidade e da rozprzestrzenił się na terenie całej
Polski i zaczął pojawiać się także w
nobreza, passaram por mudanças consideráveis, krajach sąsiednich. Różne wersje
especialmente o Mazur e o Kujawiak. tego tańca można było znaleźć
w repertuarze wsi (tańce ludowe
110 Durante o século 17, o Mazur se propagou typu mazur i mazur szlachecki) i
miasta (mazurek miejski).
pela Polônia e começou a aparecer também nos August II, elektor Saksonii i
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

król Polski (1697-1733), bardzo


países vizinhos. Versões distintas dessa dança po- lubił ten taniec i wprowadził go do
diam ser encontradas no repertório do campo (as niemieckich trybunałów. Po utracie
przez Polskę niepodległości, taniec
danças folclóricas do tipo Mazur e o Mazur da no- stał się modny w najwyższych
breza) e da cidade (Mazurka urbana). kręgach społecznych w Paryżu,
a następnie w Londynie i innych
Augusto II, o Eleitor da Saxônia e Rei da ośrodkach Europy Zachodniej.
W latach 30-tych i 40-tych
Polônia (1697-1733), gostava muito dessa dança XIX wieku, mazurek cieszył się
e a introduziu em tribunais da Alemanha. Após największą popularnością w
salach zachodniej Europy. Wraz
a perda da independência da Polônia, a dança se z krakowiakiem i polonezem,
tornou moda nos mais altos círculos sociais em służył jako znak solidarności z
uciśnionym narodem polskim,
Paris, depois em Londres e em outros centros da a więc w sprawie, której bronili

Os trajes Strój
de Mazur mazurski
zespołu
do Grupo
Drogami tradycji

„Karolinka”.
Karo- Zdjęcie:
linka. Julia
Crédito: Roehrig
Julia
Roehrig
Europa Ocidental. Nas décadas de 1830 e 1840, polscy emigranci w Paryżu i
111
ich arystokratyczni patroni.
a Mazurca apreciou sua maior popularidade nos Paradoksalnie, po rozbiorach

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Polski, mazurek stał się również
salões ocidentais. Juntamente com o Krakowiak e popularny wśród rosyjskiej
o Polonez, serviu como um sinal de solidariedade arystokracji i chłopstwa.
Ważnym faktem w historii
com a nação polonesa oprimida, a causa defendida mazurka jest jego obecność w
por exilados poloneses em Paris e seus patronos polskim hymnie narodowym.
Mazurek Dąbrowskiego
aristocráticos. Paradoxalmente, após as partições powstał w 1797 roku jako Pieśń
Legionów Polskich i śpiewany
da Polônia, a Mazurca também se tornou popular był przez wojska generała Jana
entre a aristocracia e o campesinato russos. Dąbrowskiego. Ci żołnierze służyli
pod wodzą Napoleona podczas
Um fato importante na história da Mazurca podboju Europy z nadzieją na
é a sua aparição no hino nacional polonês. Mazu- odzyskanie niepodległości
Polski. Ten okres historyczny
rek Dąbrowskiego (Mazurca de Dąbrowski) foi cria- jest reprezentowany w jednej z
choreografii zespołu „Karolinka”,
da em 1797 como uma canção da Legião Polaca mazurze wojskowym, który odnosi
para as tropas do General Jan Dąbrowski. Esses się do oddziałów generała Jana
Dąbrowskiego. Melodia hymnu
soldados serviram a Napoleão durante sua con- ma pochodzenie ludowe, a jej
quista da Europa com a esperança de recupera- autor jest nieznany. Tekst został
napisany przez Józefa Wybickiego.
rem a independência da Polônia. Esse período Tak więc ten energiczny taniec, w
szybkim tempie, stał się symbolem
histórico é representado em uma das coreografias narodowym na wiele różnych
do Karolinka, o Mazur militar, que faz referência sposobów.
Najbardziej
às tropas do General Jan Dąbrowski. A melodia charakterystyczną cechą tego
do hino é de origem popular e anônima e o texto tańca jest obecność tzw. rytmu
mazurka, który występuje w
foi escrito por Józef Wybicki. A dança em ritmo różnych piosenkach, do tańca i nie
tylko, w środkowej i zachodniej
acelerado e energético tornou-se um símbolo na- części kraju. Oprócz rytmu, trudno
cional de várias maneiras distintas. opisać cechy, które odróżniają
jednoznacznie oberka od mazura,
O traço mais característico da dança é a czy kujawiaka. Trudność ta wynika
presença dos chamados ritmos Mazurka, que ocor- z faktu, że tańce te są bardzo

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


popularne i istnieje wiele wersji
rem em uma variedade de músicas não dançantes regionalnych.
Mazur jest wykonywany
e danças das partes central e ocidental da Polônia. przez pary, które tańcząc wokół
Além do ritmo, dificilmente se pode descrever ca- sali tanecznej, prezentują
rozmaite gesty. Uważany jest
racterísticas que diferenciem de forma inequívoca za najbardziej emocjonujący
um Oberek de um Mazur ou de um Kujawiak. Essa i kompleksowy z grupy pięciu
tańców narodowych. Pozycją ciała
dificuldade deve-se à popularidade dessas danças przypomina poloneza: wysoko
uniesiona głowa, wyprostowany
e à existência de muitas variantes regionais. tułów, wdzięczne ruchy rąk.
O Mazur é dançado por casais que giram Różnice zauważamy w dużo
szybszym tempie tańca i krokach.
em torno do salão de dança e apresentam uma Istnieją cztery wersje mazura,
variedade de gestos. Ele é considerado como a które mogą być prezentowane
przez grupę tańca ludowego,
mais emocionante e complexa das cinco danças w zależności od wybranego
aspektu społeczno-historycznego:
nacionais. A posição do corpo se assemelha à do taniec szlachty (w strojach z XVII
112 Polonez: cabeça erguida, tronco ereto, o movimen- wieku), taniec salonowy epoki
napoleońskiej (mężczyźni w
to gracioso das mãos. A diferença de caracterís- strojach wojskowych, kobiety
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

w sukniach balowych), miejski


ticas decorre principalmente do ritmo mais rápi- taniec ludowy i taniec wiejski
do e dos passos. Há quatro versões do Mazur que środkowej Polski. Każdy rodzaj
tańca pragnie podkreślić różne
podem ser apresentadas por um grupo de dança cechy przedstawianej w nim klasy
folclórica, de acordo com a versão sócio-histórica społeczeństwa polskiego.

escolhida: a dança da nobreza (em trajes do século OBEREK


17), a dança de salão da era napoleônica (em tra- Najbardziej żywy i
jes militares, para os homens, e de salão, para as akrobatyczny z pięciu tańców
narodowych Polski, oberek20
mulheres), a dança folclórica urbana ou a dança wywodzi się z mazowieckiej
de camponeses da região central da Polônia. Cada wsi, w środkowej części kraju.
Nazwa pochodzi od czasownika
versão enfatiza diferentes características das clas- „obracać się”, główny motyw tego
tańca. Oberek należy do grupy
ses retratadas na sociedade polaca. tańców, z której wywodzą się
dwa inne tańce narodowe: mazur
i kujawiak. W 2011 roku druga
Oberek część choreografii, z którą zespół
„Karolinka” zdobył drugie miejsce
na Festiwalu w Joinville, opierała
A mais acrobática entre as cinco danças się na prezentacji oberka.
Folklorysta Ada
nacionais da Polônia, Oberek20 é originária das Dziewanowska opisując oberek,
aldeias da Mazóvia, na região central do país. O podkreśla, że jest to taniec
narodowy nie tylko dlatego, że
nome é derivado do verbo “girar” (obracać się), jest powszechnie znany w całej
principal movimento da dança ao redor do salão. Polsce, ale również dlatego, że jest
tańczony przez wszystkie warstwy
O Oberek faz parte de um grupo do qual derivam społeczne i w różnych regionach,
nadal jednak z zachowaniem
outras duas danças nacionais: Mazur e Kujawiak. swojego lokalnego stylu, odmiany
Em 2011, a segunda parte da coreografia que i specyficznej muzyki. Zespoły
tańca ludowego często wykonują
conquistou o vice-campeonato para o Karolinka narodową wersję oberka w
no Festival de Joinville consistia na apresentação strojach łowickich z rejonu
Mazowsza.
dessa dança. W wersji narodowej,
podstawowy, „skoczny” krok
A folclorista Ada Dziewanowska destaca oberka może być tańczony z
que Oberek é uma dança nacional porque é pra- partnerem, w pozycji tanecznej
naprzeciw siebie albo w tańcu
ticada por várias classes sociais e em diferentes solo. Kwestia rozdzielenia
regiões, ainda que se conservem características tancerzy jest jedną z różnic między
formami oberka w tańcu ludowym
locais, variações e músicas específicas. Os grupos i artystycznej stylizacji scenicznej.
Jest to radosny, żywiołowy i
folclóricos costumam executar a forma nacional głośny taniec z przytupami i
da dança com trajes da região de Łowicz, na Ma- okrzykami.
Istnieją trzy różne odmiany
Drogami tradycji

zóvia. regionalne oberka. Oberek łowicki


Na forma nacional, o passo básico saltitan- tańczony jest w mniej skoczny
sposób niż w wersji narodowej.
te pode ser dançado com um parceiro em posição W rejonie Opoczna, dalej na
południe od Mazowsza, oberek
de dança, frente a frente, ou solo. Essa separação tańczy się szybciej, z większym
dos dançarinos é uma diferença entre as formas wigorem i większą liczbą
113
podskoków, niż w innych częściach
do Oberek na dança folclórica e na estilização artís- Polski. Zaś oberek lubelski

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


obejmuje wschodnie Mazowsze,
tica. É uma dança alegre, exuberante e barulhenta, w środkowej i południowo-
com batidas de pé e gritos. środkowej Polsce. W tej odmianie
taniec często przerywany jest
Existem três variedades regionais distintas przez krótkie, improwizowane
nos passos da dança. O Łowicz oberek costuma przytyczki, którymi tancerze
dokuczają siebie na wzajem.
ser dançado de uma forma menos saltitante do Strój oberka łowickiego jest
w kolorowe pasy. Kobiety noszą
que a versão nacional. Na região de Opoczno, ao plisowane, pasiaste spódnice z
sul da Mazóvia, Oberek é dançado de forma mais wełny, z jaskrawych, kolorowych
tkanin, wykończonych koronką.
rápida, com mais saltos e mais vigor do que em Ich białe koszule prezentują
outras partes da Polônia. Já o Lublin oberek com- skomplikowany biały haft,
a nakładają na nie obcisłe
preende o leste da Mazóvia, a região central e o kamizelki haftowane w kwiaty.
Na głowach noszą jasne chusty,
centro-sul do país. Nele, a dança costuma ser bas- a w długie warkocze wplatają
tante interrompida por trovas improvisadas em wstążki. Mężczyźni noszą spodnie
wykonane z tej samej tkaniny w
que os dançarinos se provocam mutuamente. paski, wysokie, czarne buty, długie
czarne kamizelki i białe koszule.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Karolinka apre- „Karolinka”


senta a dança Ku- prezentuje taniec
„Kujawiak z oberkiem”
jawiak z Oberkiem na Festiwalu tańca w
no Festival de Joinville w 2011 roku.
Dança de Joinville Zdjęcie: Alceu Bett
em 2011. Crédito:
Alceu Bett
114 O traje para o Oberek, na região de Łowicz, Stroje są bardzo kolorowe i bogato
zdobione.
é listrado e colorido. As mulheres vestem saias de Popularyzacja stroju
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

łowickiego związana jest głównie


lã listradas com tecidos de cores vivas acabados z faktem, że pojawia się on często
com rendas e plissados. As suas camisas brancas w występach Państwowego
Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca
têm bordado branco elaborado e são cobertas com Mazowsze. Pomimo swojego
coletes floridos apertados. Ainda, elas usam lenços związku z mazurem, obecnie
oberka nie tańczy się w strojach
brilhantes e longas tranças com fitas. Já os homens szlacheckich lub wojskowych, co
wzmacnia jego status prawdziwie
vestem calças feitas do mesmo tecido listrado, botas ludowego tańca.
altas e pretas, longos coletes pretos e camisas bran-
KUJAWIAK
cas. Os figurinos são ricos em cores e ornamentos.
A popularização do traje de Łowicz para a Kujawy to region w
północno-środkowej Polsce,
dança é associada à preferência dada a ele pelo położony na nizinie mazowieckiej.
Taniec, którego nazwa wywodzi
grupo folclórico Mazowsze. Apesar de sua rela- się od nazwy regionu, pierwotnie
ção originária com o Mazur, as performances atu- tańczono ze spokojem, godnością i
prostotą. „Przypominał łany zboża
ais de Oberek nunca são dançadas em trajes da no- delikatnie kołysane przez wiatr”,
breza ou do exército, o que fortalece o seu estatuto opisuje Ada Dziewanowska. Tak
jak oberek, kujawiak21 był częścią
de dança popular. choreografii w czasie występu,
który zapewnił zespołowi
„Karolinka” drugie miejsce na
Kujawiak Festiwalu Tańca w Joinville w
2011 roku.
Ze względu na jego piękno,
Kujawy é uma região no centro-norte da Po- kujawiak został przyjęty przez
ziemiaństwo i szlachtę. Aby
lônia, localizada nas planícies da Mazóvia. A dan- nauczyć się tańca, ziemianie
zapraszali do siebie wiejskich
ça, que deriva do nome da região, era originalmen- muzyków i tancerzy i zachęcali
te dançada com calma, dignidade e simplicidade. chłopów do pokazania im
bardziej wyszukanych kroków
“Lembra os campos de trigo balançando suave- i figur. Następowała wymiana
mente ao vento”, conforme Ada Dziewanowska. między klasami społecznymi, w
wyniku której wielokrotnie chłopi
Assim como Oberek, Kujawiak21 também fazia par- wracali do swoich wiosek z nową,
zmienioną już formą tańca.
te da coreografia do Karolinka que conquistou o Kujawiak występuje w dwóch
vice-campeonato de 2011 em Joinville. postaciach: jako regionalny taniec
ludowy oraz jako taniec narodowy.
Por causa de sua beleza, Kujawiak foi ado- W obu stylach pary obracają się
tada pela aristocracia rural e pela nobreza. Com i przemieszczają się po salonie,
różnica znajduje się w tym, że
o objetivo de aprender a dança, os proprietários popularne wersje są szybsze,
zróżnicowane i trudniejsze.
de terras convidavam músicos e dançarinos da Należąc do tańców środkowej
aldeia para irem às suas casas e incentivavam os Polski, kujawiaka zwykle tańczy się
w strojach mazowieckich. Etnograf
Drogami tradycji

camponeses a mostrarem os passos mais extrava- i folklorysta Oskar Kolberg opisuje


gantes. Havia um intercâmbio entre os públicos, tradycyjny męski strój z rejonu
Kujaw: długi granatowy płaszcz
e, muitas vezes, os camponeses retornavam à al- (sukman) z dużym kołnierzem,
szerokie niebieskie spodnie,
deia adotando novas formas de dançar. szeroki pas z czerwonego sukna,
O Kujawiak existe em duas formas: como wysokie buty i futrzana czapka.
115
Kobiety noszą: granatową kurtkę
dança folclórica regional e como dança nacional. z krótką pelerynką na ramionach,

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


kwiaciastą spódnicę i fartuch
Ambos os estilos incluem rotações de casais que w kontrastującym kolorze, oraz
se deslocam ao redor do salão, porém, a diferença czerwoną chustkę, przewiązaną
na głowie na kształt turbanu.
é que as versões populares são mais rápidas, va- Oba stroje są bardzo ciężkie,
riadas e difíceis. wykonane z wełny, przystosowane
do zimnego klimatu. Współczesne
Por fazer parte das danças da região central grupy taneczne często dodają
do tradycyjnego stroju rozmaite
da Polônia, o Kujawiak geralmente é dançado com ozdoby i zastępują ciężkie tkaniny
trajes da Mazóvia. O etnógrafo e folclorista Oskar lżejszymi.
Melodie taneczne są zwykle
Kolberg descreve o traje popular dos homens da melancholijne, smutne. Dawniej
região de Kujawy: um longo casaco com um cola- w ludowych występach, linia
melodyczna wygrywana była
rinho grande, calças azuis largas, botas, cinto lar- na skrzypcach, a towarzyszył
im tradycyjny dwustrunowy
go de pano vermelho, botas de cano alto e chapéu kontrabas. Współcześnie w
quadrado forrado de pele. Já para as mulheres: kujawskim zespole muzycznym
możemy usłyszeć także klarnet,
jaqueta com uma pequena capa sobre os ombros, ludową wersję akordeonu, flet i
saia florida e um avental de cor contrastante e inne instrumenty.

lenço vermelho amarrado como um turbante na


cabeça. Em ambos os casos, trata-se de um traje
pesado, feito de lã, adaptado ao clima frio da re-
gião. Os grupos de dança contemporânea costu-
mam adicionar enfeites e usam tecidos mais finos.
As melodias da dança costumam ter as-
pectos melancólicos, tristes. Na prática folclórica
do passado, a melodia principal era realizada no
violino, acompanhado pelo basy, um baixo tradi-
cional de duas cordas. O conjunto instrumental
contemporâneo da região de Kujawy inclui tam- 25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”
bém clarinete, acordeão em uma versão folclórica,
flautas e outros instrumentos.
116
Drogami tradycji OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO
117

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka 25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”
118
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Uma Polônia NAUCZANIE


O POLSCE
de aprendizados
Wkrótce po utworzeniu
zespołu „Karolinka” w lutym
Logo na criação do Grupo Karolinka, em 1992 roku, choreograf Urszula
fevereiro de 1992, a coreógrafa Urszula Sajda Sajda wyraziła zainteresowanie
powrotem do wielu innych
havia manifestado o interesse em resgatar vá- tradycji polskich, między innymi
rias outras tradições polonesas, dentre elas o rękodzieła i kuchni. W następnych
latach Braspol promował działania,
artesanato e a culinária. Nos anos seguintes, a mające na celu upowszechnianie
polskiej kultury, takie jak kursy
Braspol promoveu atividades voltadas à difusão językowe, lekcje gotowania i
da cultura polonesa, tais como aulas de idioma, rękodzieła ludowego. Działania
te jednak zostały zaprzestane,
cursos de culinária e de artesanatos típicos. No pozostawiając lokalną Polonię i
entanto, essas atividades foram descontinuadas, innych, zainteresowanych polską
kulturą, bez propozycji dalszego
deixando uma lacuna para os descendentes e ou- rozwoju w tej dziedzinie.
Wiele pokoleń miało duży
tros interessados na cultura polonesa. wpływ na historię zespołu
Drogami tradycji

Os integrantes das diversas atividades realizadas pelo Grupo Karolinka no projeto “Tradi-
ção em Movimento”. Crédito: Julia Roehrig

Uczestnicy różnych działań podejmowanych przez zespół „Karolinka” w ramach projektu „Tradição em
Movimento”. Zdjęcie: Julia Roehrig
Após tantas gerações que marcaram a histó- „Karolinka”, lecz cele postawione
119
grupie w 1992 roku dopiero
ria do Karolinka, aquele ideal expressado em 1992 teraz mogły zostać osiągnięte. W

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


2013 roku, wraz z rozpoczęciem
vem mais recentemente sendo alcançado. Em 2013, realizacji projektu „Conhecendo
com o início do projeto “Conhecendo a Cultura Po- a Cultura Polono-Brasileira”,
sponsorowanego przez Petrobras
lono-Brasileira”, patrocinado pela Petrobras e pelo i rząd federalny, zespół mógł
Governo Federal, o grupo pôde enfim ampliar suas w końcu poszerzyć zakres
swoich działań i jeszcze bardziej
atividades e passou a contribuir ainda mais para przyczynić się do promocji
polskiej kultury i obyczajów.
a promoção da cultura e dos costumes poloneses. Wychodząc poza obszar tańca
Indo além da dança folclórica, o Karolinka passou ludowego, „Karolinka” zaczęła
działania w dziedzinie śpiewu,
a atuar nas áreas de canto, culinária e língua polo- gotowania i nauki języka
nesa, beneficiando diretamente 55 pessoas. polskiego, z czego bezpośrednio
skorzystało 55 osób.
Em 2015, uma nova conquista marcou a traje- W 2015 roku, nowe
osiągnięcie zostawiło swój ślad w
tória do Karolinka: a aprovação do patrocínio da Pe- historii „Karolinki”: zatwierdzenie
trobras e do Governo Federal para o projeto “Tradi- projektu „Tradição em Movimento”,
ponownie sponsorowanego
ção em Movimento”, para dois anos de atividades. O przez Petrobras i rząd federalny
novo patrocínio vem possibilitando a continuidade na kolejne dwa lata działalności.
Nowe inwestycje umożliwiły
dos trabalhos anteriores, além da ampliação das ati- kontynuację dotychczasowej
pracy, a także poszerzenie
vidades voltadas à comunidade, representando um działań i włączenie w nie lokalnej
incremento importante no número de participantes społeczności, co wpłynęło na
znaczny wzrost liczby uczestników
do grupo. Hoje, são cerca de 100 pessoas atendidas w grupie. Obecnie blisko 100 osób
diretamente pelas ações do Karolinka. bezpośrednio korzysta z działań
zespołu „Karolinka”.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Manhã de ensaios do grupo infantil. Crédito: Julia Roehrig

Poranne próby zespołu dziecięcego. Zdjęcie: Julia Roehrig


120 Os próximos passos da dança folclórica KOLEJNE KROKI TAŃCA
LUDOWEGO
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Główny obszar działalności


A principal atividade do grupo se forta- zespołu został umocniony w
leceu nos últimos anos. Hoje, o Karolinka conta ostatnich latach. Dziś zespół
„Karolinka” ma około 60 tancerzy,
com cerca de 60 dançarinos, divididos em duas podzielonych na dwie grupy:
categorias: o grupo infantil, com crianças de cinco grupa dziecięca, w skład której
wchodzą dzieci w wieku od 5
a 13 anos, e o grupo principal (chamado de adul- do 13 lat, i podstawowa grupa
(w statucie nazywana grupą
to pelo estatuto), com jovens a partir dos 14 anos. dorosłych), do której należy
Desses grupos, fazem parte dançarinos que estão młodzież od 14 roku życia. W skład
tych grup wchodzą także tancerze,
há anos no Karolinka. którzy od wielu lat towarzyszą
O patrocínio da Petrobras viabilizou o pa- zespołowi „Karolinka”.
Patronat firmy Petrobras
gamento do coreógrafo Rafael Lima, que até então pozwolił na zapłacenie pensji
choreografa, Rafaela Lima, który
atuava em sua função de forma voluntária, além do tej pory pracował społecznie
de dois auxiliares de coreógrafo: Antônio Marcos na rzecz zespołu, oraz dwóch
asystentów choreografia: Marcos
Pinto e Nataly Kowalski, em 2013, e Gabriel Zeni Antonio Pinto i Nataly Kowalski w
Ferreira e Joceliane Vaçosnik, a partir de 2014. 2013 roku i Gabriel Zeni Ferreira i
Joceliane Vaçosnik od 2014 roku.
Nataly é um dos exemplos de como é difí- Przykład Nataly pokazuje, jak
trudno jest rozstać się z zespołem
cil deixar o Karolinka. Hoje, aos 20 anos, estuda „Karolinka”. Teraz, w wieku 20
em Curitiba e chegou até a se despedir do grupo: lat, studiuje w Kurytybie i był
Drogami tradycji

Tarde de ensaios do grupo adulto. Crédito: Julia Roehrig

Popołudniowe próby grupy dorosłych. Zdjęcie: Julia Roehrig


“Achei que não conseguiria conciliar a faculdade nawet czas, że pożegnała się z
121
zespołem: „Myślałam, że nie uda
com o Karolinka, mas não resisti e voltei a ensaiar mi się pogodzić studiów i pracy

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


z zespołem, nie wytrzymałam
depois de alguns meses. Como eu vinha para São jednak i wróciłam po kilku
Mateus todo fim de semana, nos sábados à tarde, miesiącach. Przyjeżdżałam do
Sao Mateus w każdy weekend
eu não conseguia ficar em casa, vendo meu irmão, i w sobotę po południu, kiedy
Micael, indo aos ensaios. Senti saudades das ami- widziałam, że mój brat, Michael,
chodził na próby, nie mogłam
zades, das viagens, de chegar cansada depois de usiedzieć w domu. Brakowało
mi moich przyjaciół, wyjazdów,
um ensaio puxado. E então, voltei”. Há sete anos a nawet zmęczenia po ciężkiej
no Karolinka, Nataly começou a ensaiar o grupo próbie. Więc wróciłam”. Od
siedmiu lat w zespole, w 2011
infantil em 2011 – naquele ano, as crianças con- roku Nataly rozpoczęła próby z
quistaram o terceiro lugar no V Festiwal Folkloru grupą dziecięcą - w tym samym
roku, grupa zajęła trzecie
Polskiego dla dzieci i młodzieży (Festival de Folclore miejsce na V Festiwalu Folkloru
Polskiego dla dzieci i młodzieży,
Polonês para crianças e adolescentes), organiza- organizowanym przez Konsulat
do pelo Consulado Geral da Polônia no Brasil, em Generalny RP w Brazylii, w
Kurytybie. „Bardzo to dla mnie
Curitiba. “É marcante, para mim, quando encon- miłe, kiedy spotykam dzieci, które
tro as crianças que dei ensaio e elas falam ‘oi, tia prowadziłam i słyszę ‘cześć, ciociu
Naty’, albo gdy widzę, jak rosną i
Naty’, ou quando vejo eles crescendo, passando przechodzą do grupy dorosłych
- teraz tańczymy w jednym
pro adulto – agora eu danço com eles”, diz. zespole”, mówi.
Os próximos passos do Grupo Karolinka Kolejne kroki zespołu
„Karolinka” zależeć będą od
dependem dessa continuidade. A atual ajudante utrzymania tej ciągłości. Obecny
de coreografia no grupo infantil, Joceliane Vaços- asystent choreografa w grupie
dzieci, Joceliane Vaçosnik, widzi
nik, vê o compromisso como uma oportunidade w swoich obowiązkach możliwość
zdobywania wiedzy: „Na każdej
de aprendizado: “A cada ensaio, nós aprendemos próbie uczymy się nowych kroków,
passos novos, coreografias novas e histórias do nowych choreografii i historii
polskiego folkloru. Od sześciu
folclore polonês. Estou há seis anos no grupo, lat jestem w zespole i wiele się
aprendi muito, mas ainda é pouco. Faço parte nauczyłam, wiem jednak, że to

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


wciąż mało. Należę do chóru i
do coral e do curso de polonês e o que mais me chodzę na lekcje polskiego i co
mnie motywuje do dalszej pracy,
motiva a continuar é a paixão pela cultura, pela to miłość do kultury, do tańca. W
dança. No grupo, eu encontro uma paz, que é zespole znajduję spokój, jakbym
była w domu z moją rodziną”,
como se eu estivesse em casa com a minha famí- mówi Joceliane.
lia”, conta Joceliane. W czasie prób, oprócz
ćwiczeń na poprawę kondycji
Nos ensaios, além das atividades voltadas fizycznej i udoskonalenie strony
technicznej tancerzy, prowadzone
à preparação física e ao desenvolvimento técnico są także zajęcia związane z
dos dançarinos, são trabalhadas questões relacio- historią i polską kulturą. Od
2015 roku zespół zaczął również
nadas à história e à cultura polonesa. A partir de inwestować w dodatkowe kursy
2015, o grupo passou a investir também no apri- dla swoich członków, jak warsztaty
makijażu artystycznego i folkloru.
moramento de seus integrantes, promovendo ofi- Tym sposobem szersze
spektrum działania, które oferuje
cinas de folclore e de maquiagem artística. „Karolinka”, umożliwia członkom
122 Desse modo, o espectro de atividades que o zespołu poszerzenie wiedzy
związanej z zagadnieniami
Karolinka proporciona também capacita vários de polonijnymi. Obecna prezes grupy,
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Josiane Nizer ma wielkie marzenia


seus membros a ampliarem o seu conhecimento związane z zespołem, jest jednak
sobre os assuntos polônicos. A atual presidente do świadoma, że nie wszystkie
możliwe są do spełnienia. Członkini
Grupo Karolinka, Josiane Nizer, sonha alto, mas zespołu od sierpnia 2005, stawia
percebe que não é impossível. Desde agosto de na uczestnictwo w ważnych
festiwalach tańca i kto wie, może
2005 como integrante, ela traça como objetivo par- nawet uda się pojechać z zespołem
tańca do Polski. „Wszystko, co wiem
ticipar de grandes festivais de dança e, quem sabe, o polskiej kulturze, dowiedziałam
conseguir ir à Polônia com o grupo de danças. się dzięki zespołowi: każdy krok,
każde słowo, każda historia tańców.
“Tudo o que sei sobre a cultura polonesa foi graças Wszystkie zajęcia możemy dobrze
ao grupo: cada passo, cada palavra, cada história spożytkować, wystarczy tylko
chcieć. Czuję się zaszczycona, że
das danças. Tudo é aproveitado, basta querer. Me mogę być częścią tego zespołu
Drogami tradycji

Os integrantes dos grupos infantil e adulto do Karolinka em 2016. Crédito: Julia Roehrig

Członkowie grupy dzieci i dorosłych w zespole „Karolinka” w 2016 roku. Zdjęcia: Julia Roehrig
sinto muito honrada em fazer parte deste grupo e i pełnić funkcję prezesa”, mówi
123
Josiane.
ser escolhida como presidente”, diz Josiane. Trwają przygotowania do

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


ważnych festiwali i są duże
A preparação para grandes festivais está szanse na ponowne uczestnictwo
em vigor, e participar novamente do Festival de w Festiwalu Tańca w Joinville.
Zespół „Karolinka” przygotowuje
Dança de Joinville é uma possibilidade. O Grupo specjalny program na obchody
Karolinka prepara programações especiais para 25-lecia swojego istnienia:
„Planujemy zorganizować
comemorar os seus 25 anos de existência: “Temos prawdziwy show, coś specjalnego,
innego, scenariusz, w którym
planos de fazer um espetáculo para 2017, algo zawrzemy całą naszą historię”,
diferenciado, com um enredo para contar tudo”, mówi choreograf Rafael
Lima. Jest pomysł, jeszcze w
conta o coreógrafo Rafael Lima. A ideia, ainda em fazie przygotowań, żeby za
desenvolvimento, é representar, por meio da dan- pośrednictwem tańca przedstawić
jeden z momentów polskiej
ça, um momento histórico da Polônia sob domí- historii, kiedy Polska brała udział
w wojnach napoleońskich:
nio napoleônico: o último Mazur que os soldados „Ostatni Mazur”, gdy polscy
poloneses dançaram com suas damas antes de żołnierze tańczyli ze swoimi
damami przed wyjazdem na wojnę
partirem para a guerra contra a Rússia. przeciwko Rosji.

JĘZYK POLSKI W MAŁYM


O idioma polonês na ponta da língua PALCU

Biorąc pod uwagę, jak wielkie


Considerando a importância de que os znaczenie dla członków zespołu
ma zrozumienie kultury, którą
dançarinos de folclore compreendam melhor a reprezentują, „Karolinka”, dzięki
cultura que eles representam, o Karolinka passou finansowemu wsparciu Petrobras,
zaoferowała darmowe lekcje
a oferecer aulas de polonês gratuitas para seus

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Interesse pelo idioma polonês cresce ano a ano. Crédito: Eduardo Covalesky

Zainteresowanie nauką języka polskiego rośnie z roku na rok. Zdjęcia: Eduardo Covalesky
124 integrantes, viabilizadas pelo patrocínio da Petro- polskiego dla swoich członków.
Znajomość języka daje szerokie
bras. O conhecimento da língua traz oportunida- możliwości, na przykład studia
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

w Polsce, dzięki programom,


des, como a de estudar na Polônia, aproveitando oferowanym przez polski rząd
incentivos oferecidos pelo governo polonês a des- osobom o polskim pochodzeniu.
Podczas kursu dla
cendentes de imigrantes. instruktorów tańca ludowego,
Durante o curso para instrutores de dança odbywającego się w Lublinie,
Rafael opowiada, że pomimo, iż
folclórica realizado em Lublin, Rafael conta que, uczył się języka polskiego przez
rok w 2006, w trakcie kursu miał
apesar de ter feito aulas de polonês por um ano trudności z porozumiewaniem
em 2006, teve dificuldades com a língua. “Eu era się. „Byłem jednym z niewielu
uczestników, który nie mówił
um dos poucos participantes que não conseguia po polsku. Mówili mi, że muszę
falar polonês. Eles diziam que tinha que apren- się nauczyć polskiego, bo to
bardzo ważne. I wiedziałem, że
der, porque era importante. E a gente sentia”, re- to prawda”, wspomina. W 2010
roku, w czasie jednego z ćwiczeń
corda. Em 2010, durante uma atividade no curso w ramach zajęć Szkoły Liderów
da Escola de Líderes, em Varsóvia, o coreógrafo w Warszawie, choreograf wyraził
wówczas trzy marzenia, które
apontou três sonhos que gostaria de ver realizados chciałby, żeby się spełniły w
no Grupo Karolinka. “Eu lembro muito bem que zespole „Karolinka”. „Bardzo
dobrze pamiętam, co napisałem,
escrevi que queria que tivesse aula de polonês, co- że chciałbym, abyśmy mieli
lekcje polskiego, chór i orkiestrę.
ral e orquestra. Orquestra, ainda não temos, mas Orkiestry jeszcze nie mamy, ale
penso que o coral e o [idioma] polonês foram um myślę, że chór i lekcje polskiego to
jest duży krok naprzód”, mówi.
passo grande”, conta. Zajęcia rozpoczęły się w
As aulas começaram em 2013 e eram quin- 2013 roku i odbywały się co dwa
tygodnie w sobotę, tego samego
zenais, acontecendo aos sábados, o mesmo dia dos dnia, co próby tańca. Sukces
przedsięwzięcia jest taki, że teraz
ensaios de dança. O sucesso das aulas fez com que lekcje są co tydzień, a począwszy
elas passassem a acontecer uma vez por semana, od roku 2015, w kursie może
także uczestniczyć społeczność
em um curso aberto à comunidade, a partir de 2015. Sao Mateus do Sul. Obecnie
Hoje, são 40 alunos se dedicando a aprender a lín- 40 uczniów uczy się polskiego
w bardzo zróżnicowanej pod
gua em uma turma bastante variada, com idades e względem wiekowym i poziomu
Drogami tradycji

Professora Magda conduz o curso de polonês. Crédito: Julia Roehrig

Nauczycielka Magda prowadzi lekcje języka polskiego. Zdjęcie: Julia Roehrig


níveis de conhecimento da língua diferentes. A ta- znajomości języka grupie. Zadanie
125
poprowadzenia grupy przypadło
refa de conduzir a turma coube a Magdalena Linde Magdalenie Linde Tosetto,

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


czyli Magdzie, jak ją tu wszyscy
Tosetto, ou Magda, como é conhecida. Natural de nazywają. Urodzona w Gdańsku,
Gdańsk, cidade ao Norte da Polônia, ela reside há mieście w północnej Polsce, od
dziesięciu lat przebywa w Brazylii,
dez anos no Brasil e há cinco em São Mateus do Sul. a od pięciu w São Mateus do Sul.
Para a professora, ter objetivos claros desde Dla nauczyciela ważne jest,
żeby postawić jasno określone
o início do curso ajuda os alunos a superarem as cele już na początku kursu,
gdyż pomoże to studentom
dificuldades trazidas pelo idioma. Além dos atrati- przezwyciężyć trudności, jakie
vos da Polônia contemporânea, as raízes polonesas niesie ze sobą nauka języka.
Oprócz atrakcji, jakie oferuje
são forte motivação para buscar conhecer a língua, współczesna Polska, polskie
aprender a ler, rezar e cantar em polonês. Nesses korzenie są silną motywacją, by
poznać język, nauczyć się czytać,
casos, é comum encontrar diferenças entre a língua modlić i śpiewać po polsku. W tej
sytuacji bardzo często pojawiają
falada pelos avós, por exemplo, e a ensinada no cur- się różnice pomiędzy językiem
so. “O fato de ser diferente não significa que a lín- używanym przez dziadków na
przykład, a nauczanym w trakcie
gua falada aqui seja errada, porque a língua muda, kursu. „Inny, nie oznacza, że
as expressões mudam de acordo com o nosso con- jest gorszy. Język ulega ciągłym
zmianom, wyrażenia zmieniają
vívio. Eu gostaria muito que as famílias incentivas- się zgodnie z otoczeniem, w
jakim przebywamy. Na lekcjach
sem aqueles que estão aprendendo, mesmo que uczymy się współczesnego języka
as diferenças existam, porque o que nós estamos polskiego i mam nadzieję, że
rodziny, pomimo istniejących
aprendendo é a língua moderna”, comenta Magda. różnic, będą wspierać uczących
się”, mówi Magda.

No coral, vozes de todas as idades W CHÓRZE, GŁOSY


KAŻDEGO WIEKU

O Coral Karolinka é, sem dúvidas, o es- Chór „Karolinka” jest bez


wątpienia miejscem, gdzie osoby,
paço do grupo em que há o maior contato entre należące do różnych pokoleń,
pessoas de diferentes gerações. Os mais jovens se mają największy kontakt. Młodsi

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Chór Karolinka durante os ensaios na escola de música da maestrina Regina Trinco. Crédi-
to: Julia Roehrig

Chór „Karolinka” podczas próby w szkole muzycznej dyrygentki Reginy Trinco. Zdjęcia: Julia Roehrig
integram com os mais velhos, e as vozes, agudas, współpracują ze starszymi, a
126 głosy wysokie, pośrednie i niskie,
médias e graves, se complementam para cantar di- wzajemnie się uzupełniają w
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

trakcie śpiewu piosenek w języku


versas canções em língua polonesa. É a oportuni- polskim. Jest to okazja, aby
dade para desenvolver o canto, tão complementar rozwinąć śpiew, który uzupełnia
taniec. Decyzja o poszerzeniu
à dança. A ampliação das atividades do Karolinka, działalności zespołu „Karolinka”,
possibilitadas pelo patrocínio da Petrobras, permi- dzięki wsparciu Petrobras,
pozwoliła w 2013 roku na
tiu a criação do Coral – ou Chór, em polonês – em założenie polskiego chóru. „Nasz
pomysł polegał na włączeniu
2013. “A nossa ideia era acrescentar os cantos fol- śpiewu pieśni ludowych do
clóricos às apresentações de dança”, explica Iris Ja- występów tanecznych”, wyjaśnia
Iris Janoski. Próby chóru odbywały
noski. Os ensaios aconteciam quinzenalmente aos się co drugą sobotę, na zmianę
sábados, intercalados com as aulas de polonês, e z lekcjami języka polskiego i
były przeznaczone dla członków
eram voltados aos integrantes do grupo de dança. zespołu tanecznego.
Lekcje śpiewu
As aulas de canto reintegraram ao Karo- przyprowadziły z powrotem do
linka pessoas que haviam passado pelo grupo de grona zespołu dawnych członków
„Karolinki”, którzy tańczyli wiele
danças há anos. Com a idade avançada, as pernas lat wcześniej. Z wiekiem, kiedy
já não acompanhavam as danças, mas a voz se de- nogi nie nadążają już za szybkim
krokiem tanecznym, głos dalej się
senvolvia. E a paixão pela música se tornou o elo. rozwija. A miłość do muzyki stała
się spajającym ogniwem.
Quem recebeu o desafio de comandar o Tą, której postawiono
coro em polonês foi a professora de música Regi- zadanie poprowadzenia chóru
śpiewającego po polsku, była
na Trinco. “Aos poucos, a gente vai aprendendo nauczycielka muzyki, Regina
sobre o país e percebe que é um país muito rico Trinco. „Stopniowo, kiedy
dowiadujemy się coraz więcej o
na parte da cultura, as músicas são lindas, as me- kraju, uświadamiamy sobie, jak

A maestrina Regina Trinco é quem Coral apresenta canções na Cerimônia de Natal Polone-
Drogami tradycji

rege as vozes polonesas do Karo- sa (Opłatek), em 2014. Arquivo: Grupo Karolinka


linka. Crédito: Julia Roehrig
Chór śpiewa kolędy podczas świątecznej ceremonii opłatkowej w
Dyrygentka Regina Trinco, która prowadzi 2014 roku. Archiwum: Zespół „Karolinka”
polski chór „Karolinka”. Zdjęcie: Julia
Roehrig
lodias são ricas, têm harmonia, tanto nos cantos bogata jest jego kultura, jak piękne
są jego pieśni, jak bogate melodie,
127
sacros quanto nos folclóricos”, comenta a maes- pełne harmonii, zarówno utwory

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


kościelne, jak i ludowe” mówi
trina. “Eu não tenho raízes polonesas, mas eu me dyrygentka. „Nie mam polskich
apaixonei pelo Karolinka”. korzeni, ale zakochałem się w
Karolince”.
Ainda assim, a maior dificuldade a ser su- Nadal największą trudnością
perada nessa missão, para a maestrina, é a barrei- do pokonania w tej misji, zdaniem
dyrygentki, jest bariera językowa.
ra linguística. Desde o início, o coral conta com o Od samego początku nauczycielka
polskiego, Magda, wspiera chór w
apoio da professora de polonês Magda, que tam- kwestii językowej oraz śpiewa w
bém é cantora soprano do coral. Aliando conheci- grupie sopranów. Łącząc muzykę
z wiedzą o języku, Magda działa
mentos de música e da língua, ela atua como bra- w chórze, jako prawa ręka Reginy:
ço direito de Regina: dá orientações com relação dostarcza wskazówek w zakresie
wymowy, znaczenia i interpretacji
à pronúncia, ao significado e à interpretação das muzyki, a także pomaga w
wyborze repertuaru. „Łatwo
músicas, além de ajudar na escolha das canções. wyczuć, że jeżeli ktoś nie czuje, że
“Dá pra sentir que, quando a pessoa não se sente jego wymowa jest poprawna, nie
potrafi głośno zaśpiewać, musi być
firme na parte da pronúncia, não consegue soltar pewien, że dobrze wymawia, żeby
a voz, precisa da confiança de que está falando ładnie zaśpiewać”, mówi Regina.
Lekcje śpiewu i języka
certo para cantar bonito”, afirma Regina. polskiego wzajemnie się
uzupełniają, zwłaszcza dla
As aulas do coral e da língua polonesa aca- tych, którzy uczestniczą w obu
bam contribuindo uma com a outra, principal- zajęciach. „Muzyka sprawia
wiele radości. Pomimo, że nauka
mente para aqueles que participam das duas ati- języka polskiego nie przychodzi
vidades. “A música traz muita alegria, vejo que a z łatwością, uczniowie pokonują

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Coral Karolinka se apresenta na Casa da Cultura Polônia Brasil, em Curitiba, durante pales-
tra do pesquisador Gerson Cesar Souza, em 2015. Crédito: Eduardo Covalesky

Występ chóru „Karolinka” w Domu Kultury Polska Brazylia w Kurytybie, w trakcie wykładu historyka Gersona
Cesara Souza w 2015 roku. Zdjęcie: Eduardo Covalesky
128 língua polonesa, na hora de aprender, traz muitas trudności i cieszą się efektami”,
mówi Magda.
dificuldades, mas parece que eles superam aque- Doświadczenie pierwszych
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

dwóch lat pokazało, że chór


las dificuldades e curtem”, conta Magda. może być sposobem promowania
A experiência nos dois primeiros anos mos- polskiej kultury w trakcie
uroczystości i trafić do innych
trou que o coral poderia ser um meio de levar a odbiorców, na przykład w
cultura polonesa a eventos e a públicos diferentes czasie mszy św, niż do tych,
do których zwykle docierali za
daqueles alcançados pela dança, como as missas, pośrednictwem tańca. W 2015
roku, także mieszkańcy miasta,
por exemplo. Em 2015, o coral passou a ser aber- nie tylko członkowie zespołu,
to à comunidade, com ensaios todas as semanas, mogli dołączyć do chóru, a próby
odbywały się co tydzień, a nie co
não mais quinzenais, o que trouxe novas vozes ao dwa tygodnie, co spowodowało
coro. nowy napływ chórzystów.
Esther Janoski Pitwak, lat
Esther Janoski Pitwak, 16 anos, participa 16, należy do zespołu „Karolinka”
od 2003 roku, nie uczestniczyła
do Grupo Karolinka desde 2003, mas se mante- jednak w działaniach grupy przez
ve afastada durante oito anos enquanto morava osiem lat, kiedy mieszkała z dala
od São Mateus do Sul. Kiedy
longe de São Mateus do Sul. Quando retornou à wróciła do miasta, pojawiła się
cidade, voltou a fazer parte do grupo de danças. znowu w zespole. Następnie, z
dziadkiem Francisco Janoskim, lat
Drogami tradycji

Integrantes do Chór Karolinka e o cônsul-geral da Polônia no Brasil, Marek Makowski (à


direita), em frente à Sociedade Tadeusz Kościuszko, em Curitiba. Crédito: Eduardo Covalesky

Członkowie Chóru „Karolinka” wraz z Konsulem Generalnym RP w Brazylii, Markiem Makowskim (z prawej) przed
Stowarzyszeniem Polsko-Brazylijskim im. Tadeusza Kościuszki w Kurytybie. Zdjęcie: Eduardo Covalesky
Depois, com o avô, Francisco Janoski, 58 anos, pas- 58, zaczęła uczęszczać na lekcje
129
języka polskiego, a później oboje
sou a integrar a turma de língua polonesa e, mais wstąpili również do chóru.

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


„Na jednej z lekcji polskiego
tarde, ambos passaram a integrar o coral também. chór przygotował krótką
“Fizeram uma pequena apresentação do prezentację. Powiedziałam wtedy
dziadkowi, że też chciałbym
coral na aula de polonês. Eu disse pro vô que wstąpić do chóru. On mi
queria ir. Ele disse ‘eu levo’, e eu disse ‘não, eu powiedział ‘zawiozę cię’, wtedy
powiedziałam mu ‘nie, ja chcę,
quero que você vá junto e fique comigo lá, não żeby dziadek ze mną wstąpił do
chóru. Nie chcę sama chodzić
quero ficar sozinha’. Eu incentivei ele, e dali não na próby’. Zachęciłam go i jest
saiu mais. Resistiu um pouco, mas ele gosta muito w chórze do dziś. Opierał się
trochę, ale wiedziałam, że on
de música, eu sabia que ele iria se identificar”, diz bardzo lubi muzykę i że mu się
Esther. “É muito legal, bacana. Me sinto útil, mais spodoba”, mówi Esther. „To bardzo
ciekawe doświadczenie. Czuję się
jovem. Desde criança eu gostava de música. Meu przydatny, młodszy. Od małego
bardzo lubię muzykę. Mój ojciec
pai tocava violino e clarinete, meu avô tocava grał na klarnecie, jak mój dziadek,
clarinete. Me senti valorizado quando ela me i na skrzypcach. Poczułem się
doceniony zaproszeniem wnuczki,
convidou, estamos até hoje”, conta Francisco. jesteśmy w chórze do dziś”,
Ao reunir um público diverso, o grupo des- opowiada Francisco.
Jednocząc tak zróżnicowaną
cobriu também uma forma de atingir aquele pro- grupę członków, zespół odkrył
również sposób na to, żeby
pósito inicial, pensado nos primeiros anos de exis- osiągnąć te cele, które postawił
tência, de ser um grupo de canto e dança. “É uma sobie w pierwszych latach
istnienia - aby stać się zespołem
forma diferente de divulgar a cultura polonesa. pieśni i tańca. „To inny sposób,
O Karolinka era conhecido só pela dança, agora by promować polską kulturę.
„Karolinka” była znana tylko tańca,
está ganhando espaço em outras formas de teraz zyskuje na popularności
w innych formach wyrazu
manifestação cultural”, complementa Iris. kulturowego”, dodaje Iris.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Oficina de Wycinanki, realizada em 2015, foi ministrada pela artista Cecília Holtman. Ar-
quivo: Grupo Karolinka

Warsztaty poświęcone wycinankom odbyły się w 2015 roku, a poprowadzone zostały przez artystkę Cecilię
Holtman. Archiwum: Zespół „Karolinka”
130 Oficinas de artesanato polonês WARSZTATY POLSKIEGO
RĘKODZIEŁA
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Polskie rękodzieło
A memória do artesanato polonês também także znalazło swoje miejsce
passou a ser valorizada com o projeto “Tradição w projekcie „Tradição em
Movimento”, finansowanym przez
em Movimento”, patrocinado pela Petrobras. Em Petrobras. W 2015 i 2016 roku
odbyły się warsztaty, na których
2015 e em 2016, foram promovidas oficinas de zainteresowani poznali dwie
duas tradicionais técnicas artísticas da Polônia: tradycyjne techniki polskiego
rękodzieła: wycinanki i pisanki.
Wycinanki e Pisanki. Wycinanki polegają na
O Wycinanki consiste no corte, na perfura- przecinaniu, rozdzieraniu i
składaniu papieru. Zwyczaj ten
ção e na escultura de papel. Originário do costu- zapoczątkowany został przez
pasterzy, którzy robili wycinanki
me dos pastores de fazerem recortes de casca de z kory lub skóry, a jako część
árvore e couro, tornou-se arte popular em meados sztuki ludowej, rozpowszechnił
się w połowie XIX wieku. Ten
de 1800. Esse tipo de artesanato era colado em mó- rodzaj rękodzieła służył jako
veis ou vigas do telhado como parte da decoração, ozdoba mebli i belek stropowych,
wycinanki zawieszano w oknach
pendurado em janelas e também dado como pre- lub dawano w prezencie. Wzory,
kształty i kolory różnią się w
sente. Seus desenhos, formas e cores variam con- zależności od regionu Polski, z
forme a região da Polônia. A oficina foi conduzida którego się wywodzą. Warsztaty
poprowadziła artystka Cecilia
pela artista Cecília Holtman. Holtman.
Por meio do projeto “Tradição em Movi- W ramach projektu „Tradição
em Movimento” odbyły się
mento”, também foi realizada a oficina de Pisanki również warsztaty poświęcone
pisankom, czyli tradycji zdobienia
– ou seja, os tradicionais ovos ornamentados, que jajek, popularnej w okresie
são bastante comuns durante a Páscoa. A oficina Wielkanocnym. Warsztaty
poprowadziła artystka Kariane
foi ministrada pela artista Kariane Modelski. Por Modelski. Poprzez różne wzory,
meio de diversos desenhos, cores e símbolos, esses kolory i symbole, jajka te
reprezentują kulturę i polskie
ovos representam a cultura e os costumes polone- zwyczaje, a także symbolizują
najlepsze życzenia szczęścia,
ses, além de simbolizar bons desejos para a vida miłości i pokoju dla tych, którzy je
de quem os recebe, como felicidade, amor e paz. otrzymują w prezencie.
Drogami tradycji

A arte de ornamentar ovos é o objetivo da oficina de Pisanki, ministrada pela artista Kariane
Modelski. Arquivo: Grupo Karolinka

Sztuka zdobienia jaj była przedmiotem warsztatów „Pisanki” poprowadzonych przez artystkę Kariane Modelski.
Archiwum: Zespół „Karolinka
Conhecendo a cozinha POZNAJĄC KUCHNIĘ 131
POLSKO-BRAZYLIJSKĄ
polono-brasileira

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Jednym z celów zespołu
Um dos objetivos do Karolinka, de acor- „Karolinka”, według koordynatora
obu projektów, Iris Janoski, była
do com a coordenadora dos dois projetos, Iris promocja polskiej kultury w
Janoski, sempre foi levar a cultura polonesa até miejscach, które nie miały do niej
dostępu. Poprzez kurs gotowania,
aqueles que não têm acesso. Com a realização do który odbył się w latach 2013 i
2014, zespół zdołał dotrzeć do
curso de culinária nos anos de 2013 e 2014, o gru- innej grupy odbiorców, niż ta, z
po conseguiu alcançar um público diferente da- którą zwykle pracował.
Przeznaczony był dla
quele com o qual vinha trabalhando. rodziców członków zespołu
Voltadas para os pais dos integrantes do tańca, mieszkających na wsi,
w miejscowościach Burrinho,
grupo de dança, residentes nas localidades ru- Dois Irmaos i Estiva, należących
do gminy Sao Mateus do Sul,
rais de Burrinho, Dois Irmãos e Estiva, em São

25-lecie Polskiego
25 lat polskiej
Zespoługrupy
Folklorystycznego
folklorystyczne„Karolinka”

Cônsul da Polônia no Brasil, Jacek Szczeniowski (falecido em 2014), no lançamento do livro


de receitas do Grupo Karolinka. Arquivo: Grupo Karolinka
Karolinka

Konsul RP w Brazylii Jacek Szczeniowski (zmarł w 2014 roku), w czasie premiery książki kucharskiej zespołu
„Karolinka”. Archiwum: Zespół „Karolinka”
132 Mateus do Sul, as aulas eram realizadas nas pró- a zajęcia odbyły się w samych
miejscowościach. Warsztaty
prias comunidades. O curso foi conduzido pela poprowadziła kucharka Bernardina
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Filipak Janoski, która podzieliła się


cozinheira Bernardina Filipak Janoski, que colo- z uczestniczkami doświadczeniem
cou à disposição das alunas sua vida dedicada à swojego życia, poświęconego
gotowaniu.
experiência culinária. Przepisy przekazane
As receitas ensinadas nas aulas foram uczestnikom w trakcie
kursu złożyły się na książkę
reunidas no livro “Conhecendo a cozinha polo- „Conhecendo a cozinha
polono-brasileira” (Poznając
no-brasileira”, publicado em junho de 2014 e dis- kuchnię polsko-brazylijską),
tribuído gratuitamente, contribuindo ainda mais opublikowaną w czerwcu 2014
roku i rozprowadzoną bezpłatnie,
para a divulgação da culinária polonesa na região. dodatkowo przyczyniając się do
propagowania polskiej kuchni w
regionie.
Drogami tradycji

As turmas dos cursos de culinária, realizados nas comunidades de Estiva, Burrinho e Dois
Irmãos, com a cozinheira Bernardina. Arquivo: Grupo Karolinka

Uczestnicy kursu gotowania, który odbył się we miejscowościach Estiva, Burrinho i Dois Irmaos, wraz z instruktorką
kursu, kucharką Bernardiną. Archiwum: Zespół „Karolinka”
133

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Uma família chamada Karolinka RODZINA O NAZWIE
„KAROLINKA”

Fosse apenas o folclore o elo entre tantas Jeżeli tylko folklor byłby
spoiwem łączącym tak duża
pessoas que passaram pelo Karolinka, talvez não grupę osób, które uczestniczyły
se pudesse considerar, com tanta frequência, que w historii zespołu „Karolinka”,
nie można by było tu zapewne
se trata também de uma família. Uma só não, mas mówić o rodzinie. Nie tylko o
várias, que se interligam a partir de histórias de jednej rodzinie, ale wielu, które
powstały poprzez krzyżowanie
vida distintas. Essas narrativas são ilustradas por się różnych historii życiowych. Te
vários momentos felizes e alguns episódios tristes. opowieści są ilustrowane przez
wiele szczęśliwych chwil, lecz
Nem tudo foram flores, mas quando é necessário także kilka smutnych epizodów.
Nie zawsze życie było usłane
recordar das realizações e do que foi vivido junto różami, lecz gdy przypomnimy
ao grupo, são os bons momentos que prevalecem. sobie osiągnięcia, czas i przeżycia
związane z zespołem, dobre
Em mais de duas décadas de existência do wspomnienia zdecydowanie
grupo, inúmeros namoros começaram e termina- przechylają szalę.
W ciągu ponad dwóch
ram. Novos laços de afeto se formaram e vidas no- dziesięcioleci, liczne relacje
vas foram geradas. Ao crescerem, os filhos do Ka- rozpoczynały się i kończyły.
Powstawały nowe związki i nowe
rolinka traçam o seu próprio caminho e incluem istoty były poczęte. Kiedy urosły,
dzieci „Karolinki” wyznaczały
o grupo em sua trajetória. E assim realimentam o swoje własne ścieżki i włączały
ciclo de existência do grupo, que orgulha a todos zespół w swoją historię. W ten
sposób nasycały kolejny cykl
os que o construíram. istnienia zespołu, który napełnia
É natural que, em um ambiente sem dumą każdego, kto przyczynił się
do jego powstania i rozwoju.
redes sociais virtuais, os vínculos de amizade To naturalne, że w środowisku
bez wirtualnych sieci społecznych,
se fortaleçam no convívio diário. Na primeira więzy przyjaźni umacniały się 25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”
reunião, os membros do Gensma já tinham a dzięki codziennym kontaktom. Na
pierwszym spotkaniu członkowie
tarefa de convidar outros amigos para compor o Gensma już dostali swoje pierwsze
grupo de danças. Nelson da Silva foi convidado zadanie: zaprosić znajomych, by
przyłączyli się do grupy tańca.
pelo amigo de infância, Luiz Ferraz. Maria Ivani Nelson da Silva został zaproszony
Cordeiro, hoje casada com Nelson, também fazia przez przyjaciela z dzieciństwa,
Luiza Ferraz. Ivani Maria Cordeiro,
parte do Gensma. Lá, ela e o marido se encontra- obecnie żona Nelsona, także
należała wtedy do Gensma. Tam,
ram pela primeira vez. “Estava chovendo, e aí fi- ona i jej mąż spotkali się po raz
cou eu, ele e o Luiz Ferraz juntos para se proteger pierwszy. «Padał deszcz, a ja,
on i Luiz Ferraz staliśmy razem,
da chuva. Ali começou tudo”, recorda Ivani. schowani przed deszczem. I tak
Assim, o Karolinka viria a formar seu się wszystko zaczęło”, wspomina
Ivani.
primeiro casal. “Começamos a dançar, namora- Tak powstała pierwsza
para „Karolinki”. „Tańczyliśmy
mos, noivamos, casamos e dançamos até a nossa
134 primeira filha, Mariane, ter dois meses na bar- razem, potem zaczęliśmy ze
sobą chodzić, zaręczyliśmy się,
riga”. Entre o primeiro encontro e o casamento, wzięliśmy ślub i tańczyliśmy
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

aż do czasu, kiedy byłam w


foram três anos. Após o matrimônio, em 1995, dwumiesięcznej ciąży z moją
os dois ainda continuaram dançando por quase córką Mariane”. Od dnia, kiedy
się poznali, do ślubu minęły trzy
dois anos até Ivani engravidar. “O médico, des- lata. Po ślubie, który odbył się
de o começo da gravidez, me dizia que era pra w 1995 roku, tańczyli jeszcze w
zespole przez prawie dwa lata,
parar, e eu não parava. Dizia que não podia ter do czasu, kiedy Ivani zaszła w
ciążę. „Lekarz od początku ciąży
alto impacto, mas eu falava que não tinha isso. mówił mi, że powinnam przestać
Eu até podia dançar um pouco mais, mas tive que tańczyć. Mówił, że to może mieć
duży wpływ, ja zaś mówiłam, że
parar”, diz Ivani. Quando Mariane nasceu, inte- nic takiego się nie stanie. Mogłam
grantes do Grupo Karolinka a presentearam com jeszcze trochę dłużej potańczyć,
ale zmuszona byłam przestać”,
um traje folclórico. mówi Ivani. Gdy Mariane przyszła
na świat, członkowie zespołu
Com o passar dos anos, o grupo renovou „Karolinka” dali jej w prezencie
seus integrantes e, com eles, as histórias. A nova strój ludowy.
Z biegiem lat, grupa
geração que se unia à trajetória do Karolinka trazia odnowiła swoich członków,
junto consigo novos amigos e amigas. Esse inter- a wraz z nimi przyszły nowe
historie. Nowe pokolenie, które
câmbio resultou na união de três casais: Roberto przyłączyło się do „Karolinki”,
przyprowadziło ze sobą nowych
Trzaskos e Elaine Staniszewski, Fernando Wan- przyjaciół i przyjaciółki. Wymiana
der e Sandra Panek e Fernando Portes e Viviane ta doprowadziła do spotkania
trzech par: Roberto Trzaskos i
Mazur. Dessas uniões surgiram algumas das “fa- Elaine Staniszewski, Fernando
mílias Karolinka”. Wander i Sandra Panek oraz

Elaine e Trzaskos foram os primeiros des-

Mariane recebeu de presen-


te um traje do Karolinka
quando bebê. Arquivo pes-
Drogami tradycji

soal: Nelson e Ivani


Nelson e Ivani, juntos desde as primeiras apresentações do
Karolinka em 1992. Arquivo pessoal: Nelson e Ivani da Silva Mariane, jako niemowlę,
otrzymała w prezencie strój
Nelson i Ivani są razem od czasu pierwszych występów zespołu „Karolinka” ludowy od zespołu „Karolinka”.
w 1992 roku. Prywatne zbiory: Nelson i Ivani da Silva Prywatne zbiory: Nelson i Ivani
sa leva a casarem. O namoro começou ainda antes Fernando Portes i Viviane Mazur.
135
Z tych spotkań powstały następne
de Elaine ingressar no Karolinka. “Quando eu en- „rodziny Karolinki”.

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Elaine i Trzaskos jako pierwsi
trei no grupo, conhecia a Elaine de vista. Com o z tej grupy wzięli ślub. Romans
tempo, começamos a namorar. E aí, ou ela vinha zaczął się jeszcze, zanim Elaine
wstąpiła do „Karolinki”. „Kiedy
pro grupo, ou eu saía. Foi mais fácil ela vir”, conta dołączyłem do zespołu, znałem
Trzaskos. “Pensei: ou o namoro dá certo comigo Elaine z widzenia. Z czasem
zaczęliśmy się spotykać. W tym
entrando no grupo, ou não dá certo e ele sai do czasie albo ona miała dołączyć
do zespołu, albo ja musiałem
grupo”, explica Elaine. Aquela resistência inicial odejść. Łatwiej jednak było z nią
foi vencida, pelo bem do relacionamento, e assim w zespole”, opowiada Trzaskos.
„Pomyślałam: albo nasz związek
Elaine começou a acompanhar e gostar dos en- się uda w zespole, albo nie
saios. uda i on będzie musiał odejść”,
wyjaśnia Elaine. Te początkowe
Trzaskos entrou em 1998 no grupo folcló- opory zostały pokonane dla dobra
związku i w ten sposób Elaine
rico e ficou por oito anos. Já Elaine, seis. Mesmo zaczęła uczestniczyć w próbach i
depois de casados, seguiram por mais um tempo, coraz bardziej się angażować.
Trzaskos wstąpił do zespołu
mas a dificuldade de conciliar as atividades de tra- folklorystycznego i tańczył tam
balho e de família os levaram a sair. O matrimônio przez osiem lat. Elaine przez
sześć lat. Nawet po ślubie zostali
teve como padrinhos outro casal que se conheceu w zespole przez jakiś czas, lecz
trudności pogodzenia pracy i
nas atividades do Karolinka: Fernando Wander e życia rodzinnego doprowadziły
Sandra Panek. do ich odejścia. Na swoim ślubie
poprosili na świadków inną parę,
Fernando recorda com detalhes o primeiro która poznała się na próbach
contato com Sandra. A jovem começou a estudar zespołu: Fernando Wander i
Sandra Panek.
em São Mateus do Sul em 2000. No fim de 2002, Fernando pamięta ze
szczegółami pierwsze spotkanie
como lembra Fernando, Sandra começou a parti- z Sandrą. W 2000 roku zaczęła
cipar dos primeiros ensaios do Karolinka. “Ela en- chodzić do szkoły w Sao Mateus
do Sul. Pod koniec 2002 roku,
trou no grupo quando eu estava me formando, no jak wspomina Fernando, zaczęła
final do ano. Convidei o grupo pra minha forma- też pojawiać się na próbach

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


„Karolinki”. „Ona wstąpiła do
tura, em dezembro, e eu queria que ela fosse. Mas zespołu kiedy kończyłem studia,
pod koniec roku. W grudniu
era muito recente, e ela não foi”. zaprosiłem cały zespół na mój bal
Além de Sandra, seus três irmãos integra- absolwenta i chciałem, żeby ona
też poszła. Za krótko była jednak
ram o grupo juntos: um no adulto e dois no infan- wtedy w grupie i zdecydowała, że
til. Com tantos integrantes no Karolinka, a família nie pójdzie”.
Poza Sandrą jeszcze trójka jej
Panek organizou um almoço na sua casa, em Rio rodzeństwa wstąpiła do zespołu:
brat do grupy dorosłych i dwójka
Claro do Sul. “Meu pai e minha mãe eram acos- młodszych do dziecięcej. Skoro
tumados a receber bastante gente. Lembro do seu tylu członków rodziny należało
do „Karolinki”, państwo Panek
Irio agradecendo pelo almoço, pois era difícil al- zaprosili zespół na obiad w swoim
guém receber o grupo inteiro”, conta Sandra. domu w Rio Claro do Sul. „Mój
tata i moja mama przyzwyczajeni
Boa parte do grupo esteve presente, inclu- byli do przyjmowania dużej
liczby osób. Pamiętam, jak pan
sive Fernando. “Quis provocar o Alberto, irmão Irio dziękował za obiad, gdyż
136 da Sandra. Quando eu estava dando as cartas, co- rzadkością było, żeby ktoś zaprosił
cały zespół”, opowiada Sandra.
mecei a dizer que a irmã dele estava piscando pra Spora część zespołu była
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

na obiedzie, między innymi


mim. O seu Bruno, pai deles, estava do lado. Na Fernando. „Chciałem zaczepić
mesma hora, falou pra Sandra: ‘vai lá pra dentro Alberto, brata Sandry. Kiedy
rozdawałem karty, zacząłem
com os meninos!’. Na hora, eu já vi que não teria mówić, że jego siostra mrugała
uma vida muito fácil”, diverte-se Fernando. O re- do mnie. Pan Bruno, ich ojciec,
stał obok. W tej samej chwili
lacionamento começou mesmo em abril de 2003, powiedział do Sandry: ‘idź do
środka, razem z chłopcami!’.
após uma apresentação em São João do Triunfo, e, Wtedy zrozumiałem, że nie będę
em 2006, os dois deixaram o Karolinka. Casaram- miał łatwej drogi przed sobą”,
śmieje się Fernando. Ich relacja
se em 2009. “Enquanto estávamos no grupo, fo- zaczęła się w kwietniu 2003
mos padrinhos do Trzaskos e da Elaine e também roku, po występie w Sao Joao do
Triunfo, a w 2006 oboje opuścili
do Fernando e da Viviane”, diz Sandra. zespół „Karolinka”. Wzięli ślub
w 2009 roku. „W czasie naszego
O casal mais recente a ser formado, Fer- pobytu w zespole poproszono nas
nando Portes e Viviane Mazur, também fez parte na świadków na ślubie Roberto i
Elaine oraz Fernando i Viviane”,
daquela que é considerada a segunda geração do mówi Sandra.
Karolinka. Fernando entrou no grupo na mesma Parą, która także niedawno
się poznała i należała do drugiego
época de Trzaskos e Luciano Wander, atraído pelo pokolenia „Karolinki” byli
Fernando Portes i Viviane Mazur.
basquete que jogavam na Escola Pedro Effco. Vi- Fernando dołączył do zespołu w
viane entrou mais tarde, entre 2000 e 2001. O na- tym samym okresie, co Roberto
Trzaskos i Luciano Wander,
moro começou mesmo em 2002. “Nas viagens, a przyciągnięty przez koszykówkę
gente começou a conversar e se conhecer melhor”, do szkoły im. Pedro Effco. Viviane
pojawiła się później, pomiędzy
lembra Fernando. “A gente dançava junto, mas 2000 a 2001 rokiem. Zaczęli się
spotykać w 2002 roku.
não era fixo”, complementa Viviane. „W czasie wyjazdów
Em dezembro, numa festa de fim de ano, a zaczęliśmy rozmawiać i poznawać
się lepiej”, pamięta Fernando.
partir de um amigo secreto, o contato se intensifi-

Fernando e Sandra, com as filhas Maria Fer-


Drogami tradycji

Roberto e Elaine, com as filhas Rafaela e Ma- nanda e Ana Clara. Arquivo pessoal: Fer-
nuela. Arquivo pessoal: Roberto e Elaine nando e Sandra

Roberto i Elaine z córkami, Rafaelą i Manuelą. Prywatne Fernando i Sandra z córkami, Marią Fernandą i Aną
zbiory: Roberto i Elaine Clarą. Prywatne zbiory: Fernando i Sandra
cou. Juntos, participaram do Festival de Dança de „Tańczyliśmy razem, nie było to
137
jednak nic ustalonego”, dodaje
Joinville, em 2003, e, em 2004, com os compromis- Viviane. W grudniu, na jednej

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


z imprez bożonarodzeniowych,
sos de faculdade, já começavam a deixar de parti- w czasie rozdania prezentów,
cipar dos ensaios. relacja nabrała kolorów. Oboje
wzięli udział w Festiwalu Tańca
A relação familiar que existe no Grupo Fol- w Joinville w 2003 roku, lecz w
clórico Polonês Karolinka vai além dos casais que 2004 roku, kiedy studia zaczęły
wymagać od nich dużo czasu
se conheceram nas danças. Desde quando Irio e i poświęcenia, zaczęli pomału
odchodzić od zespołu.
Elenyr Janoski começaram a integrar o Karolinka, Więzy rodzinne, które
a participação do casal junto aos membros do gru- istnieją w Polskim Zespole
Folklorystycznym „Karolinka”
po gera laços de afeto e respeito que são levados sięgają dużo dalej, niż pary,
para o resto da vida. Mathias comenta: “Quero które poznały się na próbach
tanecznych. Od kiedy Irio i Elenyr
ajudar, ensinar e aconselhar os jovens a continu- Janoski zaczęli angażować się w
działania zespołu, ich udział u
ar, encorajar com histórias, continuar do lado dos boku członków grupy tanecznej
amigos que, muitos deles, se tornaram irmãos, e zapoczątkował więzi uczucia i
szacunku, które pozostaną z nimi
do seu Irio e da dona Elenyr, que são verdadeiros do końca życia. Mathias mówi:
pais para todos nós”. „Chcę pomóc, czegoś nauczyć,
służyć radą tym młodym ludziom,
Como se sabe, a história de qualquer família dodać im odwagi, opowiadając
historie, żeby trwali u boku
não se produz apenas sobre os momentos felizes. swoich przyjaciół, czasami nawet
Em agosto de 2001, Irio, o “pai” de tantos dançari- bliższych, niż brat czy siostra, oraz
przy panu Irio i pani Elenyr, którzy
nos, viveu um dos momentos mais difíceis da sua stali się prawdziwymi rodzicami
vida: o falecimento de seu filho, Márcio Janoski. dla nas wszystkich”.
Jak wiadomo, na historię
Aquela data é lembrada por vários integrantes. każdej rodziny nie składają się
wyłącznie szczęśliwe chwile.
“Era feriado da padroeira, Nossa Senhora W sierpniu 2001 roku, Irio,
da Assunção. Pela manhã, avisaram que ele ha- „ojciec” tak dużej grupy tancerzy,
przeżył jeden z najtrudniejszych
via falecido. Tínhamos uma apresentação naquele momentów w swoim życiu: śmierć
dia”, lembra Trzaskos. Sem saber se a apresentação swego syna, Marcio Janoskiego. Ta

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


data zapisała się w pamięci wielu
deveria ser feita ou cancelada, alguns integrantes członków zespołu.
„To było święto
do Karolinka consultaram Irio. “Foi muito difícil. Wniebowzięcia Matki Bożej. Nad
O seu Irio falou que o grupo ia manter a agenda. A ranem powiadomiono nas, że umarł.
W tym dniu mieliśmy występy”,
gente não queria dançar, mas ele disse para man- pamięta Trzaskos. Nie wiedzieli, czy
ter a apresentação”, conta Luciano. występować, czy wszystko odwołać,
więc kilku członków zespołu
A apresentação foi mantida e realizada na zapytało o to Irio. „To było bardzo
trudne. Pan Irio powiedział tylko,
Igreja Matriz São Mateus. Antes do início, um mi- że zespół miał wystąpić zgodnie
nuto de silêncio foi solicitado. Após a apresenta- z planem. Nie chcieliśmy tańczyć,
ale on przekonał nas do tego”,
ção, o grupo retirou os trajes, vestiu o uniforme opowiada Luciano.
vermelho e foi ao encontro de Irio no velório do Trzymali się więc planu i
wystąpili w głównym kościele
filho. “Ficavam nos olhando torto, ouvimos gente Sao Mateus. Przed występem
poproszono o minutę ciszy. Po
dizendo que era um desrespeito estarmos lá, com występie tancerze przebrali się
138 aquela roupa chamativa. O seu Irio veio e defen- ze strojów w czerwone koszulki
zespołu i poszli na spotkanie Irio
deu a gente”, recorda Luciano, com emoção. na pogrzebie syna. „Krzywo na
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

nas patrzyli. Mówili, że brakiem


“Algum gaiato lá falou que aquilo era um szacunku było przychodzenie w
velório, e não um evento do Karolinka para esta- tych krzykliwych ubraniach. Pan
Irio stanął w naszej obronie”,
rem com as camisas vermelhas do grupo. Eu disse: wspomina wzruszony Luciano.
isso não tem nada a ver. Deus levou um, mas me „Jakiś dowcipniś
powiedział, że to pogrzeb, a nie
deixou todos eles aqui. Eles estão me dando for- występ zespołu „Karolinka”,
żeby przychodzić tam w tych
ça, me dando apoio. Isso eu falei. Foi delicado, foi, czerwonych koszulkach.
mas eu me senti fortificado, porque eles estavam Powiedziałem tylko: To nie ma
z tym nic wspólnego. Bóg mi
lá”, revela Irio Janoski. zabrał jednego, ale zostawił mi
Esse episódio, relatam Trzaskos e Luciano, tu ich wszystkich. Oni tu przyszli,
żeby mnie wspierać, dodać mi
parece ter dado mais força a Irio. “Depois disso, sił. Tak powiedziałem. Delikatnie,
to prawda, poczułem jednak,
ele se apegou ainda mais ao grupo e não largou até że byłem silniejszy dzięki ich
hoje”, diz Trzaskos. “Acho que isso deu mais um obecności”, wyznaje Irio Janoski.
To wydarzenie, zdaniem
motivo pro seu Irio fazer tudo o que faz. O grupo Trzaskosa i Luciano, wydawało
fez ele se reerguer”, complementa Luciano. “Eu się dodać sił Irio. „Potem jeszcze
bardziej związał się z zespołem
não sei por que isso aconteceu, se foi hora ou o i nie puścił po dziś dzień”, mówi
Trzaskos. „Myślę, że był to jeszcze
quê, mas a gente realmente os têm como filhos. A jeden z motywów, dla których pan
Iris e a Carla estão sempre comigo e, óbvio, elas Irio zrobił wszystko to, co zrobił.
Zespół pomógł mu się podnieść”,
são minhas filhas. Mas eles também estão. São pes- dodaje Luciano. „Nie wiem,
soas de fora de casa que me apoiaram. O pessoal dlaczego tak się stało, czy to był
czas, czy co, ale my naprawdę
do grupo me chama de paizão”, finaliza Irio. traktujemy ich jak własne dzieci.
Iris i Carla zawsze są przy mnie,
O Karolinka é a união de diversas famílias, oczywiście, to moje córki. Ale oni
de culturas variadas que adotam a preservação też są. To osoby, które nie należały
do rodziny i okazały mi wsparcie.
do folclore polonês como curiosidade, como espa- Członkowie zespołu nazywają
ço social, como trabalho ou como conhecimento. mnie ojczulkiem”, kończy Irio.
Drogami tradycji

Viviane e Fernando, com o filho Arthur. Ar- Irio e Elenyr, com a filha Iris. Crédito: Julia
quivo pessoal: Fernando e Viviane Roehrig

Viviane i Fernando z synkiem Arthurem. Prywatne Irio i Elenyr z córką Iris. Zdjęcie: Julia Roehrig
zbiory: Fernando i Viviane
Nem sempre de origem polonesa, as atividades do „Karolinka” skupia
139
wiele rodzin, wiele kultur,
grupo folclórico se tornaram um compromisso fa- które podjęły się zachowania

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


polskiego folkloru z ciekawości,
miliar que reúne pais, mães e filhos. jako miejsce spotkań, pracy
O gaúcho Gerson Souza iniciou sua ligação lub zdobycia wiedzy. Zajęcia
zespołu „Karolinka” stały
com o Karolinka quando realizou uma pesquisa się zobowiązaniem, które
histórica para escrever a peça teatral “Extra, Extra! zrzesza ojców, matki i dzieci,
niekoniecznie mających polskie
Essa é a nossa História”, no centenário de São Ma- pochodzenie.
Gaucho Gerson Souza
teus do Sul, em 2008. Com o aprendizado sobre a rozpoczął swój kontakt z
imigração polonesa e a descoberta de histórias des- „Karolinką”, kiedy prowadził
badania historyczne potrzebne
conhecidas dos descendentes, sentiu-se fisgado pela do napisania sztuki teatralnej
temática. Levou junto com ele a própria família. „Extra, Extra! Essa é a nossa
História” (Ekstra, ekstra! To jest
Sua esposa, Márcia Valentim Souza, integra nasza historia.), na stulecie Sao
Mateus do Sul w 2008 roku.
o coral desde maio de 2015. Ela comenta que se en- Wiedza, którą zdobył i odkrycie
volveu com a cultura polonesa após perceber que wielu zapomnianych już historii,
sprawiły, że związał się bardzo z tą
o restante da família também participava: o mari- tematyką. A wraz z nim cała jego
do, estudando polonês e escrevendo livros sobre a rodzina.
Jego żona, Marcia Valentim
imigração; os filhos, Pedro e Isabelle, dançando no Souza, należy do chóru od maja
2015 roku. Mówi, że związała się
grupo infantil do Karolinka. kulturą polską, kiedy zdała sobie
Assim, com a ampliação das atividades do sprawę, że cała jej rodzina była
już zaangażowana: mąż uczył się
grupo folclórico, cada um deles participa de uma języka polskiego i pisał książki
atividade diferente, levando para o ambiente de na temat imigracji, dzieci, Pedro
i Isabelle, tańczyły w dziecięcym
casa toda a curiosidade gerada. O envolvimen- zespole „Karolinka”.
Dzięki szerokiej opcji
to de todos gera episódios engraçados, como co- zajęć, oferowanych przez zespół
menta Márcia: “Em São Bento do Sul, estávamos „Karolinka”, każdy bierze udział
w innych zajęciach, przynosząc
procurando um túmulo de um polonês chamado ze sobą do domu całą ciekawość
Kamienski e dividimos a área entre nós quatro. A z nimi związaną. Zaangażowanie

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


wszystkich czasami prowokuje
Isabelle, com cinco anos, gritou: ‘achei!’. O Pedro zabawne sytuacje, jak opowiada
Marcia: „W Sao Bento do Sul
correu antes de nós e disse: ‘papai, isso é polonês szukaliśmy grobu jednego z
mesmo, está cheio de K e Y’. E realmente eles es- Polaków o nazwisku Kamienski
i podzieliliśmy poszukiwania
tavam certos. O mesmo ocorre quando chegamos między naszą czwórkę.
em casa com um canto novo do coral para ensaiar Pięcioletnia Isabelle krzyknęła:
‘Znalazłam!’. Pedro dobiegł do
ou uma lição da aula de polonês para estudar. Eles siostry przed nami i powiedział:
‘tato, to na pewno polski, jest
acabam ensaiando e estudando juntos. Mas depois pełen K i Y’. I rzeczywiście
tem o troco: eles trazem os passos de dança e que- mieli rację. To samo dzieje się,
kiedy wracamy do domu z nową
rem que a gente aprenda com eles. É uma troca piosenką do przećwiczenia albo
muito bacana”. pracą domową z polskiego. Oni
ćwiczą i uczą się razem z nami.
O envolvimento dos filhos no Karolinka Potem jednak następuje zmiana:
oni pokazują nam kroki tańca,
é quase uma regra – principalmente quando których się nauczyli na próbie,
140 também é do interesse deles. O desejo de integrar i chcą, żebyśmy i my się ich
nauczyli. Bardzo ciekawa wymiana
os mais jovens ao grupo só aguarda mesmo a ida- doświadczeń”.
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Zaangażowanie dzieci w
de mínima de cinco anos para que isso aconteça. A zespole „Karolinka” jest niemal
filha mais velha de Ivani e Nelson, Mariane Cor- regułą - zwłaszcza, gdy i one
się tym interesują. Pragnienie
deiro da Silva, participou dos ensaios de danças włączenia najmłodszych czasami
desde os 9 anos até os 16, quando, após uma cirur- tylko czeka na swą realizację,
aż osiągną minimalny wiek
gia, não pôde mais se apresentar. “Eu me dedicava pięciu lat. Najstarsza córka Ivani
i Nelsona, Mariane Cordeiro
muito ao grupo. Pra faltar ensaio, só se estivesse da Silva, uczestniczyła w
doente. Esperava a semana inteira pra chegar o sá- próbach tanecznych od 9 do
16 roku życia, kiedy z powodu
bado e ir ensaiar”, diz. operacji nie mogła już brać
Os demais casais não têm dúvidas: gosta- udziału w występach. „Bardzo
się zaangażowałam w sprawy
riam de ver seus filhos no grupo de danças assim zespołu. Nie byłam na próbach,
tylko wtedy, gdy byłam chora.
que possível. “Nossa filha maior tem três anos, e a Czekałam cały tydzień, aż będzie
menor, dois. Temos vontade que elas participem, sobota i będę mogła pójść na
próbę”, mówi.
mas gostaria que, quando entrassem, já fossem as Inne pary nie mają
duas”, diz Sandra Panek. “A Rafaela, a partir dos wątpliwości: kiedy tylko będzie
to możliwe, chcą żeby ich
quatro anos, já pode participar. E ela já me disse dzieci znalazły się w zespole.
„Nasza starsza córka ma trzy
que quer”, diz a mãe, Elaine Staniszewski. “Essa latka, a młodsza dwa. Chcemy,
aqui gosta de dança”, acrescenta o pai, Roberto żeby tańczyły w zespole, ale
chcielibyśmy, żeby wstąpiły do
Trzaskos. “O Artur adora dançar. A gente sempre niego razem”, mówi Sandra Panek.
gostou de baile, música gaúcha, acho que ele her- „Rafaela w wieku czterech lat już
mogłaby uczestniczyć w próbach.
dou esse gosto no sangue, e nós vamos incentivar, Ona już mówi, że chce”, mówi
jej matka, Elaine Staniszewski.
sim”, comenta Viviane Mazur. Quem sabe aí esteja „Ta to lubi tańczyć”, dodaje jej
surgindo a nova geração de dançarinos do Grupo ojciec, Roberto Trzaskos. „Arthur
uwielbia tańczyć. My zawsze
Folclórico Polonês Karolinka. lubiliśmy chodzić na bale, słuchać
muzyki gaucho, i myślę, że ma to
po nas, a my będziemy go do tego
zachęcać, na pewno”, komentuje
Viviane Mazur. Być może, tu
właśnie, wyłania się nowe
pokolenie tancerzy Polskiego
Zespołu Folklorystycznego
„Karolinka”.
Drogami tradycji

Márcia e Gerson, com os filhos, Pedro e Isabelle. Crédito:


Julia Roehrig

Marcia i Gerson z dziećmi, Pedro i Isabelle. Zdjęcie: Julia Roehrig


141

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


O que a cultura polonesa CZEGO POLSKA KULTURA
MOŻE NAS NAUCZYĆ
tem a ensinar
Quem não sabe de onde vem, não sabe tam- „Kto nie wie, skąd pochodzi,
nie wie również, dokąd zmierza”.
bém para onde vai. O lema adotado pela Braspol Motto przyjęte przez Braspol w
em São Mateus do Sul demonstra que a cultura de São Mateus do Sul pokazuje, że
kultura narodu jest dziedzictwem,
um povo é uma herança que o tempo e a distância którego ani czas, ani odległość
não deixam apagar. Quando Getúlio Vargas de- nie zdołają zatrzeć. Gdy Getulio
Vargas postanowił wprowadzić
cidiu implantar políticas nacionalistas em busca politykę nacjonalistyczną, w
celu znalezienia brazylijskiej
de uma identidade brasileira, fechando escolas e tożsamości, zamykając szkoły
proibindo a prática de outros idiomas em territó- i zakazując posługiwania się
innym językiem niż portugalski,
rio nacional, acabou por ocultar um riquíssimo ukrył to bogate dziedzictwo
patrimônio cultural formador do país diverso que kulturowe, które uformowało
ten zróżnicowany kraj, w którym
temos hoje. żyjemy dzisiaj.
Sao Mateus do Sul jest
São Mateus do Sul é um exemplo disso. A tego przykładem. Mieszanka, na
mescla entre grupos de desbravadores bandei- którą złożyli się bandeirantes
(awanturnicy, trudniący się
rantes, tropeiros e colonizadores desenvolveu handlem niewolnikami i
um povoado às margens do Rio Iguaçu que, com poszukiwacze złóż mineralnych,
jak złoto czy diamenty – przyp.
o ciclo da erva-mate e, depois, com a exploração tłum.), poganiacze bydła i wreszcie
koloniści, dała początek osadzie
do xisto, prosperou sem perder a essência de sua nad brzegiem rzeki Iguacu. Lud
formação. ten, zaangażowany najpierw w
produkcję i handel erva-mate
A vida cotidiana e os hábitos familiares se
25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”
(ostrokrzew paragwajski), a
mantiveram como focos de resistência e preser- następnie w eksploatację łupków,
rozwijał się, nie tracąc istoty
vação do que foi trazido da Polônia no século 19. swojej formacji.
Życie codzienne i rodzinne
Na cidade, as informações circulavam mais rápi- zwyczaje były podstawą
do e a hibridização das etnias formadoras gerava zachowania dziedzictwa,
przywiezionego z Polski w
uma disputa entre manifestações culturais. Tanto XIX wieku. W mieście, gdzie
era assim que, quando o grupo de jovens Gensma wymiana informacji była dużo
skuteczniejsza, mieszanka
começou a ensaiar os primeiros passos poloneses grup etnicznych była często
źródłem sporów dotyczących
para a formação do Karolinka, comentava-se que, manifestacji kulturowych. Do
se fosse um grupo de danças gaúchas, seria mais tego stopnia, że gdy grupa
młodych Gensma stawiała
interessante. pierwsze kroki prowadzące do
Ainda assim, o Gensma abraçou a causa, powstania polskiego zespołu
„Karolinka”, mówiło się, że dużo
reunindo em seu corpo de dançarinos inúmeras ciekawszym pomysłem byłoby
142 pessoas sem qualquer descendência polonesa. stworzenie grupy tańca Gaucho
(południowoamerykański pasterz
Com frequência, esse era um assunto questiona- bydła- przyp. tłum.).
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Mimo wszystko Gensma


do nas reuniões da Braspol. “Não somos descen- podjęła się tego zadania,
dentes de poloneses. Adotamos isso e levamos em gromadząc w grupie tancerzy
dużą liczbę osób nieposiadających
frente. Escutamos muitas pessoas falarem que a polskiego pochodzenia. Często
gente não tinha nada a ver, mas gostamos tanto, było to przedmiotem dyskusji
w czasie zebrań Braspolu.
que dizíamos fazer parte da cultura. Muita gente „Nie mamy polskich korzeni.
Przyjęliśmy powierzone nam
era descendente e tinha vergonha de participar”, zadanie i zajęliśmy się nim. Często
relembra Nelson da Silva, que participou do Karo- słyszeliśmy, jak ludzie mówili, że
nie mamy z tym nic wspólnego,
linka até 1998. “O que a gente aprendeu sobre a Po- ale tak nam się to spodobało,
lônia, foi com o grupo. A gente via que os polacos że chcieliśmy być częścią tej
kultury. Wiele osób, mających
antigos eram fechados, mas unidos. Era bonito de polskie pochodzenie, wstydziło
się przyłączyć do zespołu”,
ver a amizade. Mas a gente não tinha contato com wspomina Nelson da Silva, członek
a cultura, só quando começou a participar”, com- zespołu „Karolinka” do 1998
roku. „Czego dowiedzieliśmy się o
plementa o ex-integrante. “Às vezes, comentavam Polsce, zawdzięczamy zespołowi.
sobre não ter descendência. E muitos eram novos, Widzieliśmy, że stare pokolenie
Polaków było zjednoczone ze
imaturos. Nós, que não éramos descendentes, le- sobą, ale zamknięte na innych.
Było to piękne świadectwo
vávamos mais a sério do que muitos que eram. Eu, przyjaźni. My jednak nie mieliśmy
pelo menos, adorava”, diverte-se Dagmara. żadnego kontaktu z kulturą,
do czasu, aż założono zespół
A despeito disso, o Karolinka nascia como folklorystyczny”, dodaje były
um ponto de encontro, uma reunião de amigos tancerz. „Czasami ludzie dokuczali
innym, dlatego, że nie mieli
que, além de se divertirem, aprendiam sobre o polskiego pochodzenia. Było wiele
niedojrzałych, młodych osób.
folclore e as tradições da Polônia. “No início, eu My, którzy nie mieliśmy polskich
não ia para representar o folclore polonês, estava korzeni, byliśmy często bardziej
zaangażowani, niż ci, którzy je
lá por diversão, para encontrar a meninada, pela mieli. Ja przynajmniej uwielbiałam
amizade. A dança era o laço em comum”, esclare- to wszystko”, wspomina z
uśmiechem Dagmara.
ce Cleverson. Outros começaram a participar por- Pomimo tego „Karolinka” w
swych początkach była po prostu
que, durante os ensaios na Pedro Effco, às vezes, miejscem spotkania przyjaciół,
faltavam dançarinos e os amigos convidavam ou- miejscem, gdzie dobrze się
bawili, a przy okazji zabawy
tros que jogavam futebol ou basquete na quadra uczyli się jednak sporo na temat
da escola. folkloru i polskich tradycji. „Na
początku nie chodziłem tam, żeby
O convívio no grupo e as amizades forma- reprezentować polski folklor,
chodziłem dla rozrywki, żeby
das fortaleceram o interesse pelo folclore polonês zobaczyć dziewczyny, spotkać się
que os são-mateuenses representavam. Na história z kolegami. Taniec był spoiwem,
które nas wszystkich łączyło”,
Drogami tradycji

do Karolinka, esse foi o caminho mais frequente wyjaśnia Cleverson. Inni zaczęli
para arrecadar integrantes interessados nos aspec- uczestniczyć w próbach, dlatego,
że czasami brakowało tancerzy
tos culturais aos quais o grupo se propunha. Era a i uczestnicy zespołu zapraszali
swoich znajomych, którzy właśnie
partir daí que o aprendizado, de fato, começava. grali w piłkę albo w kosza na
As diferentes histórias de vida de quem boisku szkoły im. Pedro Effco,
143
gdzie także odbywały się próby.
passou pelo Grupo Karolinka contam, todas, com Czas spędzany razem

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


i przyjaźnie, które się
algum nível de assimilação sobre o folclore. O zawiązały, wzmacniały
primeiro sonoplasta, Marcão, gostava de ouvir as zainteresowanie polskim
folklorem, reprezentowanym
músicas em polonês das quais era responsável. przez mieszkańców Sao Mateus
Embora comente que aprendeu menos do que do Sul. W historii „Karolinki”
była to najczęstsza droga, którą
gostaria, recorda que, quando criança, gostava de nowi tancerze trafiali do zespołu
i angażowali się w aspekt
ouvir o pai conversando em idioma polonês com kulturalny, proponowany przez
os mais velhos: “Quando eu escutava, parecia que grupę. Z tego miejsca faktycznie
rozpoczynała się nauka.
estava em outro mundo. É um idioma diferente, Poszczególne historie życia
lindo. Até hoje eu tento fechar o olho e ouvi-lo tych, którzy w jakimś okresie
należeli do zespołu „Karolinka”,
conversar”. opowiadają, że w pewnym
zakresie wszyscy członkowie
Pequenos aspectos que passavam desper- mieli wcześniej kontakt z
cebidos no cotidiano, aos poucos, eram reapren- polskim folklorem. Pierwsza
osoba odpowiedzialna za stronę
didos por todos como pertencentes à cultura dos muzyczną grupy, Marcao, zawsze
imigrantes poloneses. Dagmara é exemplo disso. lubił przysłuchiwać się muzyce,
z którą pracował. Pomimo, iż
“Quando eu participava do Karolinka, tive um twierdzi, że nauczył się mniej,
niż by tego chciał, wspomina, że
contato maior, ia nos jantares poloneses, comecei kiedy był dzieckiem, bardzo lubił
a gostar de pierogi. Fiz curso de polonês com o pro- przysłuchiwać się, kiedy ojciec
rozmawiał po polsku ze starszymi:
fessor Evaldo. E agora eu sou casada com um po- „Kiedy go słuchałem, wydawało
laco. Minha avó dizia que eu ia casar com um, e eu mi się, że znajdowałem się w
zupełnie innym świecie. To piękny
dizia que não”. O mesmo se deu com Cleverson, język, całkiem inny. Po dziś dzień
zamykam czasami oczy i próbuję
filho de pai caboclo e mãe polonesa. “Pierogi era usłyszeć jego rozmowy”.
uma coisa normal para nós. Depois que fui des- Szczegóły, których
czasem nie zauważali w swojej
cobrir que era polaco. Que bom, porque eu gosto. codzienności, pomału nabierały
Minha casa era colorida, um cômodo de cada cor, znaczenia, jako należące do

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


kultury polskich imigrantów.
e isso era uma mania dos polacos. Comecei a fazer Dagmara jest tego żywym
przykładem. „Kiedy należałam do
uma coleção de vocábulos para entender um pou- zespołu, miałam większy kontakt,
co a língua, até fiz um pouco do curso de polonês, tu i na polskich kolacjach, z
kuchnią polską i bardzo polubiłam
mas parei. Era curiosidade mesmo”, diz. pierogi. Poszłam na lekcje języka
Antonina Zelinski, como o sobrenome in- polskiego z nauczycielem Evaldo.
Teraz wyszłam za mąż za Polaka.
dica, já nutria a cultura na família, desde criança. Moja babcia zawsze mówiła mi,
że kiedyś wyjdę za jednego,
“Eu rezava o terço em polonês. Aprendi poucas ale ja zawsze się broniłam”.
palavras, não chegava a conversar, mas sabia Ave Podobną historię opowiedział
nam Cleverson, syn Brazylijczyka i
Maria. Pierogi, charuto de repolho, broa preta, Polki. „Pierogi były dla nas czymś
sopa de sangue de pato, tudo a gente comia quan- powszednim. Później dopiero
odkryłem, że należały do polskiej
do criança, e eu já sabia que isso era polonês”, re- kuchni. To bardzo dobrze, bo
bardzo je lubię. Mój dom był
corda e acrescenta que, com a coreógrafa Urszula, kolorowy, każdy pokój w innym
144 conversava sobre as danças, os trajes e suas regi- kolorze, to była polska mania.
Zacząłem zapisywać niektóre
ões de origem. słowa, żeby trochę zrozumieć
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

ten język, poszedłem nawet


Mathias Franco Neto entrou no grupo com na kilka lekcji polskiego, lecz
19 anos e, desde então, exerceu funções de tesou- zrezygnowałem. To była czysta
ciekawość”, mówi.
reiro e presidente, além de ter sido dançarino. Ele Antonina Zelinski,
sente falta do tempo que não aproveitou enquan- jak wskazuje nazwisko, z
polską kulturą miała kontakt
to era mais jovem, mas durante os dez anos que już w rodzinie, od dziecka.
„Odmawiałam różaniec po polsku.
esteve no Karolinka, aprendeu sobre as regiões, Znałam kilka słów, nie udałoby
os trajes típicos, as histórias, as comidas, a imi- mi się porozumieć, ale umiałam
Zdrowaś Maryjo. Pierogi, gołąbki,
gração. “Por incrível que pareça, aprendi muito ciemny chleb, czarnina, wszystko
menos do que eu gostaria. Queria ter aprendido to znajdowało się na naszym
stole, kiedy byliśmy dziećmi i
a falar fluentemente polonês. Quando eu tiver fi- wiedziałam, że to były polskie
potrawy”, wspomina i dodaje, że
lhos, quero que eles entrem no grupo, aprendam z choreograf Urszulą rozmawiały
e me ensinem ainda mais”. o tańcach, strojach i regionach, z
których się wywodziły.
Foi justamente acompanhando a filha que Mathias Franco Neto wstąpił
Irio Janoski se aproximou das tradições polonesas. do zespołu, kiedy miał 19 lat i
od tamtej pory pełnił już funkcję
“Eu tinha uns 300 CDs de música gaúcha. Meu pai księgowego i prezesa, oprócz
tego, że był tancerzem. Żałuje, że
era polaco, lia, escrevia, falava, cantava, assobia- nie skorzystał z okazji, kiedy był
va, tocava violino. Eu não queria nada com a pola- młodszy, lecz w ciągu dziesięciu
lat, które spędził w zespole,
cada. Hoje sou um dos mais brigões por causa dos dowiedział się sporo o regionach
polacos”, conta Irio, que participa do coral e das Polski, o strojach ludowych,
historii, kuchni i imigracji. „Może
aulas de polonês e cuida da conservação dos trajes to wydawać się dziwne, ale
nauczyłem się dużo mniej, niż
e da organização de várias atividades do grupo. bym tego chciał. Chciałem mówić
Hoje coreógrafo de danças polonesas do płynnie po polsku. Kiedy będę
miał dzieci, zapiszę je do zespołu,
Grupo Kraków, de Rio Claro do Sul, Luciano Wa- będą się tam uczyć, a ja dalej od
nder chegou ao Karolinka porque ia até a Escola nich”.
I to właśnie towarzysząc
Pedro Effco jogar basquete e, um dia, começou a swojej córce, Irio Janoski zbliżył
się do polskich tradycji. „Miałem
participar dos ensaios pela falta de componentes. mniej więcej 300 płyt z muzyką
Interessou-se tanto que, para concluir o curso de gaucho. Mój ojciec był Polakiem,
czytał, pisał, mówił, śpiewał,
Educação Física, usou o Grupo Karolinka como gwizdał, grał na skrzypcach.
referência para o seu estudo sobre os valores so- Ja jednak nie chciałem mieć z
tym nic wspólnego. Obecnie
ciais e culturais da dança folclórica polonesa. jestem jednym z największych
awanturników, kiedy chodzi o
Além das danças, o grupo se envolvia com sprawy Polaków”, opowiada Irio,
outras atividades culturais. Muitos integrantes który śpiewa w chórze, chodzi na
lekcje polskiego oraz troszczy się
Drogami tradycji

fizeram participação especial no elenco teatral o stroje i stronę organizacyjną


do Grupo Pau & Corda, como na peça “Ziemia zespołu.
Obecny choreograf tańca
Brazylijska”, escrita e dirigida por Jonas Kukul e polskiego w zespole Kraków z Rio
Claro, Luciano Wander, natrafił
baseada nos escritos de Francisco Grabowski, or- na „Karolinkę”, kiedy chodził
ganizados pelo pesquisador Ruy Wachowicz. A do szkoły im. Pedro Effco, żeby
145
grać w koszykówkę i pewnego
encenação retrata uma pequena parte do que foi a dnia, zaproszono go na próbę,

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


gdyż brakowało tancerzy. Tak
saga dos imigrantes poloneses em terras brasilei- się zaangażował, że w swojej
ras e foi apresentada para uma comitiva de auto- pracy dyplomowej na wydziale
wychowania fizycznego, użył
ridades da Polônia em 1997. zespołu “Karolinka” jako bazy dla
O trabalho em favor da cultura realiza- swoich badań na temat wartości
społecznych i kulturowych
do pelo Grupo Karolinka é reconhecido também polskiego tańca ludowego.
Poza tańcem zespół
pelo Consulado Geral da Polônia no Brasil. O se- angażował się także w inne
cretário consular para assuntos polônicos, Paulo wydarzenia kulturalne. Wielu
członków wystąpiło w jednej
Kochanny, acompanhou o crescimento do grupo ze sztuk grupy teatralnej
folclórico desde a sua criação, como dançarino do „Pau&Corda”. Sztuka zatytułowana
„Ziemia Brazylijska”, napisana
Conjunto de Canto e Danças Junak, de Curitiba. i wyreżyserowana przez Jonasa
Kukul, opiera się na pamiętnikach
“Eu tiro o chapéu pro trabalho que é feito, com Franciszka Grabowskiego,
toda a seriedade com que o pessoal tem desenvol- opracowanych przez historyka
Ruya Wachowicza. Spektakl
vido as atividades, que já não são mais só folclo- skupił się na niewielkiej części
re. Atualmente, o Karolinka já tem várias outras tego, czym była saga polskich
imigrantów na terytorium
ações voltadas à cultura. É um crescimento muito brazylijskim. Został on
zaprezentowany także delegacji
bonito, um trabalho bem-feito da representativi- władz polskich w 1997 roku.
dade da coisa polonesa como um todo”.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”

Peça teatral contou a saga de imigrantes poloneses em terras brasileiras. Arquivo: Braspol

Sztuka teatralna przedstawiająca sagę polskich imigrantów na ziemi brazylijskiej. Archiwum: Braspol
146 A primeira coreógrafa, Urszula Sajda, em Praca na rzecz kultury,
realizowana przez zespół
seus anos de experiência com o folclore polonês, „Karolinka”, ciszy się uznaniem
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

Konsulatu Generalnego RP w
conta que participou de várias discussões sobre Brazylii. Sekretarz konsularny
a forma de divulgar a cultura polonesa. “Muitas do spraw polonijnych, Paulo
Kochanny, towarzyszył rozwojowi
vezes, ouvi pessoas falarem que temos outras coi- zespołu folklorystycznego od jego
sas para mostrar, como música clássica, literatura, założenia, jako tancerz Zespołu
Pieśni i Tańca „Junak” z Kurytyby.
artes plásticas, e não só folclore. Mas, para inte- „Chylę czoło, widząc pracę,
jaką wykonują, z jaką powagą
ressar as pessoas para outras formas da cultura, podchodzą do swoich działań,
era melhor começar pelo folclore. O Karolinka które wykraczają już poza sferę
folkloru. Obecnie „Karolinka”
começou com fitas gravadas, um Polonez, um Tro- uczestniczy w wielu innych
jak, um Krakowiak. Hoje, tem coral, aulas de língua przedsięwzięciach związanych z
kulturą. Wzrost godny podziwu
polonesa, curso de culinária, pessoas viajam para i wzorowa reprezentatywność
polskości jako całości”.
a Polônia, tudo isso por causa daqueles primeiros Pierwszy choreograf zespołu,
passos de folclore!”. Urszula Sajda, ze swoim bogatym
doświadczeniem wielu lat pracy z
Drogami tradycji

O secretário consular Paulo Kochanny acompanha Irio no recebimento dos trajes de Łowicz.
Arquivo: Grupo Karolinka

Sekretarz konsularny Paulo Kochanny towarzyszy Irio Janoskiemu przy odbiorze strojów łowickich. Archiwum:
Zespół „Karolinka”
Dessa forma, entre fortalecer amizades e polskim folklorem, opowiada, że
147
brała udział w wielu dyskusjach
aprender a tradição, a cultura que um dia se ten- na temat formy propagowania

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


polskiej kultury. „Wielokrotnie
tou ocultar é conservada e repassada às novas ge- słyszałam, jak ludzie mówili,
rações. Agora, os descendentes têm a oportunida- że mamy tyle innych rzeczy do
pokazania, jak muzyka poważna,
de de perceber a riqueza e a diversidade folclórica literatura, sztuka, a nie tylko
que estão presentes na Polônia e toda essa heran- folklor. Ale żeby zainteresować
ludzi innymi formami kultury,
ça pode ser encontrada no trabalho do Grupo Ka- najlepiej zacząć od folkloru.
„Karolinka” zaczęła od kaset
rolinka, em São Mateus do Sul. magnetofonowych z nagraniami
poloneza, trojaka czy krakowiaka.
Dzisiaj ma chór, lekcje języka
polskiego, kurs gotowania, ludzie
jeżdżą do Polski, a wszystko to
dzięki tym pierwszym krokom w
stronę folkloru!”.
Tym sposobem, poprzez
umacnianie więzów przyjaźni i
poznanie tradycji, kultura, którą
w pewnym okresie próbowano
ukryć, przetrwała i została
przekazana nowemu pokoleniu.
Teraz potomkowie polskich
imigrantów mają okazję zobaczyć,
jak bogaty i różnorodny jest polski
folklor, a całe to dziedzictwo
możemy znaleźć w pracy zespołu
„Karolinka” z Sao Mateus do Sul.

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


148
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

LISTA OSÓB, KTÓRE


Lista de Entrevistas UDZIELIŁY WYWIADU

Wszystkie wywiady
z osobami, które pomogły
Todas as entrevistas que ajudam a contar a opowiedzieć historię zespołu
história do Grupo Karolinka foram realizadas en- „Karolinka” odbyły się w okresie
od sierpnia 2015 roku do lutego
tre agosto de 2015 e fevereiro de 2016, presencial- 2016 roku, osobiście lub za
mente ou por meios digitais. Segue, abaixo, a lista pośrednictwem Internetu. Poniżej
znajduje się lista respondentów w
de pessoas entrevistadas, em ordem alfabética: kolejności alfabetycznej:

Ana Luiza Bittencourt Pacheco Luciano Moisés dos Santos Wander


Antonina Zelinski Portes Ludenilson Rodrigues dos Santos
Cleverson Skodowski Guimarães Luis Gustavo Gomes Guarize
Dagmara Santana Skalski Magdalena Linde Tosetto
Elaine Staniszewski Trzaskos Marcelo Salzqueber Gomes
Elenyr dos Santos Janoski Márcia Valentim Souza
Esther Gabryelle Janoski Pitwak Márcia Undina Gugelmin Arruda
Evaldo José Drabeski Marcos Meira Witkowski
Fernando Fuzinatto Portes Maria Ivani Cordeiro da Silva
Francisca Dyrnei dos Santos Wander Mariane Cordeiro da Silva
Francisco Augusto Caminski Mathias Franco Neto
Francisco Ferdinando Janoski Nataly Kowalski
Gabriel Zeni Ferreira Nelson Luiz Ferreira da Silva
Gerson Cesar Souza Ozilda Drabeski
Hilson Fernando dos Santos Wander Patrícia Zelinski
Irio Miguel Brongiel Janoski Paulo César Kochanny
Iris dos Santos Janoski Pedro Valentim Souza
Isabel Niesponginski Rafael Guimarães de Lima
Isabelle Valentim Souza Regina Trinco
Jairo Walter de Paula Roberto Trzaskos
Joceliane Gordya Vaçosnik Sandra Maria Panek Wander
Drogami tradycji

José Carlos Janowski Sérgio Marchaukowski


Josiane Vieira Nizer Viviane Witonski Mazur
Lourival Araújo Filho
DYREKCJA 149
Diretoria do Grupo Folclórico POLSKIEGO
ZESPOŁU

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


FOLKLORYSTYCZNEGO
Polonês Karolinka „KAROLINKA”
Prezes: Josiane Vieira Nizer
Presidente: Josiane Vieira Nizer Wiceprezes: Ludenilson Rodrigues
dos Santos
Vice presidente: Ludenilson Rodrigues dos Santos Główny koordynator: Irio Miguel
Brongiel Janoski
Coordenador Geral: Irio Miguel Brongiel Janoski Pierwszy sekretarz: Willeni Cassia
Grabowski Zablowski
1ª Secretária: Willeni Cassia Grabowski Zablowski Drugi sekretarz: Nataly Kowalski
Pierwszy skarbnik: Aline dos
2ª Secretária: Nataly Kowalski Santos Guimarães
Drugi sekretarz: Fernando Ducate
1º Tesoureiro: Aline dos Santos Guimarães Bueno
Choreograf: Rafael Guimarães de
2º Tesoureiro: Fernando Ducate Bueno Lima
Coreógrafo: Rafael Guimarães de Lima Asystenci choreografa: Joceliane
Gordya Vaçosnik i Gabriel Zeni
Auxiliares de Coreógrafo: Joceliane Gordya Va- Ferreira
Doradcy finansowi: José Sultowski,
çosnik e Gabriel Zeni Ferreira Silvane Gordya Vaçosnik i Luciano
Moisés dos Santos Wander
Conselho Fiscal: José Sultowski, Silvane Gordya Koordynator projektu „Tradição
Vaçosnik e Luciano Moisés dos Santos Wander em Movimento”: Iris Dos Santos
Janoski
Coordenadora do projeto “Tradição em Movi- Nauczyciel języka polskiego:
Magdalena Linde Tosetto
mento”: Iris Dos Santos Janoski Nauczyciel śpiewu: Regina Trinco

Professora de Língua Polonesa: Magdalena Linde


Tosetto
Professora de Canto: Regina Trinco

25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”


150
OS CAMINHOS DA TRADIÇÃO

PRZYPISY

Notas
1 MALCZEWSKI, Zdzisław. Polacy
i osoby polskiego pochodzenia
w Brazylii. Zarys historyczny
1 MALCZEWSKI, Zdzisław. Os poloneses e seus des- i współczesność Polonii
brazylijskiej. Źródło: http://www.
cendentes no Brasil: esboço histórico e situação atual polonicus.com.br/site/historia.
da colônia polonesa no Brasil. Fonte: http://www.po- php?lang=pl
lonicus.com.br/site/historia.php 2 WACHOWICZ, Ruy Christovam.
O camponês polonês no Paraná.
2 WACHOWICZ, Ruy Christovam. O camponês po- Curitiba: Editora Gráfica Vicentina,
1981.
lonês no Paraná. Curitiba: Editora Gráfica Vicentina,
1981. 3 SOUZA, Ivete Oroski de.
Reconstrução da cultura polonesa
no município de São Mateus do
3 SOUZA, Ivete Oroski de. Reconstrução da cultura Sul - 1971-2000. FAFI-UV. 2001.
polonesa no município de São Mateus do Sul - 1971-
4 WACHOWICZ, Romão. Suor
2000. FAFI-UV. 2001. em São Mateus. Anais da
Comunidade Brasileiro-Polonesa.
Tom IX. Kurytyba: Editora Gráfica
4 WACHOWICZ, Romão. Suor em São Mateus. Anais Vicentina, 1984.
da Comunidade Brasileiro-Polonesa. Volume IX. Curi-
tiba: Editora Gráfica Vicentina, 1984. 5 Źródło: Ziemia Lubliniecka -
Magazyn Spoleczno-Kulturalny.
Dostępne na stronie: http://www.
5 Fonte: Ziemia Lubliniecka - Magazyn Spoleczno- lubliniec.starostwo.gov.pl/pliki/
magazyn_1_2013.pdf
-Kulturalny. Disponível em: http://www.lubliniec.
starostwo.gov.pl/pliki/magazyn_1_2013.pdf 6 Źródło: Nowa Bzinica - «Poszła
Karolinka...» - historia prawdziwa.
Dostępna na stronie: http://
6 Fonte: Nowa Bzinica - “Poszła Karolinka...” - histo- www.polskaniezwykla.pl/web/
ria prawdziwa. Disponível em: http://www.polska- place/40734,nowa-bzinica-poszla-
karolinka------historia-prawdziwa.
niezwykla.pl/web/place/40734,nowa-bzinica-poszla- html
-karolinka------historia-prawdziwa.html
7 Źródło: https://trzosopolski.
wordpress.com/2014/10/25/
7 Fonte: https://trzosopolski.wordpress.com/2014/ historia-karolinki-z-gogolina-jan-
10/25/historia-karolinki-z-gogolina-jan-st-trzos-de- st-trzos-de-sagorza/
sagorza/ 8 Źródło: Karolinka i Karliczek
- historia prawdziwa. Dostępna
8 Fonte: Karolinka i Karliczek - historia prawdziwa. na stronie: http://www.
krainadinozaurow.pl/app-content/
Disponível em: http://www.krainadinozaurow.pl/ data/strony/konkurs/osoba/
app-content/data/strony/konkurs/osoba/Karolinka- Karolinka-i-Karliczek-historia-
prawdziwa.pdf
-i-Karliczek-historia-prawdziwa.pdf
9 Źródło: http://www.tekstowo.
Drogami tradycji

9 Fonte: http://www.tekstowo.pl/piosenka,ludowa- pl/piosenka,ludowa,poszla_


karolinka_do_gogolina.html
,poszla_karolinka_do_gogolina.html 10 Źródło: Prawdziwa
historia Karolinki i Karliczka.
Disponível em: http://www.
10 Fonte: Prawdziwa historia Karolinki i Karliczka. nto.pl/wiadomosci/opolskie/
Disponível em: http://www.nto.pl/wiadomosci/ art/4128229,prawdziwa-historia-
opolskie/art/4128229,prawdziwa-historia-karolinki-i- karolinki-i-karliczka,id,t.html
151
11 Źródło: Księga protokołów
-karliczka,id,t.html Polskiego Zespołu

25 anos do Grupo Folclórico Polonês Karolinka


Folklorystycznego „Karolinka”
11 Fonte: Livro Ata do Grupo Folclórico Polonês Ka-
12 Powitanie gości chlebem i
rolinka sola symbolizuje gościnność
ludu polskiego. Te dwa elementy
reprezentują podstawowe
12 A saudação com pão e sal representa a hospitalida- pożywienie, które ma zapewnić
de do povo polonês. Esses dois elementos representam życie i ochronę. Źródło: http://
o alimento básico, usado para fornecer vida e prote- iarochinski.blogspot.com.br/

ção. Fonte: http://iarochinski.blogspot.com.br/ 13 Źródło: Archiwalne dokumenty,


dotyczące pierwszych lat istnienia
Braspolu w São Mateus do Sul.
13 Fonte: Arquivo de Documentos relativos aos pri-
meiros anos de existência da Braspol de São Mateus 14 Tradycje Polskie - nazwa
nadana szeregowi uroczystości i
do Sul spotkań, organizowanych przez
Braspol w miesiącu sierpniu w São
14 Tradycje Polskie (Tradições Polonesas) é o nome Mateus do Sul, których celem było
promowanie polskiej kultury.
dado ao conjunto de festividades promovidas pela
Braspol no mês de agosto em São Mateus do Sul, com 15 Źródło: Księga protokołów z
zebrań Braspolu w São Mateus do
o objetivo de destacar a cultura polonesa. Sul

15 Fonte: Livro Ata da Braspol de São Mateus do Sul 16 Stowarzyszenie Wspólnota


Polska to pozarządowa organizacja
założona w Polsce w 1990
16 Stowarzyszenie Wspólnota Polska (Associação Comu- roku. Celem stowarzyszenia
nitária Polonesa) é uma organização não-governamen- jest promowanie polskiego
dorobku kulturowego za granicą
tal criada na Polônia em 1990. O objetivo da associação i współpraca ze wspólnotami
é promover o patrimônio cultural da Polônia no exte- polonijnymi w dziedzinie rozwoju
oświaty, nauki, kultury, religii
rior e cooperar no desenvolvimento educacional, cien- i gospodarki. Źródło: http://
tífico, cultural, religioso e econômico de comunidades stowarzyszenie.wspolnotapolska.
org.pl/strona/1/O-stowarzyszeniu
de emigrantes poloneses. Fonte: http://stowarzysze-
nie.wspolnotapolska.org.pl/strona/1/O-stowarzys- 17 Źródło: http://www.usc.
edu/dept/polish_music/dance/
zeniu polonaise.html. 5 stycznia 2016

17 Fonte: http://www.usc.edu/dept/polish_music/ 18 Źródło: http://www.usc.


25-lecie Polskiego Zespołu Folklorystycznego „Karolinka”
edu/dept/polish_music/
dance/polonaise.html. Acesso em: 5 de janeiro de 2016 dance/krakowiak.html; https://
dolinadancers.wordpress.com/
18 Fontes: http://www.usc.edu/dept/polish_music/ repertoire-and-costumes/national-
dances-of-poland/. 4 stycznia
dance/krakowiak.html; https://dolinadancers.wor- 2016
dpress.com/repertoire-and-costumes/national-dan-
19 Źródło: http://www.usc.edu/
ces-of-poland/. Acesso em: 4 de janeiro de 2016 dept/polish_music/dance/mazur.
html. 4 stycznia 2016
19 Fonte: http://www.usc.edu/dept/polish_music/
20 Źródło http://www.usc.edu/
dance/mazur.html. Acesso em: 4 de janeiro de 2016 dept/polish_music/dance/oberek.
html. 6 stycznia 2016
20 Fonte: http://www.usc.edu/dept/polish_music/ 21 Źródło: http://www.usc.
dance/oberek.html. Acesso em: 6 de janeiro de 2016 edu/dept/polish_music/dance/
kujawiak.html.7 stycznia 2016
21 Fonte: http://www.usc.edu/dept/polish_music/
dance/kujawiak.html. Acesso em: 7 de janeiro de 2016